کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » پژوهش و انتشارات
0.0 (0)
معرفی تازه‌های نشر کتابخانه مجلس شورای اسلامی
[1397/03/27]

«شرح مشکلات کتاب القانون» منتشر شد  

 

     کتاب القانون اثر ابن سینا، در تاریخ دانش پزشکی ایران از شهرت بسیاری برخوردار است و طبّ کهن ایران در جهان، با قانون شناخته می‌شود. این کتاب به پنج «کتاب» تقسیم شده: کتاب اوّل متضمن کلیات طب است که در چهار «فنّ» سامان یافته. این کتاب، به‌خصوص کتاب اوّل آن از همان زمان تألیف، مورد توجه فضلا قرارگرفته و دانشمندان هر یک به نحوی با تلخیص و نوشتن شرح و حاشیه به آن پرداخته‌اند.

   یکی از قدیم‌ترین و مؤثرترین شروح قانون، شرح قانون فخر رازی به عربی است و بسیاری از شروح بعدی هر یک به گونه‌ای، به نقد و تحلیل و نقض و تأیید آن پرداخته‌اند.  

   فخررازی در مقدمه، ضمن اشاره به اهمیت طب و کوشش بسیار خود برای  آموختن آن و تلاش در حل معضلات قانون، از تصمیم خود بر شرح بخش کلیات  قانون، سخن می‌گوید.

   وی در این کتاب گزینشی عمل کرده است: از اول کتابِ اوّلِ قانون، عباراتی را که در باب آنها امکان بحث یافته و در باب آنها نظری داشته، انتخاب کرده و دیدگاههای خود را بیان کرده است. متن قانون را فقط در مورد عبارات یا کلماتی که دربارة آنها نظر و بحث داشته، برگزیده و به شرح پیوسته است. بنابراین خواننده نباید توقّع داشته باشد که در باب همه عبارات قانون، از فخر رازی، شرح و توضیحی، یا جرح و تعریضی ملاحظه کند. گاهی فقط اوّل و آخر عبارات پیوسته را آورده و دیدگاه خود را در باب کل آن بخش شرح داده است و گاهی از یک فصل به شرح چند جمله اکتفا کرده است. مطالب مندرج در شرح فخر رازی به شرح زیر است:

فنّ اوّل

خطبه کتاب (مقدمه): شرح و نقد عبارات کوتاهی از خطبه القانون ابن‌سینا.

تعلیم اول، فصل اول، در تعریف طب و موضوعات وابسته به آن؛ فصل دوم، در موضوعات طب.

تعلیم دوم، در ارکان.

تعلیم سوم، در مزاج: فصل اول در مزاج، فصل دوم در مزاج اعضا، فصل سوم در مزاج سنین مختلف از کودکان تا پیران.

تعلیم چهارم، در اخلاط: فصل اول در اخلاط چهار گانه؛ فصل دوم در چگونگی پیدایش اخلاط.

تعلیم پنجم، در اعضای بدن:فصل اول در چیستی عضو و اقسام آن از مفرد و مرکب؛ اقسام اعضا: وتر، رباط، شریان، غشاء، گوشت، تقسیمات مختلف اعضاء از قبیل اعضاء خدمتگزار، و مخدوم و رئیس،  لیف و عصب، قلب، منی مرد وزن و اهمیت آن. امام فخر رازی در شرح خود به مباحث مربوط به تشریح بدن مثل استخوانها، اعصاب، وریدها،...نپرداخته است

در این تعلیم، از شرح تمامی بخش تشریح خودداری کرده است.

تعلیم ششم، در قُوی و افعال: فصل اول بحثهای کلی در باب قُوی و افعال؛ فصل دوم در اقسام مختلف قُوی؛ فصل سوم در قوای خدمتگزار؛ فصل چهارم در قوای حیوانی و روح؛ فصل پنجم در قوای نفسانی مُدرِک؛ از شرح فصل ششم در قوای نفسانی مُحرِّک خودداری کرده است.

فنّ دوم در باب امراض و اسباب و اعراض.

تعلیم اول: جمله، در آنچه از سببی پدید می‌آید، در چند فصل: فصل اول، در بیان «سبب» و «مرض» و «عرض»؛ فصل دوم، در بیان اقسام احوال بدن از تندرستی،  بیماری و حالت نه بیماری و نه تندرستی؛ فصل سوم، در بیماری‌های ترکیب (امراض شکل، امراض مقدار، امراض مجاری، امراض أوعیه و تجاویف، امراض مقدار، امراض عدد، امراض مشارکت)؛ فصل چهارم، مطلبی برای شرح نداشته است؛ فصل پنجم، در امراض مرکب و از جمله بحث مفصل در باب «ورم» و اقسام آن؛ فصل ششم، در باب اموری که به قولی از امراض نیستند و به قولی هستند مثل چاقی و لاغری و امثال اینها؛ فصل هفتم، در اوقات بیماری‌ها، فصل هشتم، بقیه سخن در باب بیماری‌ها.

تعلیم دوم در دو جمله: جمله نخست، در باب چیزهایی که از سببی پدید می‌آیند:

فصل اول، گفتار کلی در باب سبب‌ها؛ فصل دوم، نیازی به شرح نیافته است؛ فصل سوم، در باب طبیعت فصل‌های چهارگانه سال؛ فصل چهارم، در احکام فصول و تغییرات آنها. در اینجا از فصل هفتم تا فصل بیستم از شرح خودداری کرده است.

جمله دوم، در شمارش سبب‌های هر یک از عوارض بدنی: فصل یکم، در گرم کننده‌ها (المسخّنات)؛ فصل دوم، در سردکننده‌ها (المبرّدات)؛ فصل سوم، در مرطوب کننده‌ها (المرطّبات)؛ فصل چهارم، در خشک کننده‌ها (المجفّفات)؛ فصل پنجم، در تباه کننده‌های شکل (مفسدات الشکل)؛ فصل ششم، در اسباب سدّه و تنگی مجاری؛ فصل هفتم، در اسباب گشادگی مجاری (اتّساع المجاری)؛ فصل هشتم، در اسباب زبری (الخشونة)؛ فصل نهم، در اسباب نرمی (الملاسة)؛ و دیگر موضوعات مرتبط تا فصل نوزدهم که در آن به تفصیل در باب درد (الوجع) و لذت و رنج (اللذة و الألم) بحث کرده است.

تعلیم سوم در ضمن یازده فصل که در مباحث مختلف اعراض و دلائل است، و ضمن دو جمله در باب اعراض و نشانه‌ها (العلامات):

جمله نخست در باب «نبض» است و شرح رازی در همین جا ناتمام پایان یافته است. در آخر برخی از نسخ آمده است که همین مقدار یافت شده است و احتمالا این نقص از خود اوست.     

یکی از مباحث فخر رازی که بسیار مورد توجه شارحان قانون قرار گرفته است بحث او است در شرح عبارت مقدمه قانون که ابن سینا گفته «قوانینه الکلیة والجزئیة» و فخر رازی می گوید «قانون» خود یک «صورت کلی» است و «صورت کلی» محال است که به کلی و جزئی تقسیم شود. وی پس از این اشکال کوشیده است تا راه حلی برای سخن ابن سینا بیابد و آن را به وجهی نیکو توجیه کند.

در تعلیم اول، فنّ اول، فصل اول، بحث جدالی دیگر او در باب تعریف طب آمده است. موضوع دیگری که در همین فصل که به تفصیل بدان پرداخته است مباحث مربوط به تقسیمات طب به نطری و عملی، تعریف صحت و مرض، تعریف حال و ملکه و نیز شکوکی است که به تعریف طب و أجزاء آن وارد کرده است.

در فصل دوم در باب موضوعات طب، اسباب یا علل چهار گانه طب یعنی علت مادی، صوری، فاعلی و غایی و مباحث مرتبط با آنها به تفصیل بحث کرده است. 

فخررازی به بخش تشریح و بخصوص قسمت استخوانها هیچ توجه نکرده است.

   این کتاب که توسّط دکتر نجفقلی حبیبی مورد تحقیق و تصحیح قرار گرفته، در شمارگان 500 به چاپ رسیده و به قیمت 40.000 تومان به جامعه علمی عرضه شده است.

مرکز پژوهش کتابخانه مجلس

 

    بازدید:1812
    یادداشت ها
    Parameter:300678!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار