کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (0)
کاظم موسوی بجنوردی:
[1398/04/17]

در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی چه می‌کنیم؟  

 

اکنون نزدیک به سی و پنج سال است که مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) را به صورت یک مؤسسۀ غیر انتفاعی و غیر دولتی تشکیل داده‌ایم. هدف عمده از تشکیل چنین مرکزی تدوین و تألیف دانشنامه های عمومی و تخصصی وکتب مرجع در ابعاد مختلف معارف بشری به ویژه فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی با تبعیت از روش علمی و بدون پیش‌داوری ایدئولوژیک بوده است.

 

اندیشه پیدائی

وقتی در زندان سیاسی رژیم پهلوی دوم برای بیش از سیزده سال محبوس بودم فرصت زیادی برای مطالعه و تعامل فکری با اکثر اندیشمندان سیاسی مخالف شاه داشتم. من به اتهام عضویت در حزب ملل اسلامی دستگیر و محکوم به اعدام شده بودم و سپس بر اثر فعالیت بیشتر علمای شیعه و کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور حکم اعدام من با یک درجه تخفیف تبدیل به حبس ابد گردید. زندانیان سیاسی متشکل از مذهبیها و مارکسیستها بودند. تعداد مارکسیستها بیشتر بود و چون کتابهای زیادی عرضه می‌کردند و تقریباً در بیشتر زمینه‌ها نظرات فرموله شده  داشتند و کتاب و کتابچه‌های فراوان در اختیار داشتند طبعاً جوانان زیادی جذب آنان می‌شدند و ما مذهبیها همیشه این ترس را داشتیم که برخی از جوانان ما مارکسیست شوند. واقعیت این بود که از یک سو رژیم شاه اجازه نمی‌داد خیلی از کتابهای مورد نیاز ما وارد زندان شود و از سوی دیگر، نزدیک به نصف جهان در دست کمونیستها بود و طبعاً کتاب و نوشته‌های زیادی در جهت تبلیغ و اشاعه افکار مارکسیستی در اختیار داشتند. در هر حال، با اینکه اقتصادنا نوشته آقای صدر را در زندان از عربی به فارسی ترجمه کرده بودم ولی باز احساس می‌کردم که دست ما مذهبیها خالی است و من شخصاً این ترس را داشتم که نکند برخی از همفکران ما مارکسیست شوند. از اینرو در زندان بود که به فکر نوشتن یک دائرةالمعارف اسلامی افتادم و حتی کتاب ملل و نحل شهرستانی را فیش‌برداری کردم و مقاله‌های چند مدخل آن را نیز که در واقع بیشتر به ترجمه می‌مانست نوشتم و سپس به این نتیجه رسیدم که نوشتن یک دائرةالمعارف نه کار یک نفر است و نه کار داخل زندان و در هر حال از این کار منصرف شدم و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در دوره اول مجلس شورای اسلامی بودم که مجدداً آن اندیشه قدیمی در من زنده شد که بجای سیاست راه کسب علم و دانشنامه‌نویسی را در پیش بگیرم. زیرا در زندان از سالها پیش به این نتیجه رسیده بودم که مبارزه مسلحانه آب در هاون کوبیدن است و فایده‌ای برای مردم ندارد و بدین‌نتیجه نیز رسیده بودم که دشمن اصلی ملت ما جهل است و تضاد اصلی تعارض بین جهل و دانائی است و من که پیوسته دنبال کمال مطلوبی بودم تصمیم گرفتم که مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را با اهدافی مانند نوشتن دائرةالمعافهای مختلف و کتابهای مرجع و تحول آفرین تشکیل دهم. در اسفند سال 1362 این کار انجام گرفت. جالب است که بگویم در همان اوان کار بود که هنوز در مجلس دوره اول بودم که آیت‌الله جنتی که عضو شورای نگهبان بودند و در مجلس حضور داشتند یادداشتی بدین مضمون برای من فرستادند که: می‌خواهید دائرةالمعارف اسلامی بنویسید؟ به او پاسخ دادم آری درست است و جلسه‌ای با او داشتم. سپس با آقای رفسنجانی مشورت کردم و ایشان فرمودند که جای آن واقعاً خالی است و گفتند اساسنامه آن را بنویسید و ما بودجه آن را تأمین می‌کنیم. من در جواب گفتم، می‌خواهم این مرکز دولتی نباشد و منهم بودجه نمی‌خواهم و سپس با حضرت آیت‌الله آقای خامنه‌ای که رئیس جمهور بودند مشورت کردم ایشان قول مساعدت دادند. از جناب آقای کروبی خانه‌ای به طور موقت گرفتم و برای چنین کاری در آن مستقر شدم و چند ماهی نیز ایشان هر ماه بیست هزار تومان مساعدت کردند. منهم کتابخانه خود را که حدود هزار جلد بود هدیه کردم و در هر حال با سرمایۀ مبارزاتی خود که مورد توجه و عنایت بسیاری از مسئولین کشور و دلسوزان همرزم و فرهنگ‌دوستان بود کار را شروع کردم. اکنون با گذشت حدود سی و پنج سال به برکت سازماندهی که توان خلاقیت را دارد مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی یکی از مراکز مهم فرهنگی ـ پژوهشی جهان اسلام شده است. اما واقعیت این است که آرزوی نگفته‌ای در دل می‌پروراندم.

 

روزی در معیت آقای حجتی کرمانی، خدمت حضرت آیت‌الله آقای خامنه‌ای مقام معظم رهبری بودیم؛ ایشان کار ما را ستودند. به ایشان عرض کردم آرزوی اصلی خود را از تشکیل مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی مخفی می‌کنم و خجالت می‌کشم که آن را آشکارا بیان کنم ولی به شما عرض می‌کنم. مقام معظم رهبری لبخندی زدند و گفتند آرزوی اصلی چیست؟ عرض کردم اینکه ایران مرکز فرهنگی جهان اسلام گردد و امروز این مصر و قاهره است که مرکز فرهنگی جهان اسلام است. ایشان بلافاصله فرمودند: پس راه درازی در پیش‌داری منهم تصدیق کردم. ولی اکنون بیست سال از آن جریان می‌گذرد و امروز بدون خجالت آشکارا می‌گویم که آرزوی ما این است که ایران را مرکز فرهنگی جهان اسلام کنیم. زیرا به پیشرفتی نائل شده‌ایم که گرچه هنوز خود را در آغاز راه می‌بینیم و هنوز مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را دارای نواقص بسیار و کمبودهای فزاینده و جوان و بی‌تجربه می‌دانیم اما در عین حال در همین مرحله نیز که خود را مبتدی می‌انگاریم دستاوردهای خوبی داشته‌ایم. بهمین دلیل امروز آشکارا آرمان اصلی را که بدان اشارت رفت بیان می‌کنم. نخست تصمیم دارم به جامعه فرهنگی ایران گزارش دهم که چه می‌کنیم، زیرا ضروری است برای اطلاع برخی از کسانی که ممکن است در جریان دقیق کوششهای علمی این مرکز نباشند عرضه این‌گونه اطلاعات مفید باشد.

 

طرح‌های در دست انجام به قرار زیر است:

1. تدوین و تألیف و انتشار دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به زبان فارسی که تاکنون بیست و سه جلد آن منتشر شده و جلد 24 به خواست خداوند متعال در تابستان امسال منتشر خواهد شد.

 

2. ترجمه دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به زبان عربی که تاکنون نُه جلد آن منتشر شده است.

 

3. ترجمه دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به زبان انگلیسی به نام اسلامیکا که تاکنون شش جلد آن منتشر شده است.

 

4. دانشنامه ایران که دائرةالمعارفی است عمومی و جهانی که تاکنون چهار جلد آن منتشر شده است. طرح این دانشنامه در سی جلد خواهد بود.

 

5. دانشنامه تهران بزرگ که تاکنون دو جلد آن منتشر شده است.

 

6. دانشنامه فرهنگ مردم ایران که تاکنون پنج جلد آن منتشر شده است. این دانشنامه تنها دانشنامه فولکلور ایران است که همه رفتارهای آئینی مردم ایران را به صورت مدخلهای الفبایی شده و مبتنی‌بر حداکثر منابع تحقیق عرضه می‌کند. این دانشنامه بسیار مهم است زیرا فولکلور جوهر هویت فرهنگی ایرانیان را می‌نمایاند و درواقع با فولکلور می‌توانیم به روحیه ملی دست یابیم و آن را بشناسیم.

 

7. فهرستواره کتابهای فارسی که دوازده جلد آن منتشر شده و این طرح پیش‌بینی شده است که در 25 جلد خواهد بود. این طرح بزرگ ملی عبارت از این است که همه کتابهای فارسی جهان از آغاز تا آخر قرن سیزده هجری به صورت موضوعی معرفی و کتاب‌شناسی شوند، این امر برای حفظ زبان فارسی و حفظ آثاری که بدین زبان پدید آمده برای همیشه مؤثر و کارساز خواهد بود. این اثر برای نشان‌دادن سهم زبان فارسی در زمینۀ علوم و دانش بشری است.

 

8. فهرست مقاله‌های فارسی که تاکنون یازده جلد آن منتشر شده است. که مقصود از آن مطلع ساختن اساتید و خاورشناسان و دانشجویان از تحقیقات جدید در نشریات فارسی به چاپ رسیده است.

 

9. تاریخ جامع ایران: تألیف این اثر بزرگ ملی در بیست جلد و پس از چهارده سال تلاش و مشارکت یکصد و پنجاه استاد برجسته فراهم آمد و یکجا و به صورت آبرومندانه منتشر گردید. اکنون برای تکمیل نواقص و ویرایش مجدد و رفع نقصها و ضعفهای آن مشغول ویرایش دوم پانزده جلد دوره اسلامی آن و ویرایش سوم پنج جلد دوره ایران باستان آن هستیم. این اثر ملی تاریخ سه هزار سال مردم ایران از پیش از مهاجرت آریائیها به این سرزمین تا آخر دوره قاجاریه را باز می‌تاباند و شاید بزرگ‌ترین اثر مکتوب ملی ایران باشد.

 

10. جغرافیای جامع ایران: این اثر بزرگ در پنج جلد فراهم شده و در سال جاری منتشر خواهد گردید.

 

11. تهیه و انتشار فهارس کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی که اکنون بیش از یک میلیون جلد کتاب دارد و یکصد و پنجاه مجموعه کتابخانه‌ای و دهها هزار سند و عکس نیز به آن اهداء گردیده است. این فهارس عبارتند از فهرست مخطوطات، فهرست کتابهای چاپ سنگی، فهرست کتابهای عکسی از مخطوطات برخی کشورها و نیز فهرست مجلات و نیز کتاب مجموعه‌های کتابخانه‌ای اهداء شده به این مرکز

 

12. دیجیتالی کردن کتابها و تشکیل کتابخانه دیجیتالی و توسعه روزانه آن.

 

13. تشکیل کلاسهای آموزشی.

 

14. برگزاری سمینارها و میزگردهای علمی.

 

15. انتشار دهها عنوان کتاب مهم دیگر که مرکز دائرةالمعارف مستقیماً پدیدآورندۀ آنها نمی‌باشد.

 

همیشه و در هر فرصتی گفته‌ام که مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بر سه پایه بنا شده است: 1. اساتید و بزرگان علم و ادب ایران، 2. کتابخانۀ عظیم رو به گسترش آن و 3. آثاری که پدید آورده است.

روش پژوهشی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی چنان بالنده بوده که در سایۀ اساتید برجستۀ شورای عالی علمی خود، جوانان فاضل زیادی تربیت کرده و تحویل جامعه داده است. جا دارد در اینجا یادی از اساتید برجسته‌ای که طی این سی و پنج سال درگذشته و رو بر خاک نهاده‌اند و هریک برای کشوری افتخارآفرین بوده است نام برده شود:

 

آریان، قمر/ افشار، ایرج/ باستانی پاریزی، ابراهیم/ تفضلی، احمد/ حدیدی، جواد/ خراسانی، شرف‌الدین (شرف)/ دبیرسیاقی، محمد/ رضا، عنایت‌الله/ زریاب خوئی، عباس/ زرین‌کوب، عبدالحسین/ ستوده، منوچهر/ شایگان، داریوش/ شعار، جعفر/ گنجی، محمدحسن/ مولوی عربشاهی، محمدعلی/ نوابی، ماهیار

مسلماً هریک از این بزرگان حقی بزرگ بر گردن مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی دارد.

منبع: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی

    بازدید:208
    یادداشت ها
    Parameter:304443!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار