کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » همایش ها و نشست ها » هفتمین همایش تاریخ مجلس

0.0 (0)
مصاحبه با اعضای هیأت علمی همایش تاریخ مجلس؛
[1398/09/06]

انتخابات مجلس مشروطه در بستری از مشکلات/ دکتر توران طولابی  

https://www.ical.ir/UploadedData/284/Contents/smallpic/637104419461794393.jpg

 

هفتمین همایش تاریخ مجلس، با دو  نشست تخصصی با موضوعات «حزب رستاخیز» و «رویارویی مجلس با انقلاب اسلامی»، در تاریخ 12 آذرماه 1398 برگزار خواهد شد.

وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، مصاحبه‌هایی را با اعضای هیئت علمی هفتمین همایش تاریخ مجلس، تدوین کرده است. پرسش‌های این مصاحبه‌ها در مورد موضوعات اصلی این دوره از همایش است.

مصاحبه نخست با خانم دکتر توران طولابی، عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان است. مشروح این مصاحبه در زیر می‌آید:

 

سؤالات تخصصی و علمی

 

1. نقش حزب رستاخیز در انتخابات مجلس شورای ملی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

انتخابات از آغازین دوره‌های تحقق نظام مشروطه در ایران امری نبود که بتوان ادعا کرد در بستری از آرامش، امنیت و سلامت برگزار می‌شد. همواره مسائلی چون بی‌سوادی مردم، سختی تردد و عبور و مرور برای رأی‌دهندگان، کم بودن تعرفه و صندوق، رقابت‌های محلی و درون‌منطقه‌ای، دخالت حکام ایالات و ولایات و عناصر ذی‌نفع و عمدتاً وابسته به ساختار کهن سیاسی، دخالت رده‌های بالای حکومت به دلایل سیاسی در امر انتخابات در برخی ادوار و رشته‌ی دیگری از مسائل راه را بر تحقق انتخابات در فضایی مطلوب می‌بست. بدین معنا که عوامل اجتماعی و سیاسی همواره مانع از این بود که انتخابات بتواند به صورت مطلوبی برگزار شود. این روند در ادوار مختلف عمر مجلس شورای ملی همواره تداوم داشت. به نظر می‌رسد نباید مسائل مربوط به انتخابات را صرفاً به علل سیاسی فروکاست و در عین حال باید نقش عوامل پیچیده‌ی اجتماعی و فرهنگی را هم در این امر واکاوی کرد. اصولاً انتخابات از همان آغاز انقلاب مشروطیت از رهگذر نظام حزبی و با تکیه بر چنین پشتوانه‌ای برگزار نمی‌شد. برآمدن حزب رستاخیز هم با اهدافی که ساختار قدرت در تعریف آن داشت جدا از این مقوله نبود و عمدتاً راهکاری بود که این ساختار بتواند نفوذ خود را در عرصه‌ی سیاسی کشور بیشتر حفظ کند. ضمن این که انتخابات به جای این که محملی برای تحقق نظام دموکراتیک باشد به عرصه‌ای برای دخالت نیروی نظامی و ارکان دیگری از دولت پهلوی تبدیل شده بود که عملاً نظم دموکراتیک را به چالش کشیده بودند. اما نباید همه‌ی مسائل انتخابات را هم به مسئله‌ی مربوط به حزب رستاخیز فروکاست. قطعاً در کنار این عامل مهم که در انتخابات این دوره دخیل بود باید نقش عوامل اجتماعی را هم در تحلیل مسئله‌ی انتخابات در نظر گرفت تا بتوان به درک منسجم‌تری از انتخابات مجلس شورای ملی دست یافت که قطعاً مسائل اجتماعی و محلی در هر منطقه هم در تحقق نهایی آن بی‌تأثیر نبوده است.

 

2. به طور کلی عملکرد مجالس دوره 23 و 24 شورای ملی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این پرسش را می‌توان از دو منظر ارزیابی کرد. نخست، مجلس بیست و سوم و بیست و چهارم شورای ملی از تسلط مؤلفه‌های کلی که بر جایگاه نهاد پارلمان در دوره‌ی پهلوی حاکم بود به ویژه شرایط ویژه‌ی این مقطع مستثنی نبود. بدین معنا که نهاد پارلمان نه یک نهاد مستقل که بخشی از بدنه‌ی کلی ساختار قدرتی بود که احزاب و مطبوعات در آن در یک وضعیت آزادانه و بدون ارعاب و سانسور قدرت گفت و گو با هم نداشتند. بنابراین نباید متوقع بود که نهاد پارلمان بتواند به تحقق تفکیک قوا در یک ساختار دموکراتیک منجر شود. دوم، مسائل گفته‌شده نباید اسبابی را فراهم کند که همه‌ی عملکرد دو مجلس فوق را به این نگرش فروکاست و نقش مجلس شورای ملی را در توجه به مسائل دیگر از جمله مسائل اجتماعی و فرهنگی و یا مسائل خرد نادیده گرفت. در راستای تحقق چنین هدفی و برای نیل به درک مطلوب‌تر و عالمانه‌تری از عملکرد مجلس شورای ملی در دوره‌ی پهلوی، باید کوشید تا با بررسی متون مختلف و مشخصاً متن مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و نیز مجموعه مصوبات به ارزیابی عملکرد مجلس در حوزه‌های خردی چون بهداشت، محیط زیست، آموزش، کودکان، زنان و یا مسائل کلان‌تری چون صنعت و سیاست خارجی پرداخت. این نگرش دوبعدی سبب می‌شود تا هم انتقادهایی که بر انسداد سیاسی این دوره حاکم است در کیفیت عملکرد مجلس مطرح شود و هم عملکرد این مجلس دست کم در دیگر مسائل را درنظر گرفته و به درک جامع‌تری از سرشت نهاد پارلمان و عملکرد آن در ابعاد مختلف در این دوره دست یافت.

 

3. رویکرد مجالس 23 و 24 را با پدیده انقلاب اسلامی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اصولاً پاسخ به این پرسش در گرو شناخت جایگاه مجلس شورای ملی در ساختار تاریخ معاصر ایران است. در شرایطی که نظام پارلمانی عملاً در برخی دوره‌ها از کارکرد خود دور شده و تلاش می‌شد تا از رهگذر آن به بخشی از نیازهای ساختار قدرت در جهت تثبیت پایه‌هایش پاسخ داده شود، نهاد پارلمان هم نمی‌توانست چندان مستقل عمل کند. ضمن این که نباید از برخی موضوعات همچون بررسی ساختار طبقاتی و تحصیلاتی دو مجلس فوق و خاستگاه اجتماعی نمایندگان این دو دوره غفلت کرد. برای نمونه بخش قابل توجهی از نمایندگان مجلس بیست و چهارم شورای ملی از طبقه‌ی حقوق‌بگیران دولتی(کارمندان) بودند. از این رو میزان استقلال نهاد پارلمان برای ابراز وجود در موقعیت‌های بحرانی کاسته می‌شد. مجلس اگر به مثابه‌ی یک نهاد مستقل و در چارچوب مسئله‌ی کلان تفکیک قوا در ساختار سیاسی وجود داشت می‌بایست این قابلیت را می‌داشت که صدای اعتراض مردم را به ناکارآمدی‌های موجود بازتاب می‌داد و در کنار قوه‌ی قضاییه و قوه‌ی مجریه در راستای بهبود اوضاع گام برمی‌داشت. بنابراین این مجالس از اساس از معنای دموکراتیک خود تهی شده و قابلیت برخورد با موقعیت‌های بحرانی را نداشتند. مجلس بیست و سوم و بیست و چهارم شورای ملی هم از این امر مستثنی نبودند.

 

4. استعفای نمایندگان و انحلال مجلس 24 را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

با عمیق‌تر شدن ریشه‌های نارضایتی در دوره‌ی پهلوی دامنه‌ی اعتراضات انقلابی توسعه یافت و مجلس شورای ملی هم در برابر این اعتراض‌ها قرار گرفت. شرایط به گونه‌ای پیش می‌رفت که دیگر ساختار قدرت توان مقابله با این اعتراضات و انکار آن را نداشت. مجلس شورای ملی هم در بحبوحه‌ی چنین شرایطی نه اختیارات چندانی برای تسلط بر اوضاع را داشت و نه دیگر می‌توانست به مثابه‌ی نهادی که از مشروعیت مطلوبی برخوردار است به کار خود ادامه دهد. بنابراین از این ابعاد می‌توان استعفای نمایندگان آخرین مجلس شورای ملی را ارزیابی کرد. از یک سو امیدی به داشتن مشروعیت و کارکرد نهاد پارلمان وجود نداشت که بتواند با تسلط بر اوضاع به کار خود ادامه دهد. از سوی دیگر هم امکان انکار مداوم اعتراضات مردم وجود نداشت. اعتراضات ادامه یافته بود و صورت انقلابی به خود گرفته بود.

 

5. کارکرد مجلس در سال‌های پایانی حکومت پهلوی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اظهارنظر درباره‌ی نهاد پارلمان و جایگاه آن در ساختار حکومت قاجاریه و سپس پهلوی بی‌شک نیازمند مبحث طولانی است و در حد کوتاه نمی‌توان به آن پرداخت. وانگهی، داوری درباره‌ی جایگاه مجلس در سپهر سیاسی ایران در آخرین سالهای عمر حکومت پهلوی هم محتاج تحلیل جایگاه این نهاد است و می‌طلبد توضیح داده شود که از اساس نهاد پارلمان در ساختار سیاسی ایران چگونه تعریف شد. نهاد پارلمان از همان آغاز تجربه‌ی مشروطیت با دشواری‌های متفاوتی مواجه بود. از یک سو، مشروطه‌خواهان و طیفی از مردم امید و آمال خود را در این نهاد خلاصه کرده بودند و از سوی دیگر ساختار قدرت هم آن را مانعی بر سر راه اقتداری می‌دید که شاهان پیشین قاجاریه از آن برخوردار بودند. با این حال نخستین مجلس شورای ملی تشکیل شده و تلاش برای تمرین نظم دموکراتیک در ایران آغاز شد. به توپ بستن مجلس زمینه را برای بحرانی‌تر شدن جایگاه این نهاد فراهم کرد. با فتح تهران و مسلط شدن ساختارها و مناسبات درون ایلی و قومی بر تهران عملاً راه بر نهاد پارلمان هم بسته شد تا دیگر نتواند به مثابه‌ی یکی از ارکان تفکیک قوا ایفای نقش کند. از آن پس نهاد پارلمان به کرات با مسائل عدیده‌ای مواجه شد که راه را بر ایفای نقش‌اش می‌بست. واقعیت اینجاست که در دوره‌ی پهلوی هم عملاً عرصه برای تقویت نظام پارلمان و احزاب مختلف تنگ‌تر شد. کودتای 28 مرداد هم ضربه‌ی دیگری بر این پیکره وارد آورد تا به مرور انسداد سیاسی وجه پررنگ‌تری از پیش به خود گرفته و درنهایت نهاد پارلمان هم نتواند ایفای نقش معین و مشخصی داشته باشد و جایگاه مستقل خود را از ساختار قدرت حفظ کند. از این رو پاسخ به پرسش فوق منوط به نگاهی کلان به حیات پارلمانتاریسم در ایران است.

 

سؤالات کلی و عمومی

 

1. همایش‌های تاریخ مجلس تا چه میزان می‌تواند به آسیب‌شناسی عملکرد مجلس در ایران کمک کند؟

واقعیت اینجاست که همایش‌ها از اساس نه در ایران که در نقاط مختلفی از جهان کارکرد چندان آسیب‌شناسانه‌ای ندارند. چون اصولاً تعریفی که همایش و کارکردهای آن دارد چنین تعریفی نیست. اما در همایش‌ها و با طرح مسئله در زمینه‌ی پارلمان و عملکرد آن در ادوار مختلف می‌توان زمینه‌ی آسیب‌شناسی در سطح کلان را فراهم کرد. به تعبیر دیگر در این همایش‌های فضایی برای گفت و گو و طرح مسئله فراهم می‌شود که می‌تواند زمینه‌ی مطلوبی جهت آسیب‌شناسی عملکرد مجلس فراهم کند.

 

2. برگزاری همایش تاریخ مجلس چه میزان در پژوهش‌های تاریخ معاصر اهمیت دارد؟

پژوهش درباره‌ی نهاد پارلمان یکی از مسائلی است که در سراسر جهان به امری نهادینه تبدیل شده است. در ایران هم انقلاب مشروطه نقطه‌ی آغازی شد تا نهاد پارلمان پای در عرصه‌ی سپهر سیاسی کشور بگذارد. از همان آغاز مجلس گرانیگاه نظام نو بود و اگرچه جنبش مشروطه‌خواهی ایرانیان وجوه و دستاوردهای مختلفی چون تدوین و تصویب قانون اساسی، آزادی مطبوعات و انجمن‌ها و مسائلی از این دست را داشت اما این عینی‌ترین دستاورد آن یعنی نهاد پارلمان بود که هم برای مشروطه‌خواهان و هم برای مخالفان مشروطه در بطن و مرکز این تحول بود. فروریختن نخستین مجلس شورای ملی در برابر چشم آزادی‌خواهان جلوه‌ی بارزی از این مدعا بود. به تعبیر دیگر این نهاد پارلمان بود که توسط مخالفان نشانه گرفته می‌شد و برای ریشه‌کن کردن نظم نو مستقیم به نبرد با این نهاد می‌رفتند. پس تلقی رایج این بود که درصورت حذف این نهاد می‌توانند بساط این شاکله‌ی جدید را جمع کرده و بار دیگر منظومه‌ی سیاسی خود را برقرار کنند. بنابراین به این دلیل و البته دیگر دلایل پارلمان‌پژوهشی باید به بخش جدی از دغدغه‌ی پژوهشگران ایران و نیز نهادهای مرتبط تبدیل شود. جالب اینجاست که در ایران تاکنون تلاش منسجمی صورت نگرفته است تا حیات پارلمانی ایران در قالب چند رشته کتاب به نگارش دربیاید. در حالی که در کشور ترکیه تاریخ پارلمان در قالب رشته‌های کتابهایی با نام تاریخ پارلمان ترک(Türk Parlamento Tarihi) به نگارش درآمده است این تلاش در ایران هنوز گامهای نخستین را می‌پیماید. این مجموعه هم مجلس مبعوثان عثمانی و هم مجلس کبیر ترکیه(دوره‌ی جمهوریت) را دربرمی‌گیرد که از طرف انتشارات مجلس کبیر ترکیه(TBMM Basımevi) منتشر شده است. البته این مجموعه عمدتاً گزارشی توصیفی از شکل‌گیری و کارکرد نهاد پارلمان در دوره‌ی عثمانی و جمهوریت است اما به هر حال توجه به تدوین تاریخ پارلمان را در آن نمی‌توان نادیده گرفت. از این رو برگزاری رشته همایش‌های مرتبط به مجلس شورای ملی در ایران می‌تواند نه نقطه‌ی پایان که آغازی بر روند توجه و به تبع آن پارلمان‌پژوهی در ایران باشد.

 

3. بازتاب این همایش را در بین دانشگاهیان چگونه ارزیابی می‌کنید؟

شاید به دلیل تعدد و کثرت همایش‌هایی که در سالهای اخیر در ایران برگزار می‌شود نمی‌توان ادعا کرد که همایشی می‌تواند بازتاب گسترده‌ای داشته باشد، اما با این حال، همایش‌های مجلس معمولاً مورد توجه دانشگاهیان قرار گرفته است. به هر حال توجه نهاد پارلمان در تاریخ ایران معاصر صرفاً برای دانشجویان رشته‌ی تاریخ نمی‌تواند محل دغدغه باشد. این موضوع بالطبع حوزه‌ی علوم سیاسی را هم دربرمی‌گیرد که برگزاری همایش‌هایی از این دست می‌تواند برای آنها هم اهمیت داشته باشد.

 

4. آیا با برگزاری این همایش در سال‌های آینده موافقید و دلایل این امر را ذکر بفرمایید؟

قطعاً همان گونه که در پاسخ دیگر پرسش‌ها هم این موضوع تکرار شد توجه به تاریخ پارلمان می‌تواند پاسخگوی بخش جدی از مسائل تاریخ معاصر ایران باشد. نهاد پارلمان برخاسته از اصل تفکیک قوا بود که پیش از انقلاب مشروطه سابقه نداشت. تجمیع قدرت در دست ساختار و هرم قدرت که لایه‌های متنوعی چون شاه، درباریان، شاهزادگان و حکام ایالات و ولایات و دیگران را شامل می‌شد، زمینه‌ای را فراهم کرده بود که روزبه روز بر انسداد سیاسی ساختار می‌افزود و عملاً راه را بر تحولات جدی بسته بود. انقلاب مشروطه این ساختار را درهم شکست و با تفکیک قوا زمینه‌ای برای توزیع قدرت سیاسی فراهم شد. با این اوصاف طبیعتاً نهاد پارلمان باید بیشتر در قالب کارهای پژوهشی در کانون توجه قرار گیرد. از این رو به نظر می‌رسد بخشی از این توجه باید معطوف به برگزاری همایش و نشست باشد و بخشی معطوف به انتشار اسناد و منابع دست یکم مرتبط با نهاد پارلمان و حتی تجدید چاپ مشروح مذاکرات مجلس و یا مصوبات ادوار مجلس شورای ملی باشد که اکنون در بسیاری از کتابخانه‌های کشور موجود نیست. به جز صورت مذاکرات مجلس اول شورای ملی که به کوشش غلامحسین میرزاصالح منتشر شده است هیچ کدام از مجلدات مشروح مذاکرات و مصوبات ادوار مجلس شورای ملی در کتابخانه‌های کل کشور موجود نیست. برای دسترسی به آنها یا باید به وبگاه مجلس مراجعه کرد و یا کتابخانه‌های مراکز سطح اول کشور. همین مانع جدی بر سر راه پارلمان‌پژوهی است که با تخصیص بودجه‌هایی می‌توان به بخشی از آن پاسخ گفت. از این رو در کنار همایش باید بخشی از منابع مالی و انسانی هم جهت چاپ و یا تجدید چاپ منابع دست یکم تعریف شود.

 

5. عملکرد دبیرخانه همایش تاریخ مجلس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

طبیعتاً یکی از دشوارترین کارهایی که هر همایش و به طور کلی هر کار اجرایی در پیش دارد، انجام هماهنگی‌های لازم در زمینه‌های مختلف است. این هماهنگی از تشکیل جلسات اعضای کمیته‌ی علمی پیش از همایش تا اموری چون داوری مقالات همایش، گردآوری و انتشار مجموعه مقالات مرتبط را شامل می‌شود. عموماً در همایش‌هایی که در سطح کشور برگزار می‌شود برخی ناهماهنگی‌ها به چشم می‌خورد و یا درنهایت سالها پس از برگزاری همایش هم مجموعه مقالات منتشر نمی‌شود. در همایش مجلس اما این مسائل به چشم نمی‌خورد و در این دوره و نیز در دوره‌های پیشین هماهنگی‌ها بیشتر و جدی‌تر بوده و مجموعه مقالات هم به مرحله‌ی انتشار رسیده است. بنابراین این موضوع توجه و پیگیری قابل تقدیر عوامل مختلف برگزاری را نشان می‌دهد که توانسته‌اند با وجود موانع بسیار در رفع این آسیب‌ها بکوشند.

یادداشت ها

Parameter:305125!model&4748 -LayoutId:4748 LayoutNameالگوی متنی همایش