کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » ریاست » روابط عمومی
1.0 (1)
مقاله‌ای به مناسبت سالروز صدور فرمان مشروطه؛
[1398/05/14]

انقلاب مشروطه و تأسیس مجلس شورای ملی در چند پرده  

یاسر کنعانی؛‌ کارشناس روابط بین‌الملل کتابخانه مجلس

 

به مناسبت فرارسیدن سالروز صدور فرمان مشروطیت، یاسر کنعانی؛ کارشناس روابط بین‌الملل کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ‌مقاله زیر را برای درج در وب‌سایت کتابخانه مجلس،‌ در اختیار روابط عمومی و امور بین‌الملل کتابخانه،‌ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، قرار داده است:

 

شناخت جنبش مشروطه در ایران هنوز از زوایای مختلف قابل تحقیق و بررسی است و با توجه به انتشار حجم زیادی از کتب تاریخ مشروطه، انتشار اسناد آبی وزرات خارجه انگلیس، انتشار خاطرات قزاق های روسی و خاطرات سیاسی نمایندگان دوره اول و غیره سوال‌های کلیدی در خصوص ماهیت مشروطه، پیشینه مشروطه طلبی در ایران، رابطه دین و مشروطه، چرایی به توپ بستن مجلس، نقش دولتهای خارجی در جنبش مشروطه، چرایی شکل گرایی دوگانگی مشروعه مشروطه و دهها مبحث دیگر همچنان دارای جاذبه تحقیقی برای محققان داخلی و خارجی است.

 

به‌طور قطع، تاریخ تحولات مقطع زمانی پنج ساله (1284-1290شمسی) که به شکل گیری مطالبه ظلم ستیزی و عدالت خواهی، تشکیل مجلس شورای ملی، حمله به بهارستان، ترور علما و انحلال مجلس اول منجر گردید اگر با دید آسیب شناسی و تحلیل جامع از تحولات تاریخی و اجتماعی کشور صورت بگیرد، می‌تواند نسل جوان و پرسشگر را به درک صحیحی از این تحولات رهنمون سازد و از طرف دیگر مطالعه تطبیقی میان وجوه اشتراک و افتراق  جنبش مشروطه با  انقلاب اسلامی ایران که به نظر نگارنده دارای امواج گسترده‌تر از موج مشروطه‌خواهی و منجر به همبستگی اجتماعی و استقرار حکومتی گردید، باید در اتاق‌های فکر و پژوهشگاه‌های تخصصی  مورد کنکاش قرار گیرد.

 

از طرف دیگر این مبحث همچنین می‌تواند به آینده‌نگری و تثبیت انقلاب اسلامی کمک شایانی نماید و از آنجا که هیچ جنبش و انقلابی بدون دستیابی به شعارهای اصلی و اهداف ترسیم شده خود و نداشتن رویه آسیب شناسی، ناگزیز به سرنوشت سایر  انقلابهای مهم و برجسته جهان تبدیل می گردد که با شعار مطالبات مردم و توجه به اصلاح روی کار آمدند.

 

پرده اول: شکل‌گیری جنبش مشروطه و فراز و فرودهای آن

در شکل‌گیری جنبش مشروطه (١٢٨٥ش.) بخش زیادی از مردم و  علمای کشور بخصوص در نجف، تهران، تبریز و رشت  نقش مهمی ترغیب مردم و مقابله با استبداد قاجاری داشتتد و همان نهضتی که به رهبری مراجع در دوره ناصرالدین شاه، حکم به تحریم استعمال توتون و تنباکو و لغو معاهده رویتر روی آورده بود، با رهبری سید عبدالله بهبهانی، سید طباطبایی، شیخ فضل الله و حمایت مشروطه‌طلبان علیه محمدعلیشاه ایستادند و با مهاجرت علما به شاه عبدالعظیم و سپس به شهر قم توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدین شاه در روزهای واپسین حیاتش اخذ کنند.

 

سخنرانی‌ها، بیانیه‌ها، خطابه‌ها، جراید، نطق‌ها و مبارزاتی که از سال 1284 -1290 شمسی برجای مانده است همگی نشان می‌دهد که جنبش مشروطه در ابتدا با خاستگاه دینی و از حمایت همه جانبه علما و مراجع دینی تهران و نجف برخوردار بوده است و جریان مذهبی و آزادی خواهی در دوشادوش یکدیگر در تشکیل مجلس شورای ملی و تاسیس عدالتخانه نقش داشته‌اند و محرکان اجتماعی و ناطقان عمده در مساجد و انجمن ها از طبقه روحانیت بوده‌اند که در مشروطه به دنبال احیای دین و تبلیغ مذهب بودند.

 

در کنار این تلاش های مذهبی، طیف دیگری از مشروطه خواهان که به دلیل آشنایی با در غرب وسفر به اروپا  با مفاهیمی همچون قانون، سلطنت مشروطه، قانون اساسی، حقوق بشر و آزادی روبرو شده بودند با ترجمه قوانین  موجود در فرانسه، بلژیک، اتریش، لندن و سن‌پترزبورگ به تدوین قانون و تصویب آن در مجلس اول شورای ملی به‌خصوص در عرصه قانون اساسی و قوانین مالی و  دولتی اقدام نمودند و با باز نشر جراید خارجی و ترجمه کتب سیاسی و حقوقی اقدام به آشنایی با غرب نمودند.

 

خط تقابل مشروطه طلبی و مشروعه خواهی در انقلاب مشروطه زمانی آغاز شد که درک وسیعی از مفهوم مشروطه و اهداف غایی آن  وجود نداشت و مجتهدان و علما در ایران و عراق  آن را نوعی  ترویج و تحکیم شریعت می پنداشتند و از همین رو در همه تصاویر و گزارش های تاریخ مشروطه نقش طلاب و متدینین در کنار روشنفکران به روشنی به چشم می‌خورد.

 

آسیب شناسی از جنبش مشروطه  نشان می دهد که این بیداری مردمی، به‌واسطه نداشتن الگوی بومی در تدوین قوانین و برخورداری از مبانی تئوریک و مفاهیم غربی بعد از ایجاد خروش در کشور به اختلاف درونی میان مشروطه طلبان و مشروعه منجر شد و تقابل جریانات ملی و مذهبی و بروز واژگانی همچون «مستبدین - بابی ها»، «اعتدالیون ـ دموکرات‌ها» و تحریک رسانه‌ای جراید و روزنامه نگاران ضد دربار، با کناره گیری برخی از چهره‌های اولیه مشروطه  همچون شیخ فضل‌الله نوری و ترور علمای حامی مشروطه همچون سید عبدالله بهبهانی  و اقدام انجمن ایالتی تبریز در  تسلیح مردم توسط  «مجاهدان قفقازی» به همه اهداف خود دست پیدا نکرد و پس از چند دهه به استبداد رضاخانی و وابستگی دولت به دیگر قدرتهای جهانی نوظهور  منجر شد.

 

اختلاف و دودستگی میان آزادی خواهان و شریعت طلبان و شکل گیری مشروطه سلطنتی (اروپایی) در برابر مشروطه مشروعه از آسیب‌های اجتماعی و سیاسی این جنبش اصیل بوده که هزاران نفر برای در آن جانفشانی نمودند که جنگ شهری ١٢٨٧-١٢٨٨شمسی و سنگربندی مشروطه‌خواهان و جمعیت اسلامیه در تبریز از  دیگر تحولات تاریخی دوران مشروطه می باشد که با شکست مشروطه، منجر به اغتشاش در سراسر کشور و  حمله روس ها به بارگاه رضوی به بهانه دستگیری اشرار صورت پذیرفت.

 

مطالعه کتابهای تاریخ مشروطه نوشته شده توسط ناظم الدین کرمانی، کسروی تبریزی، حامد الگار، مامومنتف روسی و تقی زاده  ثابت می‌کند بعد از تفسیر مشروطه به مفهوم اروپایی آن  و دخالت مجاهدان قفقازی در تحولات تبریز، تهران و رشت و دین ستیزی برخی از مشروطه طلبان و مخالفت با شرع و مجتهدان، تشدید درگیری نعمتی - حیدری در همه شهرها به‌وجود آمد و در تهران نیز با استبداد محمد شاهی محلات بهارستان، بازار، باغشاه  و توپخانه  محل اصلی جنبش قرار گرفت. از مهم‌ترین عوامل نظامی که به تشدید منازعات دامن زد، فعالیت «انجمن باکو» تشکیل «انجمن غیبی» است که به آموزش مسلحانه مشروطه طلبان و اعزام مجاهدان قفقازی برای ترور اتابک صدراعظم و انداختن نارنجک به محمدعلی شاه قاجار نمودند و تقابل دربار قاجار و مجلس شورای ملی را به بحران تبدیل کرد.

 

همگام با تحولات مشروطه در پایتخت و شهرهای دیگر و «انجمن اسلامیه» در تبریز و محله دوچی بر علیه مجاهدان قفقازی  قد علم کردند و در این کشاکش ها، نظامیان عثمانی از مرز عبور و به‌دست اندازی و غارت مشغول شدند و نقشه تقسیم ایران در معاهده روس و انگلیس در ١٩٠٧ م. منعقد گردید.

 

امروزه با مروری بر تاریخ معاصر و انتشار اسناد و خاطرات خیزش ایرانیان به روشنی نقش مداخله خارجی و تحریک حیدرعمو اوغلی، تقی زاده، علی مسیو، امیر بهادر جنگ، عین الدوله، صادق طباطبایی، یفرم خان، لیاخوف شخصیت دیگر قابل لمس است و سناریوی "اختلاف بیانداز و حکومت کن" از حربه‌های روس و انگلیس بوده، در ذهن تداعی می شود. سردرگمی نخبگان و علمای مشروطه درتببین معنی مشروطه و واژه قانون اساسی منجر به ارائه تعریفی آنارشیستی از آزادی در ایران گردید و در مقابل حامیان مشروطه مشروعه با یکدیگر به منازعه پرداختند که تحریک و دخالت دولتهای انگلیس، روسیه و عثمانی به ضد مشروطه خواهی تبدیل شد .

 

در این کشمکش ها ابتدا شیخ فضل الله نوری به اتهام استبداد و سپس آیت الله بهبهانی توسط دموکرات‌ها ترور گردید و به تعبیری انقلاب مشروطه فرزندان و بانیان اولیه خود را حذف کرد  و در مدل آزادی خواهی و عدالت طلبی که برای ایران مشروطه درنظر گرفته شده بود با مفاهیم مذهبی و بومی ناسازگار گردید.

 

پرده دوم: شناخت مشروطه: نقش بیگانگان در ایجاد اختلاف در ایران

اسناد، مدارک و کتب و گزارش‌های منتشره از تحولات سیاسی و اجتماعی ایران ار قرن ١٥ میلادی تاکنون نشان می دهد که در جنگ ها و منازعات خارجی و داخلی ایران دولت‌های روس، انگلیس، عثمانی، روسیه و آمریکا بنحوی نقش داشته اند که ایجاد قطببندی در جامعه ایرانی و اختلاف قومیتی از بارزترین سیاست‌های آنها از صفویه تا قاجار و از پهلوی تا به امروز بوده است .

در تحولات دوران مشروطه که بعد از تهران ،نوبت به تبریز رسید، به‌واسطه الگوگیری و تقلید ناقص از غرب بیش از ١٨٠ انجمن و صدها روزنامه در کشور تشکیل و منتشر شد و امواج آزادی خواهی در تنش و منازعه داخلی مورد تفسیر قرار گرفت.

 

پرده سوم: مشروطه ایرانی مشروطه عثمانی

مدحت پاشا از متفکران عثمانی و صدراعظم سلطان عبدالحمید بوده است که در عهد اصلاحات (١٧١٨-١٩٢٣م.) نقش مهمی در تحولات ترکیه دارد و روشنفکران ایرانی و مشروطه‌طلبان از افکار وی در تاسیس مشروطه اول برای ترسیم الگوی مشروطه در ایران،اقتباس زیادی کرده‌اند .

 

دوره مشروطه‌طلبی در ترکیه سه دهه زودتر از ایران شکل گرفت و با تصویب قانون اساسی و نظام جدید در عثمانی ،در ایران نیز بسیاری از جریانهای فکری از محتوای تفکر مشروطه عثمانی و سایر اندیشه های متفکران اروپایی برای تدوین قانون اساسی استفاده  کردند. در ابتدا اندیشه فکری مشروطه در ایران چون با واقعیت‌های فرهنگی و مذهبی در ایران تطبیق نداشت با استبداد قاجاری در هم شکست و این در حالی بود که در ابتداتنی چند  از مراجع  نجف و علمای تهران و بلاد از مشروطه حمایت همه جانبه نمودند. مطالعه تطبیقی تاریخ مشروطه ایران و ترکیه نشان می‌دهد که پیوستن بخشی از  علمای نجف و ایران به موج مشروطه طلبی بدنبال مشاهده عملکرد افرادی چون مدحت پاشا در استانبول و بفداد بوده است که اقدام به انتظام امور و آبادانی در عتبات عالیات نموده بودند.

بازدید:85
یادداشت ها
Parameter:304596!model& -LayoutId:0 LayoutName