کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » ریاست » روابط عمومی
5.0 (1)
مصاحبه با اعضای هیأت علمی همایش تاریخ مجلس؛
[1398/09/09]

مجلس 23 با برنامه‌های بلندپروازانه/ دکتر سیّدعلیرضا ابطحی  

 

هفتمین همایش تاریخ مجلس، با دو  نشست تخصصی با موضوعات «حزب رستاخیز» و «رویارویی مجلس با انقلاب اسلامی»، در تاریخ 12 آذرماه 1398 برگزار خواهد شد.

وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، مصاحبه‌هایی را با اعضای هیئت علمی هفتمین همایش تاریخ مجلس، تدوین کرده است. پرسش‌های این مصاحبه‌ها در مورد موضوعات اصلی این دوره از همایش است.

دومین مصاحبه با آقای دکتر سیّدعلیرضا ابطحی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد نجف‌آباد است. مشروح این مصاحبه در زیر می‌آید:

 

سؤالات تخصصی و علمی

1. نقش حزب رستاخیز در انتخابات مجلس شورای ملی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اگر اعلام ایجاد حزب رستاخیز توسط پهلوی دوم در اسفند 1353 را با شروع به کار مجلس 24 در 17 شهریور ماه 1354 مدنظر قرار دهیم، بنحوی نقش مقدماتی حزب رستاخیز در تشکیل مجلس 24 قابل فهم خواهد بود. به عبارت دیگر مجلس 24 به بستری تبدیل شد تا بتواند سازوکارهای مورد نیاز برای سیطره حزب رستاخیز بر همه امور بر اساس خواست پهلوی دوم را فراهم کند. شاه و اطرافیان او که از سویی به ناکارآمدی سیستم دو حزبی مردم و ایران نوین و رقابت آنها در جذب مردم به خوبی آگاه بودند و از سوی دیگر نارضایتی اقشار مختلف جامعه با دیدگاه‌ها و خواسته متفاوت و گاه متعارض، به ویژه فراهم شدن زمینه پذیرش و گسترش تفکرات چپ و مارکسیستی در قالب های مختلف را مشاهده می‌کردند، با هدف ریشه کردن بحث طبقه و مبارزه طبقاتی و غیره که جذابیت زیادی به ویژه در بین جوانان شهری و تحصیلکرده داشت، با طراحی ابعاد حزب رستاخیز و فراهم کردن بستر مناسب و تدوین ساز و کار قانونی آن، مجلس 24 را به وسیله ای جهت تحقق اهداف و عملکرد حزب رستاخیز تبدیل کردند.

 

2. به طور کلی عملکرد مجالس دوره 23 و 24 شورای ملی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مجلس بیست و سوم عمدتاً در جهت سیاست‌های کلی توسعه بوروکراتیک و تقلیدی مبتنی بر بلند پروازی‌های ناشی از بالا رفتن قیمت نفت حرکت می‌کرد، در حالی که مجلس بیست و چهارم در خدمت فراهم کردن زمینه‌های قانونی فعالیت حزب رستاخیز و سیستم تک حزبی بود، و آنچنان غرق در هیاهوی فعالیت حزب جدید و عملکرد آن گردید که واقعیات منجر به انقلاب را نادیده گرفت هر دو مجلس عمدتاً بر اساس ماهیت باندی- حزبی مورد نظر سیستم شاهنشاهی به وجود آمدند و عملکرد آنها جدای از بافت کلی نظام سیاسی کشور و نظام اداری آن نبود. به عبارت دیگر بیشتر منعکس کننده خواسته ها و نیازهای حاکمیت بودند نه مردم. واقعیت این هست که مجلس 23 و 24 از تعارض جدی فلسفه وجودی مجلس شورای ملی  از ابتدای مشروطه و اضافه شدن آن به عنوان قوه‌ی مقننه در قالب کلی‌تر قانون اساسی و واقعیت های مؤثر بر پیدایش مجالس قانونگزاری از ابتدا تا آخر به دور نماندند به عبارت دیگر ماهیت باندی- طایفه ای مجلس که از ابتدا جلوی تبدیل مجلس به یک نهاد قانونگزاری واقعی متکی به رأی مردم را می‌گرفت در همه ادوار با شدت و ضعف تغییر عمده ای نکرد و ماهیت باندی- طایفه‌ای مجالس با مقداری تغییر به ماهیت باندی- طایفه‌ای- حزبی تبدیل شد، آن هم نه احزاب واقعی بلکه احزاب وابسته و ناتوان یا خلق الساعه و دولتی. به این معضل ساختاری باید نگاه اولیه کرد افراد به مجلس شورا و مبنی بر تلقی محل مراجعه برای رسیدگی به دعاوی و عدالت خواهی یا همان عدالت‌خانه را افزود باید بپذیریم مجلس از نظر نگاه عمومی بیشتر به یک محل احقاق حق و رسیدگی به مراجعه عمومی یا عدالت خانه شباهت دانست تا محلی برای قانون گزاری واقعی، از اینرو مجالس قانونگزاری ما عمدتاً محل مراجعه عموم برای خواسته های روزمره و محلی برای چانه‌زنی و وساطت تبدیل شدند نه یک نهاد قانونگزار که به دور از منافع جزئی و فردی و محلی و طایفه ای و قومی و باندی و حزبی مبادرت به ایجاد ساختار قانونی جهت اداره کشور باشد. مجلس شورا به عنوان نماد اراده‌ی عمومی و نهاد ناظر هیچگاه توسط بدنه و ساختار قدرت به گونه‌ای که باید به رسمیت شناخته نشده و به جای تأثیرگذاری به مجلس کم اهمیت که در سایه قدرت قرار داشت تبدیل شد.

 

3.  رویکرد مجالس 23 و 24 را با پدیده انقلاب اسلامی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

درباره مواجهه مجالس 23 و 24 با پدیده انقلاب اسلامی بایستی گفت که در دوران فعالیت مجلس 23 از شهریور 1350 تا شهریور 1354 با توجه به بالا رفتن ناگهانی قیمت نفت و کسب درآمد بسیار زیاد در این دوران، جامعه به طور کل درگیر نحوه توزیع پول کلان ناشی از فروش نفت از طریق برنامه‌های بلند پروازانه ناهماهنگ با واقعیات موجود بود. نمایندگان مجلس 24 عمدتاً با منشاء تعلق به حزب رستاخیز عمدتاً درگیر تبعات ایجاد حزب رستاخیز و تلاش برای جناح سازی پیشرو، سازنده و جناح مسائل ملت ایران بودند، که این آخرین جناح دیرهنگام و ناکام به وجود آمد، و توجهی به گسترش روزافزون به وجود آمده شکاف یعنی نحوه زندگی در شهرها و روستاها و اقشار و گروه های برخوردار و فقیر روستایی و حاشیه نشینی نداشتند. به مرور زمان و با شتاب گرفتن آهنگ مخالفت‌های عمومی و ایجاد صف‌بندی بین هیئت حاکمه و دستگاه حکومتی و دولت از یکسو و مخالفین- معترضین و اقشار جامعه از سوی دیگر موضع مجلس 24 به سمت انفعال روزافزون و واکنش‌های دیر هنگام کشیده شد. و نتوانست نقش نمایندگی مردم در برابر درباره، جناحهای قدرتمند موجود در ساختار و قدرت و غیره را ایفا کند.

 

4. استعفای نمایندگان و انحلال مجلس 24 را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

استعفای نمایندگان مجلس عمدتاً تحت فشار امواج گسترده‌ی مخالفت با حکومت پهلوی و تأکید رهبری انقلاب امام خمینی بود. نمایندگان مجلس از یک سو توسط شاهپور بختیار برای ماندن در جایگاه نمایندگان مجلس و حمایت از دولت او تحت فشار بودند و از سوی دیگر مورد خطاب و خشم انبوه جمعیت شهرها و مناطق حوزه انتخابیه خود که در تبعیت از رهبری انقلاب خواستار استعفاء و خالی کردن صندلی نمایندگان مجلس برای نمایندگان انتخابی مردم بودند قرار داشتند و از اینرو در آستانه 22 بهمن 1357 و پیروزی انقلاب، به طور دسته جمعی استعفاء دادند.

 

5. کارکرد مجلس در سال‌های پایانی حکومت پهلوی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

کارکرد عمده مجالس 23 و 24 تلاش برای فراهم کردن بستر قانونی اجرای سیاست های کلی مورد حمایت شاه و دربار بود و با توجه به نظارت و دخالت ساواک و دیگر کانونهای قدرتمند و ذی نفوذ که با بسیاری از خاندانها و چهره‌های مؤثر در صحنه اقتصاد و فعالیت های اقتصادی در ارتباط بودند، امکان تخطی و مخالفت با برنامه‌هایی و خط مشی تعیین شده از سوی شاه و دربار و حزب رستاخیز را نداشتند و اصولاً همه نمایندگان مجلس 24 از طریق بستر عضویت در حزب رستاخیز موفق به راهیابی به مجلس 24 شده بودند و امکان و توان مقابله و مخالفت با طرح ها و لوایح تنظیمی و ابلاغی از سوی این حزب را نداشتند. البته به صورت منفرد و دیر هنگام اعتراضات و مخالفتهایی ابراز شده که دیگر تأثیری نداشت.

 

سؤالات کلی و عمومی

1. همایش‌های تاریخ مجلس تا چه میزان می‌تواند به آسیب‌شناسی عملکرد مجلس در ایران کمک کند؟

همایش های تاریخ مجلس با نگاه انتقادی و مبتنی بر جایگاه و وظایفت قانونی مجالس قانونگزاری در چارچوب قانون اساسی مشروطیت در جهت آسیب شناسی و معرفی ساز و کار و عملکرد و تعیین نقاط ضعف و قوت 24 دوره نمایندگی مجلس شورای ملی در دوران پیش از انقلاب تأثیر بسیاری داشته و خواهد داشت.

 

2. برگزاری همایش تاریخ مجلس چه میزان در پژوهش‌های تاریخ معاصر اهمیت دارد؟

برگزاری همایش تاریخ مجلس می‌تواند تأثیر بسزایی در پژوهش هایی که به حوزه عملکرد نهادهای قانونگزاری، ساختار و فرآیند پیدایش، پالایش و توسعه سیستم اداری کشور و بستر قانونی آن، و نقشی که قانونگذاران و قانونگذار در قوه مقننه در تحولات 72 ساله پیش از مشروطیت تا انقلاب اسلامی القاء کرده‌اند، داشته باشد. به ویژه آنکه موضوع پژوهش ها، مطالعه چگونگی پیدایش، برگزاری انتخابات و عملکرد مجالس ادوار 24 گانه مجلس باشد. مجالس قانونگزاری به نوعی آیینه صحنه سیاسی کشور و نحوه توزیع قدرت و نقش طوایف، اقوام، باندها و احزاب در تحولات سیاسی- اجتماعی- اقتصادی و امنیتی هستند. ارزیابی اتکا حکومت ها بر آرای واقعی مردم و خواسته‌های آن نیز از طریق پژوهش در تاریخ مجلس امکانپذیر می‌گردد.

 

3. بازتاب این همایش را در بین دانشگاهیان چگونه ارزیابی می‌کنید؟

برگزاری همایش تاریخ مجلس باعث به وجود آمدن حرکت در بین دانشجویان و اعضای هیئت علمی به سوی تحقیق و پژوهش در این زمینه شد و در این راستا اطلاعات بسیار مفید و قابل استفاده‌ای از طریق تحقیقات و پژوهش‌های انجام شده و چاپ آن در قالب مجموعه مقالات حاوی مطالب ارائه شده در همایش های مختلف در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفت.

به نظرم این نوع نگاه و تحقیق در مجامع دانشگاه مغفول و کمتر مورد توجه بود که با برگزاری این همایش دریچه‌ای جدید برای محققین و علاقمندان ایجاد شد. به امید آنکه به مرور زمان با تعریف موضوعات مرتبط در قالب پایان‌نامه های ارشد و دکتری در این زمینه تحقیقات مستند و مدلّل و کاربردی روز به روز در این حوزه انجام شده و شود.

 

4. آیا با برگزاری این همایش در سال‌های آینده موافقید و دلایل این امر را ذکر بفرمایید؟

بنده با توجه به ظرفیت بالا و کاربردی که بحث همایش مجلس می‌تواند در شناخت عملکرد نهاد قانونگزاری کشور به ویژه آسیب شناسی در این حوزه داشته باشد، معتقدم لازم است تا علاوه بر استمرار این حرکت در بحث پژوهش درباره ی مجالس قانونگزاری در دوره‌ی پس از انقلاب، در سه حوزه: اول (قوانین و مقررات و آئین‌نامه‌های داخلی مجلس) دوم (قوانین مربوط به چگونگی برگزاری انتخابات و شرایط و ویژگی‌های مورد نظر برای انتخاب افراد جهت تصدی مقام نمایندگی مجلس) و سوم (عملکرد و چگونگی مواجهه مجالس قانونگزاری با خواست و اراده‌ی عمومی و کانونها و نهادهای قدرت به صورت طبیعی و مقایسه‌ای) انجام گیرد. این نوع آسیب شناسی به شکل کاربردی و مؤثر می‌تواند در جهت راهنمایی مسئولین سیاسی کشور و احزاب، گروه‌ها و کانونهای فعال در صحنه سیاست و عموم علاقه‌مندان و فعالین سیاسی مؤثر باشد.

 

5. عملکرد دبیرخانه همایش تاریخ مجلس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به نظر می‌رسد دبیرخانه برگزاری همایش تاریخ مجلس در طول همایش‌های هفتگانه‌ی خود، تلاش کرده است تا در دو زمینه از حیث کمی و کیفی سطح تحقیقات و پژوهش های انجام شده را ارتقاء بخشد.

نخست: تمرکز روز افزون در حوزه مورد نظر همایش تاریخ مجلس و دوری گزیدن از موضوعات کمتر مرتبط و غیر مربوط به این حوزه پژوهشی و همچنین تبیین و تعریف سرفصلها و عناوین گسترده تر و متنوع‌تر در این رابطه.

دوم: استفاده از چهار چوب و تنظیم آیین‌نامه دقیق‌تر با تمرکز بر افزایش سطح کیفی مقالات و نحوه مدیریت و ارزیابی آن که به طور افزون به بالاتر رفتن کیفیت مقالات کمک کرد.

 

به نوبه خودم از تلاش‌های انجام شده در این زمینه، به ویژه رؤسای محترم کتابخانه و مرکز اسناد و موزه مجلس شورای اسلامی از جمله حاج آقا عماد و دبیر محترم اجرایی آن آقای دکتر ططری تشکر می‌نمایم و از خداوند برای دست‌اندرکاران این رشته همایش توفیق روزافزون خواستارم.

    بازدید:221
    یادداشت ها
    Parameter:305136!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار