کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (0)
روابط فرهنگی ایران و هند
[1399/03/19]

رواداریِ مذهبی در کتیبه‌هایِ نادرِ عربی و فارسی در هندوستان  

 

مرحوم اِن. اِم. غنم (سرپرستِ کتیبه‌­شناسی، اداره باستان‌­شناسیِ هند در شهر ناگپور، هندوستان) به نگارنده [محمد الیاس قدوسی] پیشنهاد داد که رویِ کتیبه‌ هایِ فارسی و عربی از دیدگاهِ رواداریِ مذهبی مطالعه کنم. 28 کتیبه­ از این نمونه‌ها یافت شده‌اند که در 9 ایالت و 19 قصبه هندوستان پراکنده هستند. ایالت­های: آندراپَرَدیش- بیهار- گُجرات- کَرناتَک- مَدیا پَرَدیش- مَهاراشتَر- راجستان- اُتّرپَرَدیش- تامیل نادو. تاریخ کتیبه­ها بین 13 تا 19 میلادی است. کتیبه­هایی که اوجِ احساسِ مشترکِ هندو و مسلمان­ها را می رسانند.

 

1- کتیبه در منطقه سومنات پاتَن (شهرستان جوناگَر، ایالتِ گُجرات): کتیبه­ای به زبانِ عربی، تاریخِ آن: 626 هجری/ 1264م. در این کتیبه نوشته شده است که در زمانِ امیر رکن­الدین (حاکمِ هرمز)، توسّطِ کشتی رانِ ماهر و تاجری از اهالیِ سومنات- نورالدین فیروز بن ابوابراهیم بن محمد العراقی- با کمکِ (سری پلوگی) دیو، بیم سینگ تاکُر، سو میسر دیو و رام دیو مسجد ساخته شده است. در کتیبه به عطیه هزینه ساختِ مسجد هم اشاره شده است. رویِ یک سنگِ جداگانه، متن کتیبه به زبانِ سانسکریت هم ترجمه شده است که اطلاعاتِ بیشتری می­دهد. درباره حاکمِ منطقه واگیلا در گُجرات – اَرجون دیو (1261-1274م). آن طور که از عرب ها بدست آمده است که در دوره سلسله ولب­، حاکمانِ منطقه بلهارا خیرخواهِ مسلمان ­ها بوده اند و برایِ سکونت و امرار معاش آنها هر امکاناتی را فراهم می­کرده اند. در دوره آنها آزادیِ کاملِ مذهبی برقرار بود.

 

2- کتیبه در شهرستان وَدودرا (ایالتِ گُجرات): این کتیبه اکنون در «اداره آثار قدیمه و قدیم تاریخِ هند» وابسته به دانشگاهِ اِم.اِس در شهرِ بَرودا نگهداری می‌­شود. دو زبانه مربوط به دوره حاکمِ منطقه واگیلا از گُجرات است. کتیبه­ای بسیار مهم که نکاتِ مهمی از فتحِ گُجرات توسطِ علاءالدین خلجی (1296-1316م) را روشن می کند. از تاریخِ 704 هجری/ 1304م کتیبه معلوم می­ شود که پادشاهی به نامِ رای کرن دیو (1304-1296م) به آسایش و رفاه اهمیت مردم می­داده است. او، ملک الا کابیر بلچق و ملک­ الامرا شادی تاج­ الدین حسن ابن محمود خطیب در منطقه کانم، در قصبه سانپلا برایِ مسجد جامعِ کَمبات یا کیمبی از درآمد او عطیه داده بودند. از این کتیبه مشخص می شود که حاکمان منطقه واگیلا هم به فکر آسایش و رفاه آنان بودند.

 

3- کتیبه در منطقه ویراپندین پَتنَم (شهرستانِ تیرو نویلی، ایالتِ تامیل نادو): کتیبه‌­ای است که از فیاضی هندوها نشان می‌دهد. تاریخ این کتیبه 563 هجری/ 1387 است و مربوط به منطقه کولّم. در آن نوشته شده است از بندرگاهِ سونادکون دَنت تَنَم، از 100 هر 100 عطیه برایِ صادرات یا واردات به جُمت توپلّی (مسجد) در اینجا یک چهارم عطیه داده می­شود. نامِ مسجد اُدیم­تَن دَپُرم پَلّی است. قاضیِ بومیِ آنجا- قاضی ابوبکر (ابووهکر) «اُدیَم اُتّن دک کا جی» لقب داده بودند. این عطیه یقیناً با اجازه راجا اَدیمَر اُدیَم داده شده بود که در آن دوره با حاکمِ هم نامش – تراونکور- شناخته شده است. گویا حاکمانِ تراونکور نزدیکِ ساحلِ شرقیِ این بندرگاه سکونت داشتند.

 

4- کتبه در منطقه کَلیانا (شهرستان بیدَر، ایالتِ کَرناتَک): مربوط به دوره محمد بن تغلق (1326م) که در آن نوشته شده است که با شورشِ بهاءالدین گرشاسپ، همه جا را آشوب فرا گرفته بود. مردمِ کَرناتَک، در معبدِ کَلیانا، الهه مَدو کیشور را می‌پرستیدند. پس از بازگشت آرامش، بینِ مردمِ بومی دربارة پرستشِ معبدِ اختلاف پیدا شد تا اینکه فردی به نامِ تهکو رامالا برایِ حلِ مسئله نزدِ کهوجا (خواجه یعنی مالک) رفت. خواجه دستور بازساخت آن را داد و مردم مانندِ گذشته می­توانستند پرستش کنند.

 

5- کتیبه در منطقه کارکَری (شهرستانِ وَدودرا، ایالتِ گُجرات): این کتیبه دو زبانه مربوط به دوره محمد بن تغلق است که اکنون در تالارِ عکسِ موزه بَرودا نگهداری می­شود. تاریخِ آن 740 هجری/ 1340م است که در آن نوشته شده است طی فرمانی از پادشاه به ملک مظفر، در قصبة کارکری، موکا مَهتا ولد کیتا مَهتا هندی (هندو) یک مسجد و یک چاه ساخت. ساختِ مسجد توسّط یک هندو مذهب، نکته بسیار مهمی است.

 

6- کتیبه‌ای دو زبانه مربوط به دوره سور که تاریخِ آن 959 هجری/ 1552م است. این کتیبه به شهرِ ناگور تعلق دارد که اکنون در موزه دولتی سردار در شهر جودپور، ایالتِ راجستان نگهداری می‌شود. در این کتیبه نوشته شده است که یک جین پوسال (عبادت گاه) که به نامِ بَتارک کیرَت چَند بود، مسند علی یوسف دولت خان حسین سور (که ممکن است حاکم منطقه بوده باشد) با مداخله شیخ شیخان حضرت شیخ سلیمان دستور داد آنجا را خالی کنند و به مالکِ واقعی تحویل دهند. حضرت شیخ سلیمان از مریدانِ قاضی حمیدالدین ناگوری (درگذشت: 1296م) بود. همچنین در این کتیبه آمده است که هر کس کیرَت چَند را اذیت کند یا به او زیانی برساند، طلاق او صادر می­شود. این کتیبه بهترین نمونه از انصاف و رواداریِ یک عارفِ مسلمان است که برایِ شخصی از آن قصبه که به مذهبِ دیگری است، سعی می­کند که به عبادت­گاه خود برسد.

 

نمونه دیگر از رواداریِ مذهبی، تاسیسِ خانقاه‌­هایِ صوفیان بود که پیش از سلطنتِ مسلمانان هم در هندوستان وجود داشت. بدونِ درنظر گرفتنِ امتیازِ مذهبی، خانقاهِ هر صوفی محلِ دیدارِ هندوها و مسلمانان بود. هندوها با احترام و عقیده برایِ زیارت به مزارِ عارفان می­رفتند.

 

7- کتیبه‌ای در تارا گَر، نزدیکیِ شهر اَجمیر: تاریخِ آن 1222هجری/ 1807-1808م. در کتیبه نوشته شده است که از سویِ حضرت حسین خنگ سوار به راو بالا انگیا در خواب بشارتی داده می شود و او دالانِ مقبره حضرت را می­ سازد.

 

8- در همین جا کتیبه دیگری است که نشان می‌دهد در این مقبره در سالِ 1227 هجری/ 1812-1813م دالان و دو سال بعد اطرافِ آن توسط راو گمان جی سندیا ساخته شده بود. راو بالا انگیا و گمان جی سندیا، در دوره حکومتِ دولت راو سندیا (1797-1827م) – حاکم گوالیار- به ترتیب از سالِ 1803 تا 1808م و از 1809 تا 1815م حاکمان اَجمیر بودند.

 

9- در روستایِ مری (شهرستان احمد نَگَر، ایالتِ مَهاراشتَر): در چهار کتیبه از کاندی راو دَبار، پیلا جی (راو) گایکوار و چماجی بَگَت ساوَنت ذکر شده است که ارادتِ خود را به مزار حضرت پیر شاه رمضان (درگذشت: 1390 هجری) اظهار داشته اند. کتیبه دیگری در اینجا نشان می دهد که در سالِ 1139 هجری/ 1726-1727م، پلا جی گا یکوار مزارِ حضرت پیر شاه رمضان را تعمیر کرده بود. در کتیبه نامِ چما جی بَگَت ولد وَتو جی ول باپ جی ساونت مقدم پار گاون و سر گاون گورآمرا (گور عمرا) هم آمده است. این کتیبه ثابت می­ کند که این سردارِ مَرهَته­ ای به حضرت پیر شاه رمضان ارداتِ خاصی داشته است.

 

10- کتیبه‌ای در ناگور (شهرستان تنجاور، ایالتِ تامل نادو): سردارِ مَرهَته ای اهلِ تنجاور، پَرتاب سینگ در سالِ 1166 هجری/ 1753م در اطرافِ مقبره حضرت قادر ولی (910-978 هجری/ 1504- 1570م) صوفیِ منطقه ناگور- دستور ساخت مناره ای را داده بود. این کتیبه همچنین از تاسیس قادر پیت به نام حضرت خبر می ­دهد.

 

11- اَچَل پور (شهرستان اُمراوتی، ایالتِ مَهاراشتَر): چهار کتیبه است. راجا مدوجی (1772-1778م) - حاکمِ بونسلا در سرزمینِ ناگپور- به خاطر برآورده شدنِ دعایش، در سالِ 1189-1192 هجری/ 1775- 1779م دستور داد که در وسطِ مقبره صوفی رحمان غازی سه دروازه ساخته شود. این کار به سرپرستیِ جام سینگ و توسطِ شیخ عزالدین انجام شد. در همین جا کتیبه دیگری است که در آن از ساختِ گنبدِ مقبره این صوفی آمده است. این گنبد، در سالِ 1195 هجری/ 1781م به دستورِ میر مهدی و توسط مَهاراجا رَگوجی بونسلا (1788-1816م) ساخته شد. یعنی حتّی سردارانِ هندو هم به صوفیان احترام می­گذاشتند.

 

12- کتیبه در منطقه اوبال (شهرستان بیدَر، ایالتِ کَرناتَک): این کتیبه مربوط به دوره اورنگ زیب است که مطابقِ آن، ملازمِ دربارِ شاهی- رام چَندَر ولد پاتَک پاکُر مل کایت (کایست) توسط ماتر در سالِ 1072 هجری/ 1661-1662م مسجد ساخت.

 

13- کتیبه در منطقه رَنود (شهرستان شیو پوری، ایالتِ مَدیا پَرَدیش): در آن آمده است که سالِ جلوسِ عالمگیر یعنی 1097 هجری/ 1686- 1687م به ناردل راتور ساختِ درهایِ مسجد سپرده شده بود.

 

14- کتیبه در منطقه سانبار (شهرستان جِی پور، ایالتِ راجستان): کتیبه دو زبانه در سالِ 1184 هجری/ 1770م. در آن آمده است به حکمِ مَهاراجا شهرِ جودپور زمین هایِ وقف شده برایِ تاکُر دوارهایِ جین ­مذهب، ویشنو مذهب، بَرهمن، قاضی و برادرانش، فقیران از پرداختِ مالیاتِ معاف شده اند.

 

15- منطقه باگَل پور (ایالتِ بیهار): کتیبه دو زبانه که نشان می دهد گرینت سکوئر که به فارسی «ضیاء الملک» خطاب داشت در سالِ 1793م یک معبد برای هندوها و حوض ساخته بود.

 

16- کتیبه در منطقه کمبم (شهرستان کَرنول، ایالتِ آندراپَرَدیش): کتیبه­ای به زبان اردو، سالِ 1262هجری/ 1845-1846م. دسته هفتمِ گُردان دهم به منطقه کمبم آمد، غلام احمد که ساکنِ ناتُر نَگَر بود، در قلعه آنجا با کمکِ هندو و مسلمان ها مسجدِ کهنی را آباد ساخت.

 

17- کتیبه در منطقه میرتا (شهرستان ناگور، ایالتِ راجستان): تاریخِ آن 1222هجری/ 1807-1808م. مَهاراجا سینگ (1794 تا 1804م) فرزندخوانده­ اش، سردارِ جودپور – راجا دونکَل سینگ بهادر و تمامِ سردارهای نوکاتی ماروار در دوره اورنگ زیب، مسجدِ جامع قدیمی را بازسازی کردند. این مسجد مدت ها بسته بود. همچنین در کتیبه آمده است که به راجاها و سردارهایِ آینده اخطار داده شده بود که در امور این مسجد و کرایه دکان­ های همجوار آن هیچ مانعی ایجاد نکنند.

 

18- منطقه نوایی (شهرستان تونک، ایالتِ راجستان). سالِ 1228 هجری/ 1813م. حاکمِ تونک – امیرخان (1806-1834)

نایب وفاداری داشت به نامِ نواب الملک محمد شاه خان بهادر بختیار الدوله ضیغم جنگ. حاکم تونک طی فرمانی نایب، سپاهیان و افسرانش را نصیحت کرد که تحت هیچ شرایطی در قصبه پلایی واقع در شهر جالَندر، به معبدِ نات بی حرمتی نکند.

 

در پایان به سندی از سرزمین بوپال در هندوستان اشاره می­­ شود که آخرین خواهش بابر و وصیت نامه به همایون است که در آن بابر می گوید که هندوستان، سرزمینِ دین هایِ مختلف است بنابراین تو نباید اسباب رنجشِ مذهبی به وجود آوری. با احترام به هر کیش و آیین، حاکمی عادل و غیر جانب دار باشد. هرگز عبادت گاهی از هر مذهبی که باشد، ویران نکن. با رعایت این موارد، یقین بدان که تارهایِ سپاسگزاری مردمِ این سرزمین به دورت نقش خواهند بست.  

 

خلاصه و ترجمه مقاله از زبان اردو به فارسی: لیلا عبدی خجسته

اصل مقاله به زبان انگلیسی از: محمد الیاس قدوسی- ترجمه مقاله به زبانِ اردو از: محمد یحیی جمیل، مجله «اردو ادب»، شماره 254، جلد 64، آوریل تا ژوئن 2020، صفحات: 113 تا 137، انجمن ترقی اردو (هند)، دهلی، هندوستان.

متن اصلی مقاله به زبان اردو را از اینجا دانلود کنید:

http://www.atuh.org/urdu-adab

 

    بازدید:683
    یادداشت ها
    Parameter:305756!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار