کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » اشاعه اطلاعات » اسناد ملی و بین المللی
0.0 (0)
برگی از تاریخ معاصر ایران
[1400/01/18]

هفدهم فروردین ماه، آغاز قیام شیخ محمد خیابانی  

 

هفدهم فروردین ماه، مصادف با آغاز قیام روحانی مبارز شهید، شیخ محمد خیابانی در سال 1299 هجری خورشیدی در تبریز است.

شیخ محمد خیابانی واعظ و روحانی مبارز و آزادی‌خواه و رهبر نهضت آزادیستان، در سال 1297 هجری قمری (1259 هجری خورشیدی) در خامنه در آذربایجان شرقی به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود گذراند، سپس به پتروفسک (از شهرهای قفقاز) رفت و در تجارتخانه پدرش به کار پرداخت. وی مدتی بعد به ایران بازگشت و در تبریز به تحصیل علوم دینی روی آورد و برخلاف دیگر طلّاب که به فراگیری فقه و اصول قناعت می‌کردند، ریاضیات و حکمت و طبیعیات و تاریخ و ادبیات را نیز آموخت و در اندک مدتی به مدارج بالای علمی نایل شد. خیابانی با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی و پس از به توپ بستن مجلس در 1326 به آزادی‌خواهان پیوست. پس از به توپ بستن مجلس که ادارة امور در تبریز مختل شد، انجمنی برای بسامان کردن امور برپا گردید که خیابانی از منتخبان آن بود. 

پس از فتح تهران و تشکیل مجلس دوم، خیابانی به نمایندگی مجلس انتخاب شد. درپی اولتیماتوم روسیه به دولت ایران در سال، وی در مخالفت با آن در مجلس سخنرانی کرد.

بخشی از سخنان شیخ محمد خیابانی در جلسه فوق­العاده نهم ذیحجه 1329 (9 آذر ماه 1290) در مخالفت با اولتیماتوم روسیه:

"...امروز می‌بینم که بعضی تقاضاها شده است که این تقاضاها منافی و مخالف است با آن عهودی که قطع شده است در عالم ... از موادش این بود که اگر دولت ایران بخواهد مستخدم بگیرد باید به رضای دولتین روس و انگلیس باشد اگر راضی نشدند نیاورند. خوب در این عالمی که می‌بینیم این اندازه امور تجارت و اخذ ثروت و امور و مال و ملک این اندازه ارتباط به یکدیگر پیدا کرده است و اگر کسی در حفظ آزادی و استقلال و منافع خود یک مختصر رخنه ببیند حق دارند بگوید که این منافع با آن عهودی است که بسته شده است و بنده هم از طرف ملت که این حق را از برای خودشان از چندین هزار سال قبل تا به حال ثال می‌دانم عرض می‌کنم که ما تا امروز مستقل بوده‌ایم به این معنی که در حفظ حقوق خودمان و در ترقی مملکت خودمان ببینم و حالا هم اگر این تقاضاها را قبول کنیم مثل و در تمام روابط که با تمام دول داریم هیچ وقت نشده است که رخنه به استقلال مملکت خودمان. این است که بر همان استقلال ما یک رخنه وارد می‌آورد یعنی ما را نمی‌گذارند که از برای ترقی مملکت و استقلال خودمان یک فکری بکنیم و یک تدارکی بکنیم. این است که با کمال جسارت با کمال معذرت و با کمال رو گشادگی به دولت هم جوار خودم عرض می‌کنم هیچ وقت ممکن نیست که یک ملتی خودش را حی تصور می‌کند و خودش را زنده تصور می‌کند و تمام عالم زندگانی او را تصدیق کرده‌اند، هیچ وقت ممکن نیست که تصدیق بکنند که من امورات خودم را باید واگذار دیگران کنم. پس بنده در آخر عرض می‌کنم و شرح مطلب را به رفقا وا می‌گذارم که چون این تقاضاها به استقلال ایران برمی‌خورد در این هم هیچ شکی نیست که هیچ وقت ممکن نیست به اختیار دولت ایران این تقاضا را قبول بکنند و یقین دارم دولت روس با آن محلت و دادی که به ایران دارد و در استحکام او همیشه می‌کوشند ملتفت منافی است با آن عهودی که بسته شده است و با آن تصدیق‌هایی که درباره استقلال ایران کرده‌اند که همان دولت مستقلی است و امیدوارم این را پس بگیرند و ملت ایران را از خودشان آزرده نکنند و البته وزرای محترم هم با ملت و مجلسیان همراهی خواهند کرد که این تقاضا را دولت روس پس بگیرند و ملت ایران را آزرده نکنند.[i]"

خیابانی پس از آنکه دولت صمصام‌السلطنه اولتیماتوم را پذیرفت و مجلس را بست، به مخالفت خود ادامه داد و در پی دستگیری نمایندگان مخالف، راهی قفقاز شد و چندی در پتروفسک گذراند. وی پس از مدتی به تبریز بازگشت ولی به سبب آنکه تبریز در اشغال روسها بود و فعالیت سیاسی امکان نداشت، به تجارت روی آورد.

پس از انقلاب 1917 روسیه، زمینه برای فعالیتهای سیاسی آزادی‌خواهان فراهم شد. از همین‌رو کمیته ایالتی آذربایجان فرقة دموکرات ایران، فعالیت خود را از سرگرفت و روزنامة تجدد، با مدیریت خیابانی در جمادی‌الآخره 1335 منتشر شد.

در اوایل ذیقعده 1335، اجلاس ایالتی فرقه در تبریز برگزار گردید که در آن با تأکید بر «لاینفک بودن آذربایجان از ایران»، خیابانی به رهبری فرقه برگزیده شد. این اجلاس باانتخاب کمیته‌های ایالتی و صدور قطعنامه‌هایی دربارة مسائل عمده کشور و تعیین خط‌مشی فرقه پایان یافت.

 خیابانی اگر چه در مجلس دوم در جناح نمایندگان فرقة دموکرات ایران بوده در مواردی اعلام کرده‌است که رسماً عضو هیچ فرقه‌ای نیست و روش مشخصی در پیشبرد اندیشه‌هایش دارد، با این همه به‌رغم ادعای وی مبنی بر عضو نبودن در هیچ‌یک از فراکسیونهای مجلس، با چپ‌گرایان مجلس هم‌رأی و در جریان اولتیماتوم، رسماً عضو تشکیلات فرقة دموکرات بوده است. وی در نطق‌های روزانه خود در جریان قیام بارها دموکرات‌ها را نیروهای پیشاهنگ ترقی و تجدد در دورة پانزده ساله پس از نهضت مشروطیت ایران خوانده است.

 کمیته ایالتی به‌تدریج بر دامنة فعالیت‌های خود افزود و به انحای مختلف، دولت را برای اعمال اصلاحات اساسی زیرفشار گذاشت؛ چنان‌که اعتراض دموکرات‌ها به رهبری خیابانی به ترکیب دولت عین‌الدوله، از علل عمدة سقوط سریع دولت مذکور به شمار می‌رود

پس از اشغال تبریز از سوی نیروهای عثمانی، فعالیت کمیته با مانع جدّی مواجه شد. عثمانی‌ها برای رشد و توسعة جمعیت اتحاد اسلام که در تبریز تشکیل داده بودند، کمیته را زیر فشار قراردادند و حتی خیابانی را با دو تن از یارانش دستگیر و به ارومیه و سپس به قارص تبعید کردند که بازگشت آنها به تبریز تا  ماه صفر سال 1337 طول کشید.

پس از خروج نیروهای عثمانی و در زمان  بر سر کار آمدن وثوق­الدوله که احساسات عمومی و ملی برضد قرارداد 1919 برانگیخته شده بود، دموکرات‌های تبریز به رهبری خیابانی در رجب 1338/ فروردین 1299 قیام کردند. گفته شده که فشار وثوق‌الدوله بر دموکرات‌های تبریز ــ که پس از انتخاب شدن آنان به نمایندگی مجلس از مشارکت مؤثر آنان در مجلس بر ضد دولت و قرارداد 1919 نگران بودــ از علل عمدة قیام خیابانی است.

 گزارش مفصّل اعمال خشونت‌بار و تحریک‌آمیز مأموران اعزامی نظمیه از تهران، به ریاست ماژور بی‌یِورلنگ سوئدی و معاون او که منجر به در گرفتن قیام در روزهای 16 و 17 فروردین شد، در روزنامة تجدد (ش 45، 17 رجب 1338، ص2ـ3) مندرج است. سه ‌روز پس از درگرفتن قیام، "هیئت‌مدیرة اجتماعات دموکرات‌ها" در بیانیه‌ای به زبانهای فارسی و فرانسه ضمن اشاره به «قیام آزادی‌خواهان شهر تبریز» در برابر «اقدامات ضد مشروطیت» حکومت، برنامة آزادی‌خواهان را برقرار داشتن آسایش عمومی و از قوه به فعل درآوردن نظام مشروطیت اعلام داشت. خیابانی پس از آن در نطق‌های روزانه در «صحن تجدد»، اصول کلی و اهداف قیام را به طور پراکنده و گاه سربسته برای هواخواهان خود بازگو می‌کرد. اهم این اهداف عبارت بود از حفظ دستاوردهای نهضت مشروطیت و اجرای کامل اصول قانون اساسی، تأمین استقلال و آزادی و امنیت، برقراری عدالت و مساوات، اصلاحات اساسی اداری، تصفیة ادارات از عناصر ناباب و سپردن کارهای ملت به اشخاص صالح، تأسیس حکومتی مبتنی بر اصول دموکراسی و تلاش برای پیشرفت و تعالی کشور. خیابانی همچنین بر استقلال قیام از قوای بیگانه تأکید داشت و استمداد از نیروهای خارجی را به شدت نفی می‌کرد.

 طی قیام خیابانی که شش ماه طول کشید، برای انجام اصلاحات اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تلاش شد که برخی از آنها چنین بود: لغو انواع مالیات‌ها و فقط به‌رسمیت شناختن مالیات بر درآمد، واگذاری رایگان زمین‌های خالصه به دهقانان، ملی کردن آب‌ها، تشکیل انجمن جمعیت نشر معارف به منظور باسواد کردن کودکان و نوجوانان، تأسیس مدارس جدید، احداث کارخانه، ایجاد سازمان‌های عام‌المنفعه چون دارالعَجَزه و دارالمساکین و خانه تربیت، ایجاد شالودة نظمیه و ژاندارمری به سبک جدید، تأسیس بانک کشاورزی و ملی، برگزاری انتخابات ایالتی و ولایتی و انتشار مجلة ادبی آزادیستان.

پس از روی کار آمدن دولت میرزاحسن مشیرالدوله، مذاکره با خیابانی آغاز شد که طی آن، دولت با تأکید بر موقوف‌الاجرا ماندن قرارداد 1919 و آزادی مطبوعات، وعده داد مجلس شورای ملی ــ که خیابانی با پنج دموکرات دیگر به نمایندگی آن انتخاب شده بودندــ هرچه زودتر افتتاح شود. ولی وعده‌های آشتی‌جویانه دولت، خیابانی را به ترک قیام وانداشت. از این ‌رو مخبرالسلطنه، از وزیران کابینه مشیرالدوله، به سِمَت والی آذربایجان منصوب شد تا امور را فیصله دهد. خیابانی گمان نمی‌برد مخبرالسلطنه بر ضد وی به اسلحه متوسل شود، اما مخبرالسلطنه مشغول تهیه قوا بود و سرانجام قیام را به یاری قزاق‌ها سرکوب کرد و خیابانی نیز پس از کشف مخفیگاهش به شهادت رسید.

مرگ خیابانی موجب تأثر و تأسف شد و شاعرانی چون ملک‌الشعرای بهار، عارف قزوینی، محمدعلی صفوت و علی‌اکبر آگاه در رثای او شعرهایی سرودند. چند ماه پس از کشته شدن خیابانی در 29 ذیحجه 1338، خانواده‌اش به تهران مهاجرت کردند. پیکرش را که به طور موقت در گورستان امامزاده حمزة تبریز دفن شده بود، به تهران منتقل کرده ودر صحن حضرت عبدالعظیم حسنی به خاک سپردند[ii].

 

عمارت مجلس پس از به توپ بستن به امر محمد علی شاه

موجود در آرشیو شنیداری-دیداری مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

وکلا و اعضای انجمن آذربایجان در سال 1325 هجری قمری

موجود در آرشیو شنیداری-دیداری مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

تصویر شیخ محمد خیابانی در جمع گروهی از نمایندگان دوره دوم مجلس شورای ملی ( ردیف اول، نفر سوم از چپ)

موجود در آرشیو شنیداری-دیداری مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

اعتبارنامه شیخ محمد خیابانی (دوره دوم مجلس شورای ملی)

موجود در آرشیو مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

نامه شیخ محمد خیابانی و معتمدالتجار از طرف عموم آزادیخواهان مبنی بر ابراز تشکر و قدردانی نسبت به تشکیل کابینه شاهزاده عین­الدوله

موجود در آرشیو مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

تهیه شده در مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

پاورقی‌ها


[i] مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره دوم، جلسه فوق­العاده شماره 329 ، روز جمعه نهم شهر ذیحجة‌الحرام 1329.  در دسترس در سایت کتابخانه مجلس شورای اسلامی، بازیابی: 16 فروردین 1400.

[ii]  این مطلب تلخیصی است از:

    رحیم رئیس نیا، "واعظ و روحانی مبارز و آزادی­خواه و رهبر نهضت آزادیستان"، دانشنامه جهان اسلام، جلد 16، (1393). در دسترس در وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، بازیابی: 16 فروردین 1400.

 

 

    بازدید:423
    یادداشت ها
    Parameter:306408!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار