کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (0)
[1397/11/06]

معرفی کتابچۀ تفنگ و طپانچۀ بی‌عیب قورخانۀ مبارکه  

 

اسداللّه عبدلی آشتیانی[1]

علی قنبریان (فیاض)[2]

 

بودجه، سندِ جمع و خرج، مکتوب دخل و خرج تا قبل از محمدشاه قاجار به شکل طومار مکتوب می‌شد اما از 1255 قمری به شکل کتابچه مجلّد درآمد تا تحریر و مراجعه به آن آسانتر باشد.

کتابچۀ تفنگ و طپانچۀ[3] بی‌عیب قورخانۀ جمعی میرکریم خان سرهنگ سند دیوانی بوده و برای سیستم اداری‌ است و در سازمان اسناد ملی ایران، خزانۀ اسناد، نگه‌داری می‌شود. در کتابچه مهر: «وزارت امور اقتصادی و دارائی کتابخانۀ خطی کاخ گلستان» است. از واژۀ «بی‌عیب» که در کتابچه آمده است، دانسته می‌شود که قورخانۀ میرکریم خان سرهنگ دارای اسلحه‌ها و تجهیزات نظامی بسیاری است و در این کتابچه فقط نام آن تعدادی آمده است که صحیح و سالم می‌باشند.

کتابچه در دو صفحه به خط شکسته نستعلیق بینقطه تنظیم و ترقیم شده است و در آن لیست تعداد تفنگ و طپانچه‌های بی‌عیب واقع در قورخانۀ مبارکه که یکی از بیوتات سلطنتی است را با ارقام سیاق دیوانی و براساس تنظیم دفتار استیفاء لشکر، گزارش کرده است.

سیاق شیوه‌ای است از عددنویسیِ رمزگونه برای ثبت و آگاهی از ارقام نقدی (پول) و جنسی (اوزان کالا) که در گذشتۀ تاریخی در پهنۀ کشور ایران و سرزمین‌های پیرامون آن متداول بوده و تمام درآمدها و هزینه‌های جاری در جامعه با این ارقام، توسط اشخاص، کسبه، تجار، مؤسسه‌ها، و مأموران در دیوان‌های محاسبه، ثبت و ضبط می‌گردیده. ممیزان و حسابرسان زیرنظر مستوفیان بر دخل و خرج این درآمدها و هزینه‌ها نظارت داشتند. [4]

در زمان قاجار 32 بیت سلطنتی وجود داشته است مانند ضراب‌خانه و صندوق‌خانه و در زمان صفویه تعداد آن‌ها کمتر بوده است.

در انتها، سند به تأیید و توشیح رئیس قورخانۀ سلطنتی با مهر «معتمد نظام» مورد قبول قرار گرفته و در واقع تسجیل گردیده است. این مهر نشاندهندۀ اجرائی بودن این سند و مورد قبول واقع شدن آن است. در سرشماری و لیست کردن این ادوات، محققالسلطنه حضور داشته است و احتمالاً مربوط به دورۀ ناصرالدین شاه قاجار است.    

اطلاعات کتابچه در سازمان اسناد کتابخانۀ ملی عبارت است از:

عنوان: کتابچۀ تفنگ و طپانچۀ قورخانۀ مبارکه [سند]/ منشأ: ایران. وزارت امور اقتصادی و دارایی؛ ادارۀ کل بیوتات/ تاریخ، دورۀ ایجاد: ‏بی‌تا/ مشخصات ظاهری: ‏۴ برگ/ یادداشت: ‏آلبوم ۲۱۸ از مجموعۀ بیوتات سلطنتی. کتابچه دارای جلد چرمی مقوایی و به رنگ یشمی است/ بر طبق قرائن و محتوا، کتابچه مربوط به عهد ناصری است/ دامنه و محتوا: ‏صورت تفنگ و طپانچۀ بی‌عیب قورخانۀ جمعی مرتضی‌خان سرهنگ/ توصیفگر: ‏معتمد نظام، جلیل‌ خان (عهد ناصری)/ ‏توصیفگر: ن‍ی‍روه‍ای‌ م‍س‍ل‍ح‌، سلاح‌های گرم، طپانچه‌ها، زرادخانه‌ها، س‍ی‍اق‌، دفترچه‌ها/ مرکز نگهداری سند: آرشیو ملی ایران/ شناسۀ سند: 7238/295.[5]                                                     

اصطلاحات و نام اسلحه‌های بسیاری با تعداد دقیق آن‌ها در کتابچه آمده است و نمایی از اسلحه‌های مورد استفاده در دوران قاجار را به‌دست می‌دهد. عناوینی همچون: تفنگ دو لوله، اسلحه‌های بلندقد و کوتاه‌قد، قوام‌الدوله: [6] [یک] قبضه، فتیله، قزلباش بدون قنداق، امین‌الدوله: [7] 4 قبضه، سربازی نمونه: 20 قبضه.

 علاوۀ بر نام اسلحه‌ها، از برخی ادوات و آلات نام برده شده است که از تجهیزات نظامی به شمار می‌آیند: صندوق خالی: 112 عدد، فشنگ تفنگ دو لوله: 94 صندوق، گیرۀ کمان: 690 دست، آچار تفنگ ورندل: 26 هزار و 221 دست، و... .

کتابچه دارای حاشیه و سجل است. خبر (گواهی) مکتوب ممهور یا ممضی را، سجل یا تصدیق گویند. سند، همانند ترازوی دوکفه‌ای، متن و سجل دارد... سجلات از حیث رجال‌شناسی پراهمیت هستند... عبارت هر سجلی همانند متن، اجزای مشخصی (بسمله، دیباچه، رکن، کلام، و خاتمه) دارد. [8]

در سجلِ سندِ حاضر آمده:

«تفنگ و طپانچۀ بی‌عیب موجودی قورخانۀ مبارکه که حسب‌الامر مبارک با حضور جناب جلالت‌مآب اجل آقای محقق‌السلطنه و به استحضار این بندۀ درگاه و چند نفر دیگر متولیان بازدید شده مطابق این کتابچه است. مهر: «معتمد نظام 1311».

کتابچه فاقد تاریخ است و از نقش مهر: «معتمد نظام 1311»، می‌توان فهمید که سند متعلق به بعد از 1311 قمری/1272 شمسی است. سال 1272، اواخر سلطنت ناصرالدین شاه است.[9] در سند عنوان محقق‌السلطنه آمده است و از آنجا که محمدحسن خان محقق، در سال 1317 قمری/ 1278 شمسی ملقب به محقق‏‌السلطنه‏ شد،[10] به‌دست می‌آید که سند حاضر قبل از 1317 قمری نیست. یعنی سند در زمان مظفرالدین شاه قاجار نوشته و تسجیل شده است. بنابراین اینکه برخی کتابچه را مربوط به عهد ناصری توصیف کرده‌اند،[11] صحیح نیست.

چندین نفر از قورخانۀ جمعی میرکریم خان سرهنگ بازدید کرده‌اند و در کتابچه فقط نام دو تن آمده است: «محقق‌السلطنه» و «معتمد نظام».

 

محقق‌السلطنه

محمدحسن خان محقق، پسر حاج محمد خان ابرى حاجب‌الدوله، متولد سال 1258 قمرى از پیشخدمت‌هاى مقرب ناصرالدین شاه که در سفر اول و دوم آن پادشاه به اروپا (1290 و 1295) از همراهان وى بود. در اواخر رمضان 1298 که چندتن از درباریان مغضوب و از نوکرى اخراج شدند او نیز یکى از آنان بود... اما قریب یک ماه بعد انیس‌الدوله از محقق و آجودان مخصوص شفاعت کرد و همۀ آن‌ها به خدمت پذیرفته شدند. [12]

وی پیشخدمت حضور همایون و سرایدارباشى کل عمارات مبارکۀ سلطنتى و بیوتات و اطاق موزه بوده[13] و به وی لقب «محقق‏السلطنه‏» اعطا شد.[14] وی در مهماندارى محمد ربیعى پاشا، سفیر مخصوص عثمانى، در باغ بهارستان به خوبی خدمت کرد و یک ثوب پالتو از ملابس خاصۀ تن‏پوش همایون خلعت گرفت [15] و هنگام مأموریت لرد دان به ایران موفق به دریافت نشان ویکتوریا شد [16] و در ماه جمادى‌الاولى، یک قبضه عصاى مرصع به وی مرحمت شد.[17]

از طرف شاه و صدراعظم احکامی برای وی برای تنظیف و مهیا کردن عمارت‌ها جهت مجالس صادر می‌شد. از جمله این فرمان:

«جناب جلالت‌مآب اجل اکرم محقق‏‌السلطنه‏ دام اقباله، براى افتتاح و انعقاد مجلس محترم شوراى ملى مقرر گردیده است از فردا که روز جمعه بیست و ششم است عمارت بزرگ وسط باغ بهارستان[18] به جهت اجزاء محترم مجلس معین شود. البته حسب‌الامر از فردا صبح قدغن نمایید. عمارت مزبوره را تنظیف کرده اجزاء و سرایداران حاضر باشند که اجزاء مجلس به میمنت در ظلّ مراحم بندگان اعلی‌حضرت اقدس همایون شاهنشاهى ارواحنا فداه در آنجا حاضر و شروع به‌کار نمایند. زیاده زحمت است». [19]

محقق با محمدحسن خان اعتمادالسلطنه خیلى دوست بود و این دو اغلب با هم بودند. در رجب 1304 اعتمادالسلطنه براى او چهارصد تومان انعام از شاه گرفت و در شعبان 1310 پانصد تومان از صدراعظم و نشان تمثال همایون و خطاب جنابى براى او [گرفت].

در 1313 محقق با عنوان پیشخدمتى سرایدارباشى شد، یعنى شغل عمویش که شوهر مادر او هم بود بالاخره به وى رسید و تا اوایل سلطنت محمدعلى شاه این سمت را داشت. سفرنامه‏هاى سفر اول و دوم شاه به اروپا به‌وسیله او نوشته شده است.[20] در سال 1310 مخاطب به خطاب «جناب» و در 1317 ملقب به «محقق السلطنه» گردید. در طول سلطنت مظفرالدین شاه و اوایل دوران محمد شاه، سرایدارباشی درگاه بود. [21]

در کتاب «روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنة» دربارۀ وی چنین آمده است:

«پنجشنبه دهم صفر المظفر- صبح را میدان رفتم. سردار و امیر توپخانه قورخانه بودند آنجا رفتم. اعلی‌حضرت همایونى محقق‏ السلطنه‏ سرایدارباشى را مأمور فرموده‏اند اسبابى که در قورخانه موجود است معین کند، بعد حساب گذشته رؤساى سابق را رسیدگى کنند».[22]

 

معتمد نظام

در زمان قاجار، معتمد نظام از القابی بوده است که بعد از وفات دارندۀ آن، به شخص دیگری منتقل می‌شده است. در جست‌وجوهای کتابخانه‌ای و اینترنتی سه شخص شناسایی شدند که لقب معتمد نظام را دارا بودند:

الف) محمدباقر خان معتمد نظام:

وی در ذى‌قعدۀ 1313 از جانب جناب جلالت‏مآب اجل «حسام الملک»، براى جشن سال پنجاهم سلطنت ناصرالدین شاه به تهران آمده‏ بود. [23]

ب) جلیل خان معتمد نظام:

در سند معتمد نظام نوشته شده و اشاره‌ای به نام وی نشده است. برخی بدون ذکر دلیل، وی را جلیل‌ خان (عهد ناصری) توصیف کرده‌اند.[24] در کتاب «چهل سال تاریخ ایران» درباره‌اش آمده: «جلیل خان معتمد نظام‏ سرتیپ اول‏»[25] و در کتاب «القاب رجال دورۀ قاجار» نامش آمده و وی را از رجال عهد ناصری معرفی کرده است.[26]

پ) میرزا ابوالقاسم خان معتمد نظام:

وی برادر میرزا محمد خان وکیل‌الدوله است که به استیفاى قورخانه،[27] ذخیره، و انبار توپخانه سرافراز گشت [28] و به یک ثوب جبۀ ترمۀ شمسۀ مرصع مخلع [29] و به یک حلقه انگشترى الماس مفتخر گردید. [30]

در کتاب «افضل‌التواریخ» چنین آمده است:

«حاجى معتمد نظام‏، مستوفى قورخانۀ مبارکه و ذخیره، به یک ثوب جبۀ ترمه‏ مباهى آمد». [31]

 

منابع و مآخذ

  1. اعتمادالسلطنه‏، محمدحسن خان، 1374ش، چهل سال تاریخ ایران‏، محقق و مصحّح: ایرج افشار، تهران، نشر: اساطیر، چ دوم‏.
  2. افضل‌الملک، غلامحسین، 1361ش، ‏افضل‌التواریخ‏، محقق و مصحح: منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان‏، تهران، نشر تاریخ ایران‏، چ اول.
  3. انوری، حسن، 1382، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، نشر سخن، چ دوم.
  4. پایگاه اطلاع‌رسانی: کتابخانۀ ملی ایران: .http://opac.nlai.ir
  5. ____________: https://fa.wikipedia.org.
  6. خان‌سپهر، عبدالحسین، 1386ش، مرآت الوقایع مظفرى‏، محقق و مصحّح: عبدالحسین نوایى‏، تهران‏، نشر میراث مکتوب‏، چ اول.
  7. رضایی، امید، 1390، درآمدی بر اسناد شرعی دورۀ قاجار، تهران، نشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چ اول.
  8. سلیمانی، کریم، 1379، القاب رجال دورۀ قاجار، مقدمۀ ایرج افشار، تهران، نشر نی، چ اول.
  9. عبدلی آشتیانی، اسداللّه، 1395، سیاق: تاریخ آموزش دیوان‌سالاری و ریاضی حسابداری، ویراستار: مجتبی مقدسی، تهران، نشر سفیر اردهال، چ اول.
  10. عین‏السلطنه، قهرمان میرزا سالور، 1374ش، روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنه، محقق و مصحّح: مسعود سالور و ایرج افشار، تهران‏، نشر: اساطیر، چ اول.
  11. گروهى از نویسندگان‏، 1388ش، سفرنامه‌هاى خطى فارسى‏، تهران، نشر اختران‏، چ اول.
  12. ناظم‌الاسلام کرمانى‏، 1384ش، تاریخ بیدارى ایرانیان‏، تهران، نشر امیرکبیر، چ هفتم.

 

پاورقی‌های


[1]. پژوهشگر اسناد تاریخی.

[2]. نسخه‌پژوه و سندشناس.

[3]. طپانچه و تپانچه. حسن انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ج5، ص4865.

[4]. اسداللّه عبدلی آشتیانی، سیاق: تاریخ آموزش دیوان‌سالاری و ریاضی حسابداری، ج1، ص2.

[5]. http://yon.ir/xyKWY.

[6]. شاید منظور اسلحه‌ای است که مورد استفادۀ شخصِ «قوام‌الدوله» بوده است.

[7]. شاید منظور اسلحه‌ای است که مورد استفادۀ شخصِ «امین‌الدوله» بوده است.

[8]. امید رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دورۀ قاجار، ص17.

[9]. yon.ir/lEh9a.

[10]. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه‏، چهل سال تاریخ ایران، ج‏2، ص687.

[11]. http://yon.ir/xyKWY.

[12]. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه‏، چهل سال تاریخ ایران، ج‏2، ص686.

[13]. قهرمان میرزا سالور عین‏السلطنه، روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنه، ج‏4، ص2671.

[14] . غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص102.

[15] . غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص200.

[16]. قهرمان میرزا سالور عین‏السلطنه، روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنه، ج‏4، ص2671.

[17]. عبدالحسین خان‌سپهر، مرآت الوقایع مظفرى‏، ج1، ص297.

[18] . شاید مقصود عمارت نگارستان باشد که میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی را در آنجا به فرمان محمد شاه کشتند.

[19] . ناظم‌الاسلام کرمانى‏، تاریخ بیدارى ایرانیان‏، ج3، ص489.

[20]. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه‏، چهل سال تاریخ ایران، ج‏2، ص686_687.

[21]. کریم سلیمانی، القاب رجال دورۀ قاجار، ص138.

[22]. قهرمان میرزا سالور عین‏السلطنه، روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنه، ج‏2، ص1272.

[23]. گروهى از نویسندگان‏، سفرنامه هاى خطى فارسى، ج‏4، ص248.

[24]. http://yon.ir/xyKWY.

[25]. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه‏، چهل سال تاریخ ایران، ج‏1، ص357.

[26]. کریم سلیمانی، القاب رجال دورۀ قاجار، ص161.

[27]. در ماه ربیع‌الاول 1314. عبدالحسین خان‌سپهر، مرآت الوقایع مظفرى، ج‏1، ص38.

[28]. غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص80.

[29]. غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص366. در ماه ذى‌قعده. عبدالحسین خان‌سپهر، مرآت الوقایع مظفرى، ج‏1، ص361.

[30]. غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص430.

[31]. غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ‏، ص359.

 

 

    بازدید:417
    یادداشت ها
    Parameter:303651!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار