کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » دنیای کتاب
0.0 (0)
معرفی کتاب؛
[1397/11/13]

«فواکه البساتین»، اثری فلسفی اعتقادی روایی از اواخر دوره قاجاریه  

 

«فواکه البساتین» اثر حاج میرزا محمد طهرانی به کوشش علی قیصری و با همکاری علیرضا اباذری از سوی نشر مورخ در سال 1397 منتشر شد.

 

کتاب «فواکه البساتین» اثر حاج میرزا محمد طهرانی، حاوی مطالبی متنوع در فلسفه و علوم جدید، اخلاق و اندرز، کلام و اعتقادات، برخی روایات تاریخی و داستانی و متفرقه، فنون ادبی، و مباحثی مربوط به نظریه شناخت می‌باشد. این متن که تناوباً به عربی و فارسی تألیف شده با سبک و رسم الخطی یکسان و فشرده در 306 صفحه در دفتری به ابعاد 5/33 در 5/15 سانتی‏متر تحریر و تاریخ انجام کتابت آن نیز در انتهای متن ذیحجه 1332 هـ.ق (برابر با اکتبر و نوامبر 1914م.) قید گردیده است.

 

دفتری که در تحریر «فواکه البساتین» به کار رفته از نوع مرغوب دفاتر قدیمی نگاهداری حساب‌های تجاری است، ولی تنها چند برگ از ابتدا و چند برگ از انتهای دفتر، با خط و جوهری متفاوت، به یادداشت چند فقره حساب به سبک سیاق اختصاص یافته است و باقی دفتر بی هیچ خدشه یکسره وقف گزارش و نگارش پاکیزه مطالب نظری و روایی است. تا جایی که‏ می‏دانیم نویسنده این مجموعه، حاج میرزا محمد طهرانی، شغل تجارت داشته، به کتاب و داد و ستد آن علاقمند بوده، و عربی را نیز به خوبی‏ می‏دانسته است. حاج میرزا محمد، فرزند حاج میرزا محمد باقر، به «حاج میرزا محمد تاجر» و «حاج میرزا محمد کتابفروش طهرانی» هم شهرت داشت، هرچند که در متن حاضراشاره‌ای به این دو شهرت اخیر دیده نمی شود. فرزندان وی بعدها نام خانوادگی کتابیان را برگزیدند. حاج میرزا محمد علاوه بر داد و ستد کتاب در کار تجارت قند و شکر نیز بوده است.

 

از تنوع موضوعات و طرز بیان و انشای محفوظات فلسفی، علمی، اخلاقی، اعتقادی و نیز داستان های تاریخی و روایات متفرقه در ایران در اواخر دوره قاجار؛ هم در ارتباط با شماری از مباحث سنتی فلسفی و کلامی، مانند «وجود و عدم»، «انسان کامل»، «قیامت»، و نیز کلیاتی در اخلاق و حکمت عملی، و هم در ارتباط با ورود برخی مباحث جدید در فلسفه و علوم که در غرب مطرح گردیدند، مانند «الکتریسیته»، «رعد و برق»، «قوس و قزح»، فیزیک «گازها»، و جز آن. اما بیشتر متن به بیان عقاید دینی، نگارش روایات گوناگون، و اندرز اختصاص یافته و کلاً سرشار از ارجاعات مکرر به آیات قرآن و احادیث است.

 

«فواکه البساتین» را، از نظر سبک انشا و طرز به کاربردن استعارات و گزینش مباحث و ارجاع به آیات و احادیث،‏ می‏توان ادامه سنتی دیرینه در گردآوری و تدوین موضوعات گوناگون روایی، ادبی، ذوقی، اعتقادی، و نظری دانست. از این دیدگاه «فواکه البساتین» را همان‏طور که از عنوان آن نیز استنباط‏ می‏شود‏ می‏توان اثری دانست مانند یک جُنگ و یا کشکول، زنبیل، و سفینه، حاوی مطالب متنوع در اخلاقیات و فلسفه و باورهای دینی و همچنین شماری فنون ادبی، داستان‌های تاریخی و روایاتی که بعضا در مقام خود خیال انگیز و سر«گرم»کننده محسوب می‌شدند.

 

در تحریر مطالب متن «فواکه البساتین» نیز نظم و ترتیب خاصی رعایت نشده است، گاه عنوانی برای یک قسمت در نظر گرفته شده و گاه صرفاً به ذکر «بدان که» اکتفا گردیده، ولی در بیشتر موارد، بدون تصریح بر عنوان خاصی، متن بر روال خود تحریر یافته است.

 

درواقع این اثر را می‌توان در مقام مجموعه‌ای در نظر آورد که نویسنده و پدیدآورنده‌اش از راه نگارش تدریجی و یا پاکنویس آن، افکار و دانسته‏ های اعتقادی و نظری و به طور کلی خوانده‌های متنوع خود را گرد هم‏ می‏آورده، مرور‏ می‏کرده و مکتوب‏ می‏ساخته؛ و برایش این کتابت، به ویژه در مورد بخش‌های اعتقادی و اخلاقی آن، نوعی عبادت‏ می‏بوده است. بنابراین نفس نگارش این مجموعه، تجربه‌ای ذوقی، ذهنی، و روحی برای او داشته و هرچند که متن از یک ساختار کلی منطقی و استدلالی و حتی موضوعی برخوردار نیست، اما گزینش موضوعات نیز مشخصاً بر پایه ارزش و اهمیتی بوده است که وی از منظر ذوقی، اعتقادی، و فکری برای آن‏ها قائل بوده و آن‏ها را سزاوار ثبت و انشاء‏ می‏دانسته، مانند مطالبی در باب انسان کامل، قیامت، و اندرزهای اخلاقی، و یا داستان‌های تاریخی و حتی روایات و مطایبات بعضا هزل آمیز. این متن را شاید بتوان به سینی رنگ یک نقاش تشبیه نمود که به تدریج رنگ‏های لازم برای ترسیم پرده‏‏‏ای که باید آفریده شود بر آن گردآوری گردیده و اینک خود به همان پرده تبدیل گشته.

 

از آنجا که دستنوشته دارای امضای کاتب نیست، می‏توان احتمال داد که خود حاج میرزا محمد به تدریج آن را تحریر کرده باشد. همچنین، نظر به عدم انسجام ساختار و بافت این مجموعه و مخصوصا نظر به بخش هایی از آن که مطالب متفرقه و مغایر با عرف آورده، بعید‏ می‏نماید که نویسنده چنین‏ متنی را برای یکی از نزدیکان یا فرزندانش گردآوری و تألیف نموده باشد. تأکید مکرر بر تعبیر «بدان که» به خودی خود یا حکایت از تکرار نوعی تکیه کلام مأنوس و سنتی در این قبیل نوشته‏ها دارد و در واقع روی سخن با خواننده‏‏‏ای فرضی در آینده است، و یا حتی روی سخن با خود نویسنده است. از نظر روال مطالب نیز هر چند که با تنوع موضوعات روبرو هستیم ولی به بیشتر مباحث تا حد فرصت و صرافت پرداخته ‏می‏شود. شکل و اندازه دفتر و مندرجات آن نیز به گون ه‏‏‏ای است که احتمال نمی ‏رود حالت متنی و دفتری را‏ می‏داشته که نویسنده با خود به سفر‏ می‏برده است، بلکه به احتمال زیاد دفتری بوده که به تناوب و تمرین در خانه یا تجارتخانه تهیه‏ می‏گردیده و حالت نوعی احصائیه را‏ می‏داشته از خوانده‌ها و آموخته‌های نویسنده.

 

در ابتدای کتاب پیشگفتار و در ادامه پیوست‌ها (شامل 7 پیوست از تصاویر نسخه) آمده است. سپس متن فواکه البساتین و پایان بخش کتاب نیز کتابنامه و فهارس (شامل آیات، احادیث، اعلام و اشخاص، مکان‌ها، کتاب‌ها و مقالات، اصطلاحات، قبایل و خاندان‌ها، اشعار فارسی، اشعار عربی و امثال و حکم) آمده است.

 

«فواکه البساتین: منتخباتی فلسفی، اعتقادی، روایی در اواخر قاجاریه» اثر: حاج‌میرزامحمد طهرانی؛ به کوشش علی قیصری، با همکاری علیرضا اباذری در 431 صفحه از سوی نشر مورخ در سال 1397 منتشر شده است.

 

منبع: پایگاه خبری نسخ خطی (بساتین)

    بازدید:651
    یادداشت ها
    Parameter:303785!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار