کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » ریاست » روابط عمومی
0.0 (0)
از انتشارات جدید کتابخانه مجلس رونمایی شد
[1397/08/26]

ترجمه نیشابوری از قرآن کریم، دیباج‌الاسماء و منتهی‌الأرب فی لغات‌العرب رونمایی شد  

 

مراسم رونمایی از سه کتاب «ترجمه قرآن کریم» از نظام‌الدین نیشابوری با تصحیح دکتر محمد دزفولی، «دیباج‌الاسماء» از مؤلفی ناشناخته با تصحیح علی‌اصغر اسکندری و «منتهی‌الأرب فی لغات‌العرب» از عبدالرحیم صفی‌پوری با تصحیح دکتر علیرضا حاجیان‌نژاد در تالار کمال دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در روز سه‌شنبه،‌ 22 آبان 1397 در ساعت 3 بعد از ظهر با حضور نویسندگان‌، مصححان،  پژوهشگران کتابخانه مجلس و دانشگاه تهران و جمعی از علاقه‌مندان به مباحث نسخه‌شناسی و تصحیح متون دست‌نویس برگزار گردید.

در سخنرانی‌های مقدماتی،  نخست دکتر مسعود فکری استاد ادبیات عرب دانشگاه تهران در خصوص تعاملات فرهنگی جهان ایرانی و جهان عرب و اصطلاحات مربوطه مانند الغزوة الثقافیة،‌ الهیمنة الثقافیة، الحوار الثقافی، التداخل الثقافی، الإمتزاج الثقافی، التبادل الثقافی،‌ التداخل الحضاری،  التکافل الحضاری و دیگر اصطلاحات مطروح در ادبیات پژوهشگران عرب و زمینه‌های تاریخی پیدایش چنین اصطلاحاتی گفتگو کرد.

در ادامه حجة‌الاسلام و المسلمین دکتر سید محمدعلی احمدی ابهری-معاون پژوهشی کتابخانه مجلس- به معرفی اجمالی فعالیت‌های پژوهشی کتابخانه مجلس به ویژه فعالیت‌های پژوهشی در حوزه نسخ خطی و متن‌پژوهی پرداخت. وی وجود مرکز پژوهشی برای کتابخانه مجلس را با توجه به وجود گنجینه‌های گرانبها از میراث دست‌نویس علمی و فرهنگی ایرانیان و مسلمانان یک ضرورت دانست و بیان داشت که این مرکز با مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی متفاوت است. مرکز اخیر برای غنی‌سازی رأی فعالیت می‌کند. یعنی تهیه اطلاعات علمی و پژوهشی و ارائه آن‌ها به نمایندگان محترم مردم در مجلس جهت ارتقاء تصمیم‌گیری‌ها و وضع قوانین بهتر و مناسبت‌تر. اما هدف اصلی مرکز پژوهش کتابخانه مجلس احیاء میراث علمی دانشمندان قدیم ایران و جهان اسلام است. از آنجایی که نسخ خطی نقش مهمی در پیشبرد فرهنگ و دانش در جهان داشته است،‌ باید گفت که نسخ خطی تاریخ علم و هویت تاریخی و فرهنگی ما ایرانیان و مسلمانان است و لذا باید در حفط و نگهداری و احیاء و دسترس‌پذیر کردن آن‌ها کوشا باشیم.

وی سپس به معرفی گروه‌های پنچگانه این مرکز  یعنی تحقیق و تصحیح،‌ مطالعات پارلمانی، اسلام‌شناسی،‌ ایران‌شناسی و مطالعات اسناد پرداخت و اعلام کرد که تا کنون در حوزه تصحیح و فهرست نسخ خطی در حدود 400 اثر، و تصحیح رساله‌های خطی کم‌حجم در قالب مجموعه‌هایی به نام گنجینه بهارستان و غیره ‌ منتشر شده است.

در نهایت به زمینه‌های مشترک همکاری‌های پژوهشی و انتشاراتی بین کتابخانه مجلس و دانشگاه تهران با ذکر آمار و ارقام به قرار زیر اشاره کرد.

  • همکاری مشترک در انتشار و چاپ فهرست نسخ خطی و تصحیحات نسخ خطی.
  • همکاری علمی استادان دانشگاه تهران در مجله‌های پیام بهارستان، نامه بهارستان،‌ مطبوعات بهارستان و اسناد بهارستان.
  • عضویت استادان دانشگاه تهران در شوراهای علمی کتابخانه مجلس.
  • حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویان دانشگاه تهران.

سخنران بعدی دکتر محمد دزفولی، استاد دانشگاه تهران و مصحّح «ترجمه قرآن کریم»،‌ تألیف نظام‌الدین نیشابوری بود. وی گفت که آغاز این کار پژوهشی در 30 سال پیش بوجود آمد،‌ هنگامی که استاد عبد‌الحسین حائری این کتاب خطی بسیار باارزش را که در کتابخانه مجلس موجود بود به بنده معرفی کرد. نسخه دیگری نیز از این کتاب در کتابخانه استان قدس رضوی موجود بود،‌ که کامل نبود و استفاده از آن تحت مراقبت شدید انجام می‌گرفت و لذا بنده 30 روز تمام از بامداد تا شامگاه به آن کتابخانه می‌رفتم و یادداشت‌برداری می‌کردم تا بتوانم این دو نسخه را مقابله کنم. البته استاد محمدتقی دانش‌پژوه نیز می‌گفت که احتمالاً در دست یکی از محققان مغربی نیز چنین نسخه‌ای باشد. البته در این راه مشقاتی دیگری را نیز تجربه کردم و در این ارتباط به ذکر خاطره‌ای پرداخت و گفت که در همان سال که کار یادداشت‌برداری از نسخه خطی ترجمه نیشابوری را با مشقت بسیار در مشهد تمام کردم،‌ آمدم تهران و داشتم در همین بزرگراه مدرس با موتور حرکت می‌کردم. یادداشت‌های بنده هم داخل یک کیف بود. به ناگاه موتورم در یک دست‌اندازی افتاد و من و موتور و کیف  هر سه نقش بر زمین شدیم و درِ کیفم باز شد و تمام یادداشت‌ها بیرون ریخت و در بزرگراه پخش شد. در حالی که زخمی هم شده بود‌، سراسر بزرگراه را گشتم و همه یادداشت‌ها را پیدا کردم. اما 6 برگ آن پیدا نشد‌، که مجبور شدم دوباره به مشهد برگردم و آن 6 برگ را دوباره یادداشت کنم.   

اولین زبانی که قرآن به آن زبان ترجمه شد،‌ زبان فارسی بود و این ترجمه،‌ یکی از بهترین ترجمه‌های فارسی است که ترجمه‌ای مستقل می‌باشد. نظام‌الدین در ترجمه واژه‌ها دقت بسیاری به کار برده است و تلاشش این بود که برای هر واژه‌ای با مفهوم غیر مشترک‌، از واژه‌های مناسب استفاده کند. به عنوان مثال‌،‌ امروز برای فعل «جَعَلَ» و مشتقات آن،‌ معمولاً از ترجمه «قرار داد» در همه جای قرآن استفاده می‌شود. اما وی بنا به مفهوم آیه از واژه‌های فارسی «بکردیم»،  «پیدا کردیم»، «ظاهر کردیم»، «بگماشتیم»،‌ «رها کردیم» و غیره استفاده کرده است.

از دیگر ویژگی‌های این ترجمه،‌ استفاده از جملات معلوم بدون فاعل برای افعال مجهول است. وی در این امر ظرافت خاصی را به کار برده است. زیرا فعل مجهول،‌ فعلی است که فاعل آن مجهول است،‌ نه اینکه ساختار آن نیز مجهول باشد. مانند واژه «قُتِلَ» که امروزه «کشته شد» ترجمه می‌شود. اما وی به صورت «او را کشتند» ترجمه کرده است یا عبارت دیگری چون «او را بردند» به جای «برده شد». 

وی همچنین در مورد مقام علمی نظام‌الدین نیشابوری سخن راند و وی را ادیب‌، فلک‌شناس،‌ منجم و غیره معرفی کرد. به او نظام اَعرَج یعنی نظامی که پای او می‌لنگد می‌‌گفتند. دکتر دزفولی دوران فراغت از شغل تدریس در دانشگاه را بهترین زمان برای همکاری‌های علمی و پژوهشی دانست.

سید محمد طباطبایی بهبهانی(منصور)-استاد ادبیات عرب دانشگاه تهران و فهرست‌نویس و مصحح نسخ خطی- سخنران بعدی بود. تصحیح «دیباج‌الاسماء» موضوع پایان‌نامه دکترای آقای علی‌اصغر اسکندری بود که راهنمایی آن را طباطبایی بهبهانی بر عهده داشت. وی نخست از چگونگی آشنایی خود با کتابخانه مجلس و استاد عبد‌الحسین حائری و جایگاه رفیع و بزرگ کتابخانه مجلس گفت و آن را چکیده ایران دانست و بیان داشت که در هیچ کتابخانه پارلمانی‌ای مانند این کتابخانه این حجم از مصنفات،‌ ذخائر،‌ نفائس مخطوط جمع نشده است. اهتمام رجال سیاسی و پارلمانی گذشته به این کتابخانه و گنجینه‌های آن را ستود و از سیاسیون حال حاضر خواست که توجه بیشتری به این کتابخانه و دستاورد‌های فرهنگی و علمی گذشتگان این مرز و بوم و جهان اسلام داشته باشند. کتابخانه مجلس در آفاق شرق و غرب عالم به دلیل وجود همین دستنویس‌های قدیمی و بسیار باارزش از اشتهار و معروفیت برخوردار است و از عبارت عربی « له شأن فی أرجاء العالم» استفاده نمود. همچنین از مشکلات فراروی فهرست‌نویسان و مصححان نسخ خطی گفت،‌ از جمله یافتن نام مؤلف یک کتاب خطی و یافتن کتاب خطی یک مؤلف. کاری که استاد عبد‌الحسین حائری آن را بسیار سخت می‌دانست و علاوه بر اینکه خود در این راه بسیار تلاش می‌کرد،‌ از فهرست‌نویسان و مصححان نیز به شدت می‌خواست که در این راه از هیچ تلاشی مأیوس و ناامید نشوند و تا رسیدن به مقصود به کوشش‌های خود ادامه دهند و گاهی این امر پیش از یک ماه وقت یک محقق را می‌گرفت،‌ اما محصول آن بسیار ارزنده بود. زیرا زوایای تاریک تاریخ علم مسلمانان را روشن می‌کرد.

تاریخ علم مسلمانان‌، به مثابه کاخ رفیعی است که نسخ خطی،‌ خشت‌‌های آن می‌‌باشد. یک مصحح باید بتواند بین مؤلفان مجهول و تصانیف مجهول ارتباط برقرار کند و در این راه نباید هیچ تلاشی را فروگذارد. در هر صورت این حلقه‌های مفقود باید یافت شود. باید در تراجم و مآخذ و به روش استقرائی و با کلیدواژه‌ها و عناوین گوناگون این حلقه‌های مفقود،  معلوم شوند. در کتاب «دیباج الاسماء» نیز به همین گونه اقدام شد. اما تلاش‌ها به نتیجه قطعی نرسید.

دکتر علی‌اصغر اسکندری، -محقق متون فارسی و مصحّح «دیباج‌الاسماء- ضمن تشکر از دکتر طباطبایی بهبهانی به معرفی کلی این نسخه و تلاش‌های صورت گرفته در خصوص پیدا کردن نام مؤلف که احتمالاً ادیب فاروغی بوده و سال تألیف و کتابت آن پرداخت. باید گفت که دیباج ‌الاسماء یک فرهنگ لغت است و چون منحصر به فرد بوده و نسخه‌ دیگری از این کتاب یافت نشد،‌ برای فهم و درک بهتر واژه‌ها مجبور شدم که آن را با 4 فرهنگ لغت عربی-فارسی قدیمی مقایسه کنم. همچنین به مشکلات خواندن این متن خطی هم اشاره کرد. به عنوان مثال در جایی در این متن آمده بود «اردکانی اسفراین». در حالی که بر کسی پوشیده نیست که اسفراین،‌ اردکان ندارد. در نهایت پس از بررسی‌های متعدد در متون قدیمه مشخص شد که نگارش صحیح این واژه،  «ادکان» است از توابع اسفراین. وی در پایان این فرصت را مغتنم شمرده و از پژوهشگران محترم کتابخانه مجلس آقایان ایمانی،‌ امید سروری و ابهری معاون محترم پژوهشی تشکر کرد. ‌

 

سخنران پایانی دکتر علیرضا حاجیان‌نژاد، استاد دانشگاه تهران و مصحّح «منتهی‌الأرب فی لغات‌العرب» بود. وی ضمن معرفی این نسخه خطی و روش تصحیح این نسخه خطی‌،  اغلاط کمتر در این تصحیح را از امتیازات آن بر چاپ‌های قدیمی  این نسخه خطی برشمرد. و در نهایت از همه نهاد‌های فرهنگی و پژوهشی خواست که همکاری‌های فیمابین را گسترش دهند و بیگانگی از یکدیگر را کمتر نمایند تا شاهد شکوفایی و بالندگی بیشتر علم و معرفت در جامعه باشیم.

 

این مراسم با رونمایی از این سه کتاب و صرف شیرینی و بازدید از یکی از تالارهای کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران به پایان رسید. 

  

 

    

 

 

 

 

گزارش از مجید سائلی

majsaeli@yahoo.com

    بازدید:1023
    یادداشت ها
    Parameter:301517!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار