کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » اشاعه اطلاعات » ایرانشناسی
0.0 (0)
شهر‌های ایران را بهتر بشناسیم
[1398/10/21]

گذری بر تاریخ تهران  

 

تهران در دوره طهماسبی

تهران از عهد صفویه ترقی و پیشرفت خود را شروع کرد و شاه طهماسب صفوی که قزوین را پایتخت خود قرار داده بود چون جد اعلای صفویه (سیدحمزه) در جوار حضرت عبدالعظیم مدفون بود و گاه و بی‌گاه برای زیارت آن مرقد مقدس میرفت کم‌کم به تهران میل و رغبتی یافت و تدریجاً در این شهر ساختمان‌ها و کاخ‌هایی بنا کرد و همین قضیه توجه سلطان صفوی را به تهران برانگیخت، به طوری که دستور داد در آن چند باغ احداث نمایند و ضمناً پیرامون آنرا برج و بارو و حصار بکشند در سال 961 ق تعداد برج‌هایی که شاه طهماسب در اطراف تهران بنا کرد به عدد سوره‌های قرآن 114 برج بنا کرد و در هر کدام سوره‌هایی را برای تبرک قرار داد. وی همچنین به آبادانی تهران و بنا کردن باغ‌ها و عمارت‌های حکومتی متعدد در این شهر همت گماشت و این روند تا پایان سلسله صفویه ادامه داشت. تهران تا دوره زندیه هر چند پایتخت نبود اما اهمیت داشت تا اینکه کریم‌خان زند به مدت 4 سال تهران را مرکز حکومت خود قرار داد و در محوطه ارگ بناهای جدید احداث نمود. در این دوران تلاش‌های زیادی برای آبادانی تهران انجام شد. به طوری که در پایان حکومت زندیان، تهران سیمای شهری یافته بود. پس از پایان دوره حکومت لطفعلی‌خان زند آخرین بازمانده حکومت زند گروهی به سرپرستی میرزا عیسی‌خان، وزیر دارالخلافه مامور شدند تا برای تهران محدوده و نقشه‌ای ترسیم کنند به طوری که دروازه‌های چهارگانه صفویه به 12 دروازه افزایش یافت و سرانجان آغامحمدخان قاجار در نوروز 1164 شمسی تهران را به عنوان پایتخت برگزید. جمعیت تهران در آن زمان 15 هزار نفر بود.

 

تهران در دوره ناصری

محلات تهران در این سال به 5 محله اصلی تقسیم می‌شد. محله عودلاجان، ارگ، چال میدان، سنگلج و بازار محلات پنچ گانه شهر تهران بودند. این محدوده دارالخلافه ناصری بود و زمان حکومت ناصرالدین شاه تهران بتدریج گسترش یافت، در نخستین سال‌های حکومت ناصرالدین شاه بر کشور تهران از محاصره دیوارهای شاه طهماسب صفویه بیرون آمد. هنگامی که برای نخستین بار آغامحمدخان قاجار این روستای در محاصره دیوار شاه طهماسبی را به پایتختی برگزید، تهران نه شهر بود و نه جایی برای تشکیل حکومت. توسعه شهری تهران از همان روزهای آغازین شروع شد. نخستین جرقه این رشد و توسعه را هم استقرار لشکر قجری بوجود آورد. ناصرالدین شاه در اواسط دوران سلطنت خود دیوارهای شاه طهماسب را ویران کرد. با فروریزی دیوارهای ضلع شرقی، خیابان ناصرخسرو و خیابان سعدی ساخته شد و در ضلع غربی نیز خیابان خیام پی‌ریزی شد. ناصرالدین شاه دیوارهای جدیدی اطراف دارالخلافه ساخت با 12 دروازه که عبارتند از: در شمال دروازه یوسف‌آباد – دولت و شمیران، در غرب دروازه باغ شاه – قزوین و گمرک، در جنوب دروازه خانی‌آباد – غار و حضرت عبدالعظیم، در شرق دروازه دولاب – دوشان تپه و خراسان. در سال 1286 جمعیت تهران 160 هزار نفر با مساحت حدود 830 هکتار و در سال 1308ق جمعیت معادل 250 هزار نفر بوده که نیمی از آن خارج از حصار شهر زندگی می‌کردند. نقشه تهران در این دوره در سال 1309ق توسط عبدالغفار نجم‌الملک تهیه شد. ناصرالدین شاه امید داشت دارالخلافه‌اش از 10 محله اصلی بیشتر نشود. اما سرنوشت تهران ماجرای دیگری پیدا کرد تا سال 1270ق یعنی 5 سال مانده به ترور ناصرالدین شاه تهران توسعه بیشتری یافت. از شمال این شهر به خیابان امیرکبیر رسید و در ادامه به میدان توپخانه متصل شد و در امتداد به خیابان فیاض‌بخش فعلی گسترش یافت. در غرب به خیابان وحدت اسلامی رسید و تا حوالی خیابان مولوی فعلی در جنوب پیش رفت. خیابان مولوی محدوده جنوبی شهر تهران بود و در شرق نیز دارالخلافه به خیابان ری رسید.

 

تهران پس از دوره ناصری

در سال‌های پایانی دوره ناصرالدین شاه روند گسترش تهران ادامه یافت. در طول سلطنت ناصرالدین شاه، هم خود وی و هم درباریان در جای جای نقاط تهران بزرگ امروزین برای خود کاخ و قصر و خانه ساخته بودند و هرکدام محله‌های چندین و چندگانه تهران را صاحب شدند و برای خود اقامتگاه‌های زمستانی و تابستانی ساختند .تا پایان روزگار قاجاریه محدوده شهری تهران بیشتر توسعه یافت، دیگرتهران آن محله‌های پنج گانه نبود. در سال 1286 برای نخستین بار بلدیه (شهرداری) آغاز بکار کرد شهرداری در این سال‌ها به سرپرستی مهندس‌باشی اداره می‌شد. بعد از دوره ناصرالدین شاه، محدوده‌های منشعب از میدان توپخانه نظیر امیرکبیر، ملت، سعدی و اکباتان شکل گرفت، در این دوره چندان به مساحت شهر افزوده نشد، کاخ فرح‌آباد، مدرسه‌ای در دالان صحن سیداسماعیل(مدرسه فیلسوف‌الدوله) و مسجد محمودیه در چهارراه سرچشمه از عناصر ایجاد شده این دوره‌اند.

 

پیشینه تاریخی زمین بهارستان

 مجموعه‌ای از باغ و خانه، مسجد و مدرسه، میدان و بناهای مجلس شورای ملی، که با نام مجموعه(بهارستان ) و بناهای (سپهسالار)مشهور است، دراوایل دوره قاجاریه، زمین بایر و باغ‌هایی نیمه‌آباد را درخارج از محدوده شرقی شهرآن روزگار در بر می‌گرفت. این باغ بخشی از زمین‌های باغ سردار را شامل می‌شد و توسط میرزا حسین‌خان سپهسالار قزوینی، صدراعظم ناصرالدین شاه بنا نهاده شد.. مرحوم حجت بلاغی درمورد بهارستان می‌نویسد. ناصرالدین شاه این عمارت را بدون هیچگونه تشریفات ضبط کرد و نگاهداری آن را به یحیی‌خان معتمدالملک برادر سپهسالار با لقب مشیر الملکی وا گذاشت. یحیی‌خان چندسالی که زنده بود تصرفاتی نیمه مالکانه ونیمه مباشرانه درآن می‌کرد. او که درگذشت این عمارت هم به یک باره بلامانع شد. ولی در همه جا بهارستان چه در زمان حیات یحیی‌خان و چه بعداز فوتش یکی ازعمارت دولت بشمار می‌آمد. اسم بهارستان را هم همین جهت روی آن گذاشته که اسم و سابقه مالکیت سپهسالار فراموش نشود، درقسمت شمالی این میدان باغ نگارستان فتحعلی شاه قاجار قرار داشت مدخل این باغ درجلوی میدان بهارستان و خود باغ در شمال میدان مزبور قرارداشت و درسال 1284ق شهر تهران را که توسعه دادند این باغ جز شهر شد. ایجاد سردر باغ بهارستان (میدان بهارستان) و مجموعه مجلس شورای ملی در محل باغ سپهسالار به نوعی شروع رشد شهر به سمت شرق را نوید می‌داد. این میدان بعدها که کانون فعالیت‌های عمده سیاسی دردوره مشروطیت و بعد از آن محل انجام ملاقات های سیاسی و اجتماعی همه دوران خود تبدیل شد.

«زمان پیروزی انقلاب مشروطه. کاخ بهارستان برای مجلس درنظر گرفته شد. طی حکم میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله –صدراعظم –به محقق‌السلطنه (محقق الدوله)رییس دیوان بیوتات دولتی –مورخ 25 جمادی الثانی (1324)(23مرداد1285) مقرر می‌گردد که عمارت بزرگ باغ بزرگ بهارستان (ساختمان مشروطه) درروز جمعه برای مجلس مهیا باشد. اما به علت دوری از مرکز شهرو عدم دسترسی عموم مردم به آن و بدون رضایت و اجازه ورثه سپهسالار نمی‌توان مجلس را درعمارت بهارستان تشکیل داد. بخاطر همین موقتاً در مدرسه نظامیه (اتاق نظام)برای برقراری جلسات مجلس انتخاب شد. در طی دوره‌ای که نظامنامه انتخاباتی درحال تدوین بود و انتخابات براساس آن انجام می‌گرفت،صحبت‌ها و نامه‌نگاری‌ها برای تعیین عمارت بهارستان به عنون ساختمان آینده مجلس شورای نیز ادامه داشت. در27 شعبان 1324-(21مهر 1285)-نامه‌هایی ازمجلس به مشیرالدوله ارسال شد که اعضای مجلس اظهار کرده بودند که عمارت مدرسه نظام برای برگزاری مجلس مناسب نیست (وکلا بالاتفاق عمارت بهارستان را که به هیچ وجه امروز، محل حاجت دولت نیست، را برای مجلس شورای ملی می خواهند...) با توجه به مخالفت‌های پیشین رهبران انقلاب، اکنون به تحقیق مسلم شده بود که ساختمان دیگری نمی‌توان در نقش بهارستان را برای مجلس ایفا کند. از این رو صدراعظم پس از تبادل نظر با شاه در 29 شعبان 1324 هجری قمری (24 مهر 1285) به نمایندگان اعلام کرد که فعلا عمارت بهارستان برای جلسات مجلس شورای ملی در نظر گرفته شود . درهمان روز به دستور مظفرالدین شاه، مشیرالدوله نیز اجازه داد که مجلس در بهارستان برگزار شود و مسئله خرید ملک برای مجلس و وقف شرعی آن به آینده موکول شد.»[1]

 

تهران در دوره پهلوی اول 1320 1304

بعد از کودتای سال 1299 و بر سر کار آمدن رضاخان سلسله قاجاریه پایان یافت. تهران بعد از جنگ جهانی اول پُر بود از خارجی‌ها و اقتصاد نوظهور نفتی تحرک تازه‌ای به کشور داده بود. قرار بود که کشور توسعه یابد. تهران هم مرکز کشور بود و باید نخستین اتفاق در تهران رخ می‌داد. بنابراین آقاکریم بوذرجمهری نخستین شهردار دوران پهلوی اول و همراه و همرزم رضاخان خیلی زود توانست چهره این پایتخت تازه به نفت‌رسیده را عوض کند. فروریزی دیوارهای ناصری و توسعه تهران نخستین گام این شهردار بود. محدوده شهر تهران در عرض کمتر از 15 سال توسعه حیرت‌آور داشت. تهران تا خیابان نواب صفوی امروزی پیش رفت و محله‌های بریانک، هلال احمر، قزوین، شهر جدید، هاشمی، دامپزشکی، نواب و جمهوری به پایتخت پیوستند. در شمال نیز تهران گسترش یافت و تا حوالی فاطمی امروز پیش رفت و زمینهای جلالیه (پارک لاله امروزی) که روزگاری میدان اسب‌سواری بود نیز در این مدت به پایتخت پیوستند. بلوار کشاورز نیز در این محدوده به شهر افزوده شد. در شرق محله‌های اتابک، تیردوقلو، خراسان، امام حسین و برخی از نقاط دماوند به تهران افزوده شد. در جنوب نیز محله شوش و انبار نفت به تهران افزوده شد. 

 

منابع و مآخذ

1-تهران در گذر تاریخ، محمد‌حسین فرمهینی فراهانی، تهران، انتشارات بدرقه جاویدان،‌ 1390.

2- آمار دارالخلافه طهران؛ اسنادی از بناها و ساختمان‌های عصر قاجار، منصوره اتحادیه و سیروس سعد‌وندیان،‌ تهران،‌ نشر تاریخ ایران،‌ 1360.

3-بهارستان درتاریخ،‌ حسن باستانی راد،‌ تهران،‌ کتابخانه،‌ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،‌ 1390.

4-تاریخ طهران، حجت بلاغی،‌ قم،‌ بی‌نا، 1350.

5-ویکی پدیا، عمارت سپهسالار در عصر (دوره مظفرالدین شاه)

 


[1] . ویکی‌پدیا، مدخل «عمارت سپهسالار در عصر (دوره مظفرالدین شاه)»

گردآوری: محمدحسن خلیلی

 

 

میدان بهارستان و نمای عمومی مجلس شورای ملی

 

باغ نگارستان،(در ورودی این باغ در میدان بهارستان-انتهای خیابان دانشسرا-خیابان شریعتمداری قرار دارد.)

 

میدان بهارستان و ساختمان مجلس شورای ملی

 

دورنمای عمارت مجلس شورای ملی

 

ناصر‌الدین شاه قاجار

 

مظفر‌الدین شاه قاجار

 

میرزا حسین‌خان سپهسالار

    بازدید:1047
    یادداشت ها
    Parameter:305308!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار