کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » ایران شناسی
0.0 (0)
تاریخ ایران
[1399/03/12]

نگاهی اجمالی به فراز و فرود قیام خرمدینان  

دکتر فریدون شایسته

 

نویسندگان از قرون سوم  چهارم و پنجم هجری قمری به سبب حاکمیت تعصب مذهبی و همچنین جلب رضایت و خرسندی نهاد خلافت عباسی مستقر در بغداد نسبت‌های ناروایی را چون زندیق  کافر  اشتراکی  قائل به اباحه اموال و انفس و....به شخص بابک خرمدین وارد کرده‌اند. خرمدینان یا خرمیه عنوانی است که به جریان تندروی نهضت سیاسی-اجتماعی شعوبیه اطلاق می شده است. گروهی که در برابر قدرت خلافت عباسی به قیام برخاسته و برای پایان بخشیدن به سلطه اعراب بر ایران شکل گرفته بود. آنان در دوره‌های خلافت مهدی و پسرش هارون الرشید(چهارمین و پنجمین خلیفه عباسی) در مناطقی چون گرگان  دیلمان  آذربایجان  ارمنستان  اصفهان  ری  همدان و....شکل گرفته و به مبارزه می‌پرداختند.

موسس آن جماعت  شروین پسر سرخاب بود که او را به شاهزادگان شاخه کیوسیه و باوندیان(خاندان‌های حکومت‌گر پیشین طبرستان) نسبت داده‌اند. برخی از نویسندگان متعصب قرون نخستین اسلامی آنان را مجوسی(زردشتی) و پیروان مزدک خوانده‌اند.گفته شده که آنان به تناسخ اعتقاد داشتند زین روی نامسلمان بوده‌اند. درحالی که به نظر می رسد طرح مساله تناسخ از سوی خرمدینان بر این اساس بوده تا بعد از کشته شدن چهره درخشانی چون ابومسلم خراسانی پیروان او را که در جای جای ایران بودند به خود جلب نموده و از نام و اعتبار وی به خوبی بهره برگیرند.گویا سبب اصلی اشتهار آنان به خرمدینیه مربوط به منشا و خاستگاه جغرافیایی‌شان روستای خرم در ناحیه اردبیل باشد. روایت اصطخری و ابن حوقل در مقایسه با نوشته‌های همعصران‌شان دیگر گونه است. آنان اشاره کرده‌اند که در مساجد خرمدینان قرآن خوانده می شده است. خرمیان در ناحیه جبال و روستاهای آن(نواحی معروف به عراق عجم) مساجد احداث کرده و در آن مساجد اذان و آموزش قرآن دایر بوده است. نام پدر بابک مرداس و از مردم مداین(بغداد امروزی) که ناحیه‌ای پارسی زبان بشمار می‌رفت بود و مادرش ماهرو از مردم سراب اردبیل بوده است.گفتنی است گروه خرمدینان پیش از بابک وجود داشته‌اند گروهی که رهبری آنان با فردی به نام جاویدان  پسر شهرک بود. درمنابع آمده است پس از ازدواج همسر بیوه جاویدان با بابک وی به رهبری این گروه درآمده است. جمله‌ای درتاریخ طبری از زبان بابک آمده است که من افشین(افشین لقب حاکمان ناحیه«اُشروسنه» در ماوراالنهر بوده است) که افشین آن دوره حیدر بن کاوس نام داشت و مازیار بن قارن هر سه عهد و پیمان کرده‌ایم که قرارداده‌ایم دولت از عرب باز ستانی و جهان‌داری به خاندان«کسرویان»(منظور شاهان سلسله ساسانی است که به خسروان(کسرایان) در نزد اعراب مشهور بودند. حیدر بن کاوس(افشین) می‌کوشید تا با تکیه بر پیشینه دوستی با بابک بدون مواجهه با او او را به تسلیم وا دارد چون از این حیله طرفی نبست کوشید تا از طریق «امان نامه» که پارسیان آن را «زینهار نامه» می‌خوانند او را بفریبد. پاسخ قاطع بابک به حیدر بن کاوس این بود: من ننگ تسلیم به خلیفه را نمی‌پذیرم. سرانجام پس از۲۲ سال مبارزه درقلعه «بذ» در شهرستان کلیبر امروزی(آذربایجان شرقی) براثر توطئه مشترک افشین(حیدربن کاوس) و سهل بن سنباط ارمنی که او را پناه داده بود وی دستگیر گردید. تشریفاتی که خلیفه معتصم (برادر ناتنی مامون هشتمین خلیفه عباسی) برای ورود بابک ترتیب داده بود شنیدنی است: دو صف پنج فرسنگی  از مردم در دو سوی راه تشکیل داده بودند. بابک را سوار بر فیل و برادرش(عبدالله)را بر شتر نشانیده بودند  که بدین گونه از صف عبور دادند.چنین نمایشی برای یک فرد شکست‌خورده بی‌نظیر بود ولی خلیفه می‌کوشید تا ابهت دستگاه خلافت خود را آشکار سازد. خواجه نظام‌الملک طوسی(وزیر سی‌ساله نهاد وزارت دوره سلجوقیان) به شرح رویداد کشتن وی پرداخته است: «چون یک دستش ببریدند دست دیگر در خون خود زد و در روی مالید. همه روی خود را از خون سرخ کرد. معتصم(خلیفه). بدو گفت: ای یک! این چه عمل است؟ گفت: در این حکمتی است. شما هر دو دست و پای من بخواهید برید و گونه‌ای روی مردم سرخ باشد. خون از روی برود زرد باشد من روی خویش از خون سرخ کرده‌ام تاچون خون از تنم بیرون شود نگویید که روی من از بیم زرد شده است. در مرگ نیز مردی باید.

در تحلیل قیام خرمدینان به رهبری بابک به نظر نگارنده باید گفت: درست است که بابک به مدت ۲۲ سال دربار خلافت را از دفع قیام خویش ناکام نهاده بود ولی نمی‌توان باور داشت که از این قیام مردم اکثر شهرهای نامدار آن روز و جماعت ده‌ها هزار نفری حمایت می‌کرده است. به نظر اینجانب ذکر گستره پهناور این قیام و ذکر کثرت نفرات همراه وی توسط مورخان آن دوره درجهت عظمت کار معتصم در دفع این شورش گسترده و همه‌گیر بوده است تا توانایی و عظمت دفع شورش توسط نهاد خلافت پر رنگ‌تر جلوه کند و اقتدار نظامی شخص خلیفه خود را در اذهان عمومی نشان دهد. علاوه براین بابک خرمدین با استقرار در یک دژ و قلعه از گسترش آن در شهرها و اشغال و تصرف بر یک ناحیه و یا دو ناحیه سرباز زد.

او می‌توانست همچون حسن صباح با تسخیر قلعه‌های دیگر به حکومتی شبیه حکومت  ۱۷۶ساله اسماعیلیان در زمان حاکمیت سلسله سلجوقیان دست یازد. قرار گرفتن در قلعه به عنوان محل حصر و عدم وجود نقشه راه در نزد بابک قیام او را در نهایت می‌توانست با انحطاط مواجه سازد که اینگونه هم شد.از مطالعه منابع چنین بر می‌آید که قیام بابک مورد حمایت گروه شاهزادگان خاندان‌های حکومت‌گر باستانی جامعه زمین‌داران و قشر روستانشین بوده است.و این قیام را می‌باید جنبش گروه‌های ذینفوذ اعیانی دوره باستان خواند که می‌کوشیدند قدرت پیشین را احیا کنند. این در حالی است که بعد از بخش تندروی نهضت شعوبیه که آن را بهتر است بخش نظامی نهضت شعوبیه بدانیم قشر دهقان دوره ساسانی که در این دوره به اقشار دیوانی حامی تجارت و بازرگانی تبدیل شده بودند موفق شدند که بعد از ناکامی بخش نظامی تندروی پیشین بخش سیاسی و فرهنگی نهضت شعوبیه  با تاسیس سلسله‌های نیمه‌مستقلی چون: طاهریان، صفاریان، سامانیان و آل‌بویه و بخش هویت‌ساز فرهنگی  با ایجاد نخستین سبک زبان پارسی به نام سبک خراسانی از طریق احیای زبان دری توسط شاعران پارسی‌گویی چون اسدی طوسی(گرشاسب نامه)، ابوالقاسم فردوسی(شاهنامه) با رویکرد به ایران باستان(انتخاب نام کتاب‌های اسدی طوسی و فردوسی بی‌ربط به بازگشت تاریخی نیست) به گونه‌ای توانستند از طریق زبان ادبیات  حماسه و اسطوره  تاریخ و....مانع از فروپاشی شخصیت تاریخی ایرانی شوند.

 

منابع و مآخذ

  • اصطخری، المسالک والممالک، ۱۳۴۰، به اهتمام ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • ابن حوقل، صورت الارض، ترجمه جعفرشعار، ۱۳۶۶، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  • محمد حافظ‌زاده، بابک حماسه‌ای در تاریخ، ۱۳۸۴، تهران، انتشارات پیام نو.
  • مصطفی رحیمی، دیدگاه‌ها، ۱۳۵۲، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  • سعید نفیسی، بابک خرمدین، ۱۳۸۸، تهران، بنگاه ترجمه و نشرکتاب(پارسه).
  • ناصر نجمی، بابک خرمدین، ۱۳۶۹، تهران، نشر ادیب.
  • جلال برگشاد، بابک، ترجمه رضا انزابی‌نژاد، رحیم رئیس‌نیا، ۱۳۸۳، تهران، نگاه.
  •  
    بازدید:854
    یادداشت ها
    Parameter:305725!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار