کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره شانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16
[1396/05/29]

جلسه: 92 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 23 آذر ماه 1329  

 

فهرست مطالب:

1- قرائت غائبین و طرح صورت مجلس 16 و 19 آذر

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: دکتر مجتهدی بهادری دکتر راجی حائری‌زاده معدل نورالدین امامی مکی سلطان‌العلما

3- اعلام تصویب صورت مجلس جلسات 16 و 19 آذر

4- طرح لایحه راجع به اعتبار تکمیل راه‌سازی شیراز- اهواز و ارجاع به مجلس سنا

5- اخذ رأی و تصویب اعتبار دفع ملخ دریایی

6- طرح گزارش کمیسیون مخصوص نفت

7- تعیین موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 92

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 23 آذر ماه 1329

 

فهرست مطالب:

1- قرائت غائبین و طرح صورت مجلس 16 و 19 آذر

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: دکتر مجتهدی بهادری دکتر راجی حائری‌زاده معدل نورالدین امامی مکی سلطان‌العلما

3- اعلام تصویب صورت مجلس جلسات 16 و 19 آذر

4- طرح لایحه راجع به اعتبار تکمیل راه‌سازی شیراز- اهواز و ارجاع به مجلس سنا

5- اخذ رأی و تصویب اعتبار دفع ملخ دریایی

6- طرح گزارش کمیسیون مخصوص نفت

7- تعیین موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

 

مجلس ساعت 9 و چهل دقیقه صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید.

1- قرائت غائبین و طرح صورت مجلس جلسات 16 و 19 آذر

رئیس- صورت غائبین جلسه پیش قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

غائبین روز یکشنبه 19 آذر 1329

غائبین با اجازه- آقایان: ابوالفتح قهرمان. صاحب‌جمع. عبدالحسین مجتهدى. فقیه‌زاده. سلطان‌العلما. امیر افشارى. دکتر شایگان. طباطبایى. نصرالله شادلو. مرتضى حکمت.

غائبین بى‌اجازه- آقایان: خاکباز. محمود محمودى. دولت‌آبادى. برومند. نصرتیان. خسرو قشقایى. تولیت. تیمورتاش. ابتهاج. آشتیانى‌زاده. شهاب خسروانى. حبیب پناهى. ثقت‌الاسلامى. کاظم شیبانى. دکتر مصدق. اقبال.

دیر‌آمدگان با اجازه- آقایان: شکرایى دو ساعت. بهادرى دو ساعت و سى و پنج دقیقه. زنگنه دو ساعت. صفایى یک ساعت. دکتر هدایتى دوساعت. حمی‌دیه. دکتر بقایى دو ساعت.

دیر‌آمده بى‌اجازه- آقاى سنندجى یک ساعت.

غائبین روز سه‌شنبه 21 آذر ماه 1329

غائبین با اجازه- آقایان اورنگ. مرتضى حکمت. شوشترى. قهرمان. امینى. فقیه‌زاده. سود‌آور. مخبر فرهمند. پیراسته امیر افشارى. دکتر مصدق. طباطبایى. خزیمه علم‏

غائبین بى‌اجازه- آقایان: خاکباز. محمود محمودى. دکتر نبوى. دکتر مصباح‌زاده عزیز زنگنه. دولت‌آبادى. برومند. منصف. موقر نصرتیان محمد‌على مسعودى. ابریشم‌کار. گنجه سنندجى. صاحب‌جمع. تولیت. حسن اکبر. تیمور‌تاش. ابتهاج. آشتیانى‌زاده. اقبال شهاب خسروانى. اسلامى. دکتر کیان. پناهى. امیر‌قاسم فولادوند. ثقت‌الاسلامى. هراتى. ناصر ذوالفقارى. سلطانى. رستم گیو. دکتربقایى. جمال امامى. معین‌زاده‏

رئیس- نسبت به صورت مجلس دو جلسه پیش نظرى نیست؟ آقاى اسلامى‏

اسلامى- در صورت جلسه پیش که بنده صحبت کرده بودم یکى دو حرف یعنى ن بدل به (ب) شده بود که تغییر فاحشى در عبارت و معنى داده بود بنده آنجا گفته بودم اگر وزارت دارایى جلوى این خرج را نگیرد نوشته‌اند اگر بگیرد این به کلى جمله را تغییر می‌دهد بنده خواهش می‌کنم که جلوى این اشتباهات را بگیرند و از این قبیل اشتباهات دیگر هم است که ترتیب اصلاح آن را بفرمایند.

رئیس- اصلاح می‌شود دیگر نظرى نیست؟ (گفته شد- خیر) صورت مجلس بعد تصویب می‌شود.

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: دکتر مجتهدى- بهادرى- حائرى‌زاده- معدل- نورالدین امامى مکى- سلطان‌العلما

رئیس- چند نفر از آقایان تقاضاى نطق قبل از دستور کرده‌اند- آقاى دکتر مجتهدى

دکتر مجتهدى- بنده و چند نفر از همکارانم در جلسه قبل براى نطق قبل از دستور اسم‌نویسى کرده بودیم ولى نفهمیدیم که چرا جلسه تشکیل نشد و خیلى به جا بود که روز 21 آذر یک اظهاراتى در این مجلس می‌شد (صحیح است) و امروز که مطابقت می‌کند با ورود ارتش به مرکز استان بنده از آقایان اجازه می‌خواهم که ده دقیقه مصدع اوقات‌شان بشوم (نورالدین امامى- پنج دقیقه دیگر چه مى‌شود) روز بیست و یکم آذر روز تاریخى براى کلیه ملت ایران

+++

و به خصوص برای آذربایجان به شمار می‌رود بنده به نام یک نفر آذبایجانی وظیفۀ خود می‌دانم که از پشت این تریبون راجع به این روز مقدس عرایضی عرض کرده و از تمام افراد و مقاماتی که در نجات آذربایجان فداکاری نموده‌اند اظهار سیاستگذاری و تشکر نمایم امروز درست چهار سال تمام از روز نجات آذربایجان می‌گذرد این روز در سرنوشت ایران و ایرانی تأخیر به سزایی دارد و اهمیت آن در تاریخ این ملت ثبت گردیده است ولی فقط ثبت در تاریخ کافی نیست وظیفۀ هر فرد ایرانی است که بر اهمیت این روز پی برده و هر سال بیش‌تر از پیش جشن و شادمانی کند. تحلیل و احترام از امروز و بحث در علل پیدایش این پیشامد علاوه بر این که جهت بیدار ساختن و تحریک غرور ملی در جوانان کشور لازم و ضروری است برای رجال و هیئت حاکمه ایران نیز درس عبرت محسوب می‌شود. (صحیح است).

به عقیدۀ بنده باید فهمید که چرا قیام دموکرات‌ها در آذربایجان پیشامد و چطور شد که یک سال بعد آذربایجانی‌ها در 21 آذر نهضت مقدس را به وجود آوردند و چه باید کرد که دیگر نظیر این حوادث ناگوار در آذربایجان تجدید نشود. اگر گذشت زمان بردۀ فراموشی به روی حقایق نکشد همکاران محترمی که در دورۀ چهارده در همین مجلس افتخار وکالت ملت ایران را داشتند به خاطر دارند که بر اثر ضعف دولت‌های وقت و فشار سیاست‌های خارجی ناشیه از اشغال ایران و نفاق و تشتت آراء در مجلس و عدم کفایت و لیاقت بعضی از مأمورین اوضاعی در آذربایجان پیش آورد که منجر به تجزیۀ این استان از ایران عزیز گردید.

قبل از تجزیۀ آذربایجان دولت‌های وقت کوچک‌ترین اعتنایی به اوضاع آذربایجان نداشته و در انتخاب مأمورین این استان دقت کافی نمی‌شد. اغلب این مأمورین به قدری ضعیف‌النفس و بی‌کفایت بودند که با دست خود خارجی‌ها را در مجلس در آذربایجان نیز انعکاس سوء داشته و پیشوایان قیام مسلحانه بدون هیچ مانع در انجام منظور خود موفقیت می‌یافتند (صحیح است) در آذر 24 حکومت خود مختاری در آذربایجان با دست یک عده عناصر مشکوک یافت و فاجعۀ بزرگ تاریخی در این استان واقع شد چون این قیام با دست آذربایجانی نبود و این نداهای تجزیه‌طلبان از حلقوم آذربایجانی برنمی‌خواست و نمی‌توانست برای همیشه پایدار بماند (صحیح است) علی‌الخصوص در آذربایجان جریاناتی پیش آمد که به زوال و انقراض این قیام کمک کرد پرچم‌های شیر و خورشید را از بالای ادارات دولتی پایین کشیدند عوض تمثال مبارک شانشاه عکس پیشه‌ وری را نصب کردند تکلم به زبان فارسی اکیداً ممنوع شد. مقدسات مذهبی وملی مورد اهانت قرار گرفت. (فرامرزی صحیح است) خون‌های بی‌گناهان به جرم میهن‌پرستی ریخته شد. هست و نیست مالکین و زرارعین از دست رفت بازار تجارت کساد و بی‌رونق و کارگران بیکار ماندند. عمل و دانش و فضیلت و لیاقت مورد توجه واقع نشد. زور و تهدید و فشار بر قانون حکومت کرد. انجمن ایالتی یا مجلس ملی قوانین حکم اعدام وضع و احکام اعدام تأیید نمود حتی کار به جایی رسید که علامت شیر و خورشید را علامت ارتجاع نامیدند.

بدیهی است آذربایجانی که در میهن‌پرستی و علاقمندی به مقدسات ملی و مذهبی متعصب می‌باشد و در طی قرون متمادی با خون خود استقلال این کشور را حفظ کرده نمی‌توانست به این اوضاع تحمل نماید (صحیح است).

گروهی گلیم خود را از موج خطر نجات داده و در شهرهای ایران متواری شدند. جمعی دیگر آتش میهن‌پرستی را در زیر خاکستر دموکراسی زور و فشار پنهان ساخته تا مگر نسیمی از مرکز بوزد و این خاکستر را کنار نهد و شعله ایران دوستی را مشتعل سازد.

در چنین روزی این نسیم از طرف مرکز وزیدن گرفت خبر حرکت ارتش به گوش آذربایجان زجر کشیده و منتظر رسید و نهضت مقدس پیش آمد. آذربایجانی آقای حائزی‌زاده با دست خود کیفر میهن‌فروشان را داد و دامن خود را از ننگ تاریخی شست و به جهان و جهانیان ثابت کرد که آذربایجان جزء لاینفک ایران و آذربایجانی فرزند رشید مادر میهن می‌باشد. (صحیح است)

این قیام آذربایجان واقعاً جای حیرت و تعجب بود. جا دادر که از همین مجلس مقدس که با خون آذربایجانی بنا شده است از مجاهدینی که در این راه فداکاری نموده‌اند و به ارتش دلیر ایران در راه نجات برادران آذربایجانی خود جانبازی نموده‌اند مخصوصاً از شاهنشاه محبوب و معظم که بیش از هر فردی برای رهایی آذربایجان ابراز علاقه فرموده و بیش از هر کس باعث تقویت روحی مجاهدین آذربایجانی بوده‌اند تشکر و سپاسگذاری نموده و سر احترام و تعظیم در مقابل نجات‌دهندگان آذربایجان فرود بیاورم. همچنین وظیفه خود می‌دانم از مأمورین عالی مقامی که پس از 21 آذر به آذربایجان اعزام گردیده و در اعاده و امنیت و آرامش کوشش کرده‌اند سپاسگذاری نمایم مأمورین لشکری تحت فرمانده تیمسار سپهبد شاه بختی افسر کهن سال امنیت را در آن سامان برقرار ساخته و سایر مأمورین نیز هر یک به نوبه خودخدماتی انجام داده‌اند که قابل تقدیر و تشکر است. امروز آذربایجان بر اثر عنایات مخصوص شاهانه (صحیح است) و توجهات دولت در تحت سرپرستی استاندار لایق با کفایت (آزاد - نخیر این طور نیست) (همهمه نمایندگان)

بهادری- چرا این طور است.

آزاد- این طور نیست مرد کثیفی است مخرب تمام مملکت است.

بهادری- چرا این حرف را می‌زنید (آزاد - پدر مملکت را درآورده در وزارت راه تمام دزدی‌ها را کرده است) آقای صالح آن روز فرمودند که هیچ وقت نباید خدمت اشخاص خدمتگزار و صدیق را خراب کرد بنده از کسی تملق نمی‌گویم این را که می‌گویم آقای آزاد خواهش می‌کنم به آذربایجان تشریف ببرید. جنابعالی که اینجا یک چیزی را می‌گویید بنده که یک آذربایجانی هستم نمی‌توانم قبول بکنم. (آزاد - به مملکت خیانت کرده) (دکتر شایگان - صغری درست ولی کبری غلط است) بروید ملاحظه بفرمایید که چه گام‌های برجسته برای جبران خرابی‌ها برمی‌دارد پیشرفت و ترقی در تمام شئون زندگی آذربایجانی ظاهر گردیده است و تمام آذربایجان از داشتن سرپرستی جدی و پاکدامن مانند آقای دکتر اقبال (صحیح است) و معاون و فرماندار لایقی آقای مهام راضی و خرسند می‌باشند ولی متأسفانه شنیده می‌شود که بعضی اشخاص نفع طلب بهبود اوضاع آذربایجان را مخالف منافع شخصی خود تشخیص می‌دهند و در پشت پرده زمزمه یأسی ساز می‌کنند و اسباب تکرد و دلسردی خاطر مأمورین پاکدامن را فراهم می‌سازند امیدوارم آنان نیز از این کردار خودپسندانه دست برداشته و با در نظر گرفتن موقعیت حساس از خدمتگذاران صدیق پشتیبانی نمایند.

اینک در خاتمه از دولت و مقامات عالیه کشور انتظار دارم اگر می‌خواهید اوضاع گذشته تجدید نشود و این قبیل فجایع تاریخی تکرار نگردد ونسبت به اوضاع این استان بیش‌تر اهمیت قائل شده و در انتخاب مأمورین دقت‌های بیش‌تری معمول دارند و در رفع احتیاجات این استان کوشش‌های فراوانی نمایند و بر برادران آذربایجانی من است که همیشه هوشیار بوده و دست اتحاد و یگانگی به هم دهند و از اختلافات کوچک صرف‌نظر کرده و با تمام هم‌میهنان ایرانی خود در حفظ عظمت و استقلال ایران متحد و کوشا باشند (احسنت) بقیه وقتم را می‌دهم به آقای دکتر راجی

رئیس- سه دقیقه از وقت شما باقی است.

دکتر راجی- چون ناطق بعدی هم چند دقیقه از وقت‌شان را خواهند داد بنده هم بعداً عرایض دارم.

رئیس- آقای بهادری.

بهادری- بنده هم پنج دقیقه از وقتم را به آقای دکتر راجی می‌دهم آقای آزاد توجه بفرمایید گرچه موضوع عرایضم از لحاظ تاریخی و سیاسی حائز کمال اهمیت می‌باشد و حق این است که در این باره بیان مفصلی بشود ولی با توجه به اوقات گرانبهای مجلس و همکاران محترم به مناسبت 21 آذر 1325 که در تاریخ ایران بسیار مبارک و با شکوم است به اختصار کلمه چند به عرض می‌رسانم و به ترجمان احساسات اهالی آذربایجان و ملت ایران تقاضایی هم از مجلس شورای ملی می‌نمایم.

با این که دفاع از مفهوم آزادی اجتماعی مطلوب ائمه مردم نیک‌اندیش است و با این که دسته‌ها و فرقه‌های متضاد توجیه گوناگونی از آن می‌نمایند ولی فقط جوانمردان‌اند که برای فرار از یوغ اجبار به دور هم گرد می‌آیند و نیروی خود را برای متلاشی کردن قدرت زورگویان یکی می‌کنند تا محیطی متناسب زندگانی خود خواسته به تناسب سنن نژادی و ملی و معتقدات‌شان فراهم آورند. (نورالدین امامی - صحیح است).

به پاس این که در روز 21 آذر 1325 اراده سنبه اعلیحضرت شاهنشاه و ارتش فداکار ایران رهبر نیات رادمرانی شد که برای رهایی قطعه از میهن عزیز جانفشانی کردند و برخی از آنها در راه تحقق این هدف بزرگ شهید شدند به نام آذربایجان و نمایندگان آن مراتب تشکر و سپاسگذاری را از پشت همین تریبون به پیشگاه مقدس اعلیحضرت همایونی تقدیم می‌دارم و نیز از افسران و سربازانی که در راه حفظ استقلال کشور و اجرای منویات شاهانه مردانه جانبازی نمودند شکرگذارم و همچنین درود بی‌پایان بر روح پاک

+++

سربازان و افسران غیور و مردانی که همانند مرحوم سرهنگ معین آزاد جان خود را فدا ساختند تقدیم و نیز خواستارم که این روز فیروز تاریخی را که در کلیه نقاط آذربایجان جشن‌ها برپای کنند و از طرف ارتش شاهنشاهی در مقابل تمثال اعلیحضرت همایونی سان می‌روند جزو اعیاد ملی تلقی فرموده و تصویب فرمایند که روز 21 آذر در تمامی کشور تعطیل عمومی باشد.

در خاتمه لازم می‌دانم از خدمات و فداکاری‌های تیمسار سرتیپ هاشمی افسر دلیر و با شهامت ایران که در راه نجات آذربایجان به خوبی وظیفه خود را انجام داده و در خلال مدت خدمتشان خدمات گرانبهایی را به مشروطیت و استقلال کشور کردند یادآور شوم و نیز از سایر افسران و درجه‌داران که از هیچ گونه جان‌بازی و فداکاری در راه مصالح ملی و حفظ شئون کشور دریغ نکرده‌اند تشکر کرده و همچنین از فداکاری‌های کم‌نظیر شخص آقای نخست‌وزیر که رئیس ستاد آن وقت بودند عرض سپاسگذاری نمایم. (نمایندگان- احسنت - صحیح است)

رئیس- آقای دکتر راجی

دکتر راجی- از آقای دکتر مجتهدی و آقای بهادری تشکر می‌کنم که چند دقیقه وقت خودشان را به بنده دادند و بنده هم اجازه می‌خواهم که چند دقیقه وقت مجلس را برای عرض چند موضوع مهم بگیرم.

اجازه می‌خواهم مطالبی چند به عرض مجلس شورای ملی برسانم.

وضعیت آشفته دنیای امروز نگرانی بزرگی در خاطر مردم جهان ایجاد نموده و این نگرانی در ایران هم از هر لحاظ محسوس است. قبل از این آشفتگی در کشور ما کار تولیدی بسیار کم انجام می‌گرفت متأسفانه با وضعیت فعلی و شدت ناراحتی افکار مردم می‌توان گفت که قوۀ تولیدی مملکت به کلی از بین رفته و معاملات تجارتی نیز به شکل دلالی و از دستی به دست دیگر انجام یافته و مآلا موجبات ترقی سطح زندگی گردیده است. (صحیح است).

ایران حقیقتاً ملت فقیری نیست و ما باید قادر باشیم که خودمان دردهای خود را چاره‌جویی کنیم مثلی است معروف می‌گویند اگر به امید همسایه نشینی ممکن است سر بی‌شام به زمین بگذاری.

در دنیا کشورهای کوچک و بزرگی وجود داشته و دارند که تنها سرمایه آنها کار و تولید بوده ما نیز باید همین عمل را انجام دهیم و برای رفاه مردم و ازدیاد تولید از هیچ فداکاری کوتاهی نکنیم.

بنده امیدوارم که دولت این نکات را مورد توجه قرار داده و با تنظیم برنامه‌های عمرانی و انتفاعی در تغییر رویه فعلی کوشا گردیده و روشی را که سایر کشورهای مترقی برای تعالی و سعادت ملت خود به کار می‌برند مورد عمل قرار دهد.

یکی از عملیاتی که ممکن بود سطح تولید را بالا برده و ایجاد کار کند اجرای قانون تقسیم اراضی بایر خوزستان است بنده نمی‌دانم وقتی که می‌بینیم کشور همسایۀ ما عراق کلیه اراضی اطراف دجله و فرات را بین زارعیت با تسهیلات زیادی قسمت می‌کند وقتی که شاهنشاه مملکت اظهار می‌فرمایند که باید املاک خالصه بین مردم قسمت شود چرا روی اصول مبازره پسندیده نیست اگر عرض کنم قبل از آن که از ما بگیرند آنچه حق مردم است باید به مردم واگذار نمود بی‌نهایت اسباب انفعال است که منتفذین و صاحبان قدرت بر سر نقاط مرغوب چنان ادعا و مبارزه کنند که اصل تقسیم را عملاً در بوته اجمال بگذارند. مکرر عرض کرده‌ام خوزستانی که ممکن است غنی‌ترین استان ایران باشد مردم آن فقیرترین زندگانی‌ها را دارند. بنده از جناب آقای نخست‌وزیر و وزرای مسئول جداً تقاضا می‌کنم که بی‌پروا فقط به نفع حقیقی مردم عمل فرموده و این اراضی را بین مردمی که قادرند کار کرده و در نتیجه قدرت بازو سطح تولید را بالا برند تقسیم نمایند و همچنین انتظار دارم که لایحه تقسیم خالصه جات را هر چه زودتر دولت تقدیم مجلس شورای ملی بنمایند. (صحیح است).

خوشوقتم که در اینجا به اطلاع مجلس شورای ملی برسانم که در این دو سه ساله اخیر در نتیجه فعالیت عناصر بی غرض و دخالت مستقیم مردم در امور شهر قسمتی از نقشه‌های عمرانی شهرستان خرمشهر عملی گردیده و کلیه اشخاصی که به آن صفحات مسافرت کرده‌اند با مقایسه وضع کنونی به آسانی نمی‌توانند منکر بهبودی اوضاع شوند. اکنون نیز لوله‌کشی آب تصفیه شده و ساختمان یک مهمانخانه و همچنین پل روی کارون جزو برنامه‌های اجرایی آن شهرستان می‌باشد.

یکی از نکاتی که از لحاظ تجار و مسافرین اهمیت دارد و حقیقتاً هم با منطق وفق می‌دهد این است خواهش می‌کنم آقای وزیر راه توجه بفرمایند که راه‌آهن تهران به جای این که در اهواز خاتمه یابد باید به دریای آزاد یعنی خرمشهر خاتمه پذیرد تا مردم ناچار نشوند برای رفتن به مقصد یک شب در اهواز در مهمانخانه یا کاروانسرا به وضع نامطلوبی به سر برند از جناب آقای وزیر راه و مدیر کل راه‌ آهن تقاضا می‌کنم که این استدعای مردم را هر چه زودتر عملی فرمایند.

خرما یکی از محصولات مهم و یکی از اقلام بزرگ صادرات کشور ما است (اردلان - صحیح است) اگر صادرات آن خوب اداره شود ممکن است از همان سال اول سالیانه لااقل دو میلیون لیره صادرات داشته باشیم. قضیۀ صدور خرما با رقابت‌های شرکت‌های کشورهای مجاور از طرفی و از طرف دیگر به علت این که صادرکنندگان اشخاصی هستند که استطاعات مالی زیادی ندارند طوری شده که دو سال قبل تقریباً این صادرات به صفر رسیده بود. استدعای اینجانب که استدعای کلیه مردمان نخل‌پرور و تولیدکننده خرما در خوزستان می‌باشد این است که دولت ترتیباتی بدهد که شرکت‌های فعلی صادر کننده خرما با معاضدت وزارت اقتصاد ملی شرکت واحد توانایی تشکیل داده و دارایی نمایندگی‌های طرف اعتماد در کشورهایی باشد که برای خرمای ایران تبلیغ نموده و بتواند با سایر رقبای خود در مبازره تجارتی موفق و کامیاب شوند.

اکنون با مراقبت شبانه‌روزی و درایت آقای بهرامی استاندار سکوت و آرامش حقیقی در خوزستان برقرار و از هر حیث‌ اوضاع مجهز برای اصلاحات می‌باشد و مردم انتظار دارند که در این موقع حداقل چند اقدام که نمونه توجه اولیای امور و سازمان برنامه باشد از قبیل (سد کرخه، سد منصوری و انشاءالله سدهای متعدد کارون) عملی گردد متأسفانه سازمان برنامه در تنها نقطه‌ای که اگر یک تومان خرج نماید آناً پنج برابر انتفاع خواهد برد تاکنون یک کلنگ نزده است و این موضوع موجبات دلتنگی شدید اهالی را فراهم نموده است.

مسئله کارگران و ایجاد وسایل آسایش آنها یقین دارم مورد توجه کلیه آقایان نمایندگان محترم می‌باشد. تقاضای بنده و عده زیادی از آقایان نمایندگان این است که این قانون در اسرع اوقات جزو دستور مجلس شورای ملی قرار گرفته و رفاهیت آنها تأمین گردد.

در خاتمه لازم می‌دانم متذکر شوم که در کمیسیون‌های مهم مجلس شورای ملی از قبیل کمیسیون بودجه و یا کمیسیون برنامه و غیره آیا صلاح نیست که به جای وضع فعلی از هر استان لااقل یک نماینده در آن کمیسیون‌ها عضویت داشته باشند که بتوانند لااقل توقعات مردم یک استان را در یک کمیسیون اظهار نمایند.

از طرف وزارت فرهنگ نسبت به خوزستان بایستی مساعی زیادی به کار برود که آموزش ابتدایی توسعه یافته و مدارس حرفه‌ای و کشاورزی تأسیس گردد.

راجع به راه اهواز و خرمشهر با این که این مطلب کراراً تذکر داده شده و جناب آقای وزیر راه نیز شخصاً متوجه اهمیت آن هستند معهذا تاکنون اقدام مؤثری به عمل نیامده و اصلاح واصله حاکی بر این است که تنها یک کامیون و دو سه نفر عمله در آنجا وقت می‌گذرانند امیدوارم دستور مؤکدی صادر نمایند که هر چه زودتر شروع به عمل نمایند و توجه داشته باشند که ساختمان 54 کیلومتری راه خرمشهر به شادگان برای اقتصاد یک منطقه مهمی مانند شادگان فوق‌العاده مؤثر بوده و ساختمان راه مذکور حائز کمال اهمیت برای دولت و اهالی می‌باشد (نمایندگان - صحیح است، احسنت)

رئیس- آقای حائری زاده.

حائری‌زاده- بنده چند موضوع بود که می‌خواستم به عرض برسانم یکی موضوع کارگرهای اصفهان بود که اینها مدتها کار کردند و حقوق آنها را ندادند (صحیح است) یک عده‌ای نماینده فرستادند که اینجا متحصن شده‌اند دیروز یک تلگرافی آمده بود که آنها هم در اصفهان حال تحصن را دارند زمستان و سرما و فقر و بیچارگی یک توجه مخصوصی باید به این قسمت بشود این عریضه‌ای که آنها مشروح نوشته‌اند تقدیم مقام ریاست می‌کنم که دستور مرحمت بکنند کار این بدبخت‌ها به یک سامانی برسد یک موضوع دیگری بود راجع به قسمت دانشگاه و عملیات تخریبی آنجا دیروز بعد از ظهر به من خبر رسید که همان داستگاه علیه‌السلام دستگاه نفت که در همه جا مشول است برای جلوگیری از ابراز احساسات دانشجویان یک عمل تخریبی اقدام شده بود پلیس به جای این که جلوگیری بکند از این شرارت‌ها و عملیات تخریبی عمال کمپانی مزاحم

+++

دانش‌آموزانى که ابراز احساسات می‌کردند براى ملى شدن نفت شده است یک خبرى حالا به من رسید که عده‌اى بیگناه را دستگیر کردند تا آخرین ساعت دیشب هم آزاد نشده بودند البته دولت باید جلو تخریب را بگیرد ولى ملت ایران که مطالبه حقش را از یک کمپانى جابر و غاصب می‌کند نباید بچه‌هاى معصوم را بگیرند و ببرند حبس بکنند (صحیح است) ما که دستمان نمى‌رسد اقلیت هستیم و غیر از ناله کردن کار دیگرى از دست ما ساخته نیست دولت هم مثل این است که مصمم شده است همیشه بر ضد احساسات عمومى یک عملیات زننده‌اى را انجام بدهد من چون وعده دادم به یکى از رفقا که اگر وقت زیاد آمد باقى وقتم را به ایشان بدهم بنابراین مطالبم را به اختصار عرض می‌کنم. یک موضوع دیگر آذربایجان است که آقایان نمایندگان آذربایجان ابراز احساسات فرمود‌اند بنده به طور خیلى مختصر خواستم این را به عرض آقایان برسانم که اگر ملت ایران خودش براى دفاع از حق خودش قیام و اقدام نکند این مقوایی‌ها کارى براى مردم نمى‌کنند پول مردم را می‌گیرند وقت مردم را ضایع مى‌کنند کاری هم نخواهند کرد پیشه‌ورى در بیستم آذر فرار کرده رفته در 21 آذر مردم قیام کردند که بقایا و دست‌ها و ریشه‌هاى او را قطع کنند و انصافاً رشادت و شهامت عجیبى ملت ایران مخصوصاً مردم آذربایجان نشان دادند (صحیح است) حتى شنیدم در خوى که پانزده روز بعد هم یک نفر مأمور دولت آنجا نرفته است خود مردم براى قطع ریشه فساد اقدام مى‌کردند قشون در 22 وارد تبریز شد موقعى که پیشه‌ورى فرار کرده قشون ایران این طرف قافلانکوه بود (صفوى- با غلام یحیى جنگ مى‌کردند) بعد هم یک عده بدبخت‌هایى را که گرفته‌اند زحمت داده‌اند اگر پول دادند معصیت‌شان را به گرفتن سرمایه بخشیدند و گر نه مقصر را براى ترس دیگران گرفتند اعدام کردند بعد هم که عفو عمومى‌شده است هنوز یک مشت بدبخت‌هاى بیچاره‌ای که مردمان زحمت کشیده‌اى بودند هنوز آواره هستند منجمله یک نفر برهان نامى است که اینجا توى مسجد سپه سالار است اهل مرند است آدم فاضلى است آدم زاهد و عابدى و بیچاره‌ای است (بهادرى- مانعى ندارد ایشان هم بروند) من هر وقت ایشان را مى‌بینم متأثر مى‌شوم که مى‌گوید هنوز مرا اجازه نداده‌اند که بروم دنبال بدبختیم این موضوع آذربایجان بود باقیش را خود آقایان توضیح دادند لازم نیست من در این موضوع توضیح عرض کنم یک موضوع دیگرى است که من در روزنامه مى‌بینم که هر روز یک چیزى مى‌نویسند در صورتی که من باور نمی‌کنم که شاه براى این حرف‌ها حاضر باشد شاه که از آمریکا برگشت خودش دستور می‌داد براى او لازم نیست که تشریفات درست بکنند تملق و چاپلوسى به درجه‌اى رسیده که طاقت‌فرسا است حقیقتاً این روزنامه‌ها را وقتى انسان مطالعه می‌کند این روزنامه اطلاعات را دیشب که ما اینجا بودیم یک نفر از رفقا مطالعه می‌کرد داد به من من هم خواندم تیترش این است ساختمان تمثال طلا و کشتى از زر ناب این هم شرحش است مى‌نویسد که در همدان برلیان چطور یاقوت چطور، زمرد چطور، طلا چطور، قاب درست می‌کنند، عکس درست می‌کنند. در اهواز، شمش‌هاى طلا استاندار گرفته و مردم را مکلف می‌کند که کشتى از طلا بسازند مردم بیچاره گرفتار یک دسته متملق شده‌اند من روزنامه گیلان را پریروز مطالعه می‌کردم از بدبختى و فقر و بیچارگى گیلانى‌ها ناله می‌کرد، نمی‌دانم یک میلیون و پانصد هزار ریال بود کم‌تر بود بیش‌تر بود این را از پول شهردارى برداشته‌اند پول فقرا را که هدیه بدهند درست کنند دو سه نفر از متملقین راه افتاده‌اند که چه چیز درست کنند باید دست از سر مردم بردارند ول‌شان کنند من یقین دارم شاه هیچ وقت راضى نیست ( صحیح است‏)

( جمال امامى)- نخیر راضى نیستند) هیچ مناسبت ندارد این متملقین اسباب زحمت مردم را درست می‌کنند این باید جلوگیرى بشود.

جمال امامى- دستور فرمودند که نشنوند

مکى- به وکلا هم گفته‌اند که باید هدیه تهیه کنند.

صالح- کى گفته‏؟

مکى- نمی‌دانم متملقین.‏

حائرى‌زاده- بنده عرضم را درز می‌گیریم و بقیه وقتم را می‌دهم به آقاى معدل که اظهارات‌شان را بفرمایند.

رئیس- آقاى معدل.‏

معدل- بنده با تشکرى که از جناب آقاى حائرى‌زاده می‌کنم که قسمتى از وقت خودشان را به بنده مرحمت فرمودند عرض می‌کنم مرحمت کردند امروز حق این بود که آقایان نمایندگان آذربایجان فرصت به نمایندگان استان‌هاى دیگر می‌دادند که اینجا ابراز احساسات بکنند (نمایندگان- احسنت) و تقدیم احساسات خودشان را به پیشگاه مردم آذربایجان زنده و جاوید تقدیم بکنند (نمایندگان- احسنت) (مکى- وکلاى آذربایجان امروز باید شیرینى آورده باشند و نیاوردند و دست خالى آمدند) (بهادرى- چلوکباب می‌دهم) در اطراف موضوع ماه آذر و آذربایجان هر کسى به شکلى و هر دسته‌اى او را به ترتیبى تعبیر می‌کنند ولى در پیشگاه مجلس و ملت ایران یک موضوع مورد اتفاق است و او تعظیم و تجلیل نسبت به آذربایجان و دیگر هم به مردم آذربایجان است (صحیح است) آذربایجان تاج افتخارى است که بر تارک ایران می‌درخشد (صحیح است) آذربایجانى عزیز‌ترین فرزند ایران و بر قلب و دیده ما جا دارد (صحیح است) آذربایجان جایگاه زنده‌دلان و مردان وطن‌پرستى است که در استقلال و آزادى ایران سهم بزرگ دارند (صحیح است) ما مردم فارس یعنى دورترین نقطه به آذربایجان سر تعظیم در مقابل آذربایجان فرود می‌آوریم (احسنت) تمام افراد و نمایندگان آذربایجان که در این مجلس شرکت دارند اینها عزیزترین برادران و بهترین نماینده مجلس هستند (صحیح است) امروز به مناسبت آن که آذر با آذربایجان وجه تشابه دارد و فرزندان آذربایجان در چنین ماهى موفق شدند که خواب و خیال‌هایى را که دیگران در سر پخته بودند باطل بکنند به این مناسبت ما بار دیگر جزو لاینفک بودن تمام قطعات ایران خصوصاً عزیزترین خطه ایران آذربایجان را اعلام و وفادارى خودمان را نسبت به این قطعه زرخیز از مملکت و این نقطه حساس اعلام می‌کنیم.

دکتر طبا- زنجان و زنجانی‌ها را هم اسم ببرید.

نمایندگان- صحیح است، احسنت احسنت‏

رئیس- آقاى نورالدین امامى

نورالدین امامى- اظهار مرحمت جناب آقاى معدل نماینده محترم فارس نسبت به آذربایجان بنده را که یک عضو کوچک مجلس شورای ملى و افتخار نمایندگى آذربایجان را دارم نمایندگان محترم آذربایجان مأمور کردند از این احساسات بى‌ریا و بى‌شائبه ایشان سپاسگزارى بکنم آذربایجان پیش‌قراول آزادى و پیش‌قراول مشروطیت ایران بود ولى سهم بزرگى هم فارس دارد در تاریخ ایران اسم مقدس فارس و فارسى که همیشه با قلم طلایى نوشته خواهد شد در آزادى سهیم و شریک است ما نمایندگان آذربایجان فراموش نمی‌کنیم در آن روزهاى بحرانى همشهری‌هاى محترم فارس و فارسی‌هاى عزیز چه مساعدت‌هایى به ما می‌کردند و چه اظهار لطف و مرحمت در حق آذربایجان و آذربایجانى‌ها می‌کردند (بعضى از نمایندگان- همه ایران) همه ایران یکى است و همه برادریم و تا جان در بدن داریم فارس و آذربایجان بندر‌عباس و ماکو همه را با یک چشم نگاه خواهیم کرد (احسنت) و افتخار می‌کنیم که در زیر پرچم شیر و خورشید زندگى بکنیم با شهامت و شجاعت و براى آزادى جان‌فشانى بکنیم (صحیح است) پاینده باد ایران و ایرانى (احسنت)

رئیس- آقاى مکى.

مکى- نامه‌اى رسیده بود یکى از اصفهان مربوط به منع مسکرات الکلى و یکى هم از کرمانشاه به وسیله بنده، بنده خواستم این دو نامه را تقدیم مقام محترم ریاست بکنم و استدعا کنم که کمیسیون کشور اقدامى‌که لازم است راجع به منع مسکرات الکلى بفرمایند.

بعضی از نمایندگان- در کمیسیون‌هاى بهدارى و کشور تصویب شده است.

رئیس- آقاى سلطان‌العلما.

سلطان‌العلما- در دو روزه تعطیل که به قم مشرف بودم آقایان اهل علم و مقدسین و معتمدین بالاخص حضرت آیت‌الله آقاى خوانسارى از بنده ملاقات و دسته جمعى اظهار می‌فرمردند راجع به منع مسکرات و مشروبات الکلى و غیره گرچه این امر از ناحیه شارع مقدس اسلام ممنوع گردیده و آیه قران هم شاهد بر مدعا است انما‌الخمر و‌المیسر أ فاجتنبوه موضوع صحبت این بود که آقایان نمایندگان محترم با آن طرحى که داده شده موافقت فرمایید که از مجلس بگذرد که دولت مکلف بر جلوگیرى باشد و این بلا را از این ملت غافل رفع و دفع نماید چند فقره مکتوب از آنها رسیده است که اینک تقدیم مقام ریاست می‌نمایدکه دستور قرائت و اقدام فرمایند و انتظار اینجانب و عموم از آقایان محترم تصویب طرح تقدیم شده است و درخواست این است که جزو دستور مقام ریاست براى تصویب بفرمایند بگذارند و دیگر از عرایض بنده راجع به وضعیت بروجرد است که دولت‌هاى گذشته با وعده و وعیدهاى امروز فردا گذرانیده و دولت فعلى تا حدى توجه به این جهت فرموده‌اند و لیکن اغلب ناقص مانده است منجمله نود هزار تومان که برنامه به برق بروجرد کمک می‌خواهد بدهد تا امروز با امروز فردا گذشته و هنوز برق

+++

به حال خود باقى است با این که تمام تشریفات مقدماتى به عمل آمده است، دیگر راجع به آسفالت خیابان‌هاى آنجا است دوتاى آنها که درمسیر شهر ملایر خرم‌آباد است جناب آقاى وزیر راه دستور اقدام فرموده‌اند دو تاى دیگر که هنوز آقاى روحانى شهردار درستکار آنجا اجازه این کار را نمی‌دهد چون شهر هنوز انجمن ندارد و آقاى شهردار عهده‌دار است با این که وجه براى او هست و از مردم هم به عناوین مختلف می‌گیرند ایشان براى از بین بردن عواید جمع گردیده و این که به مصارف دیگر برسد نمی‌گذارد وزارت کشور هم بى‌اعتدالى می‌فرمایند و این عنصر صحیح و شریف را به شهرستانى دیگر نمی‌فرستند که بلکه عموم مستفیض بشوند بیش از دو سال است که این آقا در این شهر مى‌باشند کوچک‌ترین اقدامى جز اخلال در امور چیز دیگرى ملاحظه نشده است لذا از جناب آقاى اردلان وزیر کشور انتظار دارم که تجدید نظر در امر شهردار آنجا فرموده که بلکه شخص با علاقه‌اى برود که کارى براى مردم بنماید و این شهر از این وضع خارج گردد راجع به آب این شهر است که مکرر در این خصوص به دولت‌هاى گذشته گفته شده امید است که دولت فعلى و برنامه توجهى عاجل و سریع به این موضوع بفرمایند موضوعى که لازم می‌دانند به عرض برسانم گرفتن عوارض است که شهردار بروجرد گرفته منجمله گرفتن وجه از خانه غیر مستأجره اینک شرحى رسیده است که قرائت و تقدیم مقام ریاست می‌نماید که ماده 94 و اصل 28 از قانون اساسى بدون اجازه مجلس حق به کسى نمی‌دهد که وجهى از مردم بگیرند چگونه شهردار بروجرد این وجه را گرفته است انتظار از آقاى وزیر کشور دارم که پاسخ او را بدهند در خاتمه از حضور آقایان محترم و ریاست محترم مجلس تقاضامند است دستور ورود طرح مربوط به منع مشروبات را در دستور و تصویب آن را دارم.‏

رئیس- راجع به لایحه منع مسکرات از کمسیون بهدارى صادر شده ولى دو کمسیون دیگر باید نظر بدهند.

3- اعلام تصویب صورت جلسات 16 و 19 آذر

رئیس- چون عده کافى است تصویب صورت مجلس‌هاى 16 و 19 آذر اعلام می‌شود.

4- طرح لایحه راجع به اعتبار تکمیل راه‌سازى شیراز- اهواز و ارجاع به مجلس سنا

رئیس- لایحه راجع به راه‌سازى شیراز و اهواز چون با فوریت بود طبع و نشر شده باید در مجلس مطرح بشود و آقاى وزیر راه هم تشریف دارند ماده واحده قرائت مى‌شود.

( ماده واحده به شرح زیر قرائت شد)

نظر به اهمیت اقتصادى راه شیراز- اهواز و لزوم عملیات ساختمانى راه مزبور به وزارت دارایى اجازه داده می‌شود مبلغ سى میلیون ریال از محل صرفه‌جویی‌هاى کل کشور در سال جارى در اختیار وزارت راه بگذارد تا به مصرف ساختمان راه مزبور برساند اعتبار نامبرده قابل انتقال به سال بعد بوده و آنچه در سال جارى هزینه نشود در سال بعد قابل مصرف می‌باشد.

وزیر راه مهندس شریف‌امامى‏

وزیر دارایى فروهر نخست وزیر رزم‌آرا

رئیس- آقاى اردلان بفرمایید.

اردلان- با تمام کوششى که بنده و یک عده از همکاران محترم نمودیم که بودجه کل کشور جزو دستور مجلس شوراى ملى واقع بشود متأسفانه سعى ما به جایى نرسید و باز هم در عوض بودجه کل مملکتى یک جزئى از اجزاى بودجه امروز جزو دستور واقع گردیده و اگر آقایان محترم توجه داشته باشند که تصویب بودجه به طور منظم در یک مملکتى تا چه اندازه در بهبود وضع اقتصادى مملکت کمک می‌کند حتماً آقایان هم با بنده همفکر می‌شدند و اجازه مى‌فرمودید که بودجه‏ی کل مورد شور و مطالعه واقع گردد بنده دیشب مراجعه کردم به گزارشى که کمیسیون محترم بودجه به مجلس تقدیم کرده بود دیدم که تاریخش در تیر ماه 1329 بود یعنى درست 5 ماه پیش کمیسیون محترم بودجه با این که بودجه امسال را دولت سر وقت تقدیم به مجلس نکرده بود معهذا کمیسیون بودجه کوشش کرده بود و گزارش خود را تقدیم مجلس نموده بود یعنى 5 ماه پیش، بنده گمان می‌کنم که در تاریخ مشروطیت ایران سابقه ندارد که پنج ماه تمام گزارش کمیسیون بودجه در جزو دستور مجلس شوراى ملى واقع باشد و بدون این که نمایندگان در اطراف او اظهار عقیده بکنند و نماینده‏ی دولت بیاید و او را با این نحو مسترد بکند و ما امروز در عوض این که بدانیم چه عایدى داریم و چه مخارج ضرورى براى مملکت لازم است که او را تصویب کرده باشیم و یک وجوهى هم به عنوان ذخیره احتیاطى در بودجه منظور بکنیم که اگر هزینه‏ی ضرورى پیش آمد از آن پرداخت کنیم هر روز یک لایحه‌اى مى‌بینیم که جزو دستور قرار می‌گیرد چند روز پیش بود که ما 40 میلیون ریال براى ملخ اجازه پرداخت دادیم، وزارت جنگ یک لایحه‌اى آورد که حقوق بازنشستگان خودشان را اضافه بکنند و محلى که براى این کار در نظر گرفته بود صرفه‌جویی‌هاى بودجه وزارت جنگ بود این گزارشى هم که الان قرائت شد و به استحضار آقایان رسید محل آن را هم صرفه‌جویی‌هاى بودجه مملکتى در نظر گرفته‌اند در صورتی که اگر به اقلام عوایدى که در گزارش کمیسیون بودجه است دقت کنیم مى‌بینیم که در امسال بسیارى از عواید هست که آنچه بنده خودم مطالعه کرده‌ام ممکن است تا آخر سال تمام این عواید وصول نشود بنابراین یک هزینه‌هایى هم که در مقابل هست اگر در هزینه صرفه‌جویى بشود باید جبران بکند کسرى که در عایدات پیش‌بینى شده است عواید انحصار پانصد میلیون ریال اگر کم‌تر شد آن هزینه‌ها که به جاى خودش باقى است ولى اگر صرفه‌جویى در هزینه شد این کسرى عایدى با آن هزینه‌ها برابرى می‌کند متأسفانه ما بدون این که در نظر بگیریم چقدر عایدى داریم همین طور هر روز یک مخارجى براى مملکت پیش‌بینى مى‌کنیم و به مجلس تقدیم می‌کنیم بدون این که در نظر بگیریم از چه محلى پرداخت شود و این عیناً مثل یک قضیه‌ای است که اگر آقایان محترم به این مثل بنده توجه بفرمایند ملاحظه خواهند فرمود که این در زندگى یومیه ما رخ مى‌دهد و هر وقت ما می‌خواهیم یک لایحه‌ای را تصویب بکنیم اگر این مثل بنده در نظرشان مجسم شود مشکوک می‌شوند در رأى دادن بسیارى از اشخاص را در زندگى ملاحظه می‌فرمایید که می‌آیند و صحبت می‌کنند و غلو می‌کنند که تا ساعت دو بعد از نصف شب نشسته‌اند کار کرده‌اند اما هیچ نمی‌گویند که فردا چه ساعتى از خواب برخاسته‌اند وقتى تحقیق می‌کنیم مى‌بینیم که حداقل ظهر از خواب برخاسته‌اند یعنى هر قدر شما به طور مستمر شب دیر بخوابید روز دیر برمی‌خزید و هر چقدر که شما این خرج‌هاى این طورى را رأى بدهید از خرج‌هایى که در بودجه پیش‌بینى کرده‌اند ناگزیرید که این خرج‌ها را بکنید یک تومان عایدى است، 2 تومان خرج و به طور مسلم این یک تومان نباید خرج بشود یعنى نفع نیست براى این کار چنانچه سال‌هاى سال در بودجه مى‌بینیم یک پول‌هایى براى هزینه منظور می‌شود و ابداً مورد خرج واقع نمی‌شود یعنى نمی‌خواهند خرج بکنند ولى اسمش هست و این نتیجه‌اش همین بى‌نظمى و از هم گسستگى وضع اقتصادى ما است که یک اثرش بالا رفتن هزینه زندگى است هیچ مملکتى وقتى بودجه منظمى‌نداشته باشد نمى‌تواند در قیمت کالاها منتظر باشد که یک وضعیت ثابت و مناسبى به وجود بیاید چنین چیزى محال است تصویب بودجه مملکتى باید براى بهبودى وضع اقتصادى خودش بردارد بدبختانه به این امر به هیچ‌وجه توجهى نمى‌شود و من یک نفر تنها چقدر می‌توانم در این خصوص عرض کنم من حقیقت خودم خجلم که همیشه می‌آیم دردسر آقایان را فراهم می‌کنم ولى پیش خودم فکر مى‌کنم که این یک وظیفه‏ی مقدس نمایندگى است ولو این که یک زجر روحى هم داشته باشم من باید این وظیفه را انجام بدهم و من امیدوارم که آقایان اعضای محترم کمیسیون بودجه دلسرد نشوند از این که این قدر زحمت کشیدند و 6 ماه پیش بودجه را تنظیم کردند و به مجلس تقدیم کردند و ما اصلاً آن را مطرح نکردیم و حالا اگر این فکر در نظر آقایان مجسم بشود که ممکن است خداى نکرده باز هم همین رویه پیش بیاید اصلاً آقایان اعضای محترم کمیسیون بودجه ممکن است دیگر حاضر نباشند که آن دقت و ممارست لازمى ‌که در تنظیم بودجه سال نو هست به عمل بیاورند و من از آقایان استدعا می‌کنم که دلتنگ نشوند و خدمت خودشان را بفرمایند یک نکته‌اى هم من خودم فکر می‌کردم که شاید این نظامنامه مجلس شوراى ملى باعث شده که بودجه مطرح نشود یعنى یک وحشتى بین نمایندگان به وجود آمده است که 5 ساعت متوالى هر روز و نطق نمایندگان هم غیر محدود، این هم اگر واقعاً این طور است که نظامنامه را باید اصلاح کرد جلسات عادى باشد روزى سه ساعت (دکتر معظمى- در ممالک خارج همین طور است) بنده در ممالک خارج دیده‌ام که وقتى بودجه مطرح می‌شود 16 ساعت متوالى و ما همین قدر که صحبت پنج ساعت شد آن روز که خبر کردند پنج ساعت است از هر روزى مجلس ما دیرتر تشکیل شد و من فکر کردم شاید نقص

+++

نظامنامه باشد و این نظامنامه را اگر آقایان اعضای محترم کمیسیون توجه بفرمایند ممکن است این نقص را رفع بکنند و الا بنده می‌ترسم که اصلاً بودجه 29 هم به دست ما نرسد و مطرح نشود و اما این ماده‌اى که جزو دستور است یعنى راهى که بین شیراز و اهواز مى‌خواهد ساخته بشود کدام نماینده‌اى ممکن است وجود داشته باشد که بیاید بگوید یکى از جاده‌هاى ایران ساخته نشود البته ما همه آرزو داریم که همه جاده‌ها ساخته بشود و جا داشت که تمام راه‌هاى ایران آسفالت بشود این هیچ جاى شکى نیست مخصوصاً بنده یادم می‌آید که این جاده یک سابقه تاریخى دارد در کتابى که یکى از مستشرقین معروف راجع به ایران و تاریخ سلسله ساسانیان نوشته است بنده خوب به خاطر دارم که در زمان انوشیروان یک جاده‌اى بوده بین اهواز و شیراز که کاروان‌ها می‌رفته‌اند و می‌آمده‌اند هنوز هم شاید آثار این جاده باشد و حتى در همان کتاب می‌نویسد از مدائن تجار ایرانى مال‌التجاره از راه خشکى به چین می‌فرستاده‌اند بنابراین ما راه داشته‌ایم ولى آقایان نمایندگان یقین بدانید در همان موقع هم اگر بودجه کل مملکتى منظم نبوده موفق نمی‌شده‌اند که راه داشته باشند این یک چیزى است که محال است یک مملکتى بودجه‌اش منظم نباشد و اقلام دخل و خرجش روى کاغذ معین و ارقام ریز و صحیح نباشد موفق به هیچ کارى بشود هر کارى می‌خواهد باشد بنده براى مثل عرض می‌کنم این کردستانى که من افتخار نمایند‌گیش را دارم ما نمایندگان کردستان همیشه فکر می‌کردیم که این کردستان وضعیتش چرا باید این طور باشد بالأخره بعد از مطالعات زیاد دیدم علتش این است که کردستان در یک گوشه‌اى واقع شده است آمدیم با اشخاص متخصص اشخاص فکور شور کردیم گفتند که اگر یک راهى آذربایجان را وصل بکند به خلیج‌فارس و از کردستان بگذرد هم کردستان از این گوشه‌گیرى خلاص می‌شود هم آذربایجان یک راهى براى صادرات خودش دارد و این فکر بسیار صحیحى بود از لحاظ اقتصادى کمیسیون‌هاى متعددى در وزرات راه تشکیل شد که نمایندگان کردستان حضور پیدا کردند و صورت مجلس امضا شد که این راه که اسم راهش را هم گذاشتند راه کرمانشاه به میان‌دوآب این راه ساخته بشود و هفت میلیون تومان هم برآورد کردند که این راه ساخته بشود وزیر راه وقت در مقابل عرایضی که من در مجلس شوراى ملى کردم در دوره گذشته و در دوره 14 برخاست و قول قطعى داد که این راه ساخته بشود پس از این همه دوندگى که ما کردیم در سال 1328 یک مبلغى در بودجه منظور کردند به نام قسمت راه اوباتو ولى قطعاً نمایندگان محترم هم مثل بنده متأثر خواهند بود اگر عرض کنم که در بودجه سال 29 یک قران براى راه‌سازى اختصاصى کرمانشاه به میان‌دوآب منظور نشده (صحیح است) خوب ما مى‌بینیم دولت وقت مى‌آید یک تعهدى در مجلس شوراى ملى مى‌کند که یک راهی را بسازد و بعد هم ما در امسال دو تا اعتبار براى وزرات راه تصویب کردیم یک اعتبار 220 میلیون ریال بود یک اعتبار هم 30 میلیون ریال که جمعاً 250 میلیون ریال می‌شود از این 250 میلیون ریال یک ریال براى این راه کرمانشاه به میان‌دوآب ننوشتند من کنجکاو شدم ببینم شاید فارس هم حقیقتاً مثل کردستان محروم بوده از این قسمت که براى او یک لایحه جداگانه آورده‌اند این بود که رفتم و پرونده امر را مطالعه کردم در کمیسیون بودجه دیدم که خیر خوشبختانه از لحاظ فارس و بدبختانه از لحاظ کردستان این طور نبود آقایان نمایندگان محترم مسبوق هستند که اعتبارات راه‌سازى دو قسمت دارد یک قسمت به طور کلى است یک قسمت به طور اختصاصى به طور کلى این که می‌نویسند تعمیرات جاده‌ها در ایران بنابراین کرمانشاه، کردستان و فارس همه شامل این قسمت می‌شوند یک قسمت هم اختصاصى است و بنده‏ اختصاصى را فقط براى آقایان می‌خوانم و الا در قسمت عمومى همان طور که سایر نقاط بهره‌مند شده. در اعتبار 30 میلیون ریالی را که به وزارت راه داده شده بنده سهم فارس را می‌خوانم آقایان توجه بفرمایند اول در صورت ریز 30 میلیون ریال اعتبار ساختمانى جاده‌ها سهم فارس اول ساختمان راه آرامگاه سعدى در شیراز دو میلیون ریال دوم راه شیراز به فیروز‌آباد یک میلیون ریال سوم راه آروبویر احمدى و ساختمان پل‌هاى دو راه شیراز و فیروز‌آباد دو میلیون ریال جمع پنج میلیون ریال در آن تقسیمى‌ که 220 میلیون ریال براى راه‌سازى ما معین کردیم نامه‌اى جناب آقاى دکتر طاهرى رئیس محترم کمیسیون بودجه مرقوم فرموده‌اند در تاریخ 18 مرداد 1329 به نمره 259 در آنجا سهمى‌ براى تمام ایران معین کرده‌اند بنده سهم فارس را مى‌خوانم (ارباب‌مهدى- آقا خواهش می‌کنم سهم بلوچستان را هم بخوانید) اجاره بفرمایید عرض کنم در آن قسمت در رقم 17 مى‌نویسد پل خان چهار میلیون ریال در رقم 19 مى‌نویسد داراب یک میلیون ریال جمع 5 میلیون ریال، 5 میلیون ریال در این قسمت 5 میلیون ریال در قسمت بالا جمعاً به حوزه فارس 10 میلیون ریال اعتبار راه‌سازى در سال 1329 داده شده است (امینى- در گیلان یک قدم برنداشته‌اند راه‌ها به کلى خراب است) در صورتى که بنده عرض کردم یک ارقام کلى است که فارس هم شاملش می‌شود یک رقم کلى است فرض بفرمایید تعمیر جاده‌هاى ایران که می‌نویسند تمام ایران شاملش می‌شود (حاذقى- آقاى اردلان فارس ما در ایران است کسى پنجه به مادر خودش نمی‌زند) بنده به فارس و فارسی‌ها یک دنیا ارادت دارم ولى بنده عرض می‌کنم جناب آقاى وزیر راه وزیر ما‌قبل جنابعالى آمد در پشت تریبون مجلس شوراى ملى تعهد کرد که من راه کرمانشاه به میان‌دوآب را می‌سازم هفت میلیون ریال هم خرج آن را برآورد کردند در ظرف این سه سال و سال 1328 هم یک قسمتش را شروع کردند که همان اوباتو باشد چرا در سال 1329 ابداً ابداً یک میلیون هم براى این راه اختصاص ندادند هیچ حسادتى در بنده نیست انشاء‌الله راه شیراز به اهواز عوض این که شوسه بشود آسفالت بشود من خوشحال می‌شوم ولى حقیقت این قضیه این است که شما باید توجه بفرمایید که سایر نمایندگان استان‌هاى دیگر هم یک توقعاتى دارند می‌آیند می‌گویند که شما خودتان در مجلس گفتید و وزیر مسئول هم تعهد کرد چرا نیمه تمام می‌گذارید؟ مگر ما جزو ایران نیستیم؟ این است که من مجبورم یک جوابى به آنها بدهم بنده به این لایحه هم جناب آقاى معدل رأى خواهم داد نگران نباشید ولى وظیفه نمایندگى به من می‌گوید بیایم اینجا عرایضى بکنم که اگر من در کمیسیون قوانین دارایى انجام وظیفه می‌کنم. در کمیسیون بازرگانى انجام وظیفه می‌کنم انتظار این را دارم که همکاران محترم من که در کمیسیون بودجه تشریف دارند رعایت این را بکنند که حوزه انتخابیه بنده هم از مزایایى که سایر نقاط بهره‌مند می‌شوند محروم نماند بنده در کمیسیون محاسبات کمیسیون بازرگانى و کمیسیون قوانین دارایى و کمیسیون انجمن‌هاى ولایتى عضویت دارم (آزاد- خلاف آیین‌نامه است فقط در سه کمیسیون مى‌توانید عضویت داشته باشید) نخیر کمیسیون محاسبات استثنا است بنده با کمال علاقه در این کمیسیون‌ها زحمت خودم را می‌کشم ولى یک وقت مى‌بینم که کمیسیون محترم بودجه 220 میلیون ریال هزینه راه‌سازى ایران را تقسیم می‌کند و یک ریال براى کردستان منظور نمی‌کند (وزیر راه- این طور نیست) این انصاف نیست جناب آقاى معدل خیال نکنید که من مخالفتى با این راه‌سازى دارم نه هیچ همچو چیزى نیست عرض کردم بنده به این لایحه شیراز و اهواز رأى هم خواهم داد براى این که کار خوبى است (دکتر معظمى- در قسمت برنامه آقاى اردلان ده میلیون براى کردستان هست) بنده نسبت به برنامه عرضى ندارم من در قسمت کمیسیون بودجه کار دارم آقاى وزیر راه هم اگر بیایند اینجا بفرمایند که منظور شده است من صورت را از اول تا آخر می‌خوانم یک قران براى کردستان منظور نشده من از آقاى وزیر راه بسیار راضى هستم مرد بسیار شریفى هم هستند خودشان کردستان تشریف برده‌اند می‌دانند که ما چه وضع بدى داریم. وقتی که جناب آقاى دکتر معظمى در کمیسیون بودجه تشریف دارند مثل این است که من خودم هستم همان طوری که من در کمیسیون قوانین دارایى هستم مثل این است که سایر آقایان هستند، من از طرف آقایان در بانک ملى می‌روم نظارت می‌کنم دود ممکن است چشم من را کور بکند اما تا آن اسکناس آخر خاکستر نشود من بیرون نمى‌آیم (احسنت) براى این که فکر می‌کنم الان 136 نفر وکیل به من نگاه می‌کند من هم همین طور در مقابل از آقایان توقع دارم چه مانعى دارد شما راهى را که ما شروع کرده‌ایم که آذربایجان را به خلیج‌فارس وصل می‌کرد ضمناً ما کردستانى‌ها هم استفاده می‌کردیم تمام می‌کردید پارسال یک قسمتش را در ماکو شروع کردند ولى همین طور ول کردند و رفتند بنده بیش از این‏

عرضى نمی‌کنم و استدعا می‌کنم آقایان توجه بفرمایید.

رئیس- آقاى وزیر راه بفرمایید.

وزیرراه- بنده از دقتى که جناب آقاى اردلان نسبت به ارقام بودجه کرده‌اند خیلى تشکر می‌کنم ولى در عین حال متأسفم که یک قسمت از اعتبارات وزارت راه را مطالعه فرموده‌اند و ایشان بالاخص به هیچ‌وجه به عقیده بنده حق نداشتند که این گله را بکنند که وزارت راه در کردستان کار نکرده است و آن راهى که مورد علاقه آقا است الان چهار کارگاه بزرگ در آنجا مشغول کار هستند عرض کنم اعتباراتى که وزارت راه دارد عرض کردم اعتبارات وزارت راه و راه‌سازى آنچه که مال سازمان برنامه است و آنچه که مال وزارت راه است روی‌ هم ریخته شده یک قسمت را برنامه می‌پردازد

+++

و یک قسمتش را وزارت راه و قسمت کردستان را وزارت راه پرداخت نکرده است و سازمان برنامه پرداخت کرده است (فرهودى- برنامه که مال این مملکت نیست) برنامه و وزارت راه که مال دو مملکت مختلف نیست مربوط به یک مملکت است یک اعتبارى است براى راه‌سازى ایران براى این که حساب و کنترل اینها را از یکدیگر تفکیک نمایند مال سازمان برنامه را یک قسمت انجام می‌دهد و مال وزارت راه را یک قسمت دیگر انجام می‌دهد از این لحاظ به کردستان آن اندازه‌ای که واقعاً می‌شود به آنجا اعتبار داده شود پیش‌بینى شده است و هیچ‌گونه جاى گله براى آقاى اردلان باقى نمى‌ماند و اما راجع به راه فهلیان این راه یک راه تجارتى است که مربوط به فارس تنها نیست مربوط به تمام کشور است و به علاوه این راه یک قسمتش ساخته شده است، پل‌ها ساخته شده فقط بعضى جاها هست که باید این پل‌ها را به هم اتصال بدهند که این راه قابل استفاده بشود و بنده خیال کردم که در این موضوع احتیاج به توضیح بیش‌ترى نباشد ولى معذلک بنده به عرض آقایان می‌رسانم که این راه از سال 1318 شروع شده است (سلطانى- از سال 1313) از 1313 و یک قسمت مهمى از راه‌هاى او ساخته شده و قسمتى که باید تمام شود اتصال بین پل‌ها است که شروع نشده و بلا‌استفاده مانده است و بنده خیال می‌کنم که این توضیح مختصر کافى باشد که آقایان قانع بشوند این راه یک جنبه خصوصى ندارد و مال تمام مملکت است و براى تمام کشوراست و نسبت به کردستان هم متأسفم که جناب آقاى اردلان اطلاع کافى نداشتند و بنده حاضرم که ایشان تشریف بیاورند وزارت راه و جریان را به عرض‌شان برسانم و گمان می‌کنم که قانع بشوند.

اردلان- تکذیب می‌کنم هیچ همچو چیزى نیست.

رئیس- آقاى حاذقى.

حاذقى- بنده وقتم را به جناب آقاى رضوى دادم.

رئیس- آقاى رضوى.

رضوى‌شیرازى- البته نظر به این که همکارى کامل مابین همه‏ی نمایندگان فارس است و تمام هم در موضوع مطالبى که نتیجه مربوط به فارس مى‌شود علاقمندى تام و تمام دارند آقاى حاذقى امروز صبح تشریف آورده بودند و ثبت‌نام فرموده بودند به همین خیال که اگر محتاج شود یک شخصى که فارسى باشد و مطلع باشد از کارها نام‌نویسى کرده باشد و توضیحى داده باشد بعد در این بین که بنده آمدم استدعا کردم و وقت‌شان را به بنده دادند (مکى- مگر ایشان فارسى نیستند) و من خیلى امتنان دارم که وقت‌شان را به من دادند و مخصوصاً می‌خواستم چند کلمه توضیح مختصرى عرض کنم که قبلاً مقدمه‌اى لازم است به عرض برسانم که این لایحه الان چند روز است که در مجلس آمده نمایندگان فارس به عنوان جمعى قبلاً از آقایان نمایندگان دیگر کسب اجازه کردند که موافقت بکند این لایحه را تقدیم بدارند 70 نفر از نمایندگان محترم به فارس ابراز علاقه کرده و نمایندگان فارس را ممنون کردند و این لایحه را که فوریت نداشت فوریتش را تقاضا کردند و تقدم براى آن قائل شدند اینها یک حمایت و مساعدتى بود نسبت به فارس که هیچ‌گاه نمایندگان فارس فراموش نباید بکنند و همه اهالى فارس هم امتنان و تشکر خودشان را از مجلس شورای ملى در باب این مساعدت دارند چنان که خود آقاى اردلان هم البته و با وجهه مساعدى نسبت به این عمل که انجام بگیرد نظر داشته است ایشان هم انتظار دارند و داشتند به این که کردستان هم که یک ناحیه عظیمى از کشور ما است البته از تمام مزایا و مساعدت‌هایى که مرکز کشور نسبت به نواحى و ایالات و ولایات می‌کند باید بهره‌مند شود و در این موضوع هم گمان می‌کنم که هیچ فردى از نمایندگان محترم نباشد که کمال علاقمندى نداشته باشد و در واقع هم باید به همین نحو باشد و وحدت به جا بیاورد، توضیح مختصرى که باید عرض کنم این است که چنانچه جناب آقاى وزیر راه فرمودند از سال 1313 تا کنون موضوع مزایاى این راه و ارتباط شیراز و اهواز یا فارس و خوزستان از نظر اولیای دولت و مردمان فارس محرز شد علت هم این است که تا بیست سال قبل تنها شارعى که مال‌التجاره‌ها و مسافرین را از ممالک بیگانه به مراکز کشور منتقل می‌کرد راه بوشهر به شیراز و شیراز به تهران بود و به این کیفیت در واقع این راهى که الان بوشهر را به شیراز متصل می‌کند و شیراز را به تهران این شارع دنیایى بود که در داخله ایران قرار داشت اما از بیست سال قبل یعنى از بیست سال هم یک قدرى بیش‌تر از موقعى که راه‌آهن کلنگ اولش به زمین خورد در سال 1306 و مخصوصاً از موقعى که راه‌آهن شروع به بهره‌بردارى کرد بالطبع این راه از بین رفت و به هیچ‌وجه من‌الوجوه مسافر که هیچ مال‌التجاره‌اى هم عملى نبود که از آن راه بیاید زیرا لازمه عبور و مرور قوافل و مال‌التجاره و مسافر این است که بندرى در کنار یک ناحیه‌اى وجود داشته باشد که کشتی‌ها آنجا بیایند و بتوانند پهلو بگیرند و بعد به وسایل موجود امروزى بتوانند حمل و نقل بار بکنند و آن وقت این بارها را به جاهاى دیگر برسانند چنانچه آقایان اطلاع دارند بندر بوشهر با داشتن هشتاد هزار جمعیت و این که عماراتش پنج طبقه و شش طبقه بود باز براى این جمعیت جا کسر بود امروز درست مثل خانه ویرانه شده که جز این که در و پیکرش را بردارند و ببرند خارج بفروشند هیچ کارى آنجا نمی‌کنند در حدود چهار پنج هزار نفر جمعیت بیش‌تر در این شهر نیستند آن هم یک عده‌اى که قسمت‌هاى ماهیگیرى و سایر خصوصیات دیگر آنها را مشغول کرده است و همچنین تمام منازل بین راه بوشهر و شیراز به همین روزگار خراب افتاده و البته در مرحله دوم هم راه شیراز به تهران متأسفانه اغلب نواحى کشور امید دارند که یک روزى این شعبه‌هاى اصلى و فرعى خط آهن از آنجا عبور کند و خود این ساختمانش براى مردم مورد استفاده قرار گیرد و از این بابت برخوردار بشوند و موجب باشد به این که آن شهر و دیار را در سر راه خود قرار بدهد و از فراموشى نجات بدهد ولى تمام نقشه‌ها را که خود آقاى وزیر راه مطالعه فرمودند متأسفانه در آنچه ساخته شده و نه در آنچه جزو نقشه است هیچ گوشه‌اى از راه‌آهن از نزدیک فارس هم عبور نمی‌کند حالا چه شده است که از قسمت راه‌آهن به این شدت از چندین فرسخ هم چه از این طرف و چه از آن طرف فارس محروم مانده است بنده نمی‌دانم خوب پس یک ناحیه‌اى از استان‌هاى قدیم این کشور و یک عده‌اى ایرانى که شاید در ایرانى بودنشان هیچ تردیدى نباشد و فارسیان هم بسیار واضح است که نسبت به آب و خاک و نسبت به کشور کمال علاقمندى و صمیمیت و فرمانبردارى دارند آن وقت راه‌شان از دست‌شان گرفته شده است از طرف دیگر با این که راه گرفته شده وضعیت مسافرت‌شان هم طورى است که اگر بخواهند به جایى مسافرت بکنند ناچارند تمام راه بین شیراز و تهران را طى کنند و از تهران بروند تنها بوشهر که بندر ما بوده از حیز انتفاع افتاده (صفوى- حالا بیش‌تر خواهد افتاد) سایر بنادر که هر کدام یک عواید مخصوص به خودش داشت از حیز انتفاع افتاده و بهترین شاهد گوشه و کنار بودن این است که از یک حادثه‌اى که در کنگان اتفاق افتاد یاد کرده شود و بهترین دلیل است براى توجه آقایان در گوشه افتادن فارس که 8 روز طول کشید تا این که مأمور مربوط بتواند بیاید در بوشهر و اطلاع بدهد به تهران که زلزله یا فلان حادثه آنجا اتفاق افتاده است خوب این مقدمات را عرض کردم براى این که ملاحظه بفرمایید جناب آقاى اردلان اگر بنا بود با تمام اقلامى ‌که ملاحظه فرمودید ده میلیون ریال که به مناسبت این که پول ما واحدش کوچک شده ده میلیون ریال می‌شود ولى حقیقت باید گفت یک میلیون تومان و براى این که تمام بهتر بفهمند در خارج یک میلیون تومان براى راه‌سازى استانى که 200 فرسخ طول و 180 فرسخ عرضش است و سیصد فرسخ فاصله بنادر آن است هیچ است و این راه هم از 1313 شروع شده است و پل‌هایش هم به تدریج تمام شده است اگر ملاحظه فرموده بودید و خیلى خوشحال شدم که خود جنابعالى توجه فرمودید که ما داریم یک اثر موجودى را احیا می‌کنیم این راه از زمان ساسانی‌ها از زمان هخامنشی‌ها همان طوری که فرمودید بوده چنانچه مستر ارل استین که اخیراً رفته بود راه‌هاى باستانى را کشف کند در کتابش ذکر کرده است که راه باستانى که در زمان هخامنشى مابین فارس و شوش و استخر بود، همین راهى بود که از شیراز و فارس می‌گذشته است و در زمان خلفاى بغداد هم که بغداد مرکز بود عبور مرور از این راه بود که قدم به قدم، وجب به وجب قدالله ابن جعفر در رساله الخراج و مسالک‌الممالک تألیف ابن خورداد به اسم برده است تمام اینها را دلم می‌خواست تشریف ببرید ببینید با این اوصافى که از آبادى آنجا اسم مى‌بر د امروز بیش از یک ویرانه‌اى نیست پس در مرحله آخر بنده این مختصر را عرض کردم براى خاطر این که آقایان تصدیق بفرمایند مادامی‌که یک امرى به منتها درجه لزوم و شدت برسد و براى این که وضعیت شیراز را از این گوشه‌اى و کنارى در بیاید به اندازه‌اى که یک نفر مسافر بتواند به یک وسیله نزدیکى و از یک راه نزدیکى به دریا مربوط شود دولت به فکر این بود که لایحه‌اى بیاورد و نمایندگان فارس این اقدام را اصرار می‌کردند و لایحه به مجلس آورده شد و بنده در مرحله آخر تشکر می‌کنم که همه آقایان نمایندگان محترم هم منتى گذاشتند و این لایحه فارس را مقدم داشتند و اظهار لطف فرمودند (احسنت)

رئیس- پیشنهاد کفایت مذاکرات رسیده

+++

قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد کفایت مذاکره می‌نمایم. ملک‌مدنى‏

رئیس- آقاى ملک‌مدنى

ملک‌مدنى- بنده گمان می‌کنم اغلب آقایان نسبت به این لایحه موافقت داشته باشند حتى جناب آقاى اردلان که تذکرات مفیدى دادند اعلام فرمودند که موافقند و بنده چون کار زیادى مجلس دارد توضیح زیادى نمی‌دهم ولى این قسمت را متذکر می‌شوم فارس از موقعى که راه‌آهن ساخته شده به کلى از مرکز ورافتاده و باید به این استان بیش‌تر توجه بشود (صحیح است) محل تردید هم نیست که همیشه آنجا آباد بوده و واقعاً وضعیت آنجا الان طورى است که کمک بیش‌ترى باید به آنجا بشود و کمک به فارس هم مانع از کمک به کردستان و مناطق دیگر نیست البته خود راه‌سازى از جمله ضروریات زندگى است از این جهت بنده پیشنهاد کفایت مذاکرات کردم امیدوارم آقایان هم موافقت کنند که این لایحه به زودى بگذرد تا قدم‌هایى براى اصلاحات برداشته شود (صحیح است)

رئیس- چون مخالفتى اظهار نشده رأى گرفته می‌شود به کفایت مذاکرات آقایانى که موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد پیشنهاداتى رسیده قرائت می‌شود

( به شرح زیرقرائت شد)

تبصره ذیل را به قانون ساختمان راه شیراز- اهواز پیشنهاد می‌کنم:

تبصره- وزارت راه مکلف است راه اهواز به خرمشهر و راه اندیمشک به شوشتر را از محل اعتبارات مصوبه دایر نماید فرهودى‏

رئیس- اولاً باید عرض کنم که چون لایحه مالى است یک شورا است و فوریتش هم قبول شده است مثل دو شورا می‌شود و در پیشنهادات پنج دقیقه بیش‌تر مطابق ماده 123 نمی‌شود توضیح داد و آقاى فرهودى این پیشنهاد‌تان مربوط به این راه نمی‌شود و یک راه علیهذا است (مکى- آقاباید نفت مطرح شود)

فرهودى- اجازه بفرمایید تا عرض کنم این راه شیراز به اهواز با بیانى که شد براى این است که یک جریان تجارت و رفت و آمدى بین فارس و خلیج‌فارس باشد و الا راه بین خود شیراز به اهواز مقصد بالاصاله نیست و مقصد این است که فارس بتواند به این وسیله از بندر خرمشهر استفاده کند براى این که بتواند از بندر خرمشهر استفاده کند و این 30 میلیون ریالى که حالا اعتبار می‌گیرند و آن اعتباراتى که فعلاً خرج کرده‌اند به مصرف حقیقى خودش برسد لازمه‌اش این است که راه بین اهواز و خرمشهر دایر باشد تا این که این راه مفید باشد و الا بدون راه خرمشهر این راه فایده‌اى نخواهد داشت یک راه عادى مسافرى است بین شیراز و اهواز بنده گمان می‌کنم که توضیحات کافى هم براى لزوم ساختمان این راه داده نشده یکى از موجباتى که خیال می‌کنم در تقدیم این پیشنهاد یا در آن عملى که سابق شده است براى راه شیراز و اهواز موجود بوده است این بوده است که این دو ایالت بزرگ به هم مربوط باشد و خلطه و آمیزش داشته باشد و یک قدم در راه توحید مردم ایران برداشته شود و براى این که خوزستان صحیح نیست که فقط با یک راه با ایران ارتباط داشته باشد. با یک راه با ایران مربوط باشد حق این است که با راه‌هاى مختلف ارتباط داشته باشد و چه بهتر که یک راه هم به فارس داشته باشد تا اهالى این دو ایالت کاملاً با هم آمیزش داشته باشد و پاره‌اى حرف‌ها که هست بالطبع از بین برود و این راه شیراز به اهواز هم علاج این درد را نمی‌کند آنچه علاج درد می‌کند این است که از بندر خرمشهر براى واردات مملکت استفاده بشود بنابراین حق این است که وزارت راه توجه کند راجع به راه بین خرمشهر و اهواز یک قراردادى هم گویا با یک کنترات‌چى مشغول این کار نشده است بنابراین می‌خواستم که آقاى وزیر راه اینجا توضیح بدهند که قسمت راه بین اهواز و خرمشهر را هم قطعاً ترتیبش را کى خواهند داد چون بدون این راه هیچ فایده‌اى نخواهد داشت، یک پیشنهاد دیگرى هم دارم براى این که مزاحم نشوم اگر اجازه بفرمایید حالا توضیح آن را هم بدهم.

رئیس- آن پیشنهاد علیحده است در موقع خودش بفرمایید.

فرهودى- ضمناً این پیشنهاد را هم پس می‌گیرم.‏

رئیس- ماده 120 قرائت می‌شود براى این که آقایان توجه داشته باشند پیشنهاداتى که می‌شود باید مربوط به موضوع باشد و خارج از موضوع نباشد.

( به شرح زیر قرائت شد)

ماده 120- نمایندگان حق دارند نسبت به هر یک از مواد اصلاحاتى پیشنهاد نمایند مشروط بر این که آن پیشنهاد کاملاً مربوط به موضوع لایحه باشد کلیه اصلاحاتى که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد می‌شود باید کتبى باشد و ماده‌اى را که اصلاح پیشنهادى مربوط به آن است تصریح نماید به اصلاحاتى که به تشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع لایحه باشد ترتیب اثر داده نمی‌شود و به قرائت آن اکتفا می‌گردد.

رئیس- پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملى.

پیشنهاد می‌کنم تبصره‏ی زیر به ماده‏ واحده علاوه شود.

تبصره- دولت مکلف است صدى پنجاه از کالاهاى انحصارى و احتیاجات وزارتخانه‌ها را از طریق بندر بوشهر وارد و به داخله‏ی کشور حمل نماید.

صفوى

رئیس- الان ماده 120 را براى همین موضوع گفتم قرائت کنند که وقت مجلس تضییع نشود آخر چرا وقت مجلس را تضییع می‌کنید برخلاف آیین‌نامه است.‏

( مکى- بلکه می‌خواهید امروز نفت مطرح نشود)

صفوى- این راه از نظر حمل مال‌التجاره است‏.

رئیس- پیشنهاد دیگر آقاى فرهودى قرائت مى‌شود.

پیشنهاد می‌کنم در ماده‏ی واحده به جاى جمله « هزینه نشود » « خرج نشود » گذاشته شود.

رئیس- آقاى فرهودى بفرمایید.

فرهودى- به طور کلى در قوانینى که ما مى‌نویسیم از حیث عبارات و کلیات آن دقتى که حقاً بایستى بشود نمى‌کنیم و این کار صحیح نیست که از مجلس شورای ملى یک قوانینى روى علاقه به موضوع بگذرد بدون این که در عبارات آن دقت کافى شده باشد چنانچه لایحه براى دفع ملخ در مجلس شوراى ملى تصویب کردیم و در مجلس سنا ایرادى گرفتند و تصحیح کردند، حالا هزینه یک کلمه‌اى است که به معنى مخارج است و یک اسمى است و از این اسم فعل نساخته‌اند هزینه شدن یا هزینه نشدن این هزینه را اگر هم صحیح بوده بایستى در موقعى که بودجه می‌نویسند به جاى مخارج بنویسند هزینه اسم است و فعل از آن ساخته نشده و چیزى نیست که بشود فعل ساخت حالا اینجا نوشته‌اند که اگر اعتبارات هزینه نشود چه عرض کنم این در مورد حق این است که به جاى هزینه خرج نوشته بشود، خرج که هزینه نشده است ضمناً تقاضا شده بود که جنابعالى (اشاره به وزیر راه) راجع به این راه میان خرمشهر و اهواز هم یک توضیحى بدهید.

رئیس- آقاى وزیر راه‏

وزیر راه- اصلاح عبارتى که جنابعالى پیشنهاد فرمودید بنده موافقت دارم اشکال ندارد اما راجع به راه اهواز و خرمشهر بنده خیال مى‌کنم که به قدر کافى اطلاع داشته باشید که قراردادش بسته شده است و شروع خواهد شد منتها آقایان بسیار عجله دارید، بعضى کارها خم رنگ‌رزى نیست که بنده بیندازم تویش و کارش تمام بشود بایستى ماشین‌آلات وارد بشود تا این کار شروع شود و بنده قول می‌دهم که عنقریب این کار شروع خواهد شد و جنابعالى و همچنین سایر آقایان را از نگرانى خارج می‌کند

رئیس- با اصلاحى که پیشنهاد شد و آقاى وزیر راه قبول کردند رأى می‌گیریم که به جاى هزینه خرج نوشته بشود آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (عده زیادى برخاستند) تصویب شد پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود.

(به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم عبارت نظر به اهمیت اقتصادى راه شیراز، اهواز لزوم انجام عملیات ساختمانى راه مزبور از صدر ماده واحده و عبارت (اعتبار نامبرده قابل انتقال به سال بعد بوده و آنچه در سال جارى هزینه نشود در سال بعد قابل مصرف می‌باشد) حذف شود دکتر هدایتى‏

رئیس- بفرمایید.

دکتر هدایتى- همین طور که آقاى فرهودى فرمودند قانون‌نویسى و ماده‌نویسى یک شرایطى دارد قوانین باقى مى‌ماند و مورد تفسیر قرار می‌گیرد در این ماده واحده دو قسمت هست که زاید است یکى صدر ماده است که گذاشته شده است که اگر توجه بشود باید هم گذاشته بود ولى جایش در مقدمه است نه در متن ماده واحده، مى‌نویسد نظر به اهمیت اقتصادى راه شیراز به اهواز و لزوم اتمام عملیات ساختمانى راه مزبور، این قسمت چه ضرورت دارد که جزو ماده باشد؟ مقدمه‌سازى جزو ماده نباید باشد، مقدمه را در آن لایحه‌اى که آقاى وزیر تهیه فرموده‌اند گذاشته‌اند نظر به این که فلان .... در ماده لازم نیست در قانون‌نویسى مجلس شورای ملى تصمیم می‌گیرد احتیاج به استدلال هم ندارد، استدلال هم در مقدمه باید باشد، از این جهت بنده پیشنهاد کردم که نظر به اهمیت اقتصادى این همه صغرایى که گذاشته شده است حذف بشود قسمت دوم ذیل ماده است که اعتبار نامبرده قابل انتقال به سال بعد بوده و آنچه در سال جارى هزینه نشود در سال بعد قابل مصرف می‌باشد این هم زاید است براى این که بنده عقیده‌ام راجع به بودجه یک مرتبه دیگر هم اینجا

+++

عرض کردم. بودجه مملکت یا هر بودجه دیگر پیش‌بینى عایدات و مخارج است درست نیست که ما یک خرج را پیش‌بینى کنیم بدون این که در مقابل عایدى براى آن در نظر گرفته شده باشد، براى سال آینده از عایدات سال آینده باید پیش‌بینى بشود نه این که از عواید امسال براى سالى که در پیش داریم و بعد مى‌آید از این جهت بنده این پیشنهاد را کردم که هم قسمت اول صدر ماده و هم ذیلش حذف بشود.

رئیس- آقاى وزیر راه بفرمایید.

وزیر راه- عرض کنم در اصلاح عبارتى که فرمودند با این که تصور نمی‌کنم اطناب محمل باشد و لزومى‌نداشته باشد بنده موافقم ولى از لحاظ قسمت دیگر چون سال ساختمانى ما تقریباً تمام شده است و اگر اعتبارى براى ساختمان راه بود قاعدتاً براى اول سال بعد خواهد ماند که در اول سال بعد شروع به ساختمان خواهد شد (دکتر هدایتى- پس با آن قسمت اول موافق هستید) بلى این است که من خواهش مى‌کنم با این قسمت موافقت کنید که باقى بماند و بنده هم با آن قسمت اول موافقت می‌کنم.‏

رئیس- قسمت اول این ماده حذف می‌شود چون پیشنهاد حذف است نمی‌شود رأى گرفت ممکن است این قمست را در موقع رأى به عنوان تجزیه پیشنهاد کنید (دکتر هدایتى- خیلى خوب) دو مرتبه ماده واحده قرائت می‌شود

(به شرح سابق قرائت شد)

رئیس این مقدمه حذف بشود؟

دکتر هدایتى- این مقدمه را که در صدر ماده استدلال کرده‌اند و نوشته‌اند نظر به فلان و به فلان عرض کردم در خود مقدمه باید نوشته شود در متن ماده لازم نیست آقاى وزیر راه هم موافقت کردند.

رئیس- بسیار خوب در موقع رأى با این قید رأى می‌گیریم، قسمت دوم را هم که استرداد فرمودید؟ (دکتر هدایتى- بلى پس گرفتم) پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود.

پیشنهاد مى‌کنم بودجه راه شیراز به اهواز از اعتبار برنامه‏ی 7 ساله تأمین شود اسلامى‏

رئیس- آقاى اسلامى‌بفرمایید.

اسلامى- بنده مخالف با ساختمان راه شیراز به اهواز نیستم و آقاى وزیر راه اینجا در لزوم ساختمان این راه استناد به پل‌ها و ساختمان‌هایى که در آنجا شده است کرده‌اند چون آنجا نصف راه یا بیش‌تر کارهایش انجام شده است خوب است که این راه تمام بشود بنده هم این دلایل ایشان را قبول دارم و به همین دلایل ایشان استناد مى‌کنم به این موضوع که در یکى از این ماه‌هایى که یک دوازدهم مطرح بود یک نظرى برحسب پیشنهاد بنده و سایر آقایان نمایندگان مازندران تقدیم و تصویب شده بود که راه‌هاى نیمه تمام یعنى راه‌هایى که قبل از شهریور 1320 ساختمان شده بود ولى تمام نشده بود جزو برنامه اولیه وزارت راه باشد متأسفانه با این که قانون شد و با تمام فعالیتى که آقاى مهندس شریف ‌امامى در وزارت راه مى‌کنند این تبصره اجرا نشده است و این جرم است آقاى مهندس شریف‌ امامى و باید به هر ترتیبى به هر نحوى که هست طبق همین دلایلى که اینجا اقامه گردید این راه‌هاى نیمه تمام که در کشور هست کامل بشود و از جمله راه هراز است خود آقا تشریف آوردید سوار با اسب 18 کیلو‌متر رفتید ملاحظه کردید که چندین پل تمام شده است تونل‌هاى خیلى عظیم که بعضى از آنها 4 مقابل این تونل کندوان است تمام شده است و حالا آغل گوسفندها شده است بود یا نبود آقاى وزیر راه؟ بفرمایید آن تونل اولى تونل گزند که رفتیم کنار قهوه‌خانه بود چاى خوردیم تمام شده است یا نشده است (وزیر راه- بلى بود) پس بنده بنا به فرمایش شما که این هراز تمام شده است و ده فرسخش قابل عبور مرور است آن ده فرسخش هم تونل‌ها تمام شده است فقط چند تا پل مى‌خواهد عقیده دارم که طبق آن قانون اقدام براى اتمام آن بنمایند اما راجع به پیشنهادى که بنده کرده بودم که از برنامه بودجه این کار تأمین بشود یکى از کارهاى اساسى یعنى از اولین هدف‌هاى اساسى که باید سازمان برنامه 7 ساله بکند راه‌سازى است بنده در آن کتابچه‌ای که هر دو ماه منتشر می‌کنند ملاحظه کردم که سى میلیون ریال هر ماه می‌دهد به وزارت راه مطابق قانون برنامه که الان موقعش نیست و الا بنده عین ماده را می‌خواندم ماده 4 متذکر است که بایستى تمام امور برنامه به نسبت مساوى در استان‌ها قسمت شود (صدرى- در ظرف 7 سال) بنده عرض مى‌کنم برنامه هیچ یک از موادش را اجرا نمى‌کند درست برعکس آن اجرا می‌کند یکى از آن موارد این است که قانون گفته بایستى بودجه به طور تساوى در استان‌ها قسمت شود بنده مى‌پرسم از آقاى وزیر راه این سى میلیون ریالى که در هر ماه برنامه می‌دهد در وزارت راه کجا قسمت می‌شود؟ چه کار می‌کنند؟ حالا بنده نمی‌خواهم مخالفت کنم با ساختمان راه‌آهن تبریز بنده مخالفتم براى این است که امروز روزى نیست ساختمان راه‌آهن به درد بخورد با طیارات و با این وسایلى که ساخته شده راه‌آهن هیچ ارزشى ندارد ولى یک کارى است که شروع کرده‌اید بنده عقیده دارم که امروز مملکت ما احتیاج به یک متر راه‌آهن ندارد چون هر یک متر مساوى است با یک صندوق طلا براى راه‌آهن یعنى هر یک متر یک صندوق طلا خرج مى‌برد این است که با این وسایل نقلیه و با این اوضاع دنیا احتیاجى به آن نیست و چون برنامه 7 ساله پول‌ها را نفله مى‌کند و این راه هم راه خوبى است راه شیراز به اهواز لااقل خوبى که دارد این است که چند نفر در چند ماه مشغول کار مى‌شوند بنده از این نظر بیش‌تر موافقت دارم تا از نقطه نظر اقتصادى براى این که آن مجله‌اى که نوشته است از نظر اقتصادى بنده به آن اهمیت نمى‌دهم بنده این قسمت را اهمیت مى‌دهم که چند نفر بیکاره در این راه مشغول کار می‌شوند چون کار خوبى است و از آن جهت که برنامه 7 ساله پول‌ها را نفله نمى‌کند بنده این پیشنهاد را کردم که آقایان موافقت بکنند این سى میلیون ریال را برنامه 7 ساله بدهد به وزارت راه و تمنا مى‌کنم آقایان موافقت کنید.

رئیس- آقاى حاج آقا رضا رفیع‏

رفیع- بنده مى‌خواستم پیشنهاد کنم که این لایحه از دستور خارج بشود ولى اگر بگذرد رأى خواهم داد چرا؟ براى این که اغلب نمایندگان گرفتارند پیش موکلین خودشان مى‌گویند پیشنهاد کردند راجع به راه: حرف زدند و شما هم ساکت ماندید، اغلب راه‌ها خراب است و این تقاضا هم همه‏ افراد نمایندگان براى اصلاح راه شیراز مثل خود وکلاى شیراز موافقند ولى این هم ملاک نمى‌شود که سایر نقاط درست نشود من از وزیر راه تقاضا دارم که برخیزد و بگوید در ضمن این که این لایحه را تصویب می‌کنید چه چیزها را ما در نظر داریم حالا از برنامه یا از سایر جاها، الان راه طالش و بندر پهلوى به آستارا به قدرى خراب است که با تمام آن وضعیات و جنگل‌هایى که دارد هیچ‌گونه کمک نمی‌کنند، خواهش می‌کنم در این موقع که این لایحه مطرح است سایر نقاط را هم در نظر بگیرید الاهم فالاهم تمام راه‌ها را اصلاح کنید حالا اگر نمى‌شود در بودجه‏ کل، از بودجه برنامه به قول آقاى اسلامى تأمین بفرمایید.

مکرم- خراسان را هم بفرمایید.

رئیس- آقاى وزیر راه‏

وزیر راه- عرض کنم حضورتان آنچه مسلم است وزارت راه نسبت به کلیه‏ راه‌هاى مملکت علاقمند است که به صورت آبرومندى آنها را بسازد و هم نگاهدارى کند ولى متأسفانه بودجه ناچیزى که به وزارت راه داده می‌شود تکافو نمی‌کند که هم راهدارى را به وجه احسن انجام دهد و هم این که یک راه‌هاى جدیدى که مورد علاقه آقایان نمایندگان است و نهایت لزوم را هم دارد بسازد معهذا سعى خواهد شد که تا حدود امکان در تمام مراحل راه‌ها هم که فعلاً موجود است به وجه احسن نگاهدارى کند و راه‌هایى که از لحاظ اقتصادى مورد احتیاج اهالى است هر چه زودتر بسازد پیشنهادى که جناب آقاى اسلامى فرمودند این در ماهیت امر تغییرى نمی‌دهد براى این که بنده تصور نمى‌کنم بین آنچه از خزانه دولت داده مى‌شود چه از طریق برنامه باشد و چه از طریق وزارت دارایى تفاوتى باشد در ماهیت امر تغییرى نمى‌دهد (اسلامى- چرا لااقل سه میلیون کم‌تر حیف و میل مى‌شود) آنچه که وجه پرداخت مى‌شود به برنامه از بودجه کشور است و از خزانه ملت است فرقى نمى‌کند چه از سازمان برنامه باشد چه از وزارت راه باشد و بنده عرض می‌کنم که سازمان برنامه در مورد راه‌سازى و راه آهن آن اندازه‌اى که در قانون پیش‌بینى شده است کار خودش را کرده است (اسلامى- فقط در یک جا کرده است) در حدودى که اعتبار در اختیار داشته است وظایف خودش را به وجه احسن انجام داده است و اگر آقایان علاقه دارند براى راه هراز بنده ایرادى به جنابعالى ندارم آن هم از راه‌هاى مهم است و باید ساخته بشود و امسال هم مختصرى در حدودی که توانى بود براى راه هراز پیش‌بینى و تأمین شد ولى البته انجام آن در سال آتیه است و امسال مقدور نیست و بایستى به تدریج تکمیل بشود و بنده اطمینان دارم که این راه که مورد علاقه آقایان نمایندگان مازندران است در اولین سال از بودجه سازمان برنامه منظور مى‌کنم تا آقایان از این نگرانى خارج شوند (رفیع- راجع به گیلان چیزى نفرمودید) براى گیلان هم آن راه طالش را که فرمودید پل‌هایش خراب شده بود آنها را هم از اعتبار سى میلیون ریال براى ترمیم پل‌هاى آنجا در نظر گرفته شده است و به محض این که در هفته آتیه از طرف کمیسیون بودجه اعتبار کافى داده شد اقدام خواهد شد.

شوشترى- آقاى اسلامى‌ با این توضیحاتى

+++

که فرمودند خواهش مى‌کنم پیشنهادتان را پس بگیرید.

اسلامى- بنده پس گرفتم.

رئیس- پیشنهاد آقاى دکتر هدایتى قرائت مى‌شود.

( پیشنهاد به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم چهار میلیون ریال از مبلغ مذکور در ماده واحده به آسفالت راه تهران و ورامین تخصیص داده شود. دکتر محمد‌على هدایتى‏

دکتر هدایتى- با این زمینه‌اى که فراهم آمده است و یک عده هم صحبت کردند و از طرفى جناب آقاى وزیر راه به بنده اطمینان دادند که بودجه آن را تأمین فرموده‌اند از این جهت پیشنهادم را پس مى‌گیرم.

رئیس- تأسیس و نگهدارى راه در مملکت مورد هیچ تردید نیست براى این که راه‌ها در مملکت مثل شریان‌ها در بدن می‌باشند (نمایندگان- صحیح است) آقاى وزیر راه باید دقت بکنند و خود آقایان نمایندگان نیز مراقبت خواهند کرد که همه جا در مورد و موقع خودش ساخته بشود پیشنهاد آقاى اسلامى قرائت مى‌شود.

( به شرح زیرقرائت شد)

ریاست محترم مجلس شورای ملى- پیشنهاد می‌کنم که به جاى کلمات (کل کشور) وزارت راه گذاشته شود. عباس اسلامى.

رئیس- آقاى اسلامى ‌بفرمایید.

اسلامى- چون آقاى وزیر راه فرمودند که تفاوتى نمی‌کند خواستم عرض کنم خیلى تفاوت می‌کند بنده اینجا یک روز قبل از دستور و یا یک موقع مناسبى که وقت داشته باشند جریان کار برنامه را تشریح می‌کنم که تا مسلم بشود بر جنابعالى که خیلى فرق می‌کند براى این که این 30 میلیون ریالى که وزارت راه براى راه شیراز و اهواز مصرف مى‌کند اقلاً یک راهى ساخته می‌شود حالا بنده عرض نمی‌کنم که خیلى چیزها ساخته می‌شود این 30 میلیون ریال هم در سازمان برنامه مثل سال گذشته لوطى‌خور می‌شود به این جهت خیلى فرق می‌کند ولى چون آقاى معدل و آقایان دیگر خواهش کردند بنده آن پیشنهادم را پس می‌گیرم راجع به این پیشنهاد چون در آنجا نوشته شده که اگر امسال مصرف نشد بودجه‌اش از اعتبارات ذخیره بودجه تأمین شود (وزیر راه- این طور نیست آقا) این طور است یعنى از اعتباراتى که در بودجه کشور است و مصرف نمی‌شود و باقى می‌ماند این 30 میلیون ریال از آنجا تأمین بشود از این صریح‌تر که چیزى نیست حالا بنده ماده را می‌خوانم مبلغ 30 میلیون ریال از محل صرفه‌جویی‌هاى کل کشور بنده اینجا (کل کشور) را گفتم حذف شود و صرفه‌جویی‌هاى وزارت راه شود حالا دلیلش چیست؟ (قبادیان- بودجه وزارت راه کم است اعتبار ندارد) (بهادرى- چرا ندارد؟) آقا بنده دلیل مى‌آورم اگر قانع نشدید آن وقت پس می‌گیرم عرض کنم الان 21 میلیون تومان گویا بودجه ساختمانى وزارت راه است یا 18 یا 21 میلیون تومان درست نمی‌دانم این اعتبار براى تمام راه‌هاى کشور فرض بفرمایید راه اینجا تا کرج را که در امسال به مناقصه گذاشته‌اند وزارت راه اعتبارى به مبلع یک میلیون تومان براى ساختمان این راه داده خیلى به آسانى می‌خواهم این را روشن کنم که آقایان بدانند ذخیره هست یک میلیون تومان مصرف مى‌کند وزارت راه براى ساختن راه اینجا به کرج؟ آقا این یک میلیون تومان که امسال همه‌اش مصرف نمی‌شود به چه مناسبت؟ براى این که در ظرف این 5 یا 6 ماه که این راه ساخته نمی‌شود بنابراین 200 یا 300 هزار تومان باقى می‌ماند همین طور از سایر راه‌ها وزارت راه در آخر سال 1329 ذخیره خواهد داشت این است که بنده پیشنهاد کردم که از این ذخیره وزارت راه مصرف بشود براى این کار و اگر کم آمد از بودجه کل کشور تأمین بشود این پیشنهاد بنده بود.

رئیس- آقاى وزیر راه بفرمایید.

وزیر راه- عرض کنم امسال با این که آقایان نمایندگان محترم نهایت لطف را ابراز فرمودند و بودجه وزارت راه را کمى زودتر به وزارت راه ابلاغ فرمودند معذلک در ماه هفتم به وزارت راه ابلاغ شد و تمام پیش‌بینى شد چون فصل ساختمانى در بعضى نقاط منقضى شده است در آنجا پیش‌بینى شد اعتباراتى که به راه‌هاى مختلف تخصیص داده شده است براى سال آتیه مورد عمل بتواند قرار بگیرد و مورداستفاده خواهد بود این است که با بودن چنین تبصره‌اى در ماده واحده به هیچ‌وجه وزارت راه صرفه‌جویى نخواهد داشت که از آن محل بتواند راه‌سازى کند و خود جنابعالى آقاى اسلامى از این موضوع مستحضرند و براى این که راجع به راه هراز نگران نشوید که چون حالا هوا سرد است و فصل ساختمان منقضى شده و اعتبارات آنجا به مصرف نرسیده و این اعتبارات برمی‌گردد به خزانه بنده به ایشان گفتم که این پول براى تعمیر راه هراز باقى خواهد ماند متأسفانه باز هم این موضوع را تکرار فرمودند و این یک اشتباهى است که براى ایشان پیش آمده و بنده امیدوارم که با توضیحى که خدمت‌شان دادم پیشنهاد‌شان را پس بگیرند (اسلامى- بنده چون آقاى نمایندگان فارس می‌فرمایند پس می‌گیرم)

رئیس- پیشنهاد آقاى صفوى قرائت می‌شود.

( به شرح زیرقرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس- پیشنهاد مى‌کنم تبصره زیر به ماده واحده اضافه شود.

تبصره- دولت مکلف است از این اعتبار راه هندیجان- خلف‌آباد را هم تسطیح نماید- صفوى‏

رئیس- آقاى صفوى بفرمایید.

صفوى- عرض کنم بنده البته کمال علاقمندى را به ساختمان این راه دارم ولى از آقایان نمایندگان محترم هم استدعا دارم چند دقیقه هم به عرایض بنده گوش بدهید عرض کنم این راه خیلى خوب است از نظر این که شیراز را به راه‌آهن نزدیک می‌کند ولى توجه داشته باشید که تا به حال تمام مال‌التجاره‌اى که در جنوب ایران و مرکز مصرف می‌‌شد و آقایان تجار وارد مى‌کردند از راه بوشهر بود یعنى بازرگانى از دریاى آزاد یگانه بندر مهمش بندر بوشهر بود وارد می‌کرده وقتى که تصمیم گرفته شد که راه‌آهن در خوزستان به وجود بیاید و آنجا بندر شود از آن تاریخ همان طور که اینجا گفته شد تجارت بوشهر نکث پیدا کرد بوشهر یک بندرى بود که تا 25 سال قبل شاید 60 یا 70 هزار نفر جمعیت داشت و عده زیادى تجار مهم در آنجا سکنا داشتند خانه داشتند عمارت‌هاى 5 طبقه، 6 طبقه آنجا بود این بندر خیلى اهمیت داشت ولى وقتی که راه‌آهن در خوزستان احداث شد رفته رفته بوشهر فقیر شد مردمان آنجا پریشان شدند مال‌التجاره از آنجا وارد نشد مردم بیچاره شدند و به بنادر عربى مهاجرت کردند و الان آنجا یک مشت مردمان بیچاره و پریشان روزگار که هیچ ندارند در آنجا ساکنند بنده همان طورى که عرض کردم علاقه دارم که شیراز به راه‌آهن نزدیک شود ولى الان باز هم چون راه نیست تجار مجبورند آنهایی که نزدیک‌ترند بار کمى از طریق بوشهر وارد می‌کنند و ما هم می‌رویم از آقاى وزیر دارایى خواهش مى‌کنیم و التماس مى‌کنیم به وزارت دارایى که یک مقدار از کالاهاى انحصارى از آنجا بیاید و مردم آنجا اقلاً یک نان و خرمایى داشته باشند و از بین نروند این عدم توجه به بوشهر نتیجه وخیمى دارد خواهش می‌کنم که توجه بفرمایید وقتى که بوشهر فقیر شد و مردم مهاجرت کردند و رفتند نتیجه سیاسى آن بسیار وخیم است البته کشتى می‌آید در خرمشهر اسکله هم ساخته شده کشتى می‌آید پهلو می‌گیرد و مال‌التجاره را هم پیاده می‌کند همان طورى که آقاى فرهودى رفیق عزیز بنده فرمودند راه خرمشهر به اهواز دیگر کسى فکر نمی‌کند که اگر از بوشهر مال‌التجاره‌اى وارد بکند به صرفه او خواهد بود بنابراین بنده این پیشنهاد را کردم براى این که توجه آقاى وزیر راه و آقاى وزیر دارایى را به این موضوع جلب کنم که مردم بوشهر امیدشان به دولت است این کار که مانعى ندارد براى ساختن سد رودخانه موندو کشاورزى دردشتى بنده دو سال قبل مکرر خدمت آقاى شریف امامى رئیس بنگاه آبیارى رسیدم که این سد ساخته شود ولى به جایى نرسید.

رئیس- آقاى صفوى بیانات‌تان خارج از موضوع است‏.

صفوى- الساعه تمام می‌کنم استدعا می‌کنم که یک توجهى بفرمایند که با ساختن راه شیراز به اهواز بوشهر به کلى از حیز انتفاع نیفتد و مردم آنجا بیش از این فقیر و بیچاره نشوند.

وزیر دارایى- اجازه می‌فرمایید؟

رئیس- بفرمایید.

وزیر دارایى- راجع به این لایحه خواستم به استحضار مجلس محترم برسانم که از نظر اطلاعاتى که شخص خود بنده در زمان تصدى وزارت راه داشتم وقتى که همکار محترم بنده جناب آقاى شریف‌امامى این موضوع را پیشنهاد فرمودند بنده بلافاصله با وجود اشکالات زیاد مالى که داریم با این نظر موافقت کردم و لایحه را امضا کردم و تقدیم مجلس شوراى ملى شد همان طور که جناب آقاى صفوى الان اینجا تذکر فرمودند امروز بین فارس و خوزستان در حقیقت هیچ رابطه مستقیمى از حیث راه وجود ندارد و مخصوصاً قسمت اعظم اجناس و مال‌التجاره‌اى که با راه‌آهن از بنادر خرمشهر و شاهپور بار می‌شود و باید به فارس برود مجبور است که یک دور قمرى سیر بکند و بالنتیجه قسمت اعظم از اجناس و کالاها به فارس گران‌تر از سایر نقاط می‌رسد و این راه که معروف است در وزارت راه به راه فهلیان اگر ساخته شود قسمت عمده‌اى از اشکالات اهالى محترم فارس مرتفع می‌شود بنابراین بنده خواهش می‌کنم که مجلس محترم نظر و اراده خود را

+++

راجع به این قانون اعلام بفرمایند اما راجع به فرمایشات جناب آقاى صفوى در خصوص بنادر جنوب خواستم به اطلاع مجلس محترم برسانم که دولت توجه زیادى به بنادر کرده است و تصمیمات جدیدى نسبت به بنادر گرفته و قریباً یک لایحه قانونى در ظرف هفته آینده تقدیم مجلس شورای ملى خواهد شد که اصلاحاتى بشود که وضع بنادر به صورت خوشى در بیاید این لایحه دیشب مطرح بود و قریباً به مجلس خواهد آمد و رفع اشکال خواهد شد.

رئیس- یک پیشنهاد دیگر رسیده است از آقاى ارباب‌مهدى که قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم کالاى صادراتى از راه جدید اهواز به شیراز حمل می‌شود یا از هر راه دیگرى حمل می‌گردد و به راه‌آهن می‌رسانند در کرایه راه‌آهن مشمول معافیت 75 درصد خواهد بود.

ارباب- اجازه می‌فرمایید یک توضیحى کوچکى بدهم.

رئیس- توضیح ندارد این مربوط به راه نیست.‏

ارباب- این موضوعى است که بازرگانان همه مبتلا هستند.

رئیس- پیشنهاد دیگر رسیده از آقاى کهبد که قرائت مى‌شود.

( به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد می‌نمایم مبلغ یک میلیون ریال از بودجه راه‌سازى وزارت راه براى تکمیل راه شهریار اختصاص داده شود.

کهبد- اجازه می‌فرمایید.

رئیس- این هم توضیحى ندارد و مثل همان پیشنهاد راه ورامین است دیگر پیشنهادى نیست براى نظر مشورتى به مجلس سنا فرستاده می‌شود با حذف آن مقدمه‌اى که در ماده واحده هست و تبدیل کلمه هزینه به خرج.‏

5- اخذ رأى و تصویب لایحه اعتبار دفع ملخ دریایى‏

رئیس- گزارش قانونى مبارزه با ملخ از سنا برگشته فقط یک رأى لازم دارد و بعد گزارش کمیسیون نفت مطرح می‌شود.

( گزارش لایحه مبارزه با ملخ به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى در جواب نامه شماره 7113- 14 / 9 / 29 راجع به لایحه مبارزه با ملخ که براى اظهار نظر به مجلس سنا ارسال شده بود اشعار می‌دارد:

لایحه مزبور در جلسه روز چهارشنبه 22 آذر ماه 1329 مطرح شد و نسبت به اساس آن نظر موافق اظهار و به تصویب رسید ولى پیشنهاد و تصویب شد که کلمه (مورد) در متن ماده و تبصره حذف شود یقین است اصلاح عبارتى مزبور مورد قبول مجلس شوراى ملى قرار خواهد گرفت.

ضمناً به استحضار می‌رساند که هنگام طرح لایحه مذکور در کمیسیون این نکته مورد توجه آقایان اعضای کمیسیون مجلس سنا واقع شده است که بر حسب ماده 10 قانون محاسبات عمومى می‌بایستى اعتبار این قبیل لوایح از منابع مخصوص تعیین گردد بنابراین مقتضى است به رعایت اجراى قوانین نکته مزبور به کمیسیون محترم بودجه مجلس شوراى ملى تذکر داده شود یک نسخه از لایحه مبارزه‏ با ملخ که به تصویب مجلس سنا رسیده است منضماً ارسال شد.

رئیس مجلس سنا- سید حسن تقى‌زاده‏

رئیس- یک کلمه‌اى را که (مورد مصرف) بود اصلاح کرده‌اند و مورد را حذف کرده‌اند رأى گرفته می‌شود با ورقه عده حاضر 88 نفر

( براى اخذ رأى در محل نطق اسامى آقایان نمایندگان به شرح ذیل اعلام شد)

آقایان: فرهودى. اردلان. مجتهدى. مهدى ارباب. منصف. دکتر هدایتى. دکتر معظمى محمد ذوالفقارى. رفیع. جواد مسعودى. سعید مهدوى. ابولحسن حکیمى. دکتر مجتهدى. ابریشم‌کار صفوى. عزیز‌اعظم زنگنه. پالیزى و مجید موقر دکتر راجى. وهاب‌زاده. فتح‌على افشار. حمیدیه. امیرنصرت اسکندرى. عباسى. مکى. دکتر مصدق. دکتر شایگان. دکتر بقایى. عبدالقدیر آزاد. عماد تربتى. دکتر نبوى. حاذقى. خزیمه علم. بوداغیان. گنابادى. سلطانى. نبوى. سلطان‌العلما جواد عامرى. ابتهاج. قاسم فولادوند. دکتر جلالى. اسلامى. ابوالفتح دولتشاهى. ثقت‌الاسلامى. شهاب خسروانى. امامى‌اهرى. عرب‌شیبانى. حائرى‌زاده. ناظر‌زاده. طاهرى. سودآو امیرى. دکتر سیدامامى. جمال امامى. بهادرى. موسوى. آصف. مکرم. قرشى. بزرگ‌نیا. قبادیان سالار بهزادى. دکتر کاسمى. ظفرى. غضنفرى گرگانى. آبکار. شادلو. صفایى. نریمان. شکرایى کهبد. مخبر فرهمند. و دکتر طاهرى. دکتر کیان میرحسینى. رضوى. دکتر علوى. معدل. ارباب گیو. کوراوغلى. علی‌محمد دهقان. ناصر ذوالفقارى خسرو قشقایى. دکتر برال. غلام‌رضا فولادوند. محمد‌على مسعودى. صدرزاده‏

( پس ازشماره آراء نتیجه به قرار ذیل بود)

ورقه‏ سفید 71 ورقه بى‌اسم علامت امتناع 9 برگ

رئیس- قانون اعتبار دفع ملخ با 71 رأى موافق از 88 نفر عده حضار تصویب شد.

اسامى موافقین- آقایان: قبادیان- ظفرى- دکتر کیان- گرگانى- على بزرگ‌نیا- شادلو- صفایى مخبر فرهمند- دکتر طاهرى- دکتر کیان میرحسینى. رضوى. دکتر علوى. معدل. ارباب گیو. کوراوغلى. علی‌محمد دهقان. ناصر ذوالفقارى. خسرو قشقایى. دکتر برال. غلام‌رضا فولادوند. محمد‌على مسعودى. صدر‌زاده‏

( پس از شماره آراء نتیجه به قرار ذیل بود)

ورقه‏ سفید 71

ورقه‏ بى‌اسم علامت امتناع 9 برگ‏

رئیس- قانون اعتبار دفع ملخ با 71 رأى موافق از 88 نفر عده حضار تصویب شد

اسامى موافقین- آقایان: قبادیان- ظفرى- دکتر کیان- گرگانى- على بزرگ‌نیا- شادلو- صفایى مخبر فرهمند- دکتر طاهرى- دکتر علوى- صدر میرحسینى- علی‌محمد دهقان- سالار بهزادى- دکتر کاسمى- یوسف شکرایى- معدل- گیو- کهبد- دکتر برال- کوراوغلى- رضوى- صدر‌زاده- خسرو قشقایى- جواد مسعودى- موقر- سلطانى- دکتر راجى- پالیزى- عزیز زنگنه- سعید مهدوى- دکتر مجتهدى- محمد ذوالفقارى- صفوى- حمیدیه بوداغیان- عماد تربتى- دکتر نبوى- حسن نبوى گنابادى- حاذقى- افشار- دکتر جلالى- امامى‌اهرى- دولتشاهى- ابتهاج- عرب‌شیبانى- طاهرى سودآور- دکتر سید‌امامى- ثقت‌الاسلامى- قاسم فولادوند- ابریشم‌کار- شهاب خسروانى- صدرى وهاب‌زاده- قراگوزلو- ارباب- خزیمه علم- منصف- ناصر ذوالفقارى- اردلان- مکرم- غضنفرى آبکار- ناظر‌زاده- موسوى- مجتهدى- دکتر معظمى- قرشى‏

ورقه بى‌اسم 9 برگ‏

6- طرح گزارش کمیسیون مخصوص نفت‏

رئیس- گزارش کمیسیون مخصوص نفت مطرح است قرائت می‌شود.

( به شرح آتى خوانده شد)

گزارش از کمیسیون مخصوص نفت به مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون مخصوص نفت که برحسب تصمیم قانونى مجلس در تاریخ دوشنبه پنجم تیر ماه 1329 تشکیل شده است گزارش خود را ضمن مقدمه‌اى‏

به عرض مجلس مقدس شوراى ملى می‌رساند در 29 مهر ماه 1326 مجلس شوراى ملى ضمن ماده واحده‌اى دولت را مکلف نموده که نسبت به استیفاى حقوق ایران از نفت جنوب اقدامات لازم نموده نتیجه را به عرض مجلس شوراى ملى برساند بعد از یک ماه پس از این تاریخ آقاى گس نماینده شرکت براى مذاکره در باب اجراى ماده 16 امتیاز‌نامه یعنى تقلیل مستخدمین خارجى شرکت که دعوت شده بود وارد تهران می‌شود و نسبت به موضوع فوق‌الذکر چنانچه از پرونده‌ها مستفاد می‌شود به وسیله وزیر دارایى وقت مرحوم هژیر مذاکرات با نامبرده آغاز می‌گردد ضمناً چون در آن موقع مطالعات وزارت دارایى در موضوعات دیگرى مانند قراردادهاى فروش نفت و طرز تعیین بهاى محصولات نفتى و حق دولت از ذخایر شرکت نفت و حق دولت نسبت به رسیدگى به دفاتر و محاسبات شرکت تکمیل شده بود و به واسطه خاتمه جنگ اطلاعاتى از درآمد سایر شرکت‌ها واصل گردیده بود وزیر دارایى وقت راجع به اصول کلى امتیاز‌نامه و اشکالات متعددى که در اجراى آن به وجود آمده بود و همچنین تحولى که در وضع اقتصادى نفت ایجاد گردیده و عدم رضایتى که تجدید امتیاز و تمدید مدت آن باقى گذارده است با آقاى گس مذاکرات مفصلى به عمل می‌آورد در نتیجه چون مذاکرات در باب اجراى ماده 16 به نتیجه‏ نرسید و ضمناً مشاهده شد که مسائل مهم‌تر و اساسی‌ترى نیز مورد توجه دولت ایران مى‌باشد آقاى گس به لندن مراجعت می‌کند و قرار شد همین که دولت ایران نظریات خود را نسبت به این مسائل مشخص نمود نامبرده مجدداً به ایران مراجعت نماید.

پس از سقوط کابینه آقاى قوام و تشکیل کابینه آقاى حکیمى‌ به دستور آقاى نجم وزیر دارایى وقت کمیسیونى براى موضوع تقلیل کارمندان خارجى به مراکز عملیات شرکت نفت اعزام می‌شود ضمناً مذاکراتى با نماینده شرکت در تهران براى آمدن آقاى گس با سرویلیام فریزر به عمل می‌آید و در کابینه نامبرده جز راجع به ماده 16 عمل دیگرى انجام نشده است پس از سقوط کابینه آقاى حکیمى و تشکیل کابینه مرحوم هژیر از شرکت خواسته می‌شود نمایندگى براى تعقیب مذاکرات مربوط به استیفاى حقوق دولت ایران به تهران اعزام دارد در نتیجه هیئتى به ریاست آقاى گس به تهران وارد می‌شود و از طرف دولت نیز هیئتى مرکب از آقاى وراسته وزیر دارایى وآقاى دکتر شادمان وزیر کشاورزى

+++

و آقاى دکتر پیرنیا مدیر کل وزارت دارایى وقت تعیین می‌شوند این هیئت نظریات دولت را به صورت یک یادداشت مقدماتى متضمن 25 ماده به شرکت نفت تسلیم نمودند به طورى که در مقدمه این یادداشت بیان شده است منظور از آن این بوده است که اولاً نشان دهد در طى 10 سال گذشته‏ مقررات امتیاز‌نامه به ترتیبى که منظور عاقدین آن بوده است اجرا نشده و حتى در بعضى موارد اصولاً مقررات امتیاز‌نامه از طرف شرکت اجرا نگردیده است و جبران خسارت‌هایی که از این بابت به دولت ایران وارد شده تقاضا شده است. ثانیاً در این یادداشت 25 ماده‌اى متذکر شده که حتى اگر این امتیازنامه به ترتیبى که در 15 سال پیش منظور عاقدین آن بوده است اجرا شود و با وضع فعلى و با تحولاتى که در این 15 سال به عمل آمده است به هیچ‌وجه‏ کافى براى تأمین حقوق ایران نیست.

راجع به این یادداشت قریب سه هفته از تاریخ 27/ 7/ 8 تا تاریخ 27/ 7/ 21 مذاکراتى بین نمایندگان دولت و نماینده شرکت نفت به عمل می‌آید و توضیحات کافى درباره نظریات دولت به شرکت نفت داده می‌شود.

آقاى گس تقاضا می‌کند که به ایشان سه ماه فرصت داده بشود که باهیئت مدیره شرکت در لندن در باب نظریات دولت مذاکره نماید.

پس از سقوط کابینه و تشکیل کابینه آقاى ساعد 25 ماده یادداشت دولت سابق مورد مطالعه قرار می‌گیرد و قرار می‌شود که با مشورت متخصصین نظریه دولت سابق و از طرف دولت وقت پروژه قطعى تنطیم گردد به آقاى گلشائیان اختیار داده می‌شود که با مشورت آقایان دکتر پیرنیا و جهانگیر و نظام‌الدین امامى ‌کمیسر ایران در لندن با نمایندگان شرکت وارد مذاکره‏ در گزارشى که آقاى گلشائیان وزیر دارایى به آقاى ساعد نخست وزیر داده نتیجه مذاکرات خود را چنین گزارش می‌دهد براى این منظور اقامات لازم به عمل آمده نظریا ت آقایان کورتیس- گلبنگیان و تورنبرگ متخصص معروف وقت خواسته شد که به چه ترتیب نسبت به امتیازنامه‏ فعلى تقاضاى تجدید نظرشود و نیز آقایان پروفسور ژیدل متخصص حقوق بین‌المللى و روسو متخصص حسابدارى که به موجب قانون مصوب مجلس شورای ملى حق اجازه استخدام داشتیم دعوت شدند که به ایران بیایند بعد از این که نظریات آقایان متخصصین جلب شد نماینده تام‌الاختیار شرکت (آقاى گس) به تهران آمد و تقاضا کرد از طرف دولت نماینده تام‌الاختیارى تعیین شود به موجب نامه 4/ 2421 دولت اینجانب را به سمت نماینده تام‌الاختیار تعیین و به معیت هیئتى که تعیین شده بود مذاکرات را در تاریخ 20/ 11/ 1327 با نمایندگان شرکت نفت آغاز نمودم و در جلسه اول مذاکرات به استحضار نمایندگان شرکت رسانیدم که علاوه بر کلیه نکاتى که در دولت سابق با نمایندگان آن شرکت مذاکره شده است اصولاً نظر من به طور کلى تجدید نظر در مواد قرارداد است و موادى که مورد نظر بود به نماینده شرکت ابلاغ کردم بدواً نمایندگان شرکت آماده براى شنیدن این اظهار نشده و حتى تهدید به ترک مذاکره را کردند. بعد که براى مذاکره شدند به آنها تذکر دادم که دو نکته از همه مهم‌تر که باید قبلاً در باب آنها تصمیم اتخاذ شود و بعداً به سایر نکات بپردازیم عبارتند از.....

1- مبلغ حق‌الامتیاز مالیات‏

2- مدت امتیاز در مورد نکته اول یعنى مبلغ حق‌الامتیاز نظر دولت ایران آن است که حقوق ایران از شرکت نفت طبق اصل متداول در کشور ونزوئلا که در سایر کشورها نیز به تدریج مورد قبول قرار می‌گیرد بر اساس نصف سود ناویژه شرکت تعیین شود منتها براى این که دولت از افزایش بهاى نفت خام بهره‌مند گردد و حداقلى نیز براى حق‌الامتیاز موجود باشد که حداقل منافع سالیانه دولت تأمین شود خواسته شد که شرکت حقوق دولت ایران را بر اساس زیر بپردازد:

اولاً- یک ششم بهاى نفت خام استخراج شده.

ثانیاً- شش شیلینگ و نیم طلا براى هر تن نفت استخراج شده.

ثالثاً- بیست درصد سود ناویژه.

محسنات این فورمول که با نظر متخصصین نفت تهیه شده بود این است که اولاً درآمد دولت از سه ممر تأمین می‌شود:

1- حق‌الامتیاز به طلا که تنزل لیره کاغذ تأثیرى در آن ندارد به علاوه از استخراج گرفته مى‌شود نه فروش و این هم براى این است که اگر موقعى بازار فروش براى شرکت نباشد یا راه‌هاى تجارت مثل زمان جنگ بسته شود درآمد ما به مقدار فروش محدود نشده و از استخراج گرفته شود به علاوه همه ساله مقدارى که استخراج مى‌شود بیش از مقدار فروش است و با فورمول فعلى آن چه که در دستگاه‌هاى عملیات شرکت مصرف می‌شود حق‌الامتیاز نمى‌دهد در صورتی که حق‌الامتیاز از روى استخراج گرفته شود آنچه مصرف خود کمپانى است نیز مشمول حق‌الامتیاز شده و آنچه هم در سال استخراج ولى فروخته نمی‌شود نیز حق‌الامتیاز خواهد پرداخت.

2- دولت در تمام عملیات کمپانى چه در ایران و چه در خارج شریک است منتها به جاى بیست درصد سودى که فعلاً به صاحبان سهام تقسیم مى‌شود بیست درصد سود ناویژه خواسته شده که دیگر مالیات بر درآمد دولت انگلستان و مبالغى بى‌تناسبى که به رزروهاى مختلفه شرکت مى‌گذارد سود ما کسر نمى‌شود.

3- مقدارى نفت خام یا بهای آن خواسته شده که از ترقى بهاى نفت در سال‌هاى خوب استفاده شده باشد.

طبق این محاسبه حق‌الامتیاز دولت براى سال 1947 به طوری که در بالا به عرض رسید همان بیست میلیون لیره و براى سال 1948 به علت این که قیمت نفت افزایش مهمى حاصل نموده و مقدار استخراج نیز به 25 میلیون تن افزایش یافته و اگر چه هنوز حساب سود و زیان شرکت منتشر نشده است ولى حق دولت ایران را بر اساس نصف سود ناویژه به 39 میلیون لیره تخمین نموده و به اطلاع شرکت رسانید البته مبلغ قطعى این حق دولت پس از تنظیم حساب سود و زیان شرکت معین خواهد شد در مورد نکته دوم یعنى مدت امتیاز به استحضار نمایندگان شرکت رسانیدم که تقاضاى دولت آن است که هر 15 سال یک مرتبه بر اساس اوضاع و احوال روز در مقدرات امتیاز‌نامه تجدید نظر به عمل آید.

چندین جلسه راجع به فورمول دولت بین اینجانب و نمایندگان شرکت مذاکره مفصل شد و مخصوصاً در قسمت بیست درصد سود ناویژه و تأثیرى که در ظرف این چند سال اخیر مالیات بر درآمد دولت انگلستان و محدود کردن سود قابل تقسیم به صاحبان سهام از طرف دولت انگلستان در درآمد ما نموده بود توضیحات مفصل داده شد و حساب‌هایى که از بیلان‌هاى شرکت از 1933 تا 1948 توسط آقاى روسو استخراج شده بود به اطلاع نمایندگان شرکت رسید و ثابت نمودم که اقدامات شرکت در قسمت رزروها و مالیات بردرآمد برخلاف مدلول ماده 10 قسمت سوم و همچنین برخلاف روح ماده 21 امتیاز‌نامه است بعد از چندین جلسه مذاکره و اصرار نمایندگان شرکت به حفظ فورمول فعلى و اظهار این که مقصود از فورمول تأمین عایدات بیش‌ترى است و ما حاضریم با فورمول فعلى درآمد بیش‌ترى را براى دولت تأمین کنیم نسبت به ماده 10 و 11 پیشنهاد زیر را نمودند:

1- بر مبلغ حق‌الامتیاز که فعلاً 4 شیلینگ است از اول سال 1948 دو شیلینگ اضافه شود.

2- بر مبلغ مالیات که فعلاً تقریباً 10 پنس است از اول سال 1948 دو پنس اضافه شود.

3- حق دولت از ذخیره عمومى‌که در موقع توزیع بین صاحبان سهام یا در موقع انقضا امتیاز که بایستى به دولت پرداخت گردد مرتباً سالیانه پرداخت شود.

به این ترتیب ملاحظه مى‌شود که

اولا-ً شرکت براى سال‌هاى 1947 و قبلاً از آن جز پرداخت سهم دولت ذخیره عمومى چیز دیگرى پیشنهاد ننموده-

ثانیاً- از سال 1948 به بعد پیشنهاد نموده است که دو شلینگ و دو پنس بر مجموع حق‌الامتیاز و مالیات دولت که فعلاً چهار شلینگ و ده پنس است اضافه شود و این مبلغ به هفت شلینگ برسد که اگر تفاوت بهاى طلا را طبق محاسبه شرکت یعنى تفاوت 172 شلینگ و سه پنس و 120 شلینگ را به آن اضافه کنیم حق‌الامتیاز دولت براى هر تن نفت فروخته و صادر شده به دو شلینگ و نیم پنس بالغ می‌گردد.

آقاى گلشائیان پس از وصول این پیشنهادات فورى ناچیز بودن آن را به نمایندگان شرکت اعلام و خاطر‌نشان مى‌سازد که اگر همین 4 شلینگ و ده پنس که در امتیازنامه موجود است و آن را شرکت از قرار نرخ رسمى و مصنوعى 172 شلینگ و 3 پنس محاسبه و پرداخت می‌کند از قرار نرخ حقیقى و حتى نرخى که شرکت نفت آمریکا در عربستان سعودى حقوق دولت نامبرده را مى‌پردازد یعنى 255 شلینگ هر انس محاسبه کند حقوق ایران در هر تن بالغ بر 10 شلینگ و سه پنس مى‌گردد که دو پنس و نیم از مبلغى که شرکت پیشنهاد نموده است بیش‌تر است یعنى پیشنهاد شرکت حتى کافى براى تأمین حقوق ایران طبق امتیازنامه قبلى نیست چه رسد به این که نسبت به امتیاز‌نامه فعلى حقوق بیش‌ترى را نیز براى ایران تأمین نمایند. راجع به نکته دوم یعنى مدت امتیاز چون نمایندگان شرکت از تجدید

+++

نظر 15 ساله در کلیه مواد استیحاش داشتند آقاى گلشائیان موافقت می‌نماید که لااقل تجدید نظر مزبور منحصر به مواد مالى باشد.

بالأخره مذاکرات به مرحله بن‌بست می‌رسد ضمناً چون تعطیلات نوروز در پیش بوده موافقت می‌شود که آقاى گس به لندن مراجعت و با هیئت مدیره راجع به نظریات دولت مذاکره و بعد از سه هفته مجدداً مذاکره آغاز شود. در این اثنا دولت تصمیم مى‌گیرد که از طریق مذاکره‏ مستقیم با سر ویلیام فریزر رئیس هیئت مدیره شرکت نفت وارد شود از نامبرده دعوت مى‌شود که پس از سه هفته به اتفاق آقاى گس به تهران بیاید مذاکره با سر ویلیام فریزر در اطراف مواد دیگر شروع مى‌شود و طرح‌هاى جدیدى نسبت به مواد 15- 16- 18- 19- 20- 26 با نظر مشاورین دولت تهیه و به نمایندگان شرکت تسلیم پس از چندین جلسه مذاکره شرکت حاضر به قبول هیچ‌گونه تغییرى در مواد امتیازنامه نگردیده و اظهار نمودند که شرکت حاضر به تجدید نظر در هیچ یک از مواد امتیازنامه نبوده و حاضرند با توجه به اوضاع و احوال روز در مبلغ حقوق دولت اگر تعدیلاتى لازم باشد به عمل آورند بالأخره آخرین پیشنهاد دولت که به شرکت ابلاغ شد این بود که براى هر تن صادرات و فروش شرکت نفت از هر جهت به 16 شلینگ و چهار پنس (قبل از تنزل نرخ لیره) که با احتساب تنزل نرخ لیره و تفاوت آن قریب به 24 شلینگ می‌شود آخرین پیشنهاد دولت مورد موافقت سر ویلیام فریزر و آقاى گس قرار نگرفت و قرار شد نمایندگان شرکت نفت آخرین نظر خود را قبل از دو هفته به اطلاع دولت ایران برسانند.

شرکت نفت علاوه بر ده شلینگ و نیم پنس که قبلاً پیشنهاد نموده بابت 20 درصد سود سهام و حق دولت از ذخیره عمومى و مالیات و ذخیره عمومى سالى 2500000 لیره را تضمین نمود یعنى هیچ سالى درآمد دولت علاوه بر ده شلینگ و نیم پنس روى هرتن فروش از بابت رزرو و سود کم‌تر از 2500000 لیره نباشد.

راجع به آخرین پیشنهاد دولت و آخرین پیشنهاد شرکت نفت نظر متخصصین استفسار شد (آقاى کورتیس پیشنهاد شرکت نفت را کافى نمی‌داند و می‌گوید حق‌الامتیاز کم است در صورتی که بابت سال 1948 مجموعاً 16 شلینگ و چهار پنس بدهد در صورتى قابل است که با اصل تقسیم بالمناصفه منافات نداشته باشد ولیکن برحسب ظاهر خیلى کم‌تر از نصف است زیرا که اگر قیمت نفت خام تنى 8 و نیم دلار باشد و منافع تصفیه هم در نظر گرفته شود نصف عواید خالص پس از وضع هزینه استخراج 3 دلار و بیست و پنج صدم و معادل همان 16 شلینگ و چهار پنس خواهد بود و حال آن که قیمت نفت در 1947 قطعاً بیش از ده دلار بوده و باید به کمپانى خاطر نشان کنید که دولت ونزوئلا مدتى است اصل تقسیم بالمناصفه را برقرار ساخته و کمپانى نفت ونزوئلا قبول کرده است اکنون دولت شاهنشاهى ایران نمى‌تواند از این اصل منحرف شود و با پیشنهاد کم‌ترى موافقت نماید و بنابراین کمپانى باید اصل تقسیم بالمناصفه را قبول کند به طوری که ملاحظه مى‌شود آقاى کورتیس مبلغ 16 شلینگ و چهار پنس راحتى براى سال 1949 که قیمت نفت خیلى کم‌تر از 1948 است کافى نداسته و حال آن که حق‌الامتیاز پیشنهادى براى سال 47 که من حیث‌الامجموع 13 شلینگ است آقاى تورنبرگ می‌گوید مبلغ 16 شلینگ و چهار پنس را که دولت در نظر گرفته حداقلى است که مى‌تواند بر اساس عدالت و انصاف قبول کند و ضمناً اظهار داشتند که اگر چه حکمیت تصفیه این موضوع را به تأخیر مى‌اندازد و ممکن است مشکلات سیاسى از مقامات بالاترى را وارد جریان نماید بایستى قبول کرد که پذیرفتن پیشنهاد قبلى شرکت نفت از طرف دولت ایران تقریباً به طور حتم بعداً رد خواهد شد بنا بر مراتب فوق به فرض این که شرکت نفت در عدم تمایل خود بر آن که درآمد حاصله بر اساسى که در بالا بیان شد توزیع گردد باقى بماند جز حکمیت. من طریق عاقلانه دیگرى را نمى‌بینم پرفسور ژیدل مشاور حقوقى در یک رساله مفصلى که تقدیم دولت نموده موضوع حکمیت و مواردى را که نسبت به آنها دولت بایستى تقاضاى حکمیت نماید مورد مطالعه قرار داده و نسبت به هر یک از آنها مدراک مورد استناد را تعیین نموده است به طوری که از گزارش آقاى گلشائیان بر مى‌آید نظریات پرفسور ژیدل این است که دولت بایستى جریان حکمیت را شروع نماید و معتقد است که این اقدام سبب خواهد شد که شرکت نفت و دولت انگلستان را بیش‌تر متوجه این جریان نموده و حاضر شوند با دولت مذاکرات را تجدید و پیشنهادات بهترى تسلیم نماید ضمناً پرفسور ژیدل در گزارشات خود متذکر شده است که هر قسم توافقى بین دولت و شرکت نفت بشود « به شرط این که فقط به صورت یک قرارداد منتها براى 15 سال آینده باشد و به هیچ‌وجه قرارى در بابت این که دولت از دعاوى خود نسبت به گذشته صرف‌نظر نموده و بالنتیجه این قرارداد را براى استیفاى حقوق ایران کافى تشخیص می‌دهد نباشد و فقط قرارى باشد دایر بر این که به علت تغییر اوضاع و احوال شرکت حاضر است مبالغ مذکور به در امتیاز‌نامه را به مقدار معین افزایش دهد فعلاً چهار شلینگ را به شش یا ده شلینگ برساند.

همچنین عقیده دارد مواردی که با توجه به تقاضاهاى دولت مى‌توان به حکمیت ارجاع نمود منحصر به هشت نکته مى‌شود.

1- مالیات بر درآمدى که به دولت انگلیس پرداخته شده- گرچه در این قسمت کمپانى حاضر شده نسبت به ژنرال رزرو مالیات دولت انگلیس از سهم ما کسر نشود و از قیمت حق‌الامتیاز ما که روى تن شمارى پرداخت می‌شود نیز مالیات کسر نمى‌شود ولى چون ما خود را نسبت به سایر رزرو‌ها ذیحق مى‌دانیم پس مالیات بر درآمد انگلیس را در آن قسمت‌ها مؤثر دانسته و تقاضاى رفع آن را داریم.‏

2- حق در رزروها.

3- محدود کردن سود سهام- در این قسمت نیز کمپانى حاضر شده که مقرارت دولت انگلیس راجع به محدود نکردن سود سهام در سهم ما تأثیر نداشته باشد ولى با طرز حسابدارى شرکت و این که براى اجراى نظر دولت انگلیس عواید اضافى شرکت را که در نظر است توزیع نشود تنها به ژنرال رزرو نبرده بلکه به سایر رزروها مى‌برد و ما حق نظارت در دفاتر و حساب آنها نداریم بنابراین این از این جهت حق مطالبه داشته و مانعى براى ارجاع به حکمیت نیست.

4- مربوط به قرارداد فروش به آمریکایی‌ها و بحریه انگلیس‏

5- مقدار محصولى که در کارخانه‌جات خود شرکت مصرف مى‌شود و حق‌الامتیاز نمى‌دهند.

6- تفتیش و نظارت در دفاتر و خواستن اطلاعات مالى:

7- کسر تعداد مستخدمین خارجى‏

8- عدم پرداخت مالیات و عوارض نسبت به نفت و بنزینى که در موقع جنگ به قشون متفقین در ایران فروخته شده است.‏

چیزی که در گزارش آقاى گلشائیان مورد توجه است این است که در قسمت آخر گزارش خود چنین مى‌گوید «به نظر اینجانب منظورى را که مقنن از استیفاى کامل حقوق حقه ملت ایران داشته با این پیشنهادات شرکت تأمین نخواهد نمود و به نظر اینجانب قابل قبول نیست بالأخره رئیس دولت نامه وزیر دارایى را در جلسه 21 خرداد 1328 هیئت دولت قرائت و ذیل آن چنین می‌نویسند:

این نامه در جلسه شنبه 21 خرداد 1328 در هیئت وزیران قرائت و مطرح می‌شود بالاتفاق تصمیم گرفته شد که مصلحت با جریانات فعلى و نظریات متخصصین فعلاً به ارجاع امر حکمیت نیست اگر دولت همان طور که نظر آقایان نمایندگان مجلس بوده پافشارى کند و بتواند حد وسطى بین پیشنهاد شرکت و دولت پیدا بکند بهتر است قرار شد وزارت دارایى مطالعه کرده در این زمینه پیشنهاد قطعى تهیه و به کمپانى ابلاغ گردد.

چنان که ملاحظه مى‌شود نظر هیئت دولت این بوده که در 16 شلینگ و 4 پنس توافق شد و نظر کارشناسان هم گفته شد ولى وقتى موضوع در هیئت دولت مطرح می‌شود باز هم به نماینده دولت یعنى وزیر دارایى اختیارى داده نشده بود که به 6 شلینگ و 2 پنس (که مجموعاً با احتساب تفاوت نرخ طلا و سایر عوایدى که از حق‌السهم و مالیات و غیره در حدود 13 شلینگ می‌شود) یعنى آنچه را که نماینده شرکت نفت در بادى امر پیشنهاد کرده بود تسلیم شود به هر حال بر اثر ملاقات‌هاى سیاسى که عیناً در پرونده منعکس است دولت آقاى ساعد ناچار می‌شود عین پیشنهاد کمپانى را به مجلس شوراى ملى تقدیم نماید.

چنانچه خاطر آقایان مستحضر است به واسطه مخالفت شدید و مقاومت و انقضا دوره پانزدهم مجلس شورای ملى مانع از تصویب آن گردیده و قضیه مسکوت ماند تا در مجلس دوره‏ شانزدهم برحسب تقاضاى دولت و تعیین تکلیف قرارداد الحاقى مجدداً موضوع در مجلس مطرح و بر حسب پیشنهاد عده‌اى از آقایان نمایندگان رسیدگى به امر، به کمیسیون خاصى ارجاع می‌گردد.

چیزى نمی‌گذرد که کابینه آقاى منصور ساقط و کابینه‏ آقاى رزم‌آرا معرفى می‌شود.

در این موقع بر حسب تصمیمى‌ که در جلسه 30/ 3/ 29 درمجلس شوراى ملى اتخاذ گردیده

+++

بود ازهر شعبه سه نفر براى عضویت کمیسیون مخصوص نفت انتخاب گردیدند به شرح زیر؟ آقایان: دکتر مصدق- جواد گنجه‌اى- سید على بهبهانى- دکتر کاسمى- دکتر علوى- ناصر ذوالفقارى- خسرو قشقایى- سرتیپ‌زاده- فقیه‌زاده الله‌یار صالح- جمال امامى- جواد عامرى- حائرى‌زاده- دکتر هدایتى- دکتر شایگان- پالیزى- فرامرزى- حسین مکى.

اولین جلسه روز دوشنبه پنجم تیر ماه 29 تشکیل گردید و هیئت رئیسه خود را انتخاب ضمناً نامه‌اى به وزارت دارایى نوشته شد که پرونده‌هاى مربوط به نفت محتوى کلیه اسناد و مدارک خصوصاً گزارش‌هاى پرفسور ژیدل و گزارش‌هاى ارمیتاژ اسمیت انگلیسى و گزارش‌هاى آقاى نظام‌الدین امامى و نامه‌هاى مرحوم داور و آقاى گلشائیان راجع به ماده 16 قرارداد 1933 و همچنین گزارش‌هاى رسمى و بیلان‌هاى شرکت نفت را از این تاریخ تا روز یکشنبه 11/ 4/ 29 ارسال دارند ضمناً طبق نامه شماره 163 مورخ 5/ 4/ 29 از آقاى دکتر پیرنیا دعوت شد که دو ساعت قبل از ظهر جهت اداى توضیحات در کمیسیون مخصوص نفت که روز دوشنبه 2/ 4/ 29 تشکیل می‌گردد حضور یابد وزارت دارایى طبق نامه محرمانه فورى به شماره 962 مورخ 11/ 4/ 29 چنین پاسخ داد مجلس شوراى ملى- کمیسیون مخصوص نفت عطف به مرقومه شماره 163 مورخ 5 تیر ماه 1329 مبنى بر این که گزارش و اسناد و مدارک مربوط به نفت تا روز یکشنبه 11 تیر ماه به آن کمیسیون ارسال گردد استحضار می‌دهد چون تنظیم اوراق و اسناد مزبور مهیا نمودن آنها تا روز یکشنبه 11 تیر ماه مقدور نیست اوراق و مدارک مزبور تا آخر هفته جارى به آن کمیسیون ارسال خواهد شد.

از طرف وزیر دارایى-

دکتر پیرنیا مدتى گذشت و پرونده‌ها نرسید تا بالأخره در جلسه سوم کمیسیون مخصوص نفت که در تاریخ دوشنبه 27 شهریور ماه 29 تشکیل شد به اتفاق آراء تصمیم گرفته شد که نامه‌اى به آقاى نخست وزیر نوشته شود که اینک براى روشن شدن ذهن نمایندگان محترم عین نامه ذیلاً به شماره 291 مورخ 27/ 6/ 29 به اطلاع می‌رساند.

جناب آقاى نخست وزیر-

کمیسیون منتخب مجلس شوراى ملى مأمور مطالعه پرونده نفت و اظهار نظر راجع به لایحه تقدیمى دولت تا کنون سه جلسه منعقد نموده و کتباً و شفاهاً طى نامه‌هاى شماره 163- 5/ 4/ 29 و 236- 30/ 6/ 29 از وزارت دارایى خواسته است که براى روشن شدن موضوع پرونده‌هاى مربوط به نفت را به کمیسیون بفرستند متأسفانه تا کنون دولت پرونده‌هاى مربوطه را نفرستاده است اینک کمیسیون از دولت تقاضا دارد که دستور فرمایند تا مدت 3 روز از این تاریخ پرونده‌هاى مربوط به کمیسیون ارسال شود و نیز دولت باید تا ده روز دیگر از این نظریه خود را در باب لایحه تقدیمى‌ به کمیسیون اطلاع دهند چنانچه پس از گذشتن این تاریخ‌ها پرونده و نظر دولت به کمیسیون نرسید اعضای کمیسیون تصمیم گرفته‌اند که دولت را دو موضوع نفت استیضاح کنند.

رئیس کمیسیون مخصوص نفت- دکتر محمد مصدق در تاریخ 30/ 6/ 29 طبق نامه 1985- 28/ 29 محرمانه پرونده‌ها از وزارت دارایى به کمیسیون مخصوص نفت واصل گردید. کمیسیون مخصوص نفت نیز در جلسه سوم مهر ماه خود تصمیم گرفته که نامه‌اى به وزارت دارایى نوشته شود که اینک عین آن ذیلاً ذکر می‌شود وزارت دارایى: کمیسیون مخصوص نفت روز دوشنبه سوم مهر ماه تشکیل گردید و پس از قرائت نامه شماره 16374- 2/ 7/ 29

جناب آقاى نخست وزیر مقرر گردید روز چهارشنبه 5 مهر ماه ساعت نه و نیم صبح کمیسیون مخصوص نفت تشکیل گردیده و پرونده‌هاى ارسالى با حضور نماینده وزارت دارایى قرائت شود اینک مقتضى است نماینده آن وزارتخانه در کمیسیون حضور به هم رسانند.

رئیس کمیسیون مخصوص نفت- دکترمحمد مصدق آقاى نخست وزیر نیز درتاریخ 2/ 7/ 29 طى نامه شماره 16374- 2/ 7/ 29 راجع به اظهار نظر چنین می‌نویسند:

جناب آقاى دکتر مصدق ریاست محترم کمیسیون مخصوص نفت- در پاسخ نامه شماره 291- 27/ 6/ 29 اشعار می‌دارد

1- پرونده‌هاى مربوط به نفت پیوست نامه شماره 1985/ م- 28/ 6/ 29 وزارت دارایى براى مطالعه کمیسیون ارسال گردیده است و علت این که تا کنون ارسال نشده به طوری که استحضار دارند بدواً لزوم مطالعه وزیر دارایى و سپس تعطیل مجلس بوده است‏.

2- راجع به قسمت دوم نامه آن کمیسیون به طوری که استحضار دارید لایحه الحاقى بنا به تقاضاى رئیس دولت سابق در مجلس شوراى ملى مطرح و به موجب تصمیمى‌که در جلسه 38 مجلس مورخ 30 خرداد 29 از طرف مجلس شوراى ملى اتخاذ شده است لایحه مزبور به آن کمیسیون ارجاع گردیده است بنابراین دولت منتظر نتیجه بررسى آن کمیسیون می‌باشد.

امضای نخست وزیر در جلسه ششم کمیسیون به تاریخ چهارشنبه دوازدهم مهر ماه تصمیم گرفته شد که براى مطالعه پرونده‌ها جلسات کمیسیون مخصوص نفت هفته‌اى سه روز روز‌هاى شنبه- دوشنبه- چهارشنبه مرتباً تشکیل گردد و چون روز شنبه 15 مهر ماه مصادف با افتتاح مجلس سنا بود از روز دوشنبه 17 مهر ماه 1329 جلسات هفته‌اى سه روز تشکیل گردید و از تاریخ دوشنبه هفدهم مهر ماه آقاى دکتر پیرنیا معاون وزارت دارایى براى اداى توضیحات جلسه در کمیسیون حضور پیدا کردند در این جلسه ابتدا 25 ماده اعتراضیه دولت که عیناً به استحضار مجلس شوراى ملى می‌رسد. (در این موقع عده براى مذاکره کافى نبود)

رئیس- آقایان خوب است موقع خارج شدن این تابلو را ملاحظه فرمایند که جلسه از اکثریت نیفتد- آقایان باید یک قدرى توجه داشته باشند.

( بقیه گزارش به قرار ذیل خواهد شد)

ضمناً باید متذکر گردید که پروفسور ژیدل در هشت مورد از 25 ماده اعتراضیه ارجاع امر را به حکمیت کاملاً به نفع دولت دانسته است. اینک هشت موردى که پروفسور حاکمیت ایران را قطعى مى‌داند به عرض می‌رساند:

ماده اول از 25 ماده اعتراضیه دولت

ماده اول- تفاوت بهاى طلا به موجب قسمت 7 از ماده دهم امتیاز‌نامه 1312 قطع نظر از توافق‌هایی که درخلال احوال حاصل شده است آن مقدار لیره‌اى که به وسیله آن شرط تضمین طلا براى دولت تأمین شود به دولت پرداخت نگردیده است خلاصه نظریه پروفسور ژیدل به طور کلى با نظریه مزبور موافق و آن را یکى از هفت ماده‌اى می‌داند که قابل ارجاع به حکمیت است. موضوع این که آیا از ماده 10 بند یک قسمت الف یا بند پنجم قسمت (ب) باید استفاده شود به آقاى وان زیلند مراجعه شده که بایستى نظر بدهند- چنانچه نامبرده قسمت (ب) بند پنجم ماده 10 را وارد نداند به نظر پروفسور ژیدل قسمت الف بند یک مرجع است- شرکت ممکن است ایراد کند که تصمیمات او مربوط به صندوق پول بین‌المللى و بانک بین‌المللى ترمیم و توسعه که دولت ایران و دولت انگلستان هر دو در آن سهیم مى‌باشند ولى این ایراد وارد نیست اولاً چرا که در اینجا موضوع روابط بین دو دولت نیست که هر دو مقید به اجراى قراردادى باشند بلکه قراردادی است بین یک دولت و یک شرکت تجارتى و بنابراین شرکت موظف است مفاد تعهدات خود را در مورد دولت انجام دهد- ثانیاً دولت ایران از شرکت مطالبه طلا نمى‌کند بلکه لیره استرلینگ که پول مذکور در قرارداد است به مقدار بیش‌ترى مطالبه می‌نماید که تعهد خود را ایفا کرده باشد در این صورت با این که اجراى آن تعهد براى شرکت ممکن است شاق و مشکل باشد ولى اجراى آن غیر ممکن نخواهد بود و بنابراین موضوع فورس ماژور در کار نخواهد بود- دولت ایران تقاضاى پرداخت مقدار بیش‌ترى از آنچه که به شرکت به او مدیون است نمی‌کند بلکه فقط آنچه را که به او مدیون است می‌خواهد آن هم با پولى که در قرارداد تصریح شده است منتها این پول باید به نرخى که در موقعى عقد قرارداد طرفین نسبت به آن توافق نموده‌اند پرداخت گردد- طرز ارجاع این ماده به حکمیت بسته به نظرى است که مسیو

+++

وان زیلند بدهد ولى به نظر نویسنده در هر صورت باید بند الف ماده دهم را در برابر محکمه اظهار نمود در صورتی که نظر مسیو وان زیلند نسبت به بند پنجم قسمت (ب) ماده 10 نیز موافق باشد که- طلا دیگر مبناى تعیین ارزش‌ها نیست مى‌توان آن را نیز به طور اضافى به محکمه عرضه نمود. یادداشت اضافى- در صورتی که توافق‌هایى بین بانک ملى ایران و بانک انگلستان راجع به تبدیل استرلینگ به طلا ادامه یابد منظور ماده 10 بند پنجم به طریق دیگرى تأمین شده است و دولت ایران را در مقابل ضررى که در مورد تغییرات پول انگلستان پیش می‌آید مصون نموده است بنابراین تردیدى نیست که دولت ایران نمى‌تواند نه مستقیماً و نه از راه حقوقى نسبت به بند پنجم ماده 10 ادعایى براى پرداخت اضافى از شرکت داشته باشد و این ادعا با در نظر گرفتن نامه 208/ 7356 مورخ 3/ 9/ 25 وزارت دارایى به شرکت که در آن ذکر شده حقوق دولت طبق بند پنجم ماده 10 به طور کامل تأمین شده است همان اندازه کم‌تر قرین موافقت خواهد بود.

7- تعیین موقع و دستور جلسه‏ بعد - ختم جلسه‏

رئیس- وقت منقضى شده است اگر آقایان اجازه بفرمایند جلسه را ختم کنیم (صحیح است) بقیه‏ گزارش در جلسه‏ بعد خوانده می‌شود و مورد بحث قرار می‌گیرد.

جلسه‏ آینده روز یکشنبه 26 آذر ساعت 9 دستور گزارش کمیسیون نفت.

( مجلس سه ربع بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى- رضا حکمت‏

+++

یادداشت ها
Parameter:294611!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)