کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » دنیای کتاب
0.0 (0)
بررسی اشعار گیلکی
[1399/01/31]

نگاهی اجمالی به کتاب شعر گیلکی استاد عزت الله زرندیان  

دکتر فریدون شایسته

 

استاد عزت‌الله زرندیان، یکی از شاعران نام آور منطقه گسکرات است که دارای دو مدرک کارشناسی رشته ادبیات فارسی و رشته حقوق می باشد. از ایشان متن های زیبا و دلنشین در نثر و اشعاری به طنز در نشریات کشوری و استانی از جمله: دو کلمه حرف حساب، گل آقا، گیله وا و... به چاپ رسیده است. او که متولد ۱۳۲۲ خورشیدی است در طاهرگوراب شهرستان صومعه سرا زندگی می کند و همواره دوستدارانش را از سراسر گیلان به شوق دیدار با خویش، به طاهرگوراب می کشاند. مردی فرهیخته، دانشور و آداب دانی که انسان از همنشینی با وی لذت می برد و گذشت زمان را احساس نمی کند. به بهانه چاپ نخستین اثر استاد، در این مقاله اشعار وی از حیث جایگاه ادبی آن نگاهی اجمالی می افکنیم.

*مقدمه ای بر سیر تطوّر ادبیات گیلکی

به عنوان نخستین سروده های شعر گیلکی، باید از دو نفر به نام های: مسته مرد و علی خاصّه از شاعران گیلکی سرای دوره آل بویه نام برد که تعدادی از ابیات به صورت پراکنده از آنان باقی مانده است. اشعار گیلکی پیر شرفشاه دولابی را که در قرن هشتم هجری قمری در حوزه فرمانروایی آل ساسان(مرد آویج وند) در گسکر می زیست که دیوانش توسط دکتر عباس حاکی به چاپ رسیده است را می توان یکی از آثار ارزشمند شعر گیلکی دانست. از قاسم انوار شاعر قرن نهم هجری قمری هم غزلیات گیلکی به یادگار مانده است. در دربار حکومت محلی آل کیا و در دوره حکومت آخرین فرد از این خاندان - خان احمد گیلانی- فردی به نام حافظ صابونی قصیده ای را به وی تقدیم داشته که می توان آن را مربوط به اواخر قرن دهم هجری قمری دانست.
در دوره های بعد میرزا عابد فومنی و سپس برادران کسمایی( میرزا حسین خان و میرزا محمدخان) در شعر گیلکی، آثاری از خود به یادگار نهادند. در مورد عظمت کار میرزا حسین خان کسمایی، محسن آریاپاد، شاعر و پژوهشگر نام آشنای گیلان، او را پیشگام سرودن شعر سپید دانسته و او را بر ابوالقاسم لاهوتی مقدم دانسته است.(آریاپاد، ۱۳۹۵، ۱۱۸).

در کتاب جاودانه نسیم شمال( سید اشرف الدین حسینی قزوینی) که در سال ۱۳۸۳ خورشیدی به کوشش حسین نمینی منتشر شده است در صفحه ۱۸۲ کتاب، یک شعر به زبان گیلکی از نسیم شمال به چاپ رسیده است. اوج شعر گیلکی را باید از محمدعلی افراشته( راد بازقلعه ای) مدیر صاحب نام نشریه چلنگر در دهه ۳۰ خورشیدی دید که شاهکار وی را به عنوان: مفت خورالاعیان نمی توان نادیده انگاشت. از میرزا ابراهیم سراج( سراج الدیوان) هم باید یاد کرد که اشعار دلنشین گیلکی وی در نشریه فروغ( ابراهیم فخرایی) و هفگز( دکتر عبدالکریم گلشنی) و برخی از نشریات دیگر چون فرید به چاپ رسیده است. در پایان گفتنی است اگر باور داشته باشیم که نسیم شمال توانست شعر طنز دوره مشروطه را به داخل کوچه و بازار ببرد، بر همین پایه باید پذیرفت که میراحمد فخری نژاد(شیون فومنی) بود که شعر گیلکی را به داخل خانه های گیلک زبانان و شب نشینی های مردم دیار گیلان برد و در زبان خرد و کلان و پیر و جوان جاری کرد.

** تحلیلی بر محتوای اشعار گیلکی استاد زرندیان

سخن از نثرهای دلنشین فارسی ایشان نیست که نه اطناب ممل است و نه ایجاز مخل. نه مقدمه ها طولانی است و  نه هم مؤخره ها. مقدمه را با یک بیت آغاز و مؤخره را با یک یا دو بیت به پایان می برد. سخن از اشعار گیلکی است که نخستین بار در سال ۱۳۹۷ توسط نشر گیلکان به بازار روانه شده است.
سه ویژگی منحصر به فرد اشعار گیلکی ایشان، حُسن آفرینش صحنه فضای داستان، انتخاب قهرمانان داستان از جنس مردم عادی و روایت دلنشین از آنان است. قهرمانان روایت و بازیگران داستان  و مضمون شعر استاد، مردم رنج کشیده جامعه روستایی است. خوانندگان اشعار، این مردم را درک می کنند و سال ها آن ها را دیده و با آن ها نشست و برخاست داشته اند. قهرمانان و مضامین اشعار، افراد و موضوعات انتزاعی نیستند که برای خوانندگان اشعار، بیگانه باشند. یکی از ویژگی های مهم آثار ادبی، زیبایی است. در شعر یکی از عناصر مهم وزن است، بدین ترتیب می توان گفت زیبایی که از وزن یعنی از آهنگ متناسب کلمه ها به دست می آید، در ساختن آثار ادبی سهم مهمی دارد. علاوه بر وجود جنبه زیبایی شناسانه در وزن، زیبایی را می توان در استفاده از کلمات مناسب برای بیان روایت و یا قصه هم به کار برد. علاوه بر وزن و کلمات مناسب به عنوان دو جنبه مهم ویژگی زیبایی شناختی آثار ادبی از جمله شعر، زیبایی در تشبیه، استعاره و آرایه هم هست.
زرندیان در یکی از اشعار خود به نام " سید خانمی" این ویژگی های سه گانه را به خوبی در آن بازتاب داده است:

" چوم دی نگو معدن رسوایی بو                 حقیقتن خیلی تماشایی بو
سیاه و براق و دوروشت و قشنگ                هر ایدنه چوم ایدنه موشته سنگ
خوش قد و قامت، سیه چشم و ابرو            نه پخمه بو، بی مزه بو، نه کم رو"    (ص ۱ کتاب)

همان طور که داستان ها بخش بزرگی از آثار ادبی را تشکیل می دهند، استاد زرندیان در اشعارش به دنبال بازسازی زندگی شخصیت هایی است که برای مردم آشنا هستند. به تعبیر دیگر، زندگی ای که از مردم جامعه می آفریند، کاملا با واقعیت تطبیق می کند و بدین ترتیب می توان اشعار وی را در ردیف آثار ادبی واقع گرایانه یا رئالیستی نامید. موضوع، مضامین و محتوای اشعارش چون: افسانه های خدایان در ادبیات یونان قدیم، کلیله و دمنه در هندوستان و داستان سیمرغ در ادبیات ایران نیست. این روایت واقع گرایانه در دو شعر:" مشتی حسین" و " نوروز دایی" خود را بیشتر می نمایاند:
"مشتی حسین، شصت و دو سه سالیه             اَ مدّته هه کشوره فعلیه
باغ و بجار دِه مشتی رِه جان ننه                      خواب و خوراک و سر و سامان ننه
جیتیل کونه، سوکوله نخواد جی خواب            تا ویریزه، جی شندره رختخواب
نیم ساعتی چک فداره دوپایی                        بیلاورس لحاف، جی من چی خایی"     (ص۲۶ کتاب)

در منظومه "نوروز دایی" هم نه تنها از زبان وی، بلکه از زبان کشاورزان بی نوا و بی حامی مناطق روستایی پیام آنان را بازتاب می دهد:

"والله امان بیچارگان بکفتیم       غلط بوکودیم شومه دس دکفتیم
هیزار مرض دارم من بینوا           نه دکتره نه درمانه نه دوا"                  (ص ۱۱ کتاب)

استاد زرندیان در شعر "جان زای"، بین هنر و اجتماع پیوند زده است. جامعه شناسان از طریق مطالعه واکنش هنرمند به اوضاع و احوال پیرامون شان، تاکنون توانسته اند آن چنان بهره بگیرند که به ایجاد نظریه های اجتماعی بپردازند. شعر " جان زای" اثر خلاقانه شاعری محلی است که توانسته با ذوق سرشار خود، بین ادبیات و جامعه شناسی پیوند برقرار کند. او روایت گر قصه دلشوره مادر بیچاره و فقیر سربازی است که از سربازی برنگشته و مادر بیچاره دچار حواس پرتی شده و آرام و قرار ندارد. او هنرمندانه، خیال را به تصویر می کشد و همه جنبه های زیبایی شناسانه یک اثر ادبی را با هم در یکجا گره می زند و آن چه را دیده به خواننده منتقل می کند. سرمای طبیعت، دلشوره مادر فقیر و بیچارگی خانواده، در کنار هم چون دانه های تسبیح قرار گرفته اند. خواننده با شخصیت داستان همنوا می شود چون با ترسیم اوضاع مشاهده شده، در کنار و گوشه محل زندگی خود این افراد را بارها دیده و یا درباره شان شنیده است.
" نمه وارش وارسه با سوج باد                  می زاکِ خوشندره ساکه اوساد
اونه نیمتنه یقه بورسسه بو                       اونه جای پولیکان دور سسه بو
به خدا قسم دِه من به تنگ باموم              اینقده پینیک بزام پولیک وانام"      ( ص ۱۹ کتاب)

در منظومه" ایزگالی" شاعر به نوستالژی روی می آورد. این منظومه، علاوه بر جنبه مردم شناختی آن، می تواند حس نوستالژی چندین دهه فرزندان روستا را به تصویر بکشد. در این منظومه، شاعر توانسته است به زیبایی تفریحات و سرگرمی های قشر نوجوان و جوان جوامع روستایی گیلان را پیش از ۵ دهه پیش، روایت کند:

" خایم واگردم به چهل سال پیش     شیشتا شوید مِه دیم دوبو جای ریش
امنیا هرجا بیدابیم جوخفتیم         باور بوکون، اون شبا دِ نوخوفتیم
سالی ایبار اَمِه سرا تاشتینه               یعنی اَمِه فرصتا دِ ناشتینه"                   (ص ۲۴ کتاب)

در منظومه "ورفه شب"، شاعر با استفاده از طبیعت، می کوشد تا به خواننده بیاموزد که اوضاع زمانه همچون طبیعت ثبات و قرار ندارد و حال دوران همواره یکسان نمی ماند. او شاعر امید و دلداری است:

"پیغامه داد بلبله رِه کشکره                              بهاره دِ دس بکشی بهتره
تو طاقته ماتم و غورصه ناری                          نه جنگلی بمانسته نه داری
سوکوت بوکون غورصه نخور تی جا بس          بدا خو دورا، فورانه کولکاپیس" ( ص ۲۲ کتاب)

امیدوارم آثار دیگر استاد زرندیان اعم از نثرها و اشعار دلنشین فارسی وی در آینده ای نه چندان دور منتشر شده و در اختیار ارباب فرهنگ و ادب قرار بگیرد.

 

منابع و مآخذ:

-آریاپاد محسن، رویکرد سیاسی و خاستگاه فرهنگی میرزا حسین خان کسمایی، رشت، مجموعه مقالات همایش نقش کسما در نهضت جنگل، ۱۳۹۵.

- زرندیان عزت الله، شعرهای گیلکی، رشت، انتشارات گیلکان، ۱۳۹۷.

 

    بازدید:552
    یادداشت ها
    Parameter:305608!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار