صفحه اصلی » درباره کتابخانه » تاریخچه
0.0 (0)
[1400/06/22]

تاریخچه کتابخانه مجلس شورای اسلامی  

 

نوار زمان

 

 

از آنجایی‌که ساختمان‌های کتابخانه مجلس در مجموعه بهارستان قرار دارد و این مجموعه از اصالت تاریخی برخوردار است. لذا شایسته است که گزارش مختصری از این مجموعه داده شود.

 

باغ بهارستان

از آنجاکه باغ بهارستان از مکان‌های قدیمی و تاریخی تهران است و عمارت‌های مهمی چون مسجد و مدرسه سپهسالار، مجلس شورای ملی، عمارت عزیزیه، کتابخانه مجلس و ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی در این باغ قرار دارد جا دارد که به‌طور مختصر توضیحاتی در خصوص این باغ داده شود. در دهه ۱۲۸۰ هجری قمری (۱۸۶۰ میلادی) باروی قدیم تهران معروف به باروی شاه تهماسبی تخریب و ساخت استحکامات و دروازه‌ها و برج و باروی جدید آغاز شد. به این باروی جدید، باروی ناصری می‌گفتند و تهران نیز به دارالخلافه ناصری مشهور شد و زمین و باغ بهارستان در حاشیه شمال شرقی شهر قرار گرفت. این بارو در زمان رضاشاه به علت افزایش جمعیت و گسترش شهر تخریب شد و بهارستان کاملاً در محدوده شهر قرار گرفت. زمینی که مشهور به سپهسالار و بهارستان است در اوائل دوره قاجاریه نام مشخصی نداشت و بخش غربی این محدوده معمولاً در دوره فتحعلی شاه، «جلوخان باغ نگارستان»(میدان بهارستان فعلی) خوانده می‌شد. در سال ۱۲۸۵ قمری یعنی ۳۸ سال قبل از انقلاب مشروطیت، میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی-صدراعظم معروف ناصرالدین شاه- بخشی از زمین‌ها و باغ محمدحسن خان سردار ایروانی معروف به باغ سردار را که متعلق به ورثه پاشاخان امین‌الملک بود، خرید و از آن پس به نام او، «باغ سپهسالار» خوانده شد. درخصوص وجه تسمیه این باغ به بهارستان، دو نظر وجود دارد. اول اینکه که سپهسالار اولادی نداشت و ناصرالدین شاه برای فراموش شدن نام و یاد سپهسالار، نام این باغ و عمارت را بهارستان گذاشت. نظر دوم این است که باغ و عمارت مذکور از همان زمان که به‌دست سپهسالار ساخته شد، هم‌وزن نگارستان به نام بهارستان خوانده شده است. مجموعه بهارستان شامل مسجد، مدرسه، آب‌انبار، قنات، باغ و خانه است و علاوه بر اینکه با مجموعه‌های سنتی برابری می‌کند در برخی موارد شاهکار هنری و بی‌نظیر به شمار می‌آید.

 

کاخ بهارستان (ساختمان مشروطه)

میرزا حسین‌خان سپهسالار قزوینی در سال ۱۲۸۹ قمری تصمیم به ساخت عمارت‌های بزرگ از جمله کاخ بهارستان در اراضی بهارستان گرفت. وی به فکر تغییر سیمای شهر تهران بود. مهمترین این ساختمانها، عمارت بهارستان یا کاخ بهارستان محل زندگی سپهسالار بود. این ساختمان را امروزه به عنوان ساختمان مشروطه و یا مجلس شورای ملی می‌شناسیم. بخشی از این ساختمان به موزه مجلس شورای اسلامی و بخشی دیگر به امور تشریفاتی و بخشی دیگر برای برگزاری همایش‌های مختلف اختصاص دارد. مجموعه زمین‌هایی که در نهایت سپهسالار برای ساخت مجموعه عمارت مورد نظر خویش در نظر گرفته بود وسعتی در حدود ۵۳ هزار متر مربع یعنی پیش از ۵ هکتار را شامل می‌شد. سپهسالار برای طراحی و ساخت این عمارت و دیگر عمارت‌های باغ بهارستان از مهمترین مهندسان و معماران آن زمان به‌ویژه میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی بهره جست. به احتمال خیلی زیاد در سال ۱۲۹۵ قمری ساخت کاخ بهارستان به اتمام رسید. عمارت اعیانی سپهسالار در جهت شرقی ـ غربی، در امتداد سردر، طرح تکامل یافته کاخ‌سازی قاجاری را با آمیختگی پنهان هُنری مغرب‌زمین یادآور می‌شد. به گونه‌ای که شیوه هنری مغرب زمین تحت تأثیر سلیقه معماران ایرانی در این بنا، با طرح ایرانی در آمیخت و حتی مغلوب آن شد. این عمارت ۳ بار دچار خشم آذر شد و در آتش سوخت و یک بار هم بمباران شد:

  • ۲۳ آذر ۱۲۶۱(آتش‌سوزی)
  • ۲ تیر ۱۲۸۷(بمباران)
  • ۱۸ آذر ۱۳۱۰(آتش‌سوزی)
  • ۱۵ آذر ۱۳۷۳(آتش‌سوزی)

پس از درگذشت سپهسالار، ناصرالدین شاه آن را بی‌هیچ گونه تشریفات قانونی و شرعی، تصرف و آن باغ و عمارت (ساختمان مشروطه کنونی) را ملکِ خالصه (دولتی) خود کرد و در بخشی از عمارت نیز تا سال ۱۳۰۹ ق. قمرالسلطنه همسر سپهسالار (دختر فتحعلی شاه و عمه ناصرالدین شاه) در خانه و باغ بهارستان زندگی و در آنجا مراسم تعزیه‌خوانی زنانه برگزار می‌کرد. از این زمان بود که این باغ و عمارت جنبه دولتی پیدا کرد و در آنجا مراسم دولتی و مراسم پذیرایی از مهمانان داخلی و خارجی برگزار می‌شد. از زمان پیروزی انقلاب مشروطه، کاخ بهارستان برای مجلس در نظر گرفته شد. طی حکم میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله ـ صدراعظم ـ به محقق السلطنه (محقق الدوله) ـ رئیس بیوتات دولتی ـ مورخ ۲۵ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴(۲۳ مرداد ۱۲۸۵)، مقرر می‌گردد که عمارت بزرگ باغ بهارستان (ساختمان مشروطه) در روز جمعه برای مجلس مهیا باشد. اما به علت دوری از مرکز شهر و عدم دسترسی عموم مردم به آن و بدون رضایت و اجازه ورثه سپهسالار نمی‌توان مجلس را در عمارت بهارستان تشکیل داد. به‌خاطر همین موقتاً در مدرسه نظامیه (اتاق نظام) برای برقراری جلسات مجلس انتخاب شد. در طی دوره‌ای که نظامنامه انتخاباتی در حال تدوین بود و انتخابات بر اساس آن انجام می‌گرفت، صحبت‌ها و نامه‌نگاری‌ها برای تعیین عمارت بهارستان به عنوان ساختمان آینده مجلس شورای ملی نیز ادامه داشت. در ۲۷ شعبان ۱۳۲۴(۲۲ مهر ۱۲۸۵) نامه‌هایی از مجلس به مشیرالدوله ارسال شد که اعضای مجلس اظهار کرده بودند که عمارت مدرسه نظام برای برگزاری مجلس مناسب نیست و «کلاً بالاتفاق عمارت بهارستان را که به هیچ وجه امروزه محل حاجت دولت نیست، از برای مجلس شورای ملی می‌خواهند...» با توجه به مخالفت‌های پیشین رهبران انقلاب، اکنون به تحقیق مسلم شده بود که ساختمان دیگری نمی‌توان در نقش بهارستان را برای مجلس ایفا کند. از این رو صدر اعظم پس از تبادل نظر با شاه در ۲۹ شعبان ۱۳۲۴(۲۴ مهر ۱۲۸۵) به نمایندگان اعلام کرد که فعلاً عمارت بهارستان برای جلسات مجلس شورای ملی در نظر گرفته شود. در همان روز بنا به دستور مظفرالدین شاه، مشیرالدوله نیز اجازه داد که مجلس در بهارستان برگزار شود و مسئله خرید ملک برای مجلس و وقف شرعی آن به آینده موکول شد.

 

ساختمان ملیجک (عزیز السلطان)

عزیزیه عمارتی است در دو طبقه با ایوانی زیبا رو به جنوب و پیرایه‌هایی آمیخته به سبک‌های سنتی و نوین معماری که پیشینه معماری و تاریخی آن در پیوند با مجلس رقم خورده است. به رغم آگاهی‌های بسیاری که در اسناد و منابع تاریخی درباره ساختمان عزیزیه بازتاب یافته است، اما تاریخ دقیق این بنا به درستی روشن نیست. اما این را می‌دانیم که در سال ۱۳۰۹ ق، ناصرالدین شاه این ساختمان را که خانه مرحوم قمر السلطنه بود به غلام‌علی‌خان عزیز السلطان بخشید و در سال ۱۳۱۱ ق، مراسم ازدواج او با اخترالدوله-دختر ناصرالدین شاه- برگزار شد. از سال ۱۳۲۴ ق؛ که کاخ بهارستان در اختیار مجلس شورای ملی قرار گرفت، صحبت‌هایی پیش آمد مبنی بر این که دیگر بناها و زمین‌های بهارستان نیز به مجلس واگذار شود. گویا در فاصله سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۹ هجری قمری که مصادف با سومین دوره فترت قانونگذاری و در جریان جنگ جهانی اول بود که ملیجک، عزیزیه را تخلیه کرد و آنجا برای مدتی در اختیار فردی مشهور به دکتر میرزا اسدالله‌خان کردستانی بود. وی وکیل دوره دوم مجلس از کردستان بود که پس از مدتی وزیر پست و تلگراف شد. در دوره پنجم قانونگذاری، با تلاش ارباب کیخسرو شاهرخ- رئیس اداره مباشرت مجلس-آن زمین‌ها و خانه عزیز السلطان به مبلغ ۲۰ هزار تومان خریداری شد.

 

پایه‌ریزی کتابخانه مجلس

کتابخانه مجلس شورای اسلامی به عنوان یکی از ثمرات انقلاب مشروطیت، نخستین کتابخانه رسمی و حاکمیتی در ایران است که با هدف ارائه خدمات کتابداری، اطلاع‌رسانی، پژوهشی و علمی به نمایندگان مجلس تأسیس گردید و همگام با توسعه ساختار سازمانی مجلس، توسعه یافت. اولین جرقه‌های شکل‌گیری کتابخانه مجلس مربوط به زمانی است که مرتضی‌قلی‌خان هدایت(صنیع‌الدوله)، نخستین رئیس مجلس، در سال 1285 هجری شمسی دستور خرید چندین جلد کتاب حقوق اساسی جهت تدوین قانون اساسی را صادر کرد. پس از این امر، در 18 دی ماه 1288، مطابق با نظامنامه داخلی دوره‌ی دوم مجلس شورای ملی، کتابخانه به عنوان یکی از دوایر «شعبه اداری» قرار گرفت. در آن دوره ارباب کیخسرو شاهرخ نماینده وقت زرتشتیان و رئیس امور اداری و کارپردازی مجلس، تلاش‌های بسیاری در برپایی کتابخانه به عمل آورد. وی در سال 1291 با خرید 202 جلد از کتاب‌های خطی و قدیمی میرزا ابوالحسن جلوه و دریافت 1091 جلد از کتاب‌های اهدایی احتشام‌السلطنه محمود علامیر، کتابخانه را وسعت بخشید. کتاب‌ها در دو اتاق کوچک در قسمت شرقی حوضخانه‌ عمارت قدیمی مجلس شورای ملی چیده و نگهداری می‌شد. پس از چندی این کتابخانه‌‌ کوچک مورد توجه نمایندگان قرار گرفت.

بعد از رسمیت یافتن موضوع تشکیل کتابخانه مجلس، در آغاز بنابر این بود که کتابخانه در همان محل حوضخانه به صورت رسمی افتتاح شود، اما این کار به دلیل موانع مختلف صورت نگرفت. خرید باغ بهارستان و عمارت‌های آن در دوره پنجم مجلس شورای ملی، منجر به آن گردید که زمینه برای ایجاد کتابخانه مستقل و رسمی مجلس فراهم شود. بنابراین در سال 1302، کتاب‌ها از کاخ بهارستان به یکی از عمارت‌های باغ بهارستان واقع در سمت شرقی مجلس منتقل گردید. پس از نزدیک به دو سال یعنی در سال 1304، کتابخانه مجلس تحت نظر و حمایت یوسف اعتصامی آشتیانی (اعتصام الملک)، به عنوان اوّلین کتابخانه‌‌ رسمی و دولتی گشایش یافت. افزایش حجم منابع موجود کتابخانه در طی سالیان متمادی و فراهم شدن امکان بهره‌مندی پژوهشگران و محققین از کتابخانه موجب گردید تا در سال 1341، ساختمان کتابخانه شماره‌ی یک به عنوان کتابخانه‌ی اصلی مجلس به بهره‌برداری رسیده و در 17 بهمن ماه همان سال افتتاح گردد.

پس از چندی، کتابخانه مجلس سنا نیز به این مجموعه افزوده شد. این کتابخانه که در حال حاضر با نام «کتابخانه ایرانشناسی» شناخته می‌شود، در پی تأسیس مجلس سنا در ۲۰ بهمن ۱۳۲۸، به ابتکار و علاقه‌مندی سید حسن تقی‌زاده، رئیس وقت این مجلس، در کنار مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان، با هدف ایجاد کتابخانه‌ای تخصصی در زمینه ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی با حدود ۵۰۰  جلد کتاب شکل گرفت. کتابخانه مزبور با احداث و افتتاح ساختمان مجلس سنا در سال ۱۳۳۵، به تالاری جنب هیأت رئیسه مجلس سنا و سپس در اوائل سال ۱۳۶۲ به تالاری که در شرق این عمارت قرار داشت، به عنوان کتابخانه‌ی شماره ۲ مجلس انتقال یافت. با انتقال این مجموعه به «موزه نگارستان» سابق، به مرور این کتابخانه نیز شکل عمومی به خود گرفت. کتابخانه مذکور در اوائل سال ۱۳۸۳ به عمارت قدیمی مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان منتقل شد. از سال ۱۳۸۷ به این سوی، تغییرات اساسی در این کتابخانه انجام گرفت که از آن جمله می‌توان به روزآمد و غنی‌سازی منابع از طریق وجین کتاب‌های قدیمی خارج از حوزه ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی و جایگزین کردن آن‌ها با کتاب‌های تخصصی این حوزه و همچنین اضافه کردن مجموعه‌های ارزشمند به این کتابخانه، از جمله مجموعه استاد محمد گلبن و مرحوم محمود عظیمی زواره‌ای اشاره کرد.

اهمیت کتابخانه مجلس موجب شد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در 5 دی‌ماه 1375، اساسنامه جدید کتابخانه مجلس قانونی شود و این مرکز با عنوان «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» تحت نظارت هیأت امنایی به ریاست عالیه رئیس مجلس، روند توسعه و تکامل خود را استمرار بخشد. بنابراین، همزمان با توسعه فعالیت‌های کتابخانه در دهه هشتاد و به منظور توجه به رویکرد تخصصی آن در زمینه ارائه خدمات به نمایندگان و امور پارلمانی، کتابخانه تخصصی قانونگذاری و پارلمانی در کتابخانه مجلس ایجاد گردید. همچنین بخش‌های دیگری چون کتابخانه تخصصی انقلاب اسلامی به منظور ارائه منابع مربوط به انقلاب اسلامی در سال 1387 با منابعی در حدود 12 هزار جلد به مجموعه کتابخانه مجلس افزوده شد.

 

رویدادهای فرهنگی و هنری

کتابخانه مجلس با توجه به جایگاه خود در سطح ملی و بین‌المللی، زمینه برگزاری همایش‌های بسیاری را فراهم نموده و در بسیاری از نشست‌های بین‌المللی حضور یافته است. از جمله مهمترین آنها می‌توان به مواردی چون آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی در سال‌های ۸۷-۷۹، برگزاری شش دوره همایش تاریخ مجلس و هفت دوره نشست تاریخ شفاهی، تجلیل از استاد فقید عبد‌الحسین حائری(سال 94)، برگزاری همایش بین‌المللی میراث مکتوب ایران و افغانستان(سال 89) و همایش بازشناسی مناسبات فرهنگی ایران و عراق(سال 90)، شرکت در مراسم چهره‌گشایی از نسخه‌برگردان قرآن خطی موزه توپقاپی سرای استانبول(سال 90)، برگزاری مراسم رونمایی ترجمه فنلاندی شاهنامه فردوسی (سال 95)، عضویت فعال در کنسرسیوم محتوای ملی(از سال 90)، عضویت در کمیته ملی حافظه جهانی یونسکو، عضویت در مجمع کتابخانه‌های بزرگ کشور(مکتب)، عضویت در مجمع هماهنگی مراکز تاریخ‌پژوهی و بانک‌های اسنادی ایران(مهتاب)، برگزاری نشست‌های اندیشگاهی با عنوان «دوشنبه‌های اندیشه»، «دین و حکمرانی» و نشست‌‌هایی در حوزه مطالعات نظام مسائل مناطق محروم کشور با حضور نمایندگان مجلس و فعالین مردمی با عنوان «هم‌اندیشی پیشرفت» اشاره کرد.

 

ساختمان جدید در حال احداث کتابخانه مجلس

ساخت کتابخانه جدید و بزرگی برای قوه قانونگذاری کشور مشمول طرح بزرگتر و جامعتری به‌نام «طرح بهارستان» است. این طرح در زمینه‌های اداری، رفاهی، فرهنگی و مسکونی و کار مطالعاتی و اجرایی آن برعهده گروهی از مهندسین و مشاوران سازمان عمرانی مناطق شهرداری تهران می‌باشد. جناب آقای دکتر لاریجانی- ریاست محترم مجلس شورای اسلامی- مستقیماً روند اجرای پروژه را پی‌گیری می‌نماید و ریاست دفتر ایشان و معاون محترم اجرائی رئیس مجلس شورای اسلامی- پیگیر کارها هستند. ساخت کتابخانه جدید در اردیبهشت ۱۳۹۰ آغاز گردید و کار خاکبرداری قسمت مربوط به کتابخانه مجلس به اتمام رسیده و عملاً کار ساخت و ساز شروع شده است. پروژه کتابخانه، موزه و مرکز اسناد که در مساحتی به متراژ ۵۹۵۰۰ متر مربع در نظر گرفته شده است می‌تواند برای چند ده سال مشکل کمبود جا را حل نماید.

    بازدید:140
    یادداشت ها
    Parameter:3044&10568&307169!model&5272 -LayoutId:5272 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار-پوسته جدید