کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » پژوهش و انتشارات
5.0 (1)
تازه‌های انتشارات کتابخانه
[1399/06/02]

مشروطه‌: دموکراسی‌خواهی یا قدرتمندسازی دولت  

انقلاب مشروطه و تجربیات به دست آمده از آن، برای تاریخ ایران، بسیار آموزنده است، مشروط بر آنکه اولاً تحقیقاتی که دربارة این نهضت بزرگ تاریخی صورت می‌گیرد، بر اساس منابع اصیل و دست اول و اسناد نویافته باشد، ثانیاً این واقعه و پیامدهای آن، از زوایای مختلفی، اعم از سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی، مورد تأمل و تحلیل‌های بی‌طرفانه و دقیق قرار گیرد.

 کتاب مشروطه‌: دموکراسی‌خواهی یا قدرتمندسازی دولت، که تألیف محقق محترم، سرکار خانم دکتر صبریه کرمشائی است، با استناد به برخی اسناد و منابع، درصدد ارائة گفتمان تازه‌ای از مشروطه و مشروطه‌خواهی است که جدای از درستی یا نادرستی آن، همواره مورد مداقّة روشنفکران، تاریخ‌پژوهان و پژوهشگران بوده است. مؤلف در این اثر، می‌خواهد به این پرسش، پاسخ دهد که چرا انقلاب مشروطه به تأسیس دولتی مقتدر و نه دموکراتیک انجامید؟ درحقیقت پرسش اساسی این پژوهش این است؛ مشروطه‌‌خواهی، تا کجا به یکی از دو ایدة دولت قدرتمند و یا دموکراسی‌خواهی نزدیک بوده است.

این کتاب شامل چهار فصل است:

 فصل اول به بررسی دو ایده دموکراسی‌خواهی و دولت قدرتمند می‌‌پردازد و اینکه کدام‌یک در اولویت مشروطه‌خواهان قرار داشت که اسناد و متون تاریخی نشان می‌دهد مسئله اصلی مشروطه‌خواهان و مطالبات آن‌ها نه دموکراسی‌‌خواهی بلکه آنچه برای آنان در درجه اول اهمیت قرار داشت، حل مشکلات کشور با عنایت به بحران ناامنی و شرارت‌‌های عمومی بود.

فصل دوم وضعیت ناامنی‌‌ها را در دو سطح داخلی و بین‌‌المللی بررسی می‌کند. پژوهش‌ها حاکی از آن است که دغدغه اصلی عصر مشروطه ناامنی بوده و اگر گرایشی دموکراسی‌‌خواهانه‌‌ وجود داشته، تحت تأثیر این مسئله به حاشیه رفته، همچنین به نقش نیروهای خارجی و عوامل داخلیِ ناامنی‌‌ها پرداخته می‌‌شود و با کمک اسناد تاریخی، وضعیت اقتدار دولت‌‌های ایران در برابر مداخلات خارجی مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفته است. مهم‌ترین ویژگی این فصل به تصویر کشیدن ضعف اقتدار دولت در مواجهه با نیروهای داخلی و خارجی است.

فصل سوم به بررسی عملکرد مجالس عصر مشروطه می‌پردازد. هدف اصلی، نشان دادن تصویری از بحران عمومی ناامنی است که با تمرکز بر مجالس دوره اول تا پنجم، نشان داده می‌‌شود مجلس تحت تأثیر هژمونی بحران ناامنی در مسیر تحقق آرمان‌‌ دموکراسی گام‌‌های ضعیفی برداشت. درواقع جهت‌‌گیری مشروح مذاکرات مجلس نشان می‌‌دهد، نمایندگان مجلس به‌تدریج برای حل بحران ناامنی به تقویت دولت قدرتمند تمایل می‌‌یابند.

فصل چهارم در راستای پرسش‌‌های اصلی شکل‌ گرفته است. اینکه چرا باید ناامنی را یک پدیده غالب اجتماعی نسبت به دیگر مسائل اجتماعی عصر مشروطه دانست و چرا دموکراسی را نمی‌‌توان خواست اصلی مشروطه‌‌خواهان قلمداد کرد. همچنین به بررسی دلایل ضرورت کودتای 1299 شمسی و تأسیس و تقویت دولت قدرتمند پرداخته شده است. در پایان با بررسی بخشی از اقدامات دولت پهلوی اول در تحقق دولت قدرتمند، در‌می‌یابیم که چگونه ایده بازسازی و توسعه دولت قدرتمندِ متمرکز منجر به حاشیه رفتن دموکراسی گردید.

مولف این اثر، سعی دارد نشان دهد جنبش مشروطه در مرحله نخست در پی حل مسئله امنیت و برپایی دولت قدرتمند بود و نباید در پی کشف ریشه‌های دموکراسی در انقلاب مشروطه‌‌ گشت؛ زیرا اگرچه در لابه‌لای جنبش مشروطه کسانی از دموکراسی و آزادی سخن می‌‌گفتند؛ اما اسناد تاریخی فهم دیگری از مشروطه‌‌خواهی ایرانیان را نشان داده است.

محقّق، ضمن احترام به‌تمامی آثار مربوط به جنبش مشروطه سعی دارد در این اثر با تکیه‌بر اسناد متعدد تاریخی که از مراکز معتبری چون کتابخانه، موزه و  مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه گردآوری شده، بازخوانی دیگری از آرمان‌‌های عصر مشروطه ارائه نماید. در مطالعات به دست آمده بیش از هزار سند مطالعه و طبقه‌بندی شد که از این تعداد، حدود پانصد سند، مبنای تحلیل‌‌های کمّی و کیفی قرارگرفته است.

درمجموع، فصول چهار‌‌گانه این کتاب، نتایج چهارگانه‌‌ای را در اختیار خواننده قرار می‌‌دهد:

فصل اول پس از بررسی بخشی از متون و نظرات موافقان و مخالفان مشروطه، بیانگر آن است که مشروطه‌‌خواهان با هدف تحقق ایده دولت قدرتمند برای حل بحران‌‌های اجتماعیِ ناشی از ناامنی، انقلاب کردند.

در فصل دوم، بررسی گزارش‌‌های ناامنی در بُعد داخلی و بین‌‌ا‌‌لمللی نشان داد، ضعف دولت مرکزی در مواجهه با نیروهای گریز از مرکز مانند اشرار، سران ایلات و انجمن‌‌ها و نیز عوامل خارجی مانند مداخلات آشکار دولت‌‌های روسیه، انگلیس و عثمانی، بیش‌ازپیش بر اولویت مشروطه‌‌خواهان در تأسیس دولت قدرتمند تأثیر گذاشت. درواقع مطالعات ابعاد داخلی و بین‌المللیِ ناامنی‌‌ها نشان داد، شاخص اقتدار دولت به نهایت ضعف و ناتوانی رسیده بود. ناتوانی در برقراری نظم و کنترل نکردن بحران ناامنی به‌ویژه در شهرها، نشانه بارز این ضعف بود.

در فصل سوم، مضمون مشروح مذاکرات مجلس حاکی از آن است که رویکرد نمایندگان در تصویب قوانین، در راستای دغدغه ناامنی و حل آن از طریق تقویت دولت مرکزی بود. اگرچه نمی‌‌توان برخی از اقدامات مجلس در راستای قانون اساسی مشروطه مانند کاهش اختیارات دربار، پاسخگو کردن کابینه در مقابل مجلس و آزادی مطبوعات را نادیده گرفت. همچنین مشروح مذاکرات مجلس از دوره اول تا پنجم نشان داد، ساختار کلان حاکمیت در دوران مشروطه اعم از کابینه، دربار و مجلس، در ایجاد توازن قدرت دچار نارسایی بود؛ به‌عبارت‌دیگر حاکمیت مشروطه قادر به حفظ تعادل قدرت در مواجهه با چالش‌‌های پیش رو، بر اساس اصل تفکیک قوا نبود، همین موضوع سقوط کابینه‌های مشروطه را زیر سایه چالش سنگین ناامنی فراهم می‌کرد. درواقع ضعف حاکمیت مشروطه در این خصوص و ناامنی‌‌های گسترده، مجالی برای تنظیم موازنه قدرت بر اساس اصل تفکیک قوا باقی نگذاشت. به‌این‌ترتیب از آزمون فرضیه ناامنی نتایجی به این شرح به دست می‌‌آید:

ناامنی هم به‌عنوان عامل وقوع جنبش مشروطه و هم وضعی حاکم بر دوران مشروطه، منجر به هژمونیک ‌‌کردن خود و دراماتیک کردن سرنوشت مشروطه و دموکراسی شد.

 ناامنی به‌عنوان متغیری مستقل موجب شد تا همه ظرفیت‌‌ها، نظریه‌ها و گفتمان‌های دموکراسی‌خواهانه در پرتو سایه سنگین آن رنگ ببازد و خود به‌عنوان گفتمان اصلی، بر دیگر گفتمان‌های عصر مشروطه حاکم گردد.

 گزارش‌ها نشان داد، حتی رادیکال‌‌ترین مشروطه‌خواهانِ دموکراسی‌‌خواه، در پرتو ناامنی، مفاهیم و معانی مشروطه را تبیین و تحلیل می‌‌کردند.

مطالعات نشان داد به علل عملکرد ضعیف دولت‌های مشروطه، ضعف و نارسایی مجلس و افزایش دامنه ناامنی‌ و هرج‌ومرج، نسلی از مشروطه‌خواهان متشکل از افسران ایرانیِ قزاق و نخبگانِ حامی آن، به ایده دولت قدرتمند برای نجات ایران بیش از نسل اول مشروطه، وقوف و آگاهی یافتند.

در فصل پایانی، بررسی اقدامات رضاشاه در تقویت دولت مرکزی نشان داد، اگرچه این‌گونه اقدامات به بحران ناامنی پایان داد؛ اما به ظهور گفتمان جدیدی منجر شد که از آن می‌‌توان به‌عنوان دوران دولت‌‌گرایی و تقدیس دولت از پهلوی اول به این‌سو یاد کرد. درواقع ناامنی سبب شد تا این هراس تاریخی در میان دولتمردان و بازیگران سیاسی ایران شکل گیرد که برای اجتناب از تکرار تجربه تاریخی مشروطه، همواره و تحت هر شرایطی و به هر شیوه‌ای، نجات دولت و حفظ اقتدار دولت از مشروع‌‌ترین رفتارهای سیاسی است، لذا ازنظر آنان مخالفان این تفکر خائنان به کشور قلمداد می‌شوند؛ بنابراین از آن زمان این دولت‌‌گرایی افراطی با توجیهات متعدد تاریخی، جنبه تقدس پیدا کرد و سبب شده تا دموکراسی‌‌خواهی برای همیشه به حاشیه رود. درواقع ایده تاریخی دولت‌‌ قدرتمند که روزگاری تنها راه نجات ایران از چنگال ناامنی‌‌ها و اشغالگری‌ها بود، امروزه خود به مانعی نوین بر سر راه دموکراسی تبدیل شده است.

   کتاب کتاب مشروطه‌: دموکراسی‌خواهی یا قدرتمندسازی دولت، در  قطع وزیری و در 360 صفحه به همراه نمایه‌های مفید و تصاویر اسناد منتشر شده و با بهای 50.000 تومان در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گرفته است.

 

مرکز پژوهش کتابخانة مجلس شورای اسلامی

 

    بازدید:463
    یادداشت ها
    Parameter:305878!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار