کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » ریاست » روابط عمومی
1.0 (1)
تاریخ مجلس در ایران
[1399/04/02]

واقعه بمباران مجلس شورای ملی  

 

به توپ بستن  مجلس شورای ملی  از وقایع مهم تاریخ  تشکیل مجلس در ایران و جنبش مشروطه  می‌باشد که در 2 تیرماه  سال 1287 ش. در دوران محمد‌ علی شاه قاجار و  با فرماندهی لیاخوف روسی در روزهای گرم تابستان بوقوع پیوست. در کتب و منابع موجود از این واقعه با عناوینی چون به‌توپ‌بستن مجلس، توپ‌بندی مجلس یا یوم‌التوپ که از آن به «ضرب حکومت» و «واقعه ارتجاعیه» نیز تعبیر شده، که  اشاره به مجموعه رویدادهایی در روز سه‌شنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ برابر ۲۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ (23 ژون 1908م .)  می‌باشد که نهایتاً با شلیک توپ به ساختمان مجلس شورای ملی توسط نیروهای بریگاد قزاق روسی به فرماندهی کلنل ولادیمیر لیاخوف، کشته‌شدن میرزا ابراهیم تبریزی (وکیل تبریز ) و دستگیری سران اصلی  جنبش مشروطه به پایان رسید. 1

با بررسی منابع و گزارش‌های موجود از نحوه حمله قزاق‌ها به بهارستان، نحوه تسخیر مسجد سپهسالار و  نحوه به توپ بستن مجلس متاسفانه در کتب تاریخی اطلاعات جامع و مستندی از نحوه این حمله وجود ندارد و در کتاب‌های تاریخ مشروطه تنها به ذکر کلیات این واقعه و دستگیری چند نفر مشروطه‌طلب  و پناهندگی تعدادی از وکلا به سفارتخانه‌های خارجی بسنده کرده‌اند و دلیل اصلی را «کینه‌توزی محمد‌علی شاه با تنی چند از نمایندگان که جریان تندروی مشروطه را رهبری می‌کردند» ذکر کرده اند و بخشی از این  واقعه در تاریخ مشروطه و تاریخ یحیی و سایر منابع دست اول تاریخ مشروطه به نگارش درآمده است.

احضار شبانه سرهنگ لیاخف روسی فرمانده تپپ قزاق  به باغ شاه توسط محمد علی شاه و اعلان حکومت نظامی در شهر تهران و طراحی سناریوی «اشغال مسجد سپهسالار و نمایش قدرت در مقابل مجلس» بخشی از  سلسله حوادثی بود  که بعد از قتل اتابک و از سوی قصد ناکام به شاه و خروج وی از تهران به توصیه شاپشال در 14 خرداد 1287 باعث رویارویی انقلابیون مجلس با دربار و نیروهای وفادار به محمد علی شاه قاجار گردید.

بنا بر گزارش‌های مستند موجود در خصوص  نحوه آرایش  نظامی و محاصره مسجد سپهسالار توسط نیروهای ایرانی بوده (بدلیل حرمت و منع  ورود قزاق‌ها) در ابتدا «امیر پنجه علی آقا» با 120 نفر از نیروهای خود  با ورود به مسجد سپهسالار در ساعت 5 صبح آغاز شده و در ابتدا مسجد سپهسالار صحنه منازعه قرار گرفت.

 

در ساعت 6:30 صبح از وجود نیروهای مجاهد و حامیان مجلس  تخلیه شد  و سپس انجمن‌های اطراف مجلس

( انجمن های تبریز و آذربایجان ) با سنگر‌بندی اقدام به مقابله و تیراندازی با افسران قزاق مبادرت نموده و در نهایت با افزایش درگیری‌ها سپس حمله قزاق‌ها به مجلس و میدان بهارستان و به توپ بستن آن بنا با چندین عرابه توپ به فرماندهی «پریینوسف» و حضور 450 افسر قزاق به مرحله اجرا گذاشته و تا ظهر این جنگ شهری بطول انجامید.2

 امروزه اسناد و مدارک موجود نشان می‌دهد که روس‌ها با انقلاب مشروطه مخالفت داشته و در گزارش‌های سیاسی و نظامی «مشروطه را نوعی ولگردی انقلابی تعبیر کردند و تشکیل انجمن‌ها و کلوپ سیاسی را نشان ضعف دولت می‌دانستند: «دعوت و افتتاح مجلس اساسا هیچگونه بهبودی در وضعیت ایران ایجاد نکرد. نمایندگان به عوض شور در اطراف اصلاح تدریجی امور علنا طرفدار حزب انقلابی گشتند .»3

بنا بر گزارش مامونتف از وقایع‌نویسان روسی که در زمان حمله به مجلس در تهران و همگام با قزاق‌ها بوده، تلفات عبارتست: «کشته شدن 300 نفر از مجاهدان و نیروهای مشروطه‌خواه که شامل طیف‌های وسیعی از نیروهای ملی و مجاهدان قفقازی می‌شدند و در خصوص نیروهای قزاق  بیش از 450 نفر در جنگ شرکت نداشت از این عده 24 نفر کشته شدند یا بر اثر زخم مردند که منجله دو نفر صاحب منصب هم جزو آن بود. 35 نفر قزاق و 5 نفر صاحب منصب بسختی مجروح شده بود .چهل نفر قزاق و «کراوسف» وکیل باشی روسی سرش مجروح شده بود و زخم سبکی برداشته بودند. 30 راس اسب کشته شده. این تلفات برای جنگ چهار ساعته سنگین است. « و در ادامه در خصوص تلفات و دستگیری نیروهای ایرانی می‌نویسد: « تقریبا 25 نفر از پیشوایان عمده انقلابیون منجمله سید عبدالله و ملک المتکلمین را قزاقان دستگیر و توقیف نموده‌اند ... بموجب اطلاع رسمی بیش از 300 نفر از شورشیان کشته شده (در شهر می‌گویند تا 2500 نفر) در شهر غارت نیست». 4

مامونتف که در زمان وقوع این وقایع در تهران بوده و در صحنه مختلف حضور داشته است، می‌نویسد:

«شب همان روز به تماشای مجلس خراب شده رفتم از قشنگی سابق اثری برجای نمانده بود، قسمت از شیروانی را گلوله‌های محترقه و افشان خراب کرده و آهن بقیه شیروانی را گلوله‌های سوراخ سوراخ شده بود، چهارچوب‌ها پنجره‌ها و ستون‌ها بر جای نمانده اسبان قزاقان از حوض پر از ماهی قرمز آب می‌نوشند. سقف‌های آینه‌کاری خراب شده برکف اطاق‌ها بعوض قالی شکسته‌های کاشی و شیشه و کچ بری پاشیده بود. دیوارها خراب شده و بعضی جاها سوراخ گلوله توپ دیده می شد...».

سایر وقایعی که  در گزارش مامونتف ذکر شده است، عبارتند:

-علایم وقوع درگیری: جمع‌آوری اسلحه و وسایل دفاع؛ سنگربندی در کیسه‌های خاکی.

-اعلان حکومت نظامی از ساعت 12 دوم تیرماه 1287 شمسی در تهران و ارسال 4 عراده توپ جلوس مجلس و اشغال خیاب‌های اطراف مجلس.

-کشته شدن حداقل 300 نفر از نیروهای ایرانی و مجاهدان: بنا بر گزارش روس‌ها در مسجد سپهسالار  روزانه 200 مجاهد فدایی کشیک می‌دادند.

-خروج هزاران نفر اشخاص مسلح از انجمن آذربایجان در ساهت 7:30 و استقرار توپ در خیابان ظل‌السلطان جنب انجمن آذربایجانی‌ها بسمت مجلس.

- گرفتن توپ توسط مجاهدان و شلیک گلوله هوایی از سوی یک سرباز قراولخانه و شروع درگیری خونین.

-به توپ بستن انجمن تبریز و خانه ظل‌السلطان  توسط بریینوسف و  اوشاکف و یساول بلازنف و تخریب انجم 

-به توپ بستن مجلس و پاکسازی آن و بهارستان : غارت خانه های تخریب شده  و مجلس توسط افواج سرباز

-تخریب خانه ظهیر الدوله در 3 تیرماه 1287 و برقراری کامل حکومت نظامی و منع رفت وآمد.

مهدی بامداد راجع به ظهیرالدوله چنین می‌نگارد:


وی، دارای روشنی ضمیر و طینت پاک و اخلاق حسنه و تجددخواهی بوده و طرفداری از مساوات و حکومت مشروطه می‌نمود و در انجمن اخوتِ او، از وضیع و شریف، برابر می‌نشستند و در موقع توپ بستن مجلس، چون منزل و خانقاه او، مرکز فراماسون(لژاریان) در خیابان فردوسی واقع و خودش در آن هنگام حاکم گیلان بود، محمدعلی شاه، آنجا را به توپ بست و اثاث گرانبهای آن را به غارت بردند.5.

از دیگر اسناد معتبر دیگری که در خصوص واقعه بمباران مجلس وجود دارد و دارای اهمیت تاریخی می‌باشد نامه‌های توران‌آغا فروغ الدوله، « ملکه ایران » (دختر شاعر ناصرالدین شاه و همسر ظهیرالدوله) می‌باشد. وی در زمانی‌که شوهرش حاکم گیلان بوده است در این واقعه منزلش مورد حمله قرار می‌گیرد. ملکه ایران در آن زمان (انقلاب مشروطیت) شخصاً وقایعی را که در تهران روی می‌داد به نگارش درآورده و برای همسرش ظهیرالدوله که در رشت بود ارسال می‌نمود. از جمله وقایعی که در یکی از نامه‌های خود شرح داده است به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه و دستگیری آقا سید عبدالله بهبهانی و آقا سید محمد طباطبایی با سر برهنه و بردن آنها با درشکه به باغ شاه است.

 همچنین در این نامه از یورش قزاق‌ها به خانه خودش خبر می‌دهد و این مطلب که بیش از هزار قزاق به خانه آنها ریخته‌اند و پس از این که کتابخانه و عمارت بیرونی را غارت کردند، در این نامه وی می‌نویسد : «چادر از سر ملکه ایران برکشیدند و بالاخره، خانه ظهیرالدوله را به توپ بستند. زن‌های خانه و خدمه را بدون چادر و دختران ظهیرالدوله را که در حمام بودند نیمه عریان از آنجا بیرون کشیدند و اثاثیه گران‌بهای شاهزاده خانم را غارت نمودند. زن‌ها که به پشت بام فرار کرده بودند از آنجا غارت اموالشان را مشاهده می‌کردند. بعد از کشمکش‌های بسیار، زنان از در دیگری به کوچه گریختند، ولی در هر خانه‌ای را که می‌زدند کسی آنها را راه نمی‌داد. عاقبت به آنها اجازه دخول به خانه اتابک داده شد و پس از اینکه مورد بازرسی قرار گرفتند هر یک به مأمنی پناه بردند. لذا ملکه ایران و دخترش فروغ‌الملوک به خانه دختر دیگرش که عروس عمیدالدوله بود رفتند.6

بنا بر این گزارش‌ها در این اوضاع محمدعلی شاه، ملکه ایران را نزد خود فرا خواند و ضمن عذرخواهی حاضر شد که غرامت این غارت‌ها را بپردازد و نیز التفات خود را به ظهیرالدوله خاطرنشان ساخت. علی ‌ای حال بالاخره ملکه ایران و همراهانش را به خانه برادرش کامران میرزا نایب السلطنه ناصرالدین شاه برده و مورد پذیرائی و دلجویی قرار دادند.

با مطالعات تاریخی و بررسی های انجام شده سایر گزارش‌ها، کتاب‌ها، مقالات و منابع دیگری که بعد از 112 سال از  گذشت این واقعه وجود دارد و اهمیت مطالعات تاریخی پارلمان در ایران،  نیاز است تا محققان و مورخان که در خصوص تاریخ مجلس و جنبش مشروطه به فعالیت مشغولند با رویکرد جدید وقایع‌نویسی و روزشمار وقایع، فصل جدیدی از مشروطه شناسی و شناخت تاریخ مجلس را برای نسل امروزی تبیین  نماید.

 

تحقیق و تدوین: یاسر کنعانی

international@ical.ir

 

پاورقی‌ها

1- https://fa.wikipedia.org/wiki/  :دانشنامه آزاد ویکی پدیا :

2-مامونتف کیست: وی بعنوان خبرنگار برای آگاهی از تحولات ایران همزمان با به تو بستن مجلس به ایران سفر کرد و از طریق بندر انزلی با گذر از شهرهای رشت و قزوین در خرداد  تابستان(ماه می ) 1287شمسی به تهران رسید  و در هتل دو فرانس مسکن گزید و مورد استقبال و ضیافت سفرات روس در تهران و نماینده سیاسی سفارت  کارتویک قرار گرفت.  وی با توصیف داستان‌گونه مراحل سفر و جزییات اماکن جغرافیایی و اماکن و ملاقات با رجال همچون شاهزاده امان‌الله میرزا  به انتشار گزارش از اوضاع ایران، شاه، دربار، نیروهای نظامی، وضعیت قزاق ها، نیروهای انقلابی و غیره پرداخت و 1309 شمسی خاطرات خود منتشر نمود.

3- بمباران مجلس شورای اسلامی در 1326ه.ق حکومت تراز و محمد‌علی شاه، خاطرات مامونتف باهتمام همایون شهیدی، انتشارات اشکان،1363، ص. 339.

4-همان منبع، ص. 363.

5- مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، ( تهران: زوار، ۱۳۷۲) ج۱، ص 268

6-خاطرات و اسناد ظهیرالدوله، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات زرین، ۱۳۶۷، ص. 36.

 

 

تصویر لیاخوف روسی و افسران بریگارد قزاق‌ها بعد از به توپ بستن مجلس(موجود در مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی)

 

عریضه یکی از مجروحان واقعه به توپ بستن مجلس جهت درخواست غرامت(موجود در مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی)

 

 

 

 

    بازدید:893
    یادداشت ها
    Parameter:305799!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار