کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » اخبار کتابخانه » اشاعه اطلاعات » ایرانشناسی
0.0 (0)
چه خبر از کتابخانه ایران‌شناسی
[1399/09/19]

سازماندهی، دیجیتال‌سازی، رف خوانی و انتقال کتاب‌های چاپ سنگی در کتابخانه ایرانشناسی مجلس شورای اسلامی  

 

کتاب‌های چاپ سنگی میراث دینی و فرهنگی ایرانیان محسوب می‌شوند. بسیاری از پیشینه‌های علمی و هنری ایرانیان در دوره قاجار در لابه لای نسخه‌های چاپ سنگی برای آیندگان به ودیعه گذارده شده است. توجه و شناسایی کتاب‌های چاپ سنگی برای نسل حاضر، گذشته علمی و فرهنگی ایرانیان را بازگو می‌ کند.

تعریف چاپ سنگی. لیتوگرافی یا چاپ سنگی نوعی چاپ بوده که به‌جای حروف یا ابزارهای کنده‌کاری بر لوحه‌های فلزی، از سنگ مرمر (کربنات کلسیم) استفاده می‌شده و بر اساس خاصیت مخلوط نشدن و دفع متقابل آب و روغن صورت می‌گرفته است. در ایران مطالب و تصاویر را با مرکب مخصوصی که ترکیبی از دوده، روغن، سقز، و موم بوده بر روی کاغذهای مشمع مخصوص ترسیم می‌کردند و مدت یک شبانه‌روز در آب قرار می‌دادند، و سپس بر روی سطح سنگ ساییده و حرارت‌خورده برمی‌گرداندند. بر اثر اسید چربِ مداد یا مرکب، صابون نامحلولی بر روی سنگ ایجاد می‌شد که مرکب چاپ را به خود می‌گرفت و آب را رد می‌کرد. آنگاه، بر روی این سنگ، صمغ عربی و اسیدنیتریک (تیزاب) می‌ریختند تا سبب ثبات خطوط ترسیم‌شده گردد. اسید نیتریک نواحی خالی سنگ (اطراف تصویر و نوشته) را به اندازه یک میلی‌متر در خود حل می‌کرد تا تصاویر و مطالب بر روی سنگ برجسته بماند. پس از شستن تصویر با تربانتین و آب، صفحه سنگ آماده چاپ می‌شد. مرکب چاپ را با "نورد" بر روی صفحه سنگ می‌کشیدند و به این ترتیب، تصاویر مطالب بر روی کاغذ چاپ می‌گردید. در سال 1259 یا 1260ق.، اسباب چاپ سنگی به تهران رسید و بدون تأخیر وارد کار شد و، در همان سال، نخستین کتاب چاپ سنگی با عنوان «معجم فی آثار ملوک‌العجم» تألیف میرزا عبدالله‌بن فضل‌الله به چاپ رسید[1].  قابل ذکر است که نسخه­ای از این کتاب در کتابخانه ایرانشناسی مجلس ثبت گردیده است.

 کتابهای سنگی بیشتر با موضوعات در علوم مختلف مانند حدیث، تفسیر، فقه، اصول، فلسفه، کلام، نجوم، ریاضیات، موسیقی، پزشکی(سنتی)، خطاطی، کشاورزی، فیزیک، شیمی و  ادبیات، نشانگر تلاش گسترده دانشمندان ایرانی در علوم مختلف و اختراع و ابداع ‏های بی ‏شمار آنها در این عرصه است.

 

کتابهای سنگی در گذر زمان آلوده به انواع آفت‌ ها و میکروب ‌ها و انواع جانوران و قارچ ‌ها و گرد و غبار و خاک مُرده و ذرّات کاغذ و خاک و رطوبت و پوسیدگی می‌شوند و طبیعتاً کسانی که به صورت دائم  با این نسخه‌ها سر و کار دارند در معرض بیماری‌ ها قرار می گیرند، از جمله بیماری‌های پوستی، بیماریهای ریوی و بیماری‌ های دیگری که میکروب‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌های داخل نسخه‌ها قابلیت ایجاد آنها را دارند. در این راستا کتابهای خریداری شده  قبل از اینکه وارد مخازن شوند بهتر است ابتدا به بخش آسیب شناسی و مرمت منابع فرستاده شوند و همچنین کتاب‌هایی که از قبل در مخازن بوده اند شناسایی و آفت زدایی گردند. صحافی و مرمت این کتابها نیز نیاز به تخصص و آموزش‌های لازم دارد.

مجموعه کتاب‌های چاپ سنگی در کتابخانه ایرانشناسی مجلس شورای اسلامی به دلیل قدمت، نوع چاپ و نفیس بودن از لحاظ علمی و هنری و همچنین نحوه نگهداری در شرایط ویژه و مناسب(در دمای 18-23درجه و رطوبت 40-50درصد، و به دور از نورمستقیم خورشید) از مخازن کتابهای چاپی جدا گردیده و به بخش نسخه های خطی منتقل گردیده است. در چند سال اخیر علاوه بر جداسازی این کتابها، فهرستنویسی و آماده سازی کتابها، مورد توجه قرار گرفته است. این کتابها با توجه به ویژگی های خاص خود نسبت به منابع چاپی دارای شرایط خاص در فهرستنویسی می باشند. در این کتابها صفحه عنوان وجود ندارد و مشخصات نام مولف، کاتب، تاریخ و مطبعه در پایان آخرین صفحه ذکر شده است، بیشتر آنها فاقد صفحه شمار هستند، وجود کاتب و تاریخ کتابت و مطبعه­های سرشناس(بمبئی، حیدرآباد دکن، لکهنو،دارالخلافه طهران) در اکثر این کتابها نیز دیده می­شود.

 رف خوانی این کتابها (مطابقت شماره ثبت و رده­‌بندی کتابها در قفسه ها با برنامه کتابخانه، ویرایش اطلاعات فهرستنویسی این کتابها در برنامه کتابخانه، جداسازی جهت صحافی و مرمت، بررسی دفاتر ثبت و...)  انجام شده است.

با توجه به نحوه نگهداری و شرایط ویژه و همچنین به پیشنهاد معاونت محترم اشاعه جهت متمرکز نمودن مخازن کتابهای سنگی این کتابها به بخش نسخ خطی منتقل گردید.

اسکن این کتابها  با هدف کاهش استفاده از نسخه اصلی و در نتیجه جلوگیری از فرسوده شدن آنها و همچنین توسعه کتابخانه دیجیتالی کتابخانه مجلس، به اتمام رسیده است که پژوهشگران محترم می­توانند با ارائه درخواست از طریق سایت کتابخانه مجلس از فایل الکترونیکی آنها استفاده نمایند.

در پایان، تصاویر چند نمونه از این کتاب‌ها جهت آشنایی و معرفی پژوهشگران محترم آورده شده است.

 

 

  سکینه مرادی

کتابخانه ایرانشناسی

Majlislib2@gmail.com

 


[1] . دایره‌المعارف کتابداری و اطلاع رسانی آنلاین:  http://portal.nlai.ir/daka/default.aspx

 

 

 

 

 

 

 

 

    بازدید:555
    یادداشت ها
    Parameter:306039!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار