کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (0)
به مناسبت روز سعدی
[1399/01/31]

مقاله‌ای درباره سعدی در مجله معارف چاپ هند  

 

مجلة معارف هر ماه از سوی «دارالمصنّفین شبلی آکادمی»، شهر اَعظم‌گَر (هندوستان) به زبان اردو منتشر می­شود. در ماه شعبان 1338ق/ می 1920 (جلد پنجم، عدد پنجم، بخشِ شذرات، صفحات 323 و 324؛  377 و 378) مقاله­ای چاپ شده بود که ترجمة آن به فارسی دراینجا آورده می­شود:

 

وفدِ خلافت [1] وقتی به ایوانِ وزارتِ هند در لندن شرفیاب شد، مدتی در «اندیا کونسل هال» به انتظار نشستند. همان اتاقی که جلساتِ وزارتِ هند برگزار می‌‌شود و آیندة هندوستان رقم می‌خورد. رویِ میز، چند سنگِ از جنسِ آلیاژِ برنج، رویِ کاغذها گذاشته بودند به همراهِ یک دستة کوچک. نگاهِ نکته‌رسِ مولانا سید سلیمان نَدوی متوجه شد که روی آن‌ها شعرهایی به فارسی و اردو کنده‌کاری شده‌اند. بیشترِ شعرها از سعدی و دربارة عدل و انصافِ پادشاه نسبت به رعایا بود. پرنسِ مَیسور -غلام حسین- سه سال پیش از واقعة غدر [2] در 1854 به آن‌ها هدیه داده بودند. شگفتا از این آخرین یادگاری‌هایِ دربارِ مَیسور! شکی نیست که این مجسمه‌هایِ بی‌زبانِ، هنگامِ هر اخذِ هر تصمیمی، وظیفة نصحیت‌گری خود را به خاموشی انجام می‌دادند. اگر وزرایِ هند به این پندها گوش می‌سپاردند، تاریخِ هندوستان چقدر متفاوت می‌بود! مولانا سید سلیمان نَدوی محبّت کرده این شعرها را عنایت فرموده‌اند که در این جا نقل می‌کنیم: [3]

1          هر که او را عدل، عادت می‌شود                           بی گمان عمرش، زیادت می‌شود

2          هر که را بر خلق، بخشایش شود                           آبرویِ او در افزایش شود

3          از سخاوت آبرو افزون شود                                  از بخیلی بی خرد ... شود [ناخوانا]

                                                            *****

4          با رعیّت چون کند حاکم ستم                              [ناخوانا] در ملک،کم

5        بَد و نیک ہر چند ہے بے ثُبات                     ولیکن جہان میں ہے بہتر یہ بات

6        کہ نامِ نکوئی رہے یادگار                           ہمیشہ نکو نام ہے بر قرار

7        ہمیشہ جو کوئی کرےکامِ نیک                     تو بے شک ہو آغاز و انجامِ نیک

8        سَتانا ،دل کا اے صاحب بُرا ،ہے                  قلوبِ مَردمان، عرشِ خدا ہے

[«ای صاحب» چقدر پُر لطف به کار رفته است] در چپ و راستِ شش سنگ (مجسمه) این اشعار نوشته شده است:

9          شنیدم که در وقتِ نزعِ روان                                             به هرمز چنین گفت نوشیروان

10        از آن بهره ورتر در آفاق کیست                                        که در حکمرانی، به انصاف زیست

11        چو نوشیروان، عدل کرد اختیار                                         کنون، نامِ نیک ست زو یادگار

12        چو ایزد ترا این همه کام داد                                             چرا بر نیاری سرانجام داد

13        ثباتی ندارد جهان ای پسر                                                 به غفلت مبر عمر دردی به سر

14        خواهی که خدای بر تو بخشد                                           با خلقِ خدای کُن نکویی

15        تا توانی حاجتِ مردم برآر                                                           تا برآرد حاجتت را کردگار

16        برآوردنِ کار امّید دار                                                      به از قید بندی شکستن هزار

17        شاه ما آن کند که او گوید                                                           حیف باشد که جز نکو گوید

18        جهان را به انصاف آباد دار                                                           دلِ اهلِ انصاف را شاد دار

19        تُرا زین به آخر چه حاصل بُود                                          که نامت، شهنشاهِ عادل بُود

20      عدل کر ،دنیا میں غافل زندگانی پھر کہاں

زندگانی گر، رَہی تو یہ حکومت پھر کہا ں

21      سَدا عیش، دُنیا، دِکھاتا نہیں                                           

گیَا وقت پھر ہاتھ آتا نہیں

 

پی‌­نوشت

[1] تحریکِ خلافت- در عثمانی آن روزگار حوادثی رخ داد: جنگ با یونان (1897)، حملة ایتالیا به لیبی و اشغالِ بخشی از عثمانی (1911)  جنگ هایِ بالکان با عثمانی (1912-1913). این عوامل باعث شد تا مسلمانانِ هندوستان برایِ احیایِ خلافتِ اسلامی و به منظورِ حمایت از سلطنتِ عثمانی ها خلافِ انگلستان نهضتی به راه انداختند که بعدها به «تحریکِ خلافت» مشهور شد. شورایی تشکیل شد که در این زمینه جلساتِ زیادی برگزار می کرد در یکی از این جلسه ها شورا تصمیم گرفته شد که هیئتی به استانبول و لندن اعزام شود. از این روی در1920 هیئتی به رهبری مولانا محمد علی جوهر(1878-1938) به انگلستان اعزام شد با دو مطالبه: یک: تأسیسِ خلافتِ عثمانی دو: اماکنِ مقدسِ اسلامی یعنی: مکه، بیت المقدس و غیره تحتِ سرپرستی خلیفة عثمانی باشد. (نگـ: دانشنامة جهانِ اسلام، مدخلِ«جنبشِ خلافت») در این هیئتِ اعزامی به لندن، مولانا سید سلیمان نَدوی (1883-1953) هم شامل بود.

[2] - واقعة غدر در 1857 مردمِ هندوستان علیه کمپانیِ هندِ شرقیِ انگلیس شورش کردند.

[3] بیتِ 1: در بینِ شعرهایِ سعدی نیست.

بیتِ‌های 2و 3: در بینِ شعرهایِ سعدی نیست. در پندنامة منسوب به عطّار این طور آمده است: (چاپِ سنگیِ پندنامة، 1885: 12)

هر که او بر خلق بخشاید همی                  بی شک آبِ روی افزاید همی

از سخاوت، آبِ رو افزون شود                                وز بخیلی، بی خرد ملعون شود

بیتِ 4: در بینِ شعرهایِ سعدی نیست.

بیتِ‌های 5،6،7،8: برگردانندة مقاله نمی داند از چه شاعر یا شاعرانِ اردو زبان است.

ترجمة بیت های پنج و شش و هفت: خوبی و بدی هر چند ناپایدار است، اما در دنیا بهتر است که نامِ نیکویی یادگار ماند. چون نامِ نیکو همیشه برقرار است. هر کس که همواره نیکی کند یقیناً آغاز و انجامش نیک خواهد بود.

ترجمة بیتِ هشت: ای صاحب!دل شکستن خوب نیست. دلِ انسان ها، محلِ عرشِ خداست.

بیتِ‌های 9 و10: بوستانِ سعدی، بابِ اول در عدل و تدبیرِ رای.

بیتِ 11 و 12:  مثنویِ منسوب به سعدی پندنامه؛ در صفتِ عدل.

بیتِ سیزدهم: مثنویِ منسوب به سعدی پندنامه؛ در بیانِ عدمِ ثباتِ حالاتِ دنیا.

بیتِ 14: گلستانِ سعدی، باب ِاول در سیرتِ پادشاهان.

بیتِ 15: در مثنویِ منسوب به عطّار پندنامه؛ در بیانِ قناعت. مصرعِ اول به این صورت است: تا توانی حاجتِ مسکین بر آر. (چاپِ سنگیِ پندنامة، 1885: 18)

بیتِ 16: بوستانِ سعدی، بابِ اول در عدل و تدبیرِ رای.

بیتِ 17: گلستانِ سعدی، باب ِاول در سیرتِ پادشاهان.

بیتِ‌های 18 و 19: مثنویِ منسوب به سعدی پندنامه؛ در صفتِ عدل.

بیتِ 20: شاعرِ معروفِ اردو خواجه میر درد دهلوی (1133-1199هـ) رباعی دارد به این صورت: (دیوان، 1922: 34)

سیر کر، دُنیا کی غافل زندگانی پھر کہاں        

زندگی گر، کچھ رَہی تو یہ جوانی پھر کہاں

دیکھ میرے ضعف کوکہنے لگا رو کر طیب   

کوئی دم کر یہ بھی اس کی ناتوانی پھر کہاں

بیتِ 21: بیتی از مثنویِ شاعرِ معروفِ اردو میر حسن دهلوی(1736-1836) (میر حسن دهلوی،1260 هـ: 50)

ترجمة بیتِ بیست: ای غافل! در دنیا گشت و گذار کن! معلوم نیست زندگانی تا کی باشد! و اگر زندگانی باشد معلوم نیست این جوانی تا کی باشد! طبیب با دیدنِ حالِ نزارِ من با گریه گفت که کسی با نفسِ گرمش او را سرحال آورد. معلوم نیست وگرنه این ناتوانی تا کی او را از پای درآورد!

ترجمة بیت­ هایِ بیست و یک: دنیا همیشه عیش و راحتی نشان نمی دهد. نیاید باز تیرِ رفته از شست. این مصرعِ اول میر درد و مصرعِ دومِ میر حسن در زبانِ اردو به صورتِ ضرب المثل به کار می دهد.

 

نکتة ذیلِ این شعرها: کتاب هایِ سعدی گلستان، بوستان و پندنامة منسوب به او ، پندنامة منسوب به عطّار در هندوستان همواره به عنوانِ کتابِ درسی مدارسِ و مکتب هایِ دینی استفاده می شد. پس ذوقِ حاکم بر فضایِ هندوستان و نظامِ آموزشی رایج چنین اشعاری بر آن آثارِ باستانی کنده‌‌کاری کرده است.

 

منابع

- مطبع نول کشور،1885، پند نامة عطار- صد پند سودمندِ لقمان- تحفة الملوکِ خواجه عبدالله انصاری، مطبع نول کشور، کان پور، هندوستان.

- میر حسن دهلوی، 1260ق، مثنوی میر حسن، مطبع حسینی، لکنو.

- میر درد دهلوی،خواجه، 1922، دیوانِ میردرد، مطبع کریمی، لاهور.

 

نگارش: لیلا عبدی خجسته

    بازدید:315
    یادداشت ها
    Parameter:305610!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار