کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (1)
به مناسبت سالروز کودتای 28 مرداد؛
[1398/05/28]

کودتای سیاه/ محمود فاضلی  

 

در 5 مرداد 1332 دکتر مصدق طی نطق رادیویی از توطئه علیه حکومتش توسط کشورهای خارجی خبر داد که بعضی نمایندگان مجلس نیز با آن همراه هستند و لذا تصمیم خود مبنی بر انحلال مجلس را به اطلاع مردم رساند. حزب توده ایران به عنوان موافق سرسخت انحلال پارلمان ظاهر شد. در روز 12 مرداد رفراندوم آغاز شد و اگرچه روش انجام آن غیر دموکراتیک بود، اما مردم به انحلال مجلس رای دادند. انحلال مجلس که عملا انجام شده بود تنها مانع بر سر راه عزل مصدق توسط شاه را از میان برداشت و راه را برای کودتا توسط توطئه‌گران هموار کرد. انگلیسی‌ها و امریکایی‌ها تبلیغات وسیعی را علیه مصدق به راه انداختند.

 

به محض مشخص شدن نتیجه رفراندوم، آیزنهاور ضمن اشاره به تهدیدهای کمونیسم نسبت به آسیا به انحلال مجلس ایران از سوی مصدق اشاره و مدعی شد مصدق از کمک حزب توده سود برده است. در غروب 24 مرداد تعدادی از یاران مصدق دستگیر شدند. دستور عزل مصدق و نصب زاهدی به عنوان نخست‌وزیر کودتا که از سوی شاه امضای شده بود، ابلاغ شد. اگرچه این مرحله شکست خورد، اما دولت مصدق کنترل اوضاع و علت وجودی‌اش را از دست داده بود و کاری جز نظاره‌کردن بر اقدامات توطئه‌چینی‌های سفارت امریکا و عوامل داخلی از دستش بر نمی‌آمد.

 

در روزهای 25 تا 28 مرداد تصمیمات روشنی از سوی مصدق برای مقابله با واقع اتخاذ نشد و واکنش‌ها نشان از سردرگمی در تصمیمات بود. گروهی معتقدند تردید مصدق از این ناشی می‌شد که او نمی‌دانست در این شرایط چه باید بکند. مصدق که نهضت را در بن‌بست می‌دید احتمالا به دلایلی همچون عدم روشن بودن موضع ارتش و روحانیت، از هرگونه اقدامی علیه شاه بازماند. برای او نادیده گرفتن حکم نخست‌وزیری زاهدی مشکلی دیگر بود. هندرسن سفیر امریکا در ملاقات با شخص مصدق در 27 مرداد، در سخنانی مداخله‌جویانه اعلام داشت که دولت امریکا نمی‌تواند حکومت او را به رسمیت بشناسد و با وی معامله کند و با تمام قوا از ادامه حکومت او جلوگیری خواهد کرد.

 

مرحله نهایی کودتا در 28 مرداد به اجرا درآمد. عوامل امریکا و انگلیس همراه با مزدوران داخلی با خرید «توده‌های خیابانی» و پخش چند صد هزار دلار توانستند در مقابل مردم تهران و سکوت افکار عمومی، کودتا را با موفقیت مدیریت کنند. مصدق دستگیر و زندانی شد و تلاش چند ساله ایران برای استقلال، حاکمیت ملی و استقرار دموکراسی شکست خورد. در این توطئه همه دشمنان علیه وی متحد شدند و نیروهای مخرب داخلی و خارجی هرچه در توان داشتند برای نابودی نهضت ملی ایران به کار گرفتند. مبارزات ضد استعماری مردم ایران که امپراتوری بریتانیا را به زانو درآورد و آوازه جنبش او، ملل ستمدیده زیر یوغ استعمار را در آسیا و آفریقا بیدار ساخت، در مبارزه نهایی ایستادگی نکرد و به آسانی صحنه را خالی کرد.

 

برای موفقیت نهضت و شکست دشمنان داخلی، همه‌چیز به حل و فصل مناسب و شرافتمندانه موضوع نفت بستگی داشت که مصدق در حل این قضیه، به خاطر توطئه‌های انگلیسی شکست خورد. بدون حل مساله نفت و تزریق آن در اقتصاد ضعیف ایران، پیشبرد برنامه اصلاحات سیاسی و اقتصادی مصدق امکان‌پذیر نبود.

 

حکومت مصدق از ضعف‌های ساختاری از آن جمله بی‌کفایتی و فساد دستگاه اداری و قضایی، رقابت‌ها و قدرت‌طلبی‌های مزمن در درون حکومت و از همه مهم‌تر وجود حاکمیت دوگانه ناشی از قدرت شاه و دربار از یک طرف و قدرت مجلس از طرف دیگری برخوردار بود و همین عوامل مانع از وجود یک قوه مجریه کارآمد بود. از همان ابتدا مشخص بود تنها افکار عمومی از اقدامات ضد‌استعماری دکتر مصدق پشتیبانی می‌کند اما مصدق در سازماندهی این نیروی عظیم مردمی موفق نبود. او که حمایت و محبوبیتش را از احساسات شدید ملی- مذهبی مردم گرفته بود سعی نکرد از سطح احساس‌گرایی مردم فراتر رود. مصدق بعد از قیام سی تیر 1331 می‌توانست خود را از شر توطئه‌های دربار و شاه و عوامل محافظه‌کار خلاص کند ولی هیچ‌یک از این اقدامات انجام نشد و جهت‌گیری مصدق در آمیزه‌ای از مصلحت‌اندیشی‌ها برای تداوم حکومت و مقاومت نسبی در مقابل فشارهای اقتصادی و سیاسی بریتانیا خلاصه می‌شد. تفرقه سیاسی در بین نیروهای نهضت مزید بر علت بود. کشمکش‌های بی‌پایان بر سر تسلط بر ارتش، قدرت شاه، جدایی یاران سابق مصدق از او و رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم پدیدآورنده شرایط عینی کودتای سیاه بودند.

منبع: روزنامه اعتماد

    بازدید:440
    یادداشت ها
    Parameter:304659!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار