کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره چهاردهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملی دوره 14
[1396/05/21]

جلسه: 61 صورت مشروح مجلس روز دوشنبه 20 شهریور ماه 1323  

 

فهرست مطالب:

  1. تصویب صورت مجلس
  2. مذاکره راجع به دستور
  3. طرح برنامه دولت
  4. موقع و دستور جلسه آتیه

مشروح مذاکرات مجلس ملی دوره 14

 

 

جلسه: 61

صورت مشروح مجلس روز دوشنبه 20 شهریور ماه 1323

 

فهرست مطالب:

  1. تصویب صورت مجلس
  2. مذاکره راجع به دستور
  3. طرح برنامه دولت
  4. موقع و دستور جلسه آتیه

 

مجلس سه ربع ساعت قبل از ظهر به ریاست آقای سید محمدصادق طباطبایی تشکیل گردید .

صورت مجلس روز قبل را آقای طوسی (منشی ) قرائت نمودند

(اسامی غائبین جلسه گذشته که ضمن صورت مجلس خوانده شده :

غائبین بی­اجازه- آقایان :تربتی- ذوالقدر- نبوی- کفایی- صمصام- فتوحی- فرود-بوشهری- سلطانی- قبادیان- ظفری- دکتر رادمنش- دشتی- معدل- حشمتی- گله‌داری)

]1- تصویب صورت مجلس[

رئیس- در صورت مجلس نظری نیست ؟ (خیر) صورت مجلس تصویب شد . آقای فیروز آبادی

فیروز آبادی- بنده قبل از دستور عرض دارم .

جمعی از نمایندگان- دستور .

]2- مذاکره راجع به دستور [

رئیس-آقای ساسان .

ساسان - بنده قبل از دستور یک عرایضی دارم که باید به عرض برسانم و فعلاً هم که هیئت دولت حاضر نشده­اند استدعا می­کنم موافقت بفرمایید یک مطالبی هست تأثیر در امور کشور دارد باید گفته شود و از طرف مجلس هم تصمیمی اتخاذ شود چون مطلب مربوط به قضات است و بالاخره تشکیلات اجتماعی در دست اینها است طوری شده است که از شمال به جنوب و از شرق به غرب هر روز نقل و انتقال پیدا می­کنند فقط روی نفوذ متنفذین در حال حاضر 61 پست بلا متصدی است البته تصدیق می‌فرمایند آقایان وقتی که تشکیلات قضایی این طور بود در هیچ امری موفقیت حاصل نخواهد شد مخصوصاً در کرمانشاه در هر حال یک مطالب لازمی است که باید به عرض مجلس برسد اگر آقایان موافقت می­فرمایند عرض کنم.

رئیس-آقای دکتر شفق .

دکتر شفق- راجع به سازمان قضایی کشور به عقیده بنده به قدری مهم است که جا دارد جزء برنامه دولت یا در ضمن

+++

دستور جزء یک قسمتی بحث شود و به عقیده بنده بهتر است که قبل از دستور مطرح شود راجع به اختلاف صحبت قبل از دستور و بعد از دستور هم یک طرحی تهیه شده است که بنده تقدیم کردم و امیدوارم که در موقع مطرح شود و رفع اشکال بشود.

رئیس - رأی می­گیریم برای ورود در دستور موافقین قیام فرمایند .

(اغلب برخاستند)

]3- طرح برنامه دولت[

رئیس-تصویب شد. دستور برنامه دولت است گرچه آقای نخست وزیر نیامده­اند ولی چون آقایان وزرا هستند  ممکن است شروع شود ( صحیح است ) . آقای طباطبایی

طباطبایی- اگر در مملکت اقتدارات یا اختیاراتی هست صرفاً ‌مربوط به ملت و مال مردم است نهایت این است این اقتدارات ملی گاهی از جای صحیح و اساسی خودش از محل وضعی و اساسی خودش بیرون می­آید و در نتیجه حوادث به دست اشخاص می­افتد معهذا این حقیقت سر جای خودش مسلم است که اگر یک نفر هم در یک زمان­های مخصوص دارای یک اقتداراتی هست باز مال مردم است اگر قدرت ملت و اختیارات مال مردم است از اقتدارات  و عظمت کشور استفاده می­کند نه از خودش شخص به تنهایی بر فرض که کافی و لایق و شایسته باشد معهذا یک نفر است و اگر در یک فرد یک قدری کفایت باشد و نبوغ باشد این از قدرت مردم و اقتدارات مملکت است و الا خودش صفر است آقایان خوب به خاطر دارند که در این اواخر یعنی ده پانزده بیست سال اخیر همین قدرت ملی همین اختیار مردم افتاد به دست یک نفر او هر طور می­خواست آن قوه را اعمال می­کرد و البته این طور نباید باشد زیرا که خلاف  نص است همه به خاطر داریم حالا بنده باخوب و بدش کاری ندارم به هر حال هر تصمیمی می­گرفت غیر قابل مقاومت بود و اجرا می­شد و همه مردم و همه مملکت از این طرز حکومت به ستوه آمدند برای این که در یک مملکت که اراده یک نفر حاکم باشد هر کس را بخواهد بگیرد و هر کس را بخواهد ول کند و هر دولتی را که بخواهد بیاورد و هر دولتی را که نخواهد برود و بالاخره اگر به یک سرایداری می­گفت برو دولت تشکیل بده کسی نمی­توانست حرفی بزند تا قضایای شهریور پیش آمد و اوضاع دنیا و حوادث روزگار این پرده را درید این اوضاع را به هم زد آن اقتدارات عمومی که عرض کردم مال مردم است رها شد و از دست یک نفر خارج شد اگر چه قبلاً هم خود او و دیگران فکر کرده بودند که این اقتدارات به میراث بماند ولی روزگار نگذاشت وقتی که این طور شد مرکز اصلی این اقتدارات کجا است ؟ مردم،آن اقتدار به ملت برگشت مظهر ملت کجا است مجلس، چون این اختیارات که عرض کردم به دست افراد نمی­تواند باشد پس طرز عمل این است که بایستی مردم نماینده انتخاب کنند وکیل بگیرند مثل دعاوی این وکلا یکجایی جمع می­شوند اسمش را می­گذارند مجلس آن اختیارات برمی­گردد می­آید به مجلس مرجع اینجا است حالا اینجا جه شکل باید حکومت کند به مردم طرز حکومت مجلس چه شکل باید باشد اگر به طرز اساسی خودش رفتار کنیم و وظایف خودمان را انجام بدهیم و مجلس را نگاه بداریم ممکن است یک روزی مملکت نجات پیدا کند اما اگر بخواهیم یک رضاشاه را که رفته است و برده­اند ما هم هر کدام­مان یا دو تا سه تا ده تامان دور هم جمع شویم و یک رضا شاه درست کنیم( فاطمی- کنفرانس ندهید) اجازه بدهید وسط صحبت  من حرف نزنید آن روز به شما جواب ندادم ولی اگر یک دفعه دیگر حرف بزنید جواب سختی به شما می‌دهم عرض می­کنم حضورتان آقا متوجه شدند مطلب را کجا می­خواهم ببرم این است که اجازه نمی­دهند( فاطمی - بفرمایید استدعا می­کنم) عرض کردم اگر پنج تومان ده تومان بخواهیم عمل رضاشاه را انجام دهیم یعنی دولت بسازیم دولت بیندازیم و همان اعمال را انجام دهیم غلط است پیش نمی­رود منتها با یک تفاوت و آن این است که حالا اگر چه رضاشاه رفته است ولی اگر ده تا صد تا عمل بد داشت چهار تا پنج تا ده تا هم عمل خوب داشت او را ما نداریم قدرت و سلطه او را هم نداریم عاجزیم نمی­توانیم 

+++

هم خودمان را خراب می­کنیم و هم به اصول صدمه می­زنیم و مشت خودمان را باز می­کنیم عرض کردم اختیارات با مجلس است وقتی که اختیار حکومت و مقدرات با مجلس شد باید مجلس را حفظ کرد باید به مجلس احترام کرد باید اصول را مقدس شمرد تا باقی بماند و اما مجلس مجلس عبارت از تیر و تخته نیست عبارت از ابنیه مرحوم سپه‌سالار و میز و صندلی نیست بلکه مجلس عبارت است از تجمع وکلای ملت و شرکت نمایندگان ملت در امور مربوط به مملکت (مخبر فرهمند- صحیح است یعنی نمایندگان ملت ) اگر این حرف شما نسبت به من است و به شخص من می‌خواهید این حرف را بزنید (مخبر فرهمند- در تأیید حرف شما است) جوابش با ملت است اگر من وکیل این ملت نباشم من نمی­دانم چطور شما وکیل این ملت خواهید بود اگر مقصودتان هم توهین به آقایان است این را دیگر چه عرض کنم حالا این وکلا را شما قبول ندارید وکیل ملت نمی­دانید شما یک مجلس دیگر درست کنید که وکیل مردم باشند باز هم من طرفدار این اصول هستم عرض کردم مجلس عبارت است از جامعه نمایندگان ملت وقتی که نمایندگان ملت جمع شدند و قوانین موضوعه رعایت شد به آنجا اطلاق مجلس می­شود وقتی که ما مجلس را تشکیل دادیم و قوانین موضوعه رعایت شد و نگذاشتیم که قوانین و اصول ملعبه شود ( در این مملکت یک مدتی ملعبه کردند کار مملکت به آنجا کشید که همه دیدید) و حالا به نظر من زود است که ما از سر شروع کنیم یعنی بعد از بیست سال دوباره آن هرج و مرج را از سر بگیریم بنده واقعاً ‌همه را متأسف دیدم در خارج از این جریانی که اخیراً در مجلس پیدا شد واقعاً خود آقایان فکر بفرمایید که آیا این جریانات شأن مجلس است عرض کنم بنده یک روزی شنیدم که آقای ساعد نخست وزیر سابق استعفا کردند و دولت افتاد متعاقب آن شنیدم که یک دولتی در شرف تشکیل است یک جلسه خصوصی اینجا تشکیل شد بعد از خاتمه جریان من اینجا از آقای رئیس خواهش کردم که اجازه بدهند آن مطالب در جلسه علنی گفته شود جلسه خصوصی که عنوان قانونی ندارد در نظامنامه جلسه محرمانه پیش­بینی شده است ولی این مطالب محرمانه که نیست به هر حال قبل از این که بنده اطلاع حاصل کنم در روزنامه نوشته شد که فرمان هم صادر شده بناء علیهذا من خواهش کردم که حرف­هامان را برویم در جلسه علنی بگوییم موافقت نشد در جلسه خصوصی عرض کردم که مطالب را از اول شروع خواهیم کرد و در جلسه علنی هر وقت فرصت به دستم آمد قضایا را از اول عرض خواهم کرد و حالا عرض می­کنم غروب یک روز پنجشنبه بود که بنده مطلع شدم که در خارج گفتند به من که جلسه خصوصی هست و صحبت از رفتن و افتادن هیئت دولت هم بود اتفاقاً بنده و آقای مسعودی با هم آمدیم وقتی که آمدیم مجلس دیدم توی باغ یک عده از آقایان آنجا تشریف آورده بودند آقای ساعد هم آمده­اند اینجا در این سرسرای پآئین مجلس هم چند نفری بودند من خیال  کردم که از جریان من یک قدری بی­اطلاعم اول با یک عده برخوردم و صحبت کردم دیدم آنها در تالار جلسه خصوصی به من خبر دادند که شما هم بیایید وقتی که رفتم دیدیم آقایان منفردین آنجا جمع هستند یک صورتی آوردند حساب کردیم دیدیم در حدود سی و سه نفر منفرد هستند وقتی که آنجا صحبت شد دیدیم همه آقایان از جریان بی­اطلاع بودند حکومت ساعد به نام مجلس افتاده در صورتی که سی و سه نفر بی­اطلاع هستند ایشان مأمور شدند حکومت دیگری تشکیل بدهند فرمان صادر شده و این آقایان بی­اطلاع هستند در این بین زنگ جلسه زده شد و گویا در خارج گفت و گوی منفردین انعکاس پیدا کرد جلسه رسمی که شروع شد آقایان اطلاع دارند که آقای رئیس فرمودند آقایان مستقلین بیایند صحبت کنند بعد از جلسه ایشان تشریف آوردند و یک مقداری در همین ابواب صحبت شد در آن جلسه خصوصی و بعد در جلسه اخص بنده به آقای رئیس تذکراً ‌عرض کردم که اگر به نام مجلس حرفی زده می­شود اقدامی می­شود در سقوط یک دولتی یا تثبیت یک حکومتی باید معنی و حقیقت داشته باشد یعنی واقعاً مربوط

+++

به مجلس باشد و اگر چنانچه آقا خدمت شاه رفته­اند و به نام مجلس صحبتی کرده­اند مربوط به مجلس نیست و مجلس بی­اطلاع بوده است بعد صحبتمان با آقای رئیس یک مقداری در همین ابواب طولانی شد بدون این که نتیجه گرفته شود برخاستیم این جلسه آقایان منفردین که 33 نفر عرض کردم هستند فراکسیون توده هم بهش اضافه شد که در حدود هشت نفر هستند. ( یعنی ما مطلع شدیم که آنها هم دارای همین عقیده هستند و از جریان به کلی بی­اطلاع هستند)بعداً آقای نخست وزیر آقای ساعد خودشان آمدند و با ما ملاقات کردند از آقایان منفردین در اتاق خارج که رئیس مجلس غالباً ‌آنجا می­نشیند من به ایشان تذکر دادم و گفتم شما در دولت­های سابق خودتان عضو بودید و ملاحظه کردید اگر یک دولتی می­افتاد و بعد دولتی اگر تشکیل می­شد جریان از چه قرار بود یک رئیس دولتی دو جور ممکن است که از کار کنار برود یا شخصاً کناره می­کند خسته می­شود و دیگر مجلس هم نمی­آید و استعفای خودش را می‌نویسد و می­دهد به اعلیحضرت و می­رود آقای ساعد از این شق نیستند و مشمول این فرض نمی­توانند باشند برای این که آمدند و می­خواهند دوباره تشکیل دولت بدهند و از کار هم که خسته نشده­اند در حکومت مشروطه شق ثانی این است که وقتی که رأی مجلس نسبت به دولتی متزلزل می­شود و یک دولتی اکثریت خودش را از دست می­دهد ناچار باید برود شق دیگر هم ندارد حالا باید ببینیم که دولت سابق آقای ساعد که عرض کردم نمی­توانیم فرض کنیم که ایشان و حتی وزرایشان خسته شده باشند چطور استعفا دادند توی روزنامه­ها دیدید منعکس شد که مجلس نسبت به دولت سابق آقای ساعد اعتمادش متزلزل است و مجلس باعث شدکه دولت ایشان سقوط پیدا کند( این را من در جلسه خصوصی عرض کردم اینجا هم تذکراً یادآوری می­کنم مرام من و سلیقه من این طور نیست که با دولت­ها آشنایی داشته باشم ارتباط داشته باشم یعنی نمی­توانم این کار را بکنم چرا برای این که معتقد هستم این سنخ حکومت­ها اگر می­توانست مملکت را به جایی برساند تا حالا رسانده بود) بناء علیهذا این نوع حکومت­ها چنانچه عرض کردم مال مردم نیست پس این که عرض می­کنم از بابت دلسوزی برای این نیست که ده دوازده نفری وزیر بودند و کنار رفتند به جهنم درک که رفتند من علاقه به آنها نداشتم اما از نظر رعایت اصول و حفظ مشروطیت و از این جهت که ما مشروطیت را به دست خودمان ملعبه نکنیم و خودمان باعث نشویم که بعضی صحبت­ها بشود و بالاخره آن صحبت­ها بیاید پشت تریبون ( که الان من مشغولم و دارم صحبت می­کنم ) با آن جریان موافق نیستم. عرض می­کنم که آقای ساعد اگر بنا بود حکومت شما به نام مجلس سقوط پیدا بکند شما خودتان در کابینه سابق تشریف داشتید و طریق عمل را می­دانید که اشخاص فکرهایشان را می­کردند دو نفری پنج نفری در خارج صحبت می­کنند فراکسیون­های مجلس توی خودشان می­نشینند و تصمیم می­گیرند باید هم این طور باشد اما مطابق قانون اطلاق مجلس به این طرز تبانی­ها نمی­شود که دو تا در باغ چهار تا در خانه­شان چند تا پیش آقای نخست وزیر جمع شوند این را نمی­شود عنوان مجلس بهش اطلاق کرد شما وقتی می­توانید تصمیم بگیرید که مطابق اصل هفتم قانون اساسی که ثلث از اعضا مجلس حاضر باشند می­خواهد در جلسه خصوصی باشد یا جای دیگر و هنگام تحصیل رأی سه ربع از اعضا باید حاضر باشند شما وقتی که رأی می­دهید وقتی که تصمیم می­گیرید به نام مجلس می­خواهید یک حکومتی را بیندازید این وقتی ممکن است که سه ربع اعضا مجلس حاضر باشند و شرکت کنند اصل 34 می­نویسد: رئیس مجلس می­تواند بر حسب لزوم شخصاً یا به خواهش ده نفر از اعضای مجلس یا وزیری اجلاس محرمانه بدون حضور روزنامه­نویس و تماشاچی یا انجمن محرمانه مرکب از عده منتخبی از اعضا مجلس تشکیل بدهد الی آخر که قائم­مقام آن همین جلسه خصوصی است که ما داریم  (فریور- هیچ قائم­مقام نیست‌) مانعی ندارد بنده موافقم بالاخره مجلس علنی جایی باید باشد که تمام حاضر باشند عرض کردم که چهل و یک نفر قدر مسلم شرکت نکردند و بی­اطلاع بودند از جریان سقوط کابینه و اما فراکسیون­ها مثلاً اگر یک فراکسیون دارای بیست و پنج نفر عضو باشد

+++

آیا اینها متحدالکلمه هستند؟ این طور نیست اگر شما همان عده­هایی که در هر فراکسیونی پنج و شش تا هست که از موافقین آن جریان نبودند به عده منفردین ضمیمه می­گردید نصف بیشتر اعضا مجلس و آقایان نمایندگان می­شد و از نصف کمتر نمی­شد بنابراین یک عمل قاچاقی به نام مجلس انجام شده (اشاره به ساعد) گفتند که مجلس گفته است که دولت بیفتد دولت افتاد بعد به جنابعالی عرض کردم و ملاحظه کردید که جریان مأموریت یک نفر برای تشکیل دولتی از چه قرار است البته مطابق قانون صدور فرمان نخست وزیری با شخص شاه است اما اگر به یک نفر یا به صد نفر شاه فرمان نخست وزیری داد و مجلس قبول نکرد و رأی اعتماد نداد آن آدم البته رئیس­الوزرا نیست و هیچ کاره است (فولادوند- هنوز که رأی نداده­اند ) بنده که نگفتم رأی داده­اند گوش کنید خوب یک نفر را که ممکن است شاه دستخط نخست وزیری بدهد و بیاید به مجلس و مجلس رأی ندهد راهش را می­کشد و می­رود اما این کار خوب نیست و یک خلاف نزاکتی است و اسباب اتلاف وقت است به این جهت آمده­اند طبق سوابق فرمول صحیحی پیدا کرده­اند و تمام مجالس هم رویش عمل کرده­اند و آن این است که در نتیجه این عمل دیگر مملکت و مجلس و مردم دچار یک همچو منظور نمی­شوند سیره و عادت و سوابق این طور جاری شده که قبلاً از طرف شاه استمزاج می­شود و مجلس شورای ملی با اکثریت به هر کس که تمایل داد دست­خط شاه صادر می­شود و او رئیس­الوزرا می­شود آن وقت به آن عمل خلاف نزاکتی که عرض کردم مصادف نمی­شدیم آن وقت این نخست وزیر تشکیل هیئت دولت را می­دهد و پروگرام می­آورد و با همین جریانی که ملاحظه می­فرمایید اینجا با ورقه یا با قیام وقعود رأی اعتماد می­گیرد حالا ببینیم چطور رأی تمایل مجلس را باید به دست آورد؟ وکلا را که دانه دانه نمی­شود خانه­شان رفت در قانون در عمل سابقه امر این طور است که عرض کردم که مطلب را باید به جلسه خصوصی بیاورند بدون حضور تماشاچی رأی گرفته شود و بگویندحکومتی افتاده است و می­خواهیم تمایل مجلس را معلوم کنیم و ببینیم چه کسی نامزد نخست وزیری است ولی اینجا چه کار کردند فقط فراکسیون­ها کار خودشان را کردند در صورتی که در جلسه خصوصی باید منفردین را هم خبر کنند که آنها هم نظر خودشان را بگویند و بالاخره رئیس مجلس موظف است که جلسه خصوصی خبر کند چرا برای این که در آخرین مرحله رئیس مجلس باید برود و به شاه بگویدکه تمایل مجلس با کی است خود آقا ( اشاره به آقای ساعد) در حکومت مرحوم فروغی عضو کابینه بودید که همین عمل که عرض کردم جریان داشت در جلسه خصوصی همه آقایان نمایندگان فراکسیون­ها شرکت می­کنند منفردین هم هستند ومخالف و موافق صحبت خودشان را می­کنند آقایان در دوره­های سابق تشریف داشتند یادشان هست که چندین مرتبه هم جلسه خصوصی می­شد حتی شب­ها و همه در این صحبت شرکت می­کردند بعد از این که این جریان تمام می­شد فکر شد که چطور رأی تمایل گرفته شود بهترین طرز که مصون از هر نوع ریا و رو در بایستی و جا کردن اشخاص و تعهدات و تبانی­ها باشد این ترتیب را مجلس اتخاذ  کرد که بیایند در تالار جلسه علنی بدون حضور تماشاچی رأی گرفته شود( یکی از نمایندگان- گویا یک مورد است ) چندین مورد بوده است شما نبوده­اید و رأی با ورقه هم بود حساب می­کردند ببینند کسی چقدر رأی دارد هر کس اکثریت را می­برد معلوم می­شد که تمایل مجلس به او است و این رأی تنها یک فرقی دارد با آن ورقه که به عنوان اعتماد می­دهند ورقه که خواهید داد با امضا است و رأی اعتمادی است که به شما ( خطاب به ساعد) می­خواهند بدهند و امضا دارد معلوم است که کی­ها شرکت کرده­اند و رأی داده­اند و آن رودر بایستی­هایی که عرض کردم اینجا هست ولی در رأی اول که عرض کردم این طور نیست زیرا فقط می­نوشتند حسن تقی نقی و اشخاصی که می­خواستند زمام مملکت را در دست بگیرند این یک اسه­ای بود برای خودش یعنی رئیس دولت قطعاً می­دانست که در مجلس چند رأی دارد، رأی حقیقی رأیی که تحت تأثیر بنده و عمرو زید واقع نشده است و بعد

+++

از این که این فرمول و این ترتیب صحیح و این شقی که اصح شقوق بود در مجلس اجرا می­شد آن وقت رئیس مجلس از طرف مجلس به شاه اطلاع می­داد که زید در مجلس دارای اکثریت است و دستخط صادر می­شد و این آدم نخست وزیر  می­شد و می­آمد به مجلس و کابینه­اش را تشکیل می­داد و می­آورد به مجلس و این جریان را که ملاحظه کردید تمام عملی می­شد ولی حکومت فعلی شما و این مأموریت جدید شما برای  تشکیل کابینه از خودتان من پرسیدم اعتراف کردید که مطابق اصول سوابق نبوده و خودتان گفتید که به من گفتند که باید این هیئت دولت شما استعفا بدهد و بعد خودتان اعتراف کردید که به من گفتند که خودت هم باید استعفا بدهی با این شرط  که دوباره شما را می­آورند من هم گفتم چشم وقتی که این کار را کردم فرمودید که آمدم از لحاظ اخلاق گفتم که این آنگاژمان شما را من به شما پس می­دهم که شما تعهدی ندارید که دوباره من را بیاورید و روز بعد دست­خط اعلیحضرت صادر شد به این که شما مأمور تشکیل کابینه هستید و مجلس به شما اظهار تمایل کرد اعتراف کردید که من اطلاع نداشتم و از مطالب آقایان هم بی­اطلاع بودم و خیال کردم همین جریانی که هست از مجلس بوده است . من به شما عرض کردم که اگر شما خودتان را پای­بند اصول می­دانید و اگر شما خودتان معتقد هستید که مجلس باید حکومت کند در مملکت و حالا که شخص شما هم مطلع  هستید که جریان از چه قرار است بروید استعفا بدهید اگر مجلس شما را خواست دو مرتبه شما را می­آورد الان که لااقل در تردید هستید خاطر جمع که نیستید که ( بعضی از نمایندگان- کاملاً مطمئن هستند) لااقل در تردید که هستند حتماً شما خاطر جمع نیستید که اکثریت مجلس به شما تمایل دارد یا نه اگر شما خاطر جمع بودید هواخواهان شما هم خاطر  جمع بودند و این همه ما به شما گفتیم و آقایان خواهش کردند و اصرار کردند چه مانعی داشت اگر یک رأی مخفی گرفته می­شد این که بهتر بود اگر این کار را کرده بودید دیگر من اینجا جرأت نمی­کردم با ایمان و عقیده به شما بگویم که اکثریت ندارید پس این طور نکردید در جلسه خصوصی منفردین با تصمیم ما در اتخاذ رأی تمایل از همه وکلا شما موافقت کردید و چند نفر از آقایان حضور داشتند و اگر بخواهید اسم می­آورم ولی این کار را عملی نکردید ( دکتر کشاورز- برای این که از سستی منفردین اطمینان داشتند) عرض کنم آقا شما مأمور تشکیل کابینه شدید و به شما دست­خط دادند متأسفانه قبول کردید و آن نصیحت واقعاً مشفقانه یک عده­ای که به شما گفتند استعفا کنید در شما مؤثر واقع نشده . از طرف دیگر شما یک عمل بسیار غلطی کردید و آن این بود که به شما دیکته کردند که برو که را بیاور و که را نیاور و خود آقای ساعد اعتراف کردند( نخست وزیر- چنین چیزی نبود) و من ایشان را دارای وجدان می­دانم ایشان اعتراف کردند در حضور همه که گفتند این عده را باید بیاوری این را اول هم گفتم که همه مردمی که مرا می­شناسند شاهد من هستند که من طرفدار آن ده دوازده نفر نیستم و این را از لحاظ حفظ اصول عرض می­کنم چرا نباید آنها باشند تقلب کردند خیانت کردند آن دوازده نفر که باید بفرستید بیاورند تعقیبشان بکنند خوب پس حالا که این طور است چرا این کار را کرده­اند، می­گفتند که آن شخص دم خروس از جیبش پیدا است این که خود خروس پیدا شده غرض از این بالاتر می­شود؟ این اغراض شخصی بوده است ، لقمان­الملک را همه مردم می­شناسند و همه هم نبضشان را توی دستش گذارده­اند و مبلغی پول داده­اند و می­دانندکه لقمان­الملک اهل کمینزون و ساخت و پاخت با من و اشخاص دیگر نیست . خوب شما رفته­اید و یک وزیری را آورده­اید چند ماه مشغول کار بود و چندین جلسه وقت ما را ضایع کرد تا دو ساعت بعد از ظهر لایحه سازمان  آوردید مطرح شد و ناتمام ماند و بعد او را انداختید بیرون این غرض شخصی نیست؟ (همهمه نمایندگان ) بر فرض که شما حالا قال قال کردید و نگذاشتید که من حرف بزنم مردم که مطالب را می­دانند . پس آن عده را که کنار گذاشتید روی اغراض

+++

شخصی و نظر خصوصی بوده و این عده­ای را هم که الان آورده­اید روی نظر شخصی و نظر خصوصی است .

فولادوند- نتیجه­اش را بفرمایید چه عیبی دارند؟

طباطبایی- صبر کنید بعد به آن هم می­رسیم. عرض کنم انسان نباید آن قدر ضعف نفس به خرج  بدهد که مثلاً  توسط من و آقای منصف و آقای مؤید و غیره یک صورتی به ایشان داده شود که اینها هستند از برای شما و حتی با بنده هم مشورت کردند که تو هم اگر کسی را داری بگو مردم اطلاع دارند و بنده اینهایی راکه عرض کردم شاهد دارم که خلاف عرض نمی­کنم تمام درست است-عرض کنم یک نخست وزیری برای چه می­آید رئیس­الوزرا می­شود اگر برای دو سه هزار تومان حقوق است که این قابل نیست یک شوفر، یک شوفری که در این کامیون­های متفقین است ماهی 700 یا 800 تومان حقوق می­گیرد و ده هزار تومان نفع دارند برای این که هر چه جنس قاچاق است آنها می­آورند و کسی از آنها جلوگیری نمی­کند و وقتی که حساب بکند می­بینید که یک شوفر بیشتر از شما حقوق می­گیرد و استفاده می­کند بنابراین اگر حقوق را بگذاریم کنار یک چیز می­ماند و آن  پرستیژ و شخصیت  و اداره کردن مملکت است یک رئیس­الوزرایی که بیاید این شکلی باشد که من بهش صورت بدهم که زید بهتر است یا این را بیاور آن را نیاور حسن را بگذار تقی را بردار به نظر بنده این نهایت درجه ذلت است و به نظر من یک همچو کسی نه تنها نمی­تواند مملکت را اداره بکند به اصول هم ضرر می­زند و مشروطیت را شل می­کند (جمعی از نمایندگان- این طور  نیست‌) و وقت مملکت تلف می­شود وگرنه این خط این نشان این حکومت اگر ده روز بماند ده ماه بماند کوچک­ترین بار حتی یک سربار هم از دوش مردم نمی­تواند بردارد چرا؟ برای این که فاقد شخصیت است و فاقد قدرت است و نمی­تواند.

حاذقی- هم شخصیت دارد و هم قدرت .

مخبر فرهمند- آن حکومت مقتدر را معرفی کنید با مملکت نمی­شود بازی کرد.

طباطبایی- من واقعاً طرفدار این حرفم که با مملکت نمی­شود بازی کرد و دارید بازی می­کنید .

فاطمی-شما دارید بازی می­کنید به نام منفرد .

رئیس-حرف خودتان را بزنید و زیاد طول ندهید .

طباطبایی- من حق دارم تا ده روز دیگر صحبت کنم شما نمی­توانید جلوی مرا بگیرید دکتر آقایان- اینها چه حرفی است می­زنی بنشین.

طباطبایی- شما هم دکتر ناشی هستید ( خنده نمایندگان ) در دو مورد در تمام شئون مملکت می­شود صحبت کرد غیر این دو فرصت دیگر فرصتی نیست و آن یکی بودجه مملکت است و یکی هم پروگرام دولت و این فرصت را اگر بخواهید با قال وقال از ما بگیرید نمی­شود آقای رئیس می­گویند که زود باشید این تازه اول صحبت‌ من است (رئیس-گفتم از موضوع خارج نشوید) این خارج نیست من در تمام مراحل حق دارم صحبت کنم حتی راجع به آن پاسبانان وزارت دارایی و وزارت زهر مار که ایستاده‌اند و به اشخاصی که  ماشین دارند سلام می­کنند و احترام می­گذارند بنده حق دارم صحبت کنم ( صحیح است ) (هاشمی- ولی متأسفم که از متن خارج می‌‌شود) من می­گویم من در تمام جزئیات می­توانم داخل بشوم دیگر این متن ندارد پروگرام دولت که دیگر متن ندارد؟ من حق دارم در تمام شئون مملکت صحبت کنم . این تذکری که من به جنابعالی عرض کردم ( خطاب به نخست وزیر ) از لحاظ حفظ شخصیت و پرسیتژ خودتان و از نظر قدرتی که دولت شما باید داشته باشد و تحت تأثیر واقع نشود بود از این جهت عرض می­کنم و اگر عیب شما باز تا همین اندازه بود قابل اغماض بود از لحاظ قانون اساسی( ناسلامتی حال دیگر می­گویند مملکت مشروطه است و شما باید اصول را احترام کنید) اصل 27 قانون اساسی قوای مملکت را به شعبه تجزیه نموده: اول قوه مقننه که مخصوص است به وضع و تهذیب قوانین (‌ساسان خواجه نصیری- و انتخاب وزیر ) . بله و انتخاب وزیر ولی این تو ننوشته است ( دکتر کشاورز-

+++

مستتر است ) دوم- قوه قضاییه و حکمیه که عبارت است از تمیز حقوق الی آخر . سوم- قوه اجراییه.

اصل 28- قوای ثلاثه مزبور همیشه از یکدیگر ممتاز و منفصل خواهد بود این که عرض کردم تجزیه است نه تقسیم برای این ماده بود که صراحت دارد یعنی این سه قوه اگر بخواهند داخل هم بشوند و مخلوط بشوند و در وظایف هم مداخله کنند این هرج و مرج است استبداد محض است این بدبختی مملکت است قوه مقننه فقط باید کار خودش را بکند کار ما وضع قانون است شما قوه اجراییه و مسئول اجرای قانون هستید شما را درست است که گفتند رئیس­الوزرا ولی فردی از افراد مملکت هستید نباید تسلیم بشوید رضایت بدهید به این که چهار روز رئیس  الوزرا بشوید و اشخاصی بیایند به نام مجلس در خشت اول در سنگ اول در کار شما دخالت کنند. به نام مجلس درخشت اول دو جور است یک وقت این است که به آقای سروری گفته می‌شود که آقای بیایید حاکم جوشقان را عوض کنید و فلان کس را جایش بگذارید این یک نوع دخالت است ولی این باز خیلی مضر نیست جور دیگرش این است که از همان اول می­گویند که مثلاً ‌باید آقای سروری بیاید  ( فرمند- خیر این دخالت نیست دخالت آن است که وکیل را حاکم معین کند ( خنده نمایندگان ) طباطبایی- قیل و قال نکنید اجازه بفرمایید عرض کنم حضور عالی بر فرض که قیل و قال بکنید و جواب به من بدهید مردم خودشان می­دانند عمل از چه قرار است شما آمده­اید به نام مجلس یک شخصی را آورده­اید و با او شرط کرده­اید که یک نفر از سابقی­ها را نیاورد و بعد دیکته کردید که این اشخاص را بیاورد و ضمناً هم یک مهارتی به خرج داده شده که عوض 12 نفر 24 نفر اسم نوشتند و چهار نفر ساده­لوح هم باور کردند و خیال کردند رئیس دولت اختیار دارد هر کدام را رئیس­الوزرا انگشتش را رویش گذاشت او وزیر است ولی عرض کنم این طور نیست اینها قبلاً پخته شده و تبانی شده و معلوم شده است وضعیت از چه قرار  است که کی باید بیاید و کی نباید بیاید پس شما مشارکت کرده‌اید در یک عملی که مخالف اصل 27 و اصل 28 متمم قانون اساسی است و آمده­اید یک اشخاصی را به نام مجلس و به نام قوه مقننه دخالت داده­اید در وظایف خودتان در انتخاب وزیر: وقتی که من سروری را معین کردم برای وزارت کشور شما می­توانید تعقل کنید که من چه کار می­کنم با وزارت کشور خوب عواقب این کار و اختلال و هرج و مرجی که از این عمل ناشی می­شود فکر بکند تا کجا است . آخر  این خون­هایی که ریختند و مملکت را به خاک و خون  کشیدند تا وقتی که مشروطیت مستقر شد و قانون اساسی را نوشتند و این مطالب را اشخاص دقیق و با تجربه به مطالعه کرده و نوشتند دیکته کردند آمد به مجلس و به نام مملکت رأی دادند. بی‌فلسفه و بی­حکمت نیست و بی­جهت نیست که یک همچو قانونی را گذاشتند که ما اصلاً دور سر این قانون می­گردیم ما اصلاً جمع شدیم برای این که این قانون نوشته شده اگر این قانون اساسی نبود حالا ما اینجا نبودیم و این که گفتند با مملکت نمی‌شود بازی کرد شوخی کرد آقا اینها شوخی است با مملکت با مشروطیت با اصول آنهایی که این قانون اساسی را نوشتند مثل ما فکر می­کردند که چه می­شود اگر من وزیر تحمیل کردم به آقای ساعد . عرض کنم که مجلس چهارده باید به یاد مردم بیاورد مشروطیت را شما باید به مردم دوباره سرمشق بدهید یادآوری کنید و از خاطرها اگر محو شده است یادآور بشوید که وقتی می­خواستند ایران را مشروطه بکنند مشکلاتی بود و آن دوره تمام شد.حالا حکومت باید نشان بدهد که با مجلس است ما چطور می­توانیم نشان بدهیم که حکومت با مجلس است وقتی که خودمان به قوانین و رسوم و سوابق احترام نگذاریم ( همهمه نمایندگان ) شما خیال می­کنید که اگر نگذارید من اینجا حرفم را بزنم یک عمل مشعشعی را انجام داده­اید در صورتی که این طور نیست شما هر قدر تفضل کنید متانت به خرج بدهید و هر قدر صبر و حوصله به خرج بدهید به صرفه شما است . من در اقلیت هستم و شما هم که مطمئن هستید که دولت در اکثریت است بنابراین شما باید به من اجازه بدهید که من حرفم را بزنم چون حالا می­خواهم مطلبی را بگویم که این مقدمه کردم که اوقاتتان تلخ نشود شما باید اجازه بدهید که من مطالب را با کمال صراحت و 

+++

و با کمال وضوح مطابق قانون اساسی عرض کنم باید بگذارید من بگویم حالا عرض کردم که شما می­خواهید سر­مشق باشید برای مملکت امروز صبح ملاحظه کردید که برای یک ورقه موافق و مخالف چه چیزهایی پیش آمد. یک ورقه را می­آورند که موافق و مخالف اسم بنویسند.

دکتر اعتبار- این که مربوط به دولت نیست ؟

طباطبایی - . آن مقدمه را چیدم برای این که به من فرصت بدهید که یک پرده هم از روی کار خودمان برداریم که  مردم بدانند ما که می­خواهیم به مملکت حکومت کنیم دارای چه رویه و خلقی هستیم . یک ورقه­ای آوردند در خارج چسباندند و از همان روز پنجشنبه یک عده­ای کاغذ به آقای رئیس نوشتند که خواهش می­کنم اول مرا بنویسند و یک عده دیگر هم خواستند که زودتر آنها را بنویسند و البته آقای رئیس هم قبول نکردند و بالاخره قاعده­اش این است که باید همان روزی که جلسه می­شود باید سر ساعت ورقه را بگذارند هر کس که زودتر آمد او اول اسم می­نویسد این که اشکال ندارد و بالاخره همین کار را هم کردند و ورقه را به جای خود چسباندند و اول کسی که آمد اسم نوشت من بودم آقای فاطمی بنده زودتر از شما از خواب بیدار می­شوم (‌فاطمی- الان هم دارید صحبت می­کنید) و بعد از من هفت هشت نفر دیگر هم آمدند چندین نفر بودند آقای دکتر کشاورز و آقای فداکار و سایرین بودند و اسم خود را نوشتند. بعد آقای دکتر مصدق آمدند خواستند در ستون مخالف اول بنویسند دیدند جا نیست ولی دیدند که ستون موافق جا دارد می­شود اول نوشت اول نوشتند موافق و من با ایشان یک شوخی کردم گفتم که (طاعت از دست نیاید گنهی باید کرد)  خوب مخالف که نشد اول بنویسند موافق اول نوشتید( یکی از نمایندگان- این که گنهی نیست ) نگفتم که گنهی است این یک شوخی بود که کردم . بنده رفتم اما بعد از ساعت 8 یک ورقه دیگر آوردند به شهادت آقای نراقی که ایشان به من گفتند این ورقه دومی را قبلاً‌ پنج شش نفر اسم نوشته بودند با یک قلم اما با مرکب مختلف با مرکب سیاه و مرکب آبی، آقای دکتر مصدق آمدند دیدند در ستون مخالف جا هست می­شود اول نوشت نوشتند مخالف شهوت در اول بودن است آقا. مملکت سی سال چهل سال پنجاه سال گرفتار همین جور هوس­ها و شهوت­ها بوده است که به اینجاها رسیده است مردمی که به سینما می­روند آن قدر بلد شده­اند که هر کس جلوتر می‌رود دیگر نباید به او تنه زد ما وکیل مجلس هستیم عده­مان هم صد نفر بیشتر نیست یک ورقه را که باید امضاء کنیم این طوری می­شود و در سرسرای به این بزرگی دو تا ورقه را نمی­توانیم منظم کنیم و مراعات نوبت را بکنیم. وای به این مملکتی که تحت سلطه ( سلطه که نیست حیف لغت سلطه است ) به دست یک چنین حکومت­ها افتاده است پس ملاحظه فرمودید با موجباتی که عرض کردم با استدلال‌هایی که کردم حکومت سابق را مجلس نینداخت و به مجلس مربوط نیست و آن اشخاصی که سابق بودند تا وقتی که گناهی ندارند محرومیت از حقوق اجتماعی ندارند کسی حق ندارد بگوید او را نیاور یا فلان را بیاور باید آن شخص که می­خواهد با آنها کار کند خودش مسئول باشد و وزرایش را انتخاب کند اگر من جلویش را گرفتم خیانت کرده­ام . اما هیئتی را که فعلاً آورده­اید تنزل کرده­اید زیرا تحت تأثیر واقع شده­اید و شما دیگر قدرت زمامداری ندارید و تحت تأثیر واقع شده­اید مضافاً به این که قوای سه­گانه مشروطیت را مخلوط و نظمش را به هم زدید شما قوه مقننه را دخالت داده‌اید و مخلوط کرده­اید با قوه اجراییه در صورتی که این سه قوه کاملاً از هم منفصل هستند و هر کدام در روی صندلی خودش می­تواند وظیفه خودش را انجام بدهد و دیگری حق ندارد دخالت  کند. بنده یادداشت کرده بودم که راجع به وظایف آینده دولت صحبت کنم ولی صحبت بنده به جایی رسید که  حالا بیشتر به من تأثیر کرد من زیادتر متأثر هستم چون زیادتر صحبت کردم این است که می­گویم اگر این طور یک دولتی آمد چه وظایفی در آینده دارد؟ راجع به وظیفه

+++

شما می­خواهم دو سه کلمه به عرض برسانم که بعد از خاتمه جنگ ( جنگ نمی­دانم تمام می­شود؟ صلح می­شود؟ از این حرف­هایی که گاهی به گوش من و شما می‌خورد) چه باید بکنید؟ یادداشت کرده بودم که به شما توجه بدهم که اقلاً از عهد،‌امنیت صوری و داخلی مملکت بر بیایید . شما لازم نیست که بروید  آنجا در کنفرانس صلح تأثیر کنید در سرنوشت دنیا نظر بدهید همین قدر که ما بتوانیم یک نفر انشاءالله ازمان برود و فرصتی  دست بدهد و اگر زبان داشته باشد چهار کلمه بگوید کافی است شاید مؤثر واقع شود ولی مهم­تر از آن هم بنده حرف دارم و آن این است که جنگ قریب به اتمام است و اگر تمام شد بر حسب قراردادمان متفقین هم از اینجا خواهند رفت شما باید از حالا یک فکری بکنید نایستید که وقتی که متفقین رفتند امنیت صوری مملکت قبلاً تأمین شده باشد باید از حال شروع بکنید اگر می­خواهید امنیت ایجاد کنید موقعش حالا است ( صحیح است ) امین صوری اقلاً باید ایجاد شود این مملکت هیچ وقت امنیت واقعی که نتوانسته است ایجاد کند امنیت واقعی یعنی عدالت یعنی  عدل من زمان انوشیروان را که نمی­دانم درست می­گویند یا نه من نبود ( اقبال- شما کوچک بودید ) بله کوچک بودم ( خنده نمایندگان ) از زمان انوشیروان عادل به این طرف تاریخ هر چه هست نگاه کنید ببینید عدالت آیا در این مملکت بوده است پس از شما که ساخته نیست و انتظار  این را کسی ندارد که بیایید عدل و  انصاف را در مملکت مستقر کنید شما که نمی­توانید لااقل امنیت صوری را برای مردم تأمین کنید بعد از جنگ چه خواهید کرد من یک روز توی تجریش در میدان سرپل که همان طور خرابه مانده است ( خاک بر سر بلدیه که اقلاً نمی­آید خاک­هایش را بردارد آقای رئیس­الوزرا بفرمایید آن خاک­ها رابردارند) دیدم دو تا پاسبان را هفت هشت تا چاقو کش دوره کرده­اند دارند کتکش می­زنند عین این منظره را یکی از رفقای مجلسی­مان که الان اینجا هست جلوی مهمانخانه ایران دیده بودند شما که منتظر صلح هستید منتظر خاتمه جنگ هستید لااقل امنیت صوری را تأمین کنید ولی نمی‌توانید انجام بدهید شما از عهده چهار تا دزد و دغل و چاقوکش بر نمی­آیید چطور در کشور پهناوری ایجاد امنیت خواهید کرد اگر واقعاً از عهده بر می­آیید اقلاً یک کاری بکند که مردم نگرانی برای بعد از جنگ نداشته باشند در اینجا راجع به تثبیت قیمت ارزاق من یادداشت­هایی کرده­ام ولی نمی­دانم چه بگویم شنیدم که یک کارخانه بر اثر صحبت از خاتمه جنگ تعطیل شده است شاید هم مربوط به متفقین بوده در نتیجه تعطیل آنجا ده هزار نفر بیکار شده­اند کارگر و عمله الان روزی هفت هشت تومان می‌گیرد این خیلی پول است امابا این پول خودش را نمی­تواند اداره کند و همیشه گرسنه است و لخت است اگر کار به همین منوال باشد و همین طور پیش برود این مؤسسات بزرگی که هشت و هزاران عمله و کارگر تویش کار می­کنند و فعلاً مشغول کار هستند از بین می­رود و تمام این کارگران بیکار خواهند شد صلح برای تمام دنیا نعمت است ولی برای ما متأسفانه نکبت و نقمت است این چهار پنج حرفی را که در پروگرام نوشته­اید اینها یک کلیاتی است برای قاب کردن بد نیست که با خط جلی و نستعلیق ( که متأسفانه نستعلیق هم با این ماشینیست­هایی که آورده­اید از بین رفت ) بنویسد و قاب کنید اینها برای تابلو کردن بد نیست و الّا اینها همه یک کلیاتی است بی­روح‌ اینجا نوشته­اید حاکمیت قانون قانون که حکومت نمی­کند‌حاکمیت قانون عبارت از این است که شما خودتان که یک فرد از افراد این مملکت هستید و رئیس‌الوزرا و شاخص هستید مراعات و ملاحظه قانون را بکنیدشما وقتی که دیدید اقلاً چهل نفر در مجلس با شما مخالف هستند این را که دیدید نباید بیایید به مجلس بدون این که بدانید اکثریت در مجلس دارید یا خیر ( بعضی از نمایندگان- چرا اکثریت ندارند؟) شما وقتی که می­بینید من یک نفر که منفرد هستم عقیده دارم که رأی قطعی شما در مجلس معولم شود شما باید با من هم نفس باشید رأی مجلس وقتی است که اینجا معلوم شود و اکثریت معلوم شود  اگر این کار را می­کردید به ضرر شما نبودبه نفع شما و به نفع مملکت است،‌مجلس اینجا

+++

است : در اینجا یا جلسه خصوصی اکثریت نمایندگان مجلس جمع می­شوند و به آن ترتیب خاص عمل می­کنند و الّا آن کمبینزون­ها و آن تبانی­هایی که در خارج هست برای مملکت کاری نمی­تواند بکند باید فکر اساسی کرد. قسمت دیگر شروع به اجرای قانون تعلیمات اجباری است یک مرتبه آن دکتر سیاسی آمد نزدیک انتخابات بود خواست مردم را احمق کند مدتی وقت مجلس را گرفت همان وقت هم ما گفتیم که این قانون قابل اجرا نیست می­بینیم مدارس الان باز شده ولی شما معلم ندارید جا ندارید مردم داوطلب هستند بروند مدرسه بچه­هایشان را به مدرسه بفرستند ولی آنجا کسی نیست که اسم بنویسد و هر کسی می­رود رد می­کنند (فداکار- در عوض هزار نفر بازرس دارند) بله من خودم رفتم به خراسان دیدیم که در دهات مدرسه ندارند ولی یک عده به اسم بازرس  دارند راه می­روند بعد رفتم به جوین و دیدیم آنجا یک مدرسه­ای است ابتدایی چند کلاس دارد ؟ دو کلاس یک نفر  آنجا هست هم مدیر است هم معلم است هم ناظم است هم فراش است هم فال­بین و هم دعانویس ماهی هم صد تومان بهش می­دهند یک نفر آمده بود آنجا که مدرسه را تفتیش کند مدرسه دو کلاسه ابتدایی را تفتیش کند الان شاگردی که از کلاس شش ابتدایی بیرون می­آید نه خواندن بلد است نه نوشتن ،‌در دفتر روزنامه من یک بچه که کلاس ده را دیده است هنوز نمی­تواند یک قبض بنویسد) این بازرس آمده بود این مدرسه دو کلاسه را تفتیش کند خوب کوته قبل این بدبخت بیچاره مبتلا را که ازش پول در بیاید‌؟ اگر به عقل آقایان رسید؟ گمان نمی­کنم بتوانید حدس بزنید گفته بود که اینجا سابقاً ‌یک عکس شاه سابق بوده روی یک تی که مقوا اینجا بود ممکن است بچه­ها پاره کرده باشند عاقبت این موضوع به پنجاه تومان خاتمه پیدا کرده بود( یک نفر از نمایندگان- اسم آن بازرس را بفرمایید) بر فرض که گفتم یک بدبخت دیگری هم به بدبخت­ها اضافه می­شود خیال می­کنید آن کسی را که می­فرستند امین­التجار است خیر او هم یک بدبخت مفلوک گرسنه­ای است که سی تومان بهش خرج سفر می‌دهند واقعاً ملاحظه بفرمایید به این ترتیب این شوخی نیست که شما راست و رک جلوی چشم ما در برنامه می­نویسید شروع به اجرای قانون تعلیمات اجباری؟ را اجرا کنید؟ با چه چیز می­خواهید قانون تعلیمات اجباری را اجرا کنید؟ اگر چنانچه شما بخواهید در قرا و قصبات یک مدرسه هم باشد دو تا سه تا معلم بگذارید و همین مسجدهایی هم که الان اسمش مدرسه است همین باشد( باز خدا پدر سابقین را بیامرزد که این مساجد را درست کردند) خیال می­کنید این مدارس با این ترتیب چقدر خرجش می­شود؟ اگر شما تمام بودجه مملکت را هم بدهید موفق نمی­شوید آقا این حرف­ها تعارف است و دروغ برای چه وقت مملکت را با این حرف­ها ضایع می­کنید؟ الان توی همین تهران همه مردم شاهد من هستندکه بچه­هایشان را می­برند مدرسه بگذارند ولی مدرسه­ها جا ندارند و قبول نمی­کنند و نمی­توانند هم قبول کنند بنده حاضرم دست شما را بگیرم و ببرم امروز عصر نشان بدهم توی هر کلاسی هشتاد نفر محصل است این معلم اگر فاریابی هم باشد هشتاد نفر را در ظرف نیم ساعت که زنگ مدرسه است (چون می­دانید هر زنگ نیم ساعت یا سه ربع بیشتر نیست ) نمی­تواند این هشتاد نفر را تدریس کند با این ترتیب واقعاً ‌خودتان بفرمایید اجرای تعلیمات اجباری معنی دارد؟ اما شروع به ایجاد وسایل تحدید کشت تریاک در کشور که در برنامه شما است : این حرف را هم می­زنید این چیزها را می­گویند که راه معاش چند تا دهاتی را که کشت تریاک است از بین ببرند و مسدود کنند. آقا حالا وقت این حرف­ها است ؟ آقا این حرف­ها را مجمع اتفاق ملل گفت و گذاشت و رفت و دیگر کهنه شد شما اگر می­خواهید فکری برای این مردم بکنید این را در نظر

+++

بگیریدکه مردی رفته است زحمت کشیده است آبیاری کرده خون جگر خورده یک من تریاک به دست آورده است برای معاش خودش و عائله­اش این یک من تریاک ششصد تومان قیمت دارد مأمورین دزد که می­روند می­دانید این را ازش چند می­خرند ؟ شما آقای ساعد شاید اطلاع ندارید هشتاد تومان ازش نمی­خرند ( دکترکشاورز- نکارد) بله  ولی نمی­خواهند که اصلاً نکارند چون استفاده مأمورین دولت از بین می­روند اگر می­خواستند که کاشته نشود  اصلاً ‌دولت نمی­خرید یا این که هشتاد تومان قیمت نمی­گذاشت که رعیت مجبور به دزدی شود این مزرعه این زمین بیست من تریاک دارد مأمور دولت می­آید این بیست من را ده من بر آورد می­کند ده من آن را با آن رعیت می­دزدد آن وقت آن ده من دیگر را هم کارهایی می­کند بالاخره دو سه من صورت داده می­شود و از اینجا هم مأمور حق خودش را می­گیرد و می­رود وقتی که رفت یک عده دیگر می­آیند و آن تریاک را که دهاتی با آن مأمور تبانی کرده و سهم دهاتی شده به اسم  قاچاق می­گیرند و از این راه هم راه دخل یک عده دیگر باز می­شود برای یک عده سبزواری­های بدبخت همین طور پیش آمد که آنها را آورده­اند اینجا حبس هستند و آنها را  انداخته­اند در نظمیه آقای وزیر دارایی خوب گوش کنید ببینید از عهده اینها برمی­آیند ؟ خیر آقا نمی­توانید این تریاک را هشتاد تومان قیمت می­گذارند ولی آن را هم به رعیت نمی­دهند وقتی نمی­دهند او هم مجبور می­شود بدزدد یک قسمت را هم مأمور می­دزدد ولی تا آخرین نفس رعیت بیچاره گرفتار است یا مالک ازش می‌گیرد یا این که مأمورین ازش می­گیرند تریاکش را گرفته­اند آخر کار از او جریمه هم می­گیرند و پول تریاکش را هم نمی­دهند همین بلا برای گندم هم هست برای جو هم هست مگر منحصر به تریاک  است ؟ اگر این بدبختی فقط روی تریاک است به جهنم که نکارند ولی برای همه چیز هست. خلاصه این مطالبی است که شما در پروگرام خودتان نوشته­اید و این پروگرام را هم بنده شنیدم که یکی از آقایانی که فعلاً اینجا تشریف ندارند نوشتند و دیکته کردند و به شما دادند (فداکار- اسمش را بفرمایید) حالا غایب هستند چون غایب هستند اسم نمی­برم ( فاطمی- این را بنده تکذیب می­کنم) تکذیب بکنید  اشکالی ندارد. عوض این که شما یا هر کس که زمام امور را در دست می­گیرد وارد این مطالب بشود که بداند واقعاً این موضوع تحدید گشت تریاک چیست و برای مملکت و اهل این مملکت مفید است یا خیر یک مطالب کلی را می‌نویسید  ( این مطالب یک اطلاعات جزیی  است که من دارم ) و شما باید چاره این دردها را بدانید شما باید التن حاضرالذهن باشید و بدانید چاره این کار چیست و الّا این حرف­های پوسیده جامعه ملل که تریاک را تحدید بکنید و چه نکنید این صحبت­ها کهنه شده است ، بله این حرف­ها کهنه شده است ( دکتر عبده- کهنه نشده است بنده جواب عرض می­کنم ) بعد بفرمایید. قسمت دیگر پروگرام تقدیم لایحه اصلاح قانون انتخابات است این را در دولت سابق­تان اگر راست می­گفتند گفتند که آقای عدل دارند می­نویسند عوض این حرف­ها خوب بود برمی­داشتند می­آوردید شما از یک مطلبی باید در پروگرام خودتان صحبت کنید که برای دردهای مردم دوا باشد مردم اطمینان پیدا کنند و بفهمند که تکلیف مملکت از چه قرار است و شما چطور مملکت را اداره خواهید کرد تا برسد به انتخابات حالا که عجالتاً تا یک سال و نیم دیگر این مجلس هست و همین آقایان هم هستند و این کار یک مطلب  فوتی و فوری نیست و ارزش ندارد که در پروگرام فعلی خودتان بنویسید. قسمت دیگر کوشش برای تثبیت قیمت­ها است شما اگر راست می­گفتید و می­خواستید تثبیت قیمت بکنید می‌خواستید اداره تثبیت قیمت­ها را منحل کنید (یک نفر از نمایندگان- منحل شد) منحل شد ولی به صورت دیگر در آمد منحل شد؟ یعنی چه؟ یعنی آن اداره که به تعداد یک بازار در آن آدم بود از مرد و زن و دختر و بچه اینها را بیرون کرده­اند و آن اعمال دیگر جاری نیست ( خنده نمایندگان ) و آن اشخاص از حوزه مالیه بیرون رفتند؟ نوشته‌اند استقلال قضات چون خیال می­کنند که ممکن است بعضی­ها از این حرف خوششان بیاید این حرف­ها را لانسه کرده­اند و نوشته­اند برای جلب توجه ساده‌لوح‌ها ، آقا

+++

کدام قضات؟ همان قضاتی که عاملین مستقیم شهربانی سابق بودند؟ همان قضاتی که مردم را با وجود آنها خفه کردند مردم را در زندان­ها بیچاره کردند آیا با این جمله با این یک حرف پوچ ( استقلال قضات) کافی است که شما امنیت قضایی مملکت را تأمین کنید؟ با کدام قضات ؟ اگر توی این مملکت قاضی بود که یک نفر نمی­توانست همه را خفه کند اگر قاضی بود که کارهای خلاف را رأی نمی­داد اگر می­خواهید شما یک قضاتی را از آسمان بیاورید و استقلال بدهید و من موافقم ولی با این آقایانی که الان هستند و رتبه­های قضایی دارند شما که اداری هستید  فقط تا رتبه نه بیشتر نمی­توانید بالا بروید ولی آنها تا رتبه پانزده هم می­توانید بگیرند ( دکتر معظمی- تا رتبه 11) خوب تا رتبه یازده تأمین قضایی ممکن نیست: کدام قضات اگر قضاوت صحیح و عدالت بود ما اینجا در مجلس گفتیم که مال مردم را که گرفته­اند پس بدهند قانونش هم گذشت مجموع عمل دولت را بیاورید ببینیم کدام رعیت کدام مالک؟ کدام خانواده سرگردانده­اند متواری را برگردانده از جزیره قشم و ملکش را بهش پس داده­اند ؟ یک صورتی از استرداد اموال مردم بیاورید ببینیم با این ترتیب کدام قاضی را شما می‌خواهید استقلال بدهید خوب این همان قاضی بود که به شما فتوی داد که افشار تبرئه شده و می­توانید کار بهش بدهید اگر این حرف صحیح بود پس چرا بعد آمدند گفتند خیر نمی­شود به او کار داد اگر این حرف دوم صحیح است آن چه جور قاضی بود قاضی اصلاً در مقابل مجلس شورای ملی چه حقی دارد فتوا بدهد ( فریور- دولت بی­ربط  نه نظر شخصی او اعتنا کرد آن نظر شخصی او بود دولت نباید اعتنا بکند) نظر شخصی را هم باید قاضی روی موازین قانونی بدهد من می­گویم اگر همین فتوا هم صحیح بوده که باید اجرا کنند اگر نظر و عمل آنها مناط است عرض کردم آنها همان اشخاصی هستند که پشت میز می­نشستند و آن لباس سیاه مضح که را می‌پوشیدند و فتوا می­دادند به قتل مردم و گرفتن اموال مردم این قضاتی را که می‌خواهید استقلال بدهید همان­ها هستند( جمعی از نمایندگان- چرا توهین می‌کنید به قضات این حرف­ها چیست ؟) البته توی پنجاه نفر قاضی پنج نفر هم آدم صحیح آدم سالم آدم درست هست خدا کند که انشاالله همه­شان خوب باشند ولی همه این طور نیستند اکثر همان­هایی هستند که من می­گویم و شما می­خواهید به این قضات استقلال بدهید تازه این حرف هم یک چیز تازه نیست و من خیال نمی­کنم شما یک چیز تازه­ای کشف کرده باشید از اول مشروطیت و از اول دوره دمکراسی این حرف استقلال قضات را گفته­اند این حرف هم صحیح است ولی هر کس بخواهد قضات را استقلال بدهد باید این نکات را در نظر بگیرد و به حساب قضاوتشان رسیدگی کند (‌حاذقی- این کار مطابق  اصل 83 قانون اساسی است ) بعد می­گوید  جلوگیری قطعی از کلیه  عوامل و عناصری که مخل امنیت و نظم باشند  ( فداکار- یعنی خود مأمورین دولت ) شما بیایید از این روح تعدی و تجاوز و دزدی و اختلاس که در ادارات مملکت هست جلوگیری کنید این کارها درست می­شود شما حکومت­ها به قدری ضعیف هستید که ادارات خودتان را نمی­توانید درست کنید. یکی از رفقای مجلسیمان گفت که از پشت اتاق یک مدیر کلی رد می­شدم دیدم که آن مدیر کل اتصالاً زنگ می‌زند و دو سه تا پیشخدمت که آنجا هستند هیچ کدام­شان از جایشان بلند نمی‌شوند و آن مدیر کل هم پشت سر هم زنگ  می­زند آن شخصی که این را نقل کرد الان توی مجلس است خودش دیده بود که آن پیشخدمت­ها باهم صحبت می‌کردند بالاخره یکی از آنها گفت می­بیند کسی تو  نمی­رود و جواب نمی­دهیم باز هم دارد زنگ می­زند ( خنده نمایندگان ) درست است که این یک قدری جنبه شوخی دارد ما این حقیقت اوضاع و احوال و وضعیت اداری و وزارتخانه­های شما است متأسفانه دموکراسی معنی­اش این شده است که هر کس پیش خودش یک رضاشاه باشد حتی پیشخدمت دم اتاق سرکش است . آقا  باید یک انتظام و دیسیپلینی در کارها باشد شما اگر هر تصمیمی را بخواهید اجرا کنید اول مرتبه باید انتظام در کار باشد و باید حسن وظیفه­شناسی را به مأمورین خودتان بفهمانید تا وقتی که آن مرد بود یک وحشت و هراسی بود اگر یک عده تجاوز و تعدی

+++

می­کردند باز صورتاً یک نظم و ترتیبی بود که مثلاً یک پیشخدمت پشت اتاق یک مدیر کل این حرف را نزند مقصود من نظم است و الّا دلم برای آن مدیر کلی هم که در آن اتاق بیکار نشسته است نسوخته است سابق باز یک نظم صوری بود او رفت و اختلال و هرج و مرج به تمام معنی در این مملکت حکمفرما شد و اسم این هرج و مرج را ما گذاشته­ایم دموکراسی . خوب شما و هیئت شما  واقعاً مردی هستید که می­توانید از عهده انجام این مطالبی که نوشته­اید برآیید؟ ( ایرج اسکندری- خود دولت هم مدعی نیست ) من از اول صحبتم روی مجلس و خودمان بود  ولی آقایان به من کمتر فرصت می­دهند و نمی­خواهند من صحبت بکنم (امینی- شما که بیشتر از همه صحبت می­کنید) من از اول مجلس تا حالا آقای امینی صحبت نکردم  (امینی- چرا خیلی صحبت فرمودید)  آنها صحبت نیست دو تا کلمه گفتن صحبت نیست . عرض کنم در خارج من دیدیم آقای دکتر مصدق یک طرحی تهیه کرده­اند که دوازده نفر این دولت ضمیمه خودش بکند برای مشورت (مهندس فریور- شورای دولتی است ) حالا ملاحظه  بفرمایید با این فکرهای ناهموار می­خواهند مملکت را اداره کنند حالا می‌خواهد آقای دکتر مصدق خوششان بیاید یا نیاید.

مهندس فریور- آقا توهین نکنید .

محمد طباطبایی- دوازده نفر شخصیت این طور که نوشته­اند در این مملکت هست یا نه؟

مهندس فریور- البته هست .

طباطبایی- اگر هست چرا آنها را دعوت نمی­کنید که همین وزارتخانه­ها را دست­شان بدهید اداره کنند:

مهندس فریور- مقصود تشکیل شورای دولتی است و هیچ عیبی هم ندارد بسیار طرح خوبی هم هست

طباطبایی- آقاشما مهندس برق هستید شما در این چیزها وارد نیستید و اطلاع ندارید.

مهندس فریور- شما که آن هم نیستید و هیچ نیستید.

طباطبایی- این مطالب قماش شما نیست شما نمی­توانید وارد باشید.

مهندس فریور- آن طرح که حالا مطرح نیست حق هم ندارید شما به کسی توهین کنید .

طباطبایی- من به کسی توهین نمی­کنم و در پروگرام دولت هم حق دارم هر صحبتی را که می­خواهم بکنم لازم نیست مطرح باشد.

مهندس فریور- شما می­گویید افکار ناهموار.

رئیس-آقایان ملاحظه کنید. آقای طباطبایی خارج از موضوع صحبت نکنید .

محمد طباطبایی- شما می­خواهید دوازده نفر اشخاص با شخصیت که البته می‌گویید در این مملکت هست بیاورید از وجودشان از تجربه­شان استفاده کنید خوب چرا نمی­آیید زمام همین وزارتخانه­ها را به دستشان بدهید؟ همین­ها را که شما صورت داده­اید اینها را دعوت کنید برای وزارت

مهندس فریور- سفسطه می­کنی .

محمد طباطبایی- سفسطه نیست عین حقیقت است . من می­گویم چرا این دوازده نفر را نمی­آورید وزارتخانه­ها را دست­شان بدهید و برای مشورت دعوت می­کنید( این وزیر مشاور بازی هم تازه معمول شده است ) من که نزاع شخصی با کسی ندارم (‌دکتر معظمی- شما حق ندارید در مجلس شورای ملی بگویید که در مملکت شخصیت نیست ) من که نگفتم چنین شخصیت­هایی نیست ولی اگر دارید همان­ها را بیاورید وزیر کنید و الّا در قوانین هم که نیست که رئیس دولت برود یک اشخاصی را بیاورد و بگوید این وزیر مشاور است این وزیر فلان است وزیر مشاور هم در  این دوره‌های آخر معمول شد.

مهندس فریور- آقای طباطبایی طوری صحبت کنید که یک نفر موافق برایتان بماند .

محمد طباطبایی- می­خواهم موافق برای من نیم نفر هم نماند برای من فرقی نمی­کند من کسی هستم که حکومت سابق را خودم تنها استیضاح کردم و می‌دانستم به آن رأی خواهند داد برای من فرقی نمی­کند.

دکتر عبده- مخصوصاً  به قضات خیلی بی­لطفی کردید.

+++

مهندس فریور- جا دارد که از آقای دکتر مصدق معذرت بخواهید .

محمد طباطبایی- من که حرفی نسبت به ایشان نگفتم ایشان طرحی تهیه کرده­اند و رضاشاه هم نیستند که بگویند حتماً باید این طرح تصویب شود و بگذرد بنده مخالف هستم با آن طرح و کار بدی هم نکرده­ام حق دارم حالا هر چه مطلب دارم بگویم .

واقعاً بدبختی این مملکت در همین است به جای این که هر کسی در کار خودش باشد. اشخاص . افراد . طبقات. در کار هم دخالت می­کنند اگر هر کسی برود دنبال حرفه خودش اختلال بر ما مستوفی نمی­شود آن وقت مهندس ساختمان هنوز از اروپا نیامده نمی­خواهد وکیل بشود و پل تجریش همین طور خراب بماند .

مهندس فریور- پس می­خواهید هر چه بی­سواد است بیاید مجلس؟

دکتر زنگنه- (خطاب به آقای سید محمدطباطبایی) شما حق ندارید این طور صحبت بکنید .

محمد طباطبایی- گوش کنید آقا شما یک الف . ب هم نمی­توانید بنویسید .

دکتر زنگنه - شما حق ندارید به طبقه تحصیل کرده توهین کنید .

محمد طباطبایی- شما حق ندارید وسط حرف من صحبت بکنید .

دکتر زنگنه- شما تصدیق شش­ساله ابتدایی دارید؟

مهندس فریور- رئیس جمهور فرانسه لبرن. مهندس است بی­سواد .

محمد طباطبایی- تو سواد داری؟ اگر سواد داشتی که می­رفتی دنبال کار برق .

رئیس- (خطاب  به آقای محمد طباطبایی ) آن وقت که من می­گفتم خارج از موضوع صحبت نکنید برای همین حرف­ها بود.

دکتر اعتبار- بنده اخطار نظامنامه­ای دارم .

رئیس - بفرمایید .

دکتر اعتبار- بنده در موقعی که ایشان صحبت می­کردند اجازه خواستم ولی آقای رئیس اجازه ندادند به عقیده  بنده آقای رئیس مجلس نباید اجازه بدهند که هر کسی هر چه به دهنش می­آید بگوید ( صحیح است )این ماده 129نظامنامه است که می‌گوید:

مؤاخده با منع حضور در موارد ذیل است :

اولاً نماینده که پس از مؤاخذه در همان جلسه مجدداً از دایره نظم خارج می­شود .

ثانیاً ‌نماینده که در ظرف شش ماه دو مرتبه مؤاخذه شده باشد .

ثالثاً نماینده که مردم را در مجلس علنی به زد و خورد یا جنگ خانگی یا به ضدیت و نقض قوانین اساسی دعوت و ترغیب نماید .

رابعاً نماینده که نسبت به مجلس یا قسمتی از مجلس یا به رئیس هتک شرف نماید .

خامساً نماینده که نسبت به یک یا چند نفر از هیئت دولت فحش داده یا تهدید نماید.

سادساً نماینده که نسبت به دولت توهین نماید.

(خطاب به آقای محمد طباطبایی با عصبانیت) حرف شما از اول تا به آخر فحش و توهین به افراد مجلس بود.

رئیس  - برای همین بود که به ایشان گفتم خارج از موضوع و خلاف نزاکت صحبت نکنید گفتند که در برنامه دولت می­خواهم صحبت بکنم بعد وارد موضوع­های دیگر شدند.

امینی- (خطاب به آقای رئیس ) آقا اداره بکنید مجلس را چه حق دارد این طور صحبت کند.

رئیس- آقایان در ضمن صحبت­شان نباید از موضوع برنامه دولت خارج شوند آقای فاطمی چنانچه مایلید همان طور که اجازه خواسته­اید به نام موافق صحبت کنید بفرمایید .

فاطمی- عرض کنم قبل از این که بپردازم به جواب­ها و تهمت­هایی که آقای طباطبایی نسبت به یک عده از  رفقای بنده و خود بنده زدند در قسمت اخیر اظهار ایشان که چون در مجلس راجع به قضات صحبت شد می­خواهم  عرض کنم که

+++

عقیده مجلس با عقیده شخصی ایشان مخالف است ( صحیح است ) قضات پاکدامن بسیار داریم و یک عده از آنها در خود مجلس عضویت دارند و سه نفر از قضات پاکدامن شما الان وزیر هستند آقای طباطبایی شما حق ندارید نسبت به قضات توهین کنید یکی از  قضات همین آقایی است که نزد شما نشسته ( اشاره به آقای زرین­کفش) و تحت تأثیر شهربانی وقت نرفت و محمدباقر گلپایگانی معروف را همین قاضی تبرئه کرد حالا شما به قضات توهین می­کنید؟ اما یک سلسله اظهاراتی ایشان کردند راجع به جریانات مجلس ایشان گفتند خوب نیست که در مجلس این حرف­ها گفته شود ولی بنده خیلی میل دارم گفته شود حرف­های مشروطه در خود مجلس باید گفته شود با جلسه خصوصی همیشه مخالف هستم برای این که باید مطالب با نهایت صراحت و حقایق گفته شود تا آنهایی که ما را فرستاده­اند این موضوعات را قضاوت کنند و آنهایی که موکل دارند موکلین­شان قضاوت کنند عرض کنم دیگر این مطالبی که آقا گفتند تطبیق با آن ماده قانون اساسی بعد از قوانین آسمانی فوق سایر قوانین است البته باید  هر کاری که می­کنیم مطابق قانون اساسی باشد و رعایت قانون اساسی را بکنیم ماده صریح قانون اساسی این است که عزل و نصب وزرا با پادشاه است .

ایرج اسکندری- به فرمان شاه است .

فاطمی- از زمان نیابت سلطنت مرحوم ناصرالملک یک فرمولی درست شد چون از طرفی مجلس شورای ملی حق دارد که اگر یک هیئت دولتی را خوب ندید رأی عدم اعتماد بدهد حالا برای این که به هیئت دولت برنخورد قبلاً تمایل مجلس را به وسیله وزیر دربار وقت توسط رئیس مجلس می­خواستند حال می­خواهم ببینم در این دفعه چه خلاف نظامنامه­ای یا خلاف قانون اساسی واقع شده است ؟ تقریباً ‌در یک ماه قبل بین سه فراکسیون مجلس مذاکره بود برای رفع همین عیوبی که آقای آقا سید محمد طباطبایی در آخر بیاناتشان فرمودند و البته هم من و هم رفقای من و هم دولت و هم مردم موافق هستند که یک دولتی بیاید در مجلس که یک اکثریت قوی داشته باشد همان انوشیروان عادلی که ایشان گفتند اگر بیاید رئیس­الوزرا شود و مجلس ما به همین حال باشد از عهده  هیچ کاری نمی­تواند برآید ( صحیح است ) باید در هر حال یک دولتی بیاید سر کار و یک اکثریت ثابت و قوی پشتیبانش باشد.

دکتر کشاورز-  و صالح.

فاطمی- و صالح که به او بگوید حواست جمع باشد و برو سراغ کار خودت و مشغول کارت باش و هر قانونی که داری بیاور ما بگذرانیم و هر پشتیبانی که می­خواهی ما ازت می­کنیم ولی نه آن طور که تا حال عمل می­شد درست است که با مملکت نمی‌شود شوخی کرد این نظر شما درست است اما ما برای چه این کار را کردیم؟ برای این این کار را کردیم که در این موقعیت دنیا احتیاج داریم به یک دولت ثابتی که هم بتواند کارهای داخلی را اداره کند و هم حواسش جمع باشد که حقوق ایران را در دنیا حفظ کند حالا این اتفاق علی رغم یک عده­ای واقع شده است و برخلاف میل یک عده­ای واقع شده است تکذیب نمی­کنم. که وقتی هیئت مؤتلفه درست شد از دولت گذشته ساعد ناراضی بود این هم هیچ عیب نداشت اصل 67 قانون اساسی است که می­گوید:

در صورتی که مجلس شورای ملی یا مجلس سنا به اکثریت تامه عدم رضایت خود را از هیئت وزرا یا وزیری اظهار نمایند آن هیئت یا آن وزیر از مقام وزارت معزول می­شود در این که تردید ندارید که این سه فراکسیون اکثریت مجلس بود و چون اکثریت بود اکثریت عدم رضایت خودش را اظهار کرد و بنده نمی­گویم آنها خلاف کردند خیر بسیار مردمان خوبی هم هستند بنده می­گویم ممکن است بعداً ‌هم از آنها استفاده کنند اما مجلس این طور کرد.

یکی از نمایندگان -  پس چرا حالا نکرد؟

فاطمی- بنده هم که دارم دفاع می­کنم از این هیئت

+++

دولت اگر وقت دیگر دیدم که این هیئت دولت خوب کار نکرد من از شما مخالف­تر می‌شوم بنده می­گویم باید اسباب  و وسایل کار را به دست دولت داد و گفت برو با خاطر جمع کار کن اگر دولتی را که شما آن وسایل را به دستش  دادید رفت و نتوانست کار کند یا یک موانعی دارد باید بیاید پشت تربیون بگوید آقایان شما که این کار را به من داده­اید این موانع هست به این جهت من نمی­توانم کار کنم اگر نیامد این حرف را بزند آن دولت مقصر است بنده الان در اینجا از این دولت مدافعه می­کنم و ورقه سفید هم می­دهم و تا بتوانم تقویت خواهم کرد اما گر دولت رفت و کار نکرد بنده خودم مخالفت خواهم کرد خودم از آن دولت استیضاح می­کنم پس بنابراین مطلب این طور است و دولت آقای ساعد استعفا داد بعد همان طور که گفتند آقای ساعد تشریف آوردند در هیئت مؤتلفه یعنی نمایندگان سه فراکسیون که اکثریت داشتند و اظهار تمایل کرده­اند آمدند آنجا با آنها ملاقات کردند.

محمد طباطبایی- پس می­خواستید بیایند با شما ملاقات کنند؟ (همهمه نمایندگان ) (زنگ رئیس)

فاطمی- صبر کنید آقای یا شما مجتهدید یا مقلد اگر خودتان از خودتان یک چیزی در می­آورید که چه عرض کنم و البته مقررات همان است که داشتیم آقای رئیس هم همان روزی که مجلس تشکیل می­شد و هیئت مؤتلفه تشکیل شد فرستادند پشت سر آقایان منفردین در صورتی که اگر من بودم نمی­فرستادم  .

دکتر عبده- متشکریم .

فاطمی- آقای دکتر عبده بنده رو دربایستی ندارم مطالب را خیلی صریح عرض می‌کنم حالا دلیلش را هم عرض می­کنم فراکسیون توده البته یک فراکسیونی است که اقلیت است و اقلیت هم همه جا محترم است اکثریت هم باید رعایت اقلیت را بکند در پارلمان انگلستان هم این طور است که فقط با اقلیت و اکثریت صحبت می‌شود در هیچ کجای دنیا رسم نیست که از منفردین دعوتی شود اگر می­گویید این طور نیست تلگراف کنید بنده حاضرم پول تلگراف را بدهم و از آنجا سؤال کنید لازم نیست پارلمان دور برویم ممکن است از کشور همسایه ما مصر سؤال کنید در انگلستان حتی حقوق لیدر اقلیت از نخست وزیر بیشتر است اگر بخواهند که یک دولتی تشکیل دهند از منفردین سؤال نمی­کنند از دانه دانه منفردین هم سؤال نمی‌کنند از لیدر اکثریت مجلس تمایل مجلس را می­خواهند و می­پرسند.

یک نفر از نمایندگان- این طور نیست آقا .

فاطمی - نه آقا نفرمایید این که عرض می­کنم توی چشم مجلس عرض می­کنم اگر این طور نبود بنده را ملامت کنید اگر بنده هم رئیس بودم همان طور که گفتم از منفردین دعوتی نمی­کردم.

یمین اسفندیاری- انشاءالله که اجازه خواهید داد .

فاطمی- بله ؟ چه فرمودید؟

یمین اسفندیاری- عرض کردم هر وقت شما رئیس شدید دعوت نکنید .

محمد طباطبایی- اگر کار مجلس به جایی رسید که رئیسش هم شما بشوید دیگر هیچ .

فاطمی-( با حال عصبانی و صدای بلند خطاب به آقای سید محمد طباطبایی ) بنده داوطلب ریاست نبودم و نیستم پهلوی  اگر برای همه بد بود برای امثال تو که خوب بود بی­انصاف بی­مروت آن روزی که من در زندان بودم  تو به زور پهلوی یا دسیسه از ساوه وکیل شدی چرا خلط مبحث می­کنی؟

محمد طباطبایی قضیه حبس شما راباید از دیوان جزا پرسید.

فاطمی- از هر جا می­خواهید بپرسید تمام مردم مرا می­شناسند اگر قضات در آن دوره مردم را بی­خود محکوم می­کردند برای این بود که وکیل­شان تو بودی شماها نمی­خواهید و نمی­گذارید مملکت بهتر شود اگر می­خواستید  این طور نمی­شد ما هم علی­رغم شما می­ایستیم فریاد می­زنیم کار می­کنیم هر قدر هم حوصله می­کنیم  نمی­گذارند بیا ببینیم من وکیل تحمیلی نائین هستم تو وکیل سبزوار درست هستی‌؟

+++

به هر حال این مواد قانونی اساسی که نوشته شده است اینها همه­اش مربوط به توی مجلس شورای ملی است نه مربوط به بیرون مجلس دلیلش این بوده است که همیشه رئیس مجلس تمایل اکثریت را می­خواسته است و به عرض ملوکانه می‌رسانیده است و این دفعه هم همین طور شده است معهذا بنده قطع دارم دو مرتبه جلسه خصوصی تشکیل دادند آقای رئیس آقایان منفردین را دعوت کردند منتها آقایان نخواستند و اظهار تمایل نکردند و نگفتند که ما چه کسی را در نظر داریم و نیامدند کمک کنند که فلان شخص رئیس­الوزرا شود .

دکتر زنگنه- خجالت  می­کشیدند.

کام­بخش-از ما بعد از خاتمه قضایا دعوت کردند .

فاطمی- بایستی همین طور هم باشد وقتی که نظر سه فراکسیون که اکثریت داشته باشد حائز شد بعداً باید از شماها هم دعوت کرد چون خودتان را رسماً به اقلیت معرفی کردید من خودم را رسماً مدافع حقوق اقلیت معرفی می­کنم برای این که ممکن است یک روزی خودم جزء اقلیت باشم آقای آقا سید محمد طباطبایی یک تهمت­هایی به یک عده از رفقا زدند خواستم عرض کنم که خلاف واقع و خلاف قانون در هیچ قسمتی مرتکب  نشدیم ایشان یک چیزهایی گفتند که شما رفتید و یک عده‌ای را به عنوان وزیر تحمیل کردید بنده این قسمت را جداً تکذیب می­کنم و چنین چیزی نبوده است اگر آقای نخست­وزیر مشورتی کرده باشند با یک عده­ای و یک عده‌ای را در نظر گرفته باشند این مانعی ندارد که یک اسامی ذکر شده باشد و این موضوع به هیچ وجه نباید موجب این بشود که بگویند یک عمل خطایی کرده باشند خیر همیشه مجلس می­تواند با دولت در این قبیل موارد تشریک مساعی کند و بهترین دلیل هم فراکسیون اتحاد ملی است در صورت مجلسش موجود  است که اصلاً ‌رأی گرفته شد که در این باب وارد صحبت نشوید یعنی کسی را تحمیل نکنند می­خواهم ببینم چه عیبی دارد که اگر آقای  نخست­وزیر مشورت کرده باشد مگر یک صورت عده­ای را اکثریت مجلس برداشت و رفت داد به آقای نخست وزیر که حتماً ‌باید این عده را انتخاب نمایید؟ همچو چیزی بود؟ چه عرض کنم؟ خیلی خلاف واقع به شما گفته­اند ولی اگر شخص آقای نخست­وزیر میل بکند که با نماینده ملت و اکثریت مجلس مشورت کند چه مانعی دارد ایشان هیچ وقت نمی­روند با اشخاصی که مخالف­شان است مشورت کنند مثلاً یکی از اظهاراتی که ایشان کردند این بود که چرا نیامد توی مجلس بنیشینید و ورقه بی­اسم بدهید اینها برخلاف اصول است دولت باید طرفدارانش را بشناسد طرفدار دولت باید معلوم باشد اینها یک چیزهایی است که اگر دولت خوب کار نکند ما هم که طرفدار دولت هسیتم مخالفت خواهیم کرد ماها بین خدا و خلق و موکلین خودمان مسئولیت داریم پس همیشه باید دولت طرفدارانش را بشناسد کجا همچو چیزی است که بیایند با ورقه­های بی­اسم دولت را معین بکنند؟ در آن مجالسی که بنده بودم و ایشان نبودند این چیزها معمول ما نبود معمول ما رعایت مقررات و نظامات و وظایف بوده است و تا به حال که این عمل را ما کردیم هیچ کدام برخلاف اصول نبوده اما یک اظهاراتی در آخر بیاناتشان کردند چون می­دانم مجلس خسته است و خود بنده هم در حال طبیعی نیستم چون اظهارات ایشان راجع به یک قسمت بنده را عصبانی کرده است می­ترسم خارج از نزاکت بشوم عجالتاً عرایضم را خاتمه می­دهم تا بعد اگر نوبت به بنده رسید بقیه صحبت­های خودم را خواهم نمود.(صحیح است )

رئیس- الان یک ساعت و خرده از ظهر می­گذرد آقایان چه نظری دارند؟ ادامه بدهیم یا جلسه راختم کنیم؟

نمایندگان-بله ادامه  دهید.

رئیس-آقای مهندس فریور بر طبق ماده 109 می­توانند دفاع از خود بنمایند.

مهندس فریور- عرض کنم آقای طباطبایی در ضمن مذاکرات بی سر و ته­شان اول شروع کردند به توهین تمام قضات

+++

بنده از آنهایی نیستم که دو آتشه باشم و بگویم همه­شان خوب هستند البته همه سرتاپای یک کرباس هستیم البته در بین آقایان قضات اشخاص خوب و پاکدامن زیاد وجود دارد (صحیح است ) و امیدوارم که اکثریت این طبقه از اشخاص باشرف باشند اساساً برای یک نفر که خودش را نماینده ملت می­داند این طور جایز نیست که پشت تربیون مجلس شورای ملی برود و به یکی از ارکان اربعه مشروطیت این طور متجاسرانه صحبت کند ( صحیح است ) آقای فاطمی خوشبختانه جواب ایشان را در این خصوص دادند و گفتند آن وقتی که آن قضات آن کار را می­کردند تو و کیلش بودی یعنی اگر اعتراض می­کردی آن قاضی جرأت نمی­کرد که برخلاف قانون عملی بکند یک مطلب دیگر این که پریدند به بنده و گفتند تو مهندس برقی و این کلمات قماش تو نیست یعنی این کلمات را نمی­فهمی البته بنده نمی­خواهم بگویم که این حرف چقدر دلیل بر عوامی گوینده است اگر ما بگوییم که مهندس باید دنبال کار خودش برود و دکتر در طب دنبال کار تخصصی خودش باشد  آن وقت حصر کرده­ایم وکالت مجلس را به یک عده­ای که تقریباً گفته­ایم که حتی تصدیق شش ابتدایی هم نداشته باشند در ادارات شرط ورود داشتن دیپلم و لیسانس است برای نمایندگان رسمی مجلس سواد فارسی کافی است برای وزیران که هیچ قید و شرطی نیست نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسأله آموز صد مدرس شد شاید مقصود ایشان این بوده است که روی هم رفته طبقه تحصیل کرده­ها نباشند توی این خط­ها و حصر بشود به طبقه بی­سوادها و البته ایشان شانس‌ انتخاب شدنشان شاید بیشتر  باشد و الّا می­دانند که اغلب زعمای ممالک اروپا و آمریکا از تحصیل کرده­های حقوق از مهندسین از اطبا درجه اول بوده­اند مانند لبرن رئیس جمهوری فرانسه .

ایرج اسکندری- پنلوه بود .

مهندس فریور- بله پنلوه بود لئون بلوم بود از سیصد و شصت و چند نفر وکلای فرانسه پنجاه و نه نفرشان فقط مهندسین بودند البته دیگران هم اشخاص تحصیل کرده بودند یک مهندس اقلاً پس از تصدیق متوسطه شش یا هفت سال دیگر هم درس خوانده است تو که بیچاره تصدیق متوسطه را که نداری هیچ تصدیق ابتدایی را هم نداری .

رئیس- آقای طوسی .

طوسی- بنده می­خواهم استدعا کنم که جلسه به عنوان تنفس ختم شود و بقیه مذاکرات به عصر امروز موکول شود (همهمه نمایندگان )

عده ای از نمایندگان- خیر آقا، فردا، فردا.

بعضی از نمایندگان- بعد از ظهر جلسه باشد.

برخی دیگر از نمایندگان- شب جلسه باشد .

طوسی- مقصود عرضم این است که تنفس شود که مجال صورت مجلس نوشتن نیست .

رئیس- اگر آقایان موافق هستند که همان پنجشنبه جلسه خودمان باشد.

بعضی از نمایندگان- خیر فردا جلسه باشد

رئیس- آقایان صبر کنند تا رأی بگیریم  ( همهمه نمایندگان ) چون اختلاف است جلسه همان چهارشنبه باشد یک ساعت و ربع بعد از ظهر جلسه به عنوان تنفس تعطیل  و یک ساعت پیش از ظهر روز چهارشنبه بیست و دوم مجدداً تشکیل گردید.

رئیس- دستور امروز برنامه دولت است ولی برای این که ضمن صحبت­های مجلس و خارج جلسه علنی اشاراتی شده است به وظایف هیئت رئیسه در این باب لازم است مختصر توضیحی راجع به وظیفه خودم عرض کنم. راجع به جریان اکثریت و تشکیل دولت بنده بر حسب روشی که دارم  البته شرکت نداشتم یعنی نه در جلسات آقایان  و نه در مذاکرات وارد نمی­شدم حتی در دو روز آخر که این قضیه خاتمه پیدا کرد بنده اصلاً در مجلس حاضر نبودم یعنی چون جلسه نبود و بنده هم کار داشتم مجلس نیامدم . شبی که بنده از منزل دزاشوب به تجریش منزل یکی از دوستان رفته بودم از منزل یکی از همسایگان صاحب­خانه اطلاع دادند که به وسیله تلفن  بنده را از مجلس می­خواهند بنده نگران شدم که چه اتفاقی

+++

افتاده که بنده را در این موقع خواسته­اند پای تلفن به بنده گفتند که آقایان نمایندگان فراکسیون­ها راجع به اکثریت و کار دولت صحبت می­کنند آقای نخست­وزیر استعفا کرده­اند و اعضا سه فراکسیون مجدداً به آقای نخست وزیر اظهار تمایل کرده­اند و از دربار خواسته­اند که آقای وزیر دربار برای اعلام استعفا ایشان و کسب تمایل مجلس بیایند ولی از طرف اعلیحضرت برای استحضار از جریان امر بنده را خواسته­اند و بنده چون در منزل نبودم سه چهار مرتبه از مجلس و از دربار به منزل تلفن کرده­اند و بالاخره با نشانی که از منزل داده بودند بنده را پای تلفن خواستند و من هم برای این که از طرف اعلیحضرت احضار شده بودم شرفیاب شده و آنچه را که از مجلس پای تلفن به بنده گفته بودند عرض کردم همچنین سابقه تشکیل اکثریت را هم عرض کردم و صبح هم آمدم به مجلس و به نمایندگان فراکسیون­ها و بعضی­ها اطلاع دادم و به آقایان عرض کردم بایستی به آقایان منفردین و فراکسیون توده هم اطلاع داده شود آقایان هم گفتند که بایستی آقای وزیر دربار بیایند اینجا و استعفای کابینه را اعلام کنند و تمایل مجلس را بخواهند .بنده خودم شخصاً از نظر و فتوای شخص خودم اساساً به این ترتیب موافق نبودم یعنی عقیده بنده این بود که بایستی رئیس مجلس احضار شود و استفعا کابینه به وسیله رئیس مجلس اطلاع داده شود و تمایل آقایان نمایندگان هم همین طور به وسیله رئیس مجلس به عرض برسد چنان که رئیس مجلس­های سابق هم همین طور  بوده است و این نظر خود را به آقایان اظهار کردم ولی آقایان نمانیدگان فراکسیون­ها اظهار کردند سابقه سنه گذشته  این طریق بوده است بنده در قدیم ( چون بنده تابع نظر اکثریت هستم) (رفیع- شما بر همه ما رئیس هستید آقا) بسیار خوب. این بود که بنده به دربار اطلاع دادم که آقایان منتظرند که آقای وزیر دربار بیایند استفعای دولت را اعلام کنند و نتیجه تمایل اکثریت را هم به عرض برسانند بعد هم اطلاع دادم به آقایان منفردین که آمدند در اتاق تنفس و قضایا را به ایشان اطلاع دادم و همچنین به توسط آقای کام بخش به فراکسیون توده اطلاع دادم زیرا معمول نبوده است که به افراد فراکسیون­ها اطلاع داده شود بلکه به وسیله یک نفر اطلاع داده می­شد بعد هم آنها نظرشان را اظهار می­داشتند. این که گفته می­شود قبلاً به آقایان منفردین اطلاع داده نشده (طباطبایی- خود آقا هم قبلاً اطلاع نداشتید) بلی بنده سابقه نداشتم زیرا همان شب این ترتیب پیش آمده بود ولی چون به نظرم این بود که آقایان منفردین بپرسم این بود به آقایان اطلاع دادم و در اتاق تنفس آمدند بعد دیدم تمایل دارند با یکدیگر صحبت کنند بنده گفتم برای این که تنها باشید و بهتر بتوانید آزادانه صحبت کنید بنده مرخص می­شوم و بعد از آن که آقایان  مذاکرات­شان را کردند نتیجه را اطلاع دهند حتی یکی از آقایان که گویا  آقای امیر تیمور بودند راجع به این عمل  بنده اظهار تشکر کردند بعد هم آقای وزیر دربار آمدند اینجا و جریان را به ایشان گفتم و آقای امیر تیمور هم بعداً ‌از طرف آقایان منفردین جریان مذاکرات آقایان را در حضور آقای وزیر دربار بیان کردند و بنا شد به عرض برسد از طرف فراکسیون توده هم دیگر اطلاع به بنده نرسید. مقصود بنده از این عرایض این است که بنده وظیفه که داشتم به قدر مقدور انجام دادم و به هیچ وجه خلاف ترتیبی واقع نشده و اگر قبلاً بنده آقایان را نخواستم یا ندیدم و نگفتم از این جهت بوده است که قبلاً اطلاع نرسیده بود و پس از وصول اطلاع صبح همان روز که عرض شد به آقایان اطلاع دادم این است که به عقیده بنده در این موضوع جای اعتراض و ایرادی نیست و البته اینجا موافق هست . مخالف هست ، اکثریت هست، اقلیت هست ، اینها مربوط به بنده نیست و بنده باید تابع افکار اکثریت مجلس باشم و آنچه را اکثریت مجلس می­گوید آن را تعقیب کنم نظر دیگر بنده این بود که راجع به مذاکرات جلسه گذشته مجلس و داخل در موضوع یا خارج از موضوع بودن اعتراضاتی نسبت به بنده می­شود خواستم این را حضور آقایان عرض کنم که خود آقایان از اطراف اظهار کردند

+++

بگذارید حرف­ها تماماً زده شود و هر کس هرچه دارد بگوید و بنده هم بر حسب این نظر آقایان دخالتی در نطق­ها نکردم و حالا اگر آقایان می­خواهند نظامنامه اجرا شود بنده باید مواد نظامنامه را رعایت کنم و از مذاکرات خارج از موضوع جلوگیری بکنم که دیگر آقایان بر خلاف نظامنامه صحبت نکنند حالا بسته است به نظر آقایان

جمعی از نمایندگان- دستور دستور.

رئیس- مذاکره در برنامه دولت است آقای اردلان بفرمایید .

اردلان- بنده اسم خودم را به نام مخالف برنامه دولت در لایحه­ای که آنجا آویخته شده است ثبت کردم و بنابراین اگر عرایضی می­کنم امروز راجع به مخالفت با برنامه است و الّا با شخص آقای ساعد و آقایان وزرایی که انتخاب فرمودند اعتماد و اطمینان کاملی دارم و از جناب آقای رئیس خیلی تشکر می­کنم که در نظر داشتند از منفردین  راجع به تشکیل کابینه نظر بخواهند ولی آقای فاطمی در جلسه گذشته فرمودند که این نظر را نداشته­اند و اگر تلگراف هم به ممالک مشروطه اروپا می­کردند و از آنها استعلام می­کردند آنها هم هیچ وقت از منفردین راجع به هیئت دولت سؤال نمی­کردند و این فرمایش آقای فاطمی هم در تمام جراید نوشته شده اگر در حال حاضر بنده  که یک نفر منفرد هستم در این قسمت سکوت بکنم مثل این است که راضی بوده­ام در این قسمت ولی از حیث ممالک خارجی کاملاً ‌صحیح است و اما ممالک خارج نمایندگانشان را احزاب کاندید می­کنند شما در بلژیک تشریف ببرید در هلند تشریف ببرید در سوئیس تشریف ببرید در تمام ممالک احزابی هست که کاندیدها را معلوم می­کند آن اعضا که می­آیند به مجلس در فراکسیون پارلمانی آن حزب عضویت پیدا می­کنند بنابراین منفرد صورت صحیحی ندارد که ازش سؤال بکنند ولی در ایران این طور نیست و بعد ممکن است این طور بشود ولی امروز که احزاب در ایران نیست 80 درصد از آقایان نمایندگان که در اینجا انتخاب شده­اند اینها البته روی حزب انتخاب نشده­اند و بنده از آن اشخاصی هستم که نظر به سوابق خانوادگی و مساعدت­های ذی­قیمتی که آقای آصف به بنده فرمودند از کردستان انتخاب شدم ولی حزبی در کردستان نبود که از کردستان بنده را انتخاب بکنند که حالا بنده بیایم در فراکسیون پارلمانی آن حزب عضویت داشته باشم ولی با این حال چطور ممکن است که بنده را از حق مشروع خودم برای این که در امر تشکیل هیئت دولت شرکت بکنم محروم بکنند به عقیده بنده این طور نیست بنابراین آقای فاطمی خواهش می­کنم که اگر در جراید سهواً نوشته­اند یا بنده سهواً شنیده­ام و یا این فرمایشی که فرمودند نظر خودشان بوده توضیح بدهند و البته نظر اکثریت مؤتلفه فراکسیون­ها هم این طور نبوده و الّا چطور  ممکن است که 31 نفر اگر 5 نفرشان فرض کنیم دسته یا فراکسیونی تشکیل بدهند حق اظهارنظر در تشکیل دولت دارند. اما 26 نفرشان اگر منفرد باشند این حق را ندارند؟ این ترتیب گمان نمی­کنم درست باشد و اما در عین حال بنده خیلی خجلم از طرز صحبت آقای طباطبایی بنده حقیقتاً خجل و شرمنده شدم برای این که ممکن بود مخالفت را با یک طرز بهتری کرد بنده هم به عنوان مخالف صحبت می­کنم ولی امیدوارم که هیچ وقت از نزاکت خارج نشوم ( صحیح است ) عرض کنم که اما مخالفت بنده با برنامه، عرض کردم که بنده نسبت به آقای ساعد و وزرایی که انتخاب کردند مخالفتی ندارم و نسبت به شخص آقای ساعد برای این که ایشان یک رکن مهمی بودند که موفق شدند پیمانی با متفقین ببندند که مفید باشد ( و انشاءالله امیدوارم ما روزی بتوانیم نتیجه خوبی از این پیمانی که با متفقین بسته­ایم برآوریم و گمان می­کنم  که این آرزو در دل بنده تنها نباشد و در دل تمام افراد نمایندگان و حتی تمام  افراد ملت باشد و انشاءالله امیدواریم هر چه زودتر جنگ جهانی با موفقیت کامل متفقین ما خاتمه پیدا کند ) همه می­دانند ما هر چه در ایران در اختیار داشتیم به متفقین خودمان

+++

دادیم و امیدواریم که آنها هم در موقع صلح فداکاری­های ما را فراموش نکنند و بعداً از آقای ساعد بنده مخصوصاً ‌تشکر می­کنم که یک عناصر جوانی را در کابینه خودشان شرکت دادند ولی باید به این عناصر جوان بنده عرض بکنم که هر نظریاتی و هر عقایدی و هر افکاری که قبل از رسیدن به مقام وزرات داشتند حالا هم که به مقام وزارت رسیده­اند باید همان افکار و عقاید را دنبال و انجام بدهند و الّا اشخاصی که پشیتبان آنها بودند پشتیبان افکار آنها بودند از رفتار آنها روی می­گردانند حالا استدعا می­کنم از آقای نخست­وزیر که نسبت به پیشنهادات و نسبت به تقاضاهای این عناصر جوان کاملاً ‌حمایت و تقویت بکنند که آنها بتوانند به موفقیت نائل بشوند اما مخالفت بنده با برنامه : آنچه خودم توجه کردم و توصیف می­کنم مخالفت بنده یک مخالفت منفی نیست بلکه یک مخالفت مثبت  است به این عبارت که یک مطالبی را بنده برای اصلاحات مملکت ضروری می­دانم که در برنامه می­بایستی نوشته بشود و می‌بایستی دولت به آن عمل کند و این مطالب در برنامه دولت نیست به این لحاظ بنده با این برنامه مخالفت می­کنم با عرض این مراتب بنده راجع به این مطالب به عرض آقای نخست­وزیر و وزرا می­رسانم البته  مطالب بنده را گوش می­دهند اگر دیدند یک مطالب شدنی و قابل انجام است خود آقای نخست وزیر و وزراشان به بنده خواهند فرمود که این کار را خواهیم کرد آن وقت البته مخالفتی از طرف بنده باقی نخواهد ماند و هم امیدوارم باقی نماند و بنده هم بتوانم از موافقین دولت باشم البته اصلاحات در مملکت باید خیلی زیاد باشد و اگر بنده هم بخواهم زیاد صحبت بکنم این انصاف نیست و هر کسی باید به اندازه سهم خودش صحبت کند برای این که سایر آقایان هم اجازه خواسته­اند نوبت به آنها هم برسد فعلاً عرایضی که من دارم یکی راجع به وزارت فرهنگ است و دیگری راجع به وزارت دارایی است راجع به این دو موضوع بنده نظریاتی که دارم در برنامه دولت به هیچ وجه ذکری از آنها نشده حالا بنده عرض می­کنم و امیدوارم که هیئت دولت هم به عرایض بنده توجه خودشان را معطوف بفرمایند و اما راجع به وزارت فرهنگ گمان می­کنم یک حقیقت مسلمی برای ما نمایندگان ملت و افراد مملکت باشد که سطح معلومات در این چند سال اخیر عوض این که بالا برود پآئین آمده است و اگر وزارت فرهنگ و دولت ما توجه نکنند به این که سطح معلومات بالا برود و همین طور پآئین بیاید چه زیان­هایی برای فرهنگ عمومی کشور خواهد داشت بنده توجه آقای نخست وزیر را جلب می­کنم که دولت و وزرات فرهنگ بایستی توجه بکنند به این که سطح معلومات حتماً بالا برود در این مملکت و تا مملکت به یک دانش حقیقی نرسد به هیچ جا نخواهد رسید وقتی که یک تکه کاغذ به آدم بدهند و بگویند که آقا شما تصدیق فلان دارید دانش البته این نیست دانش آن است که شخصی بتواند یک زحمتی که کشیده باشد به مورد عمل بگذارد و حالا یک عواملی هست در وزارت فرهنگ که باعث شده است این سطح معلومات در مملکت ما عوض این که صعود بکند نزول کرده است ، بنده یکی یکی آنچه که به خاطر رسانیده­ام به عرض می­رسانم امیدوارم که توجهی به آن بفرمایند اولش وزارت فرهنگ ما اگر بخواهد یک اساسی داشته باشد در این مملکت بایسیت پایه برنامه­اش را روی یک جای ثابت و محکمی بگذارد پایه وزارت فرهنگ است متأسفانه این شورای عالی فرهنگ تحت نفوذ و تحت تأثیر و نظر وزیر فرهنگ وقت همیشه در نوسان است یک روز می­بینیم آقای دکتر صدیق می­آیند یک برنامه درست می­کنند و روز دیگر آقای دکتر سیاسی می­آیند  یک نظریه دیگری اتخاذ می­کنند و آن را به هم می­زنند یک وزیر دیگر ی می­آید برنامه دیگری درست می­کند و تمام این نظریاتی که اتخاذ می­کنند با هم اصطکاک پیدا می­کند و یک مضاری برای این مملکت درست می­کند. بنده خیلی خوشوقت می­شوم که اگر وزارت فرهنگ ما نسبت به این کار مهم توجه بکند. این خیلی کار آسانی است نباید مخالفت بکنند چون تمام نواقصی که عرض خواهم کرد یکی یکی راه­حلش را هم عرض می­کنم که منفی بافی نباشد آقای وزیر فرهنگ یک لایحه به مجلس

+++

شورای ملی تقدیم کنند که سی نفر از اشخاص دانشمند و فاضل این مملکت را به مجلس پیشنهاد می­کند که از مجلس شورای ملی برای مدت ده سال 10 نفر یا 12 نفر از آنها را به عضویت شورای عالی فرهنگ انتخاب کند و وقتی که مجلس شورای ملی خواست و توانست این کار را بکند یک شورای عالی برای وزارت فرهنگ درست می­کند که وزیر نمی­تواند دیگر در آن اعمال نفوذ بکند این شورای عالی فرهنگ است که اگر تأسیس بشود- کاملاً می­تواند وظایفش را انجام بدهد و یک مرکز ثابت باشد و وظیفه قانونی او تهیه برنامه و بالا بردن سطح معلومات  و سطح فرهنگ کشور باشد و اما عامل دیگری که بنده پیدا کردم و مطالعه کردم موضوع استادان دانشکده و دانشگاه خوشبختانه در مملکت ما به اندازه کافی استادان فاضل دانشمند وجود دارد و اما اگر وارد زندگی آنها بشویم و تماس با آنها پیدا کنیم می­بینیم که شغل اصلیشان استادی نیست آقا، شغل اصلیشان یا وزیرند یا وکیل­اند و یا رئیس­اند و یا مدیر یا بنگاهی هستند یا در بانک ملی هستند و جای معلم تدریس می­کنند البته این درست در نمی­آید من با خیلی از آنها آشنایی دارم با اغلبشان دوست هستم و وقتی آدم با یکیشان ملاقات می­کند پس از مدتی می­گویند آقا بنده در دانشکده کجا درس دارم و پا می­شود می­رود آنجا باور بفرمایید اگر یک استادی تمام وقتش را صرف بکند و برای این یک ساعت خودش راحاضر بکند ممکن نیست شاگرد بتواند از او استفاده بکند و او هیچ کار دیگری نباید بکند باید وزارت فرهنگ این طور استادان ذی­قیمت را اجیر بکند و به اندازه کافی مایحتاج زندگی آنها را به آنها بدهد تا آنها هم تدریس کنند و الّا با آنها هم نمی­شود ایراد گرفت برای این که می­گویند ما چطور با 300 و 400 تومان زندگی بکنیم و کار خارجی هم نداشته باشیم؟ بنابراین وزارت فرهنگ باید توجه به این قسمت بکند که استادان تمام وقت و هم خودشان را صرف تدریس و تعلیم و تربیت بکنند و از آن طرف زندگی آنها کاملاً تأمین بشود اما در ولایات این طور نیست، در ولایات یک عامل دیگری مخل آسایش مردم شده است و آن اوقاف است و من خواهش می­کنم از آقای وزیر فرهنگ که از رئیس دفترشان بخواهند و رئیس دفترشان نشان بدهند که از رؤسای فرهنگ ولایات که امور اوقاف ولایات را اداره می­کنند نشان بدهند نامه­های که رسیده است، صدی هشتاد از آنها راجع به اوقاف است و صدی بیست آن مربوط به فرهنگ می­باشد بنده خودم در ولایتی بودم و با رئیس فرهنگ آنجا خواستم چند روز متوالی مطالعه کنم وضعیت آنجا را ،‌دیدم  آقا تمام اوقاتشان را صرف می­کنند که فلان باغ را اجاره و فلان ملک را مزایده بگذارند و هزار چیز دیگر، البته با این ترتیب دیگر توجهی به فرهنگ ندارند و این نقیصه را ما باید رفع کنیم بنده شخصاً معتقدم  که اداره فرهنگ در کار اوقاف اصلاً دخالت نکند و اوقاف را واگذار کنیم به مردم هر محل که اهالی محل خودشان اداره بکنند و بنده یک پروژه­ای برای این کار دست کرده­ام و تقدیم کردم به مجلس در روزنامه­ها هم نوشته شده و خلاصه­اش این است که اهالی هر شهرستانی به موجب انتخاباتی خیلی سریع مثل این که اولاً  قراء را درش شرکت بدهیم ثانیاً اشخاص بی­سواد را درش شرکت ندهیم یک اشخاصی را انتخاب کنند مطابق قانون انتخابات برای مدت سه سال و وزارت فرهنگ به کلی مداخلاتش را از آنجا بکشد کنار و مردم در آنجا مداخله کنند و اداره کنند بگذارید اهالی شهرستان­ها خودشان اوقافشان را اداره بکنند و اولش این است که بهتر اداره می‌شود و دوم این که فرهنگ ما فلج نمی­شود و اماعامل سومش این است که از همه اینها مهم­تر است و در امر فرهنگ کشور چه دانشجو چه غیر دانشجو و در تمام شئون اجتماعی دخالت دارد موضوع مطبوعات است و در برنامه دولت متأسفانه یک کلمه راجع به مطبوعات نوشته نشده و در دوره 13 یک قانونی برای مطبوعات گذشته است که بنده از اول تا آخر آن مخالف هستم ممکن است این عقیده بنده در مجلس شورای ملی یا در جای دیگر مخالف داشته باشد و موافق نداشته باشد ولی حسن این است که می­تواند نظریات خودش را توضیح بدهد و به طور صریح

+++

عقیده­اش را بگوید بنده عقیده­ام این است که هر کس در مملکت ما بخواهد کتابی چاپ بکند و یا مجله­ای چاپ بکند و یا روزنامه­ای چاپ بکند به هر نامی و به هر عنوانی باید آزادی مطلق داشته باشد بنده مخالف هر قانونی هستم که مطبوعات را محدود کند یا تحت تهدید و شکنجه یا ریستریکسیون در آورد و البته بنده در این استدلال خودم یک توضیحی عرض می­کنم ( دکتر کشاورز- در حدود قانون اساسی ) ببخشید بنده چون یادداشت ندارم اگر نطق بنده را قطع بکنید رشته سخن از دستم می­رود (‌خنده نمایندگان ) بنده معتقدم هر کسی که می­خواهد مجله و یا روزنامه­ای چاپ بکند باید آزادی مطلق داشته باشد حال چرا این عقیده را بنده پیدا کردم توضیح عرض می­کنم شاید آقایانی که با این نظر مخالف هستند موافق بشوند مطبوعات ما از دو حال خارج نیست یا چیزهایی می­نویسند که ممکن است به حال مملکت مفید باشد یا از نام مقدس مطبوعات سوءاستفاده می­کنند و بنای  فحاشی و اخاذی می­گذارند اما بنده از مطبوعاتی که خوشبختانه در مملکت ما وجود دارد البته بنده نمی­خواهم اسم ببرم در همین تهران در ضمن این مطبوعات روزنامه­هایی هست که در هیچ جای دنیا نظیر آنها نیست و از بهترین روزنامه­های دنیا است به هیچ نظر هیچ نوع کاری نمی­کنند و خیلی منظم و مرتب است در این صورت حرف بنده متوجه این نوع مطبوعات نیست اگر این نوع مطبوعات یکی باشد البته ده تا اگر باشد بهتر است ولی صحبت راجع به مطبوعاتی است که از این نام مقدس سوءاستفاده می­کنند و به جان مردم می­افتند اینها را بنده شبیه می­کنم به مارگزنده که مثل مارگزنده به جان مردم می­افتند همین مار گزنده را که بنده تشبیه می­کنم توجه بفرمایید چندین هزار نفر را در آسیا و آمریکا می­کشت و علاج کار را آخر در سم خود مار پیدا کردند و سم مار را می­گرفتند و علاج درد می­کردند و به خودش تزریق می­کردند و درک کردند که این راه علاجش است و اصلاح شد مطبوعات هم همین طور است شما یک روزنامه­ای را آزاد می­گذارید می­روید به یک تشریفاتی که در قانون مطبوعات معین کرده­اید امتیاز می‌دهید یک روزنامه مثلاً روزنامه سمن شروع می­کند به فحاشی فرض کنید به بنده که می­خواهد حیثیت من را ببرد بنده هم می­خواهم دفاع کنم ولی او دفاع مرا نمی‌نویسد ولی این حق اگر به بنده داده شود و روزنامه آزاد باشد من هم یاسمن در می­آورم و جواب سمن را به فحاشی می­دهم بالاخره سمنی یاسمنی را خنثی می‌کند و این عمل مثل مریضی می­ماند که چشمش درد می­کند و وقتی که شما آن را می­برید پهلوی طبیب فوراً یک دوایی می­ریزد به چشم او که به آن طرف اتاق نمی‌تواند برود هر کس فکر کند که خوب عجب حکیم دیوانه بود از در اتاق تا اینجا را آمدم یک دوایی در چشم من ریخت که به کلی چشم مرا ناتوان کرد که حالا من نمی‌توانم دو قدم هم راه بروم ولی این طور نیست آن طبیب حاذق درست تشخیص داده حالا هم آن دوای مؤثر این کار آن آزادی مطلق مطبوعات است ولی البته بدون توجه و دقت این عرض بنده را تصدیق نفرمایید، تمنا می­کنم این نظر را تحت مطالعه و دقت قرار دهید بعد عمل کنید و به این وسیله مطبوعات را اصلاح کنید( سیف­پور- آزادی مطبوعات در قانون اساسی است ) بلی هست ولی عمل نمی­کنند و ثانیاً تمنا می­کنم که این موضوع را مطالعه بکنید که اگر توجه کنید به این وسیله ما می­توانیم فرهنگ و مطبوعات خودمان را اصلاح  بکنیم آن وقت شما یک قانونی را می­دهید به مجلس و آزادی مطلق مطبوعات را در او اجازه بدهید البته دو نکته  هست که باید در آن نهایت دقت بشود بحث این که هر کس که می­خواهد روزنامه دایر بکند باید دفتر تجارتی داشته باشد حساب دخل و خرجش را که روزانه می­کند در او نوشته شود و مرتب باشد که قابل کنترل باشد که اگر هرکسی بخواهد درست کنترل کند و قابل قبول دادگاه باشد،‌دوم این که آقا ما باید یک دادگاه ویژه مطبوعات در مملکت ایجاد کنیم و همین آقای وزیر دادگستری هم این کار را بکند و البته لازم است و اگر روزنامه به من فحش داد من بروم  محکمه صحبت کنم ما برای یک ارز که چیز مهمی نیست یک دادگاه برای

+++

کارهای ارزی داریم چه اشکال دارد که اگر یک دادگاه ویژه مطبوعات هم داشته باشیم اگر مطبوعات بر خلاف حیثیت و شرافت یک نفر چیزی گفت بروند به آن دادگاه شکایت کنند و مراجعه بکنند تا دادرسی شود بنده دیگر راجع به فرهنگ عرضی ندارم و عرض دیگرم راجع به وزارت دارایی است که عرایض خودم را می­کنم وزارت دارایی وزارتخانه‌ای است که بنده دو مطلب را در آن عرض می­کنم که مستقیماً مربوط به وزارت دارایی نیست و مربوط به تمام وزارتخانه­ها است ولی وزارت دارایی چون قضیه مالی و پول دستش هست این است که بنده اول قانون استخدام کشوری را عرض می­کنم در برنامه دولت یک کلمه راجع به اصلاح قانون استخدام کشوری نوشته نشده و چون نوشته نشده بنده به این لحاظ مخالفم و حالا عرض می­کنم این قانون استخدام کشوری به طوری که آقایان مسبوقند در سال 1301 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و اگر در آن می­بایستی تجربیاتی هم بشود در ظرف این بیست و دو سه سال شده است و حال موقعی است که می­بایستی تجدید نظری در قانون استخدام بکنیم، قانون استخدام از این لحاظ در نظر بنده اهمیت دارد که حرکات و اعمال و روش مأمورین دولت را تحت نظم در می­آورد و اگر ما موفق شدیم که یک قانون استخدام خوبی برای مأمورین دولت­مان معین کنیم می­توانیم آن را عمومیت بدهیم و هر تجارتخانه یا بنگاهی هم که بخواهد عضو استخدام بکند رجوع بکند به همین قانون و از روی آن اداره بکند. یک ماده­ای دارد در قانون استخدام که می­نویسد: در اول هر سال پایه حقوق و حداقل پایه مستخدمین را در بودجه منظور دارند متأسفانه چندین سال است که این عمل نشده است بنده چندین مرتبه در این مجلس شورای ملی به عرض آقایان رسانیدم که وضعیت زندگی از شهریور 1320 به این طرف درست 20 برابر شده و حقوقی که به مستخدمین اضافه شده است فقط در حدود سه برابر بوده است ، ما ده روز به این مستخدم حقوق می­دهیم  و 20 روز دیگر او را گرسنه نگاه می­داریم بایستی توجهی نسبت به این موضوع بشود و دولت بایستی نسبت به این موضوع توجه کامل بکند شما یک نوکری داشتید که یک بشقاب چلو جلواش می­گذاشتید آن وقت برنج را می­خریدید یک من 5 قران و حالا می­خرید 5 تومان حالا نمی­توانید بشقاب او را مبدل به نعلبکی بکنید برای این که  تعهد کرده­اید او را سیر کنید و از او خدمت هم بخواهید آقا باید شما تعقیب بکنید مأمورین متخلف را و باید حتماً اینها را قید کرد و توجه کرد در قانون استخدام کشوری و اما ماده دیگری که حتماً ‌باید درش توجه بشود ماده 28 قانون استخدام است که به وزرا حق داده است که بنا به مقتضیات اداری اشخاص را تغییر و تبدیل بدهند بنده بسیار با این ماده مخالف هستم حالا شاید موقع مناسب باشد که اصل 81 و 82 قانون اساسی را هم آقای وزیر دادگستری رعایت بکنند که ما این قدر در روزنامه­ها نخوانیم که انتصابات وزارت دادگستری که از کجا یک نفر را فرستاده­اند به کجا این کارها این قدر لزوم ندارد همین طور سایر وزارتخانه­ها بنده خودم به طور مثل عرض می­کنم یک حاکمی داشت کردستان در 20 سال پیش دو سه سال آنجا ماند بعد رفت یزد بعد از سه چهار سال او را فرستادند به کرمانشاه بعد شیراز بعد دو مرتبه او را برگرداندند به همان جا خوب آقا اگر این مدت در همانجا او را نگه می­داشتید حداقل یک کاری برای این مملکت ما کرده بود اگر می­خواهید مستخدم را نگه دارید و از او استفاده بکنید چرا این قدر او را انتقال می­دهید اینها برای ملت ایران گران تمام می‌شود.

یک موضوع مهم دیگری که در قانون استخدام کشوری بایستی رعایت بشود موضوع تشویق ازدواج و زناشویی است ( فیروز‌آبادی- قانون ازدواج در شرع هست اینجا لازم نیست ) در قانون استخدام به هیچ وجه به این موضوع توجهی نشده است اگر شما دو تا کارمند داشته باشید یکی­اش متأهل باشد و یکیش متأهل نباشد حتماً به آن کسی که متأهل است باید توجه بیشتری بشود باید در قانون این رعایت بشود شما دو تا مستخدم دارید که متأهل هستند یکی اولاد دارد یکی اولاد ندارد حتماً باید به آن که اولاد دارد توجه بیشتری بشود شما در عوض این که هی در وزارتخانه­ها را باز بکنید و

+++

مستخدم خارجی بیاورید باید این کار را عملی بکنید این است که بنده از آقای وزیر دارایی تمنا می­کنم در تجدید نظر قانون استخدام این چند اصل مسلم را رعایت بکنند و قانون استخدام هر چه زودتر به مجلس شورای ملی بیاورند اما موضوع دومی که مربوط به وزارت دارایی است و بنده لازم می­دانم که عرض کنم این است که مقدمه عرض می­کنم به بنده یک کاغذ رسیده بود در این هفته که یکی از اقوام بنده از یکی از دهات کردستان که اسمش میهم است و از بلوک اسفندآباد است نوشته بود که بنده استدعا می­کنم از چند نفر از آقایان نمایندگان مجلس شورای ملی که بیایند در این قریه و در منزل من بنشینند ببینند از صبح تا شب چند نفر مأمور در منزل من می‌آیند و چقدر مزاحم حال مردم اینجا می­شوند یکی هم موضوع قند است قند منی 50 تومان از کجا بیاورم چایی می­خواهد اسبش جو می­خواهد خودش تریاک می‌خواهد آقا 40 سال است که از عمر مشروطیت می­گذرد و مردم  قراء و قصبات ما همیشه این ناله را داشتند والله به خدا اشکالی ندارد اصلاح این کار و می­شود اصلاح کرد هیچ کاری ندارد فقط یک قدری توجه بکنید اصلاح می­شود بنده خیلی در این موضوع مطالعه کردم از شدت علاقه­مندی  که به این امر داشتم و یک طرحی در این خصوص تهیه کردم به مجلس شورای ملی تقدیم کردم حالا هم به آقای نخست­وزیر تقدیم می­کنم استدعا می­کنم که توجه بکنید شما دو اصل را باید در این موضوع رعایت بکنید در شهرستان­ها اولاً مملکت ما یک کشور وسیعی است پست و تلگرافش خیلی بطئی است به علاوه راه­آهنش یک قسمت بیشتر نیست وسایل نقلیه نیست اگر به یک کسی در کرمان یا رفسنجان یا در دیوان­دره کردستان یا مریوان یک تعدی بشود این برایش مقدور نیست که بیاید به مرکز و شکایت بکند امریکا از حیث خوبی جریان یکی از بهترین ممالک دنیا است در کار ولی باز ما می­بینیم که 64 استان دارد و قسمت اعظم شکایاتش را همان­ها مستقلاً رسیدگی می­کنند بنابراین اول این است که وزارت دارایی، فرض بفرمایید که در یکی ازشهرها مثلاً بنده در کردستان عرض می­کنم، در شهر کردستان یک نفر رئیس گمرک یک نفر رئیس دخانیات یک نفر رئیس باربری و یک نفررئیس دارایی دارد اینها تمام نه این که یک  اداره مستقلی هستند بلکه یک دولت مستقلی هستند رئیس گمرک آنجا رئیس دارایی آنجا رئیس دخانیات آنجا بنده به چشم خودم دیدم که در اداره دخانیات آنجا یک نفر را به نام قاچاق توقیف کردند آن وقت این مرکز شکایتش تهران است و حال آن که این درست نیست آقا بنابراین بنده تقاضا کردم که این موضوع را تحت نظر بگیرند و آقای ساعد توجه بکنند در تمام شهرستان­ها در هر شهرستانی هر وزارتخانه یک نماینده داشته باشد چون اگر وزارت دارایی در حوزه کردستان یک نماینده داشته باشد وقتی که رئیس باربری آنجا یک رئیس دخانیات آنجا پدر مردم را در می­آورد بتواند لااقل یک شکایتی به یک مرجع بکند بنده در موقع صحبت در لایحه ارزاق عمومی با آقای فروهر صحبت کردم همین موضوع را بحث کردم در مجلس و تذکر دادم که آقا تماس مأمورین را با مردم کم کنید گفتند که اصلاً آنها تماس با مردم ندارند آقا چطور تماس ندارند این است که همان طوری که در ادرات دولتی دیگر هست در وزارت کشور ما اداره ژاندارمری داریم اداره نظمیه داریم اداره آمار و ثبت احوال داریم کسی که می­خواهد از ژاندارمری کردستان شکایت کند می­گویند باید به هنگ کجا مراجعه کنی باید به تیپ کجا مراجعه کنی آن وقت تیپ کجا رجوع به مرکز بکند این طرز کار نیست اصلاح این کارها کار آسانی است و باید قوا را در محل­ها تمرکز داد و رفت و آمد  مأمورین دولت را در قراء و قصبات تحت کنترل قرار بدهید بنده در پروژه که تهیه کردم کتابچه تنظیم کردم که هر کدخدای محلی باید این کتابچه را داشته باشد و هر مأموری که رفت اسمش را می­نویسد بعد گزارش آن را بدهد به بخشدار که اینها کنترل شوند و معلوم شود که اینها برای چه می­آیند به این دهات از آقایان نمایندگان تقاضا می­کنم خودتان تشریف ببرید در یک دهی

+++

در همین شهریار بنشینید و ببینید چند نفرمأمور می­آیند والله به خدا این کارها اصلاح می­شود این نه مربوط به سیاست خارجی است نه به چیز دیگر الان 40 سال است که این مملکت مشروطه است و ما نمی­توانیم قوانین را اجرا کنیم و مسأله دیگری که مستقیماً ‌مربوط به وزارت دارایی است آن مسأله وضعیت پول مردم است وضعیت ارز است بنده در دو سال قبل یادم است که یک لوایح کنترل به مجلس شورای ملی می‌آوردند در دوره 12 و 13 و500 میلیون ریال اسکناس را اجازه خروج می­دادند همان ساعت می­دیدید که در بازار اجناس می­رفت بالا و ما یک مجمعی داریم که اسم آن مجمع کانون ایران است و تشکیل شده است از یک عده از دکترهای حقوق و اشخاص تحصیل کرده و خود آقای دکتر نخعی هم در آن مجمع تشریف داشتند و ما این موضوع را در آنجا مورد بحث قرار دادیم و خیلی صبحت کردیم راجع به این که به چه وسیله اسکناس را تمرکز بدهیم و نتیجه مطالعاتمان را چاپ  کردیم برای وزارت دارایی فرستادیم برای دولت فرستادیم به ما هم جواب دادندکه بله مثل همان فرمول‌های معمولی تحت مطالعه قرار خواهد گرفت ولی یک قدم هم برنداشتند ما امروز الحمدلله بودجه­مان موازنه دارد شاه سابق که رفته چندی میلیون تومان به ثروت دولت افزوده شده است از این املاک واگذاری و دلیلی در دست نیست که بودجه ما کم باشد و وضعیت ما برای این بد است که سیاست مالی ما خوب نیست و ممکن است ما را به ورشکستگی بکشاند و باید توجهی به این سیاست مالی ما بشود امروز ممالک دیگر که جنگ می­کنند و روزی چندین میلیون خرج می­کنند سیاست مالیشان منظم­تر است وضعیت مالی­شان بهتر است چرا باید چیزهایی که  در داخله کشور هست و در داخله تهیه می­شود قیمتش 10 برابر شده باشد این قیمت نیست که بالا رفته است این ارزش پول ما است که گمان می­کنم کم شده باشد و ما خودمان باید این موضوع را اصلاح بکنیم و از مسائل مهمی که بایستی دولت حاضر و ما توجه بکنیم و به هیچ وجه در برنامه دولت ذکر نشده است موضوع ارز است و بنده برای این که این مطلب مهم را خوب روشن کنم یک تشبیهی می­کنم خود بنده تشبیه کردم ارز برای یک دولتی مثل آب آشامیدنی است شما با یک لیوان آب آشامیدنی ممکن است یک نفر را از مرگ نجات بدهید ولی ممکن است همین آب وقتی که زیاد شد و به قدر یک استخر شد او را خفه بکند و بکشد بنابراین در کیفیت آب هیچ فرق نکرده در کمیتش فرق کرده بنده اینجا باید عرض بکنم که در سیاست مالی‌ دولت به هیچ وجه اظهاری نشده است که آیا دولت ما قصد دارد عقربک سیاستش را متوجه به اقتصاد وصنعتی کردن ایران بکند یا به کشاورزی کردن ایران بکند آنچه بنده خودم شخصاً عقیده دارم صنعتی کردن ایران یک کار بسیار عبث بی­حاصلی است هرگز ما نمی­توانیم با مؤسسات صنعتی خارجی مقاومت بکنیم ما باید تمام هم خودمان رامتوجه به این بکنیم که در مملکت خودمان کشاورزی را توسعه بدهیم ( دکتر اعتبار-صحیح نیست آقا) و در برنامه دولت هیچ ذکری در این خصوص نشده است و در این 20 ساله یک سیاست معکوسی اتخاذ شده بود و یک قوانین و نظاماتی وضع شد برای این که ارز را در این مملکت وارد بکنیم و مجبور بودیم ارز را داشته باشیم آمدیم در اسفند 1314 موضوع ارز را درست کردیم تصدیق صدور درست کردیم بعد موضوع کالای درجه سه را درست کردیم بعد گواهینامه درست کردیم آخرش آمدند این کمیسیون ارز را درست کردند و بنده قصد ندارم که در اینجا بگویم حساب دال و گواهینامه هر چه بوده است و اینها تدابیری بوده است  که دولت وقت درست کرده است که ارز در مملکت زیاد بشود ولی حالا به مناسبت معاهداتی که ما بسته­ایم ارز ما همان طوری است که مثل زدم باید دولت حاضر کوشش بکند که از موجودی ارزیش کاسته بشود اسکناس از دست مردم بیاید به بانک ملی ایران و برگردد تا وضعیت مردم بهتر  بشود و هزینه زندگی بیاید پآئین و به هیچ وجه توجهی در این قسمت نشده بنده تمنا می­کنم در 

+++

پروژه که راجع به جمع­آوری اسکناس تهیه شده با اشخاص بصیر و مطلع مشورت بکنید و البته به یک جایی می­رسیم بنده بیش از این نمی­خواهم عرض بکنم و مطلبم تمام خواهدشد فقط یک مطلبی را در آخر خواستم به عرض آقایان برسانم و آن این است که امروز نقل تمام مجالس و محافل شده که جنگ انشاءالله تمام خواهدشد و وضعیت ما خوب خواهد شد و بنده گمان می­کنم هر کسی این فکر را در کله­اش بگذارد که اگر جنگ تمام بشود وضعیت ما خوب خواهد شد این یک اشتباه کامل محرز بینی خواهد بود ما باید اعتماد به نفس داشته باشیم ما باید تکیه­مان به بازوی خودمان باشد ما باید خودمان کار بکنیم (صحیح است) وقتی که جنگ تمام شد شما ببینید یک اروپای 400 میلیونی خرابی هست که همه گرسنه و برهنه هستند ما هم البته در این پیروزی سهیم هستیم  ولی نباید فکر کنیم که توجه متفقین عزیز ما همه­اش به ما باشد این طور ممالک هم هستند ما باید تکیه واعتماد به خودمان داریم کارهای خود را انجام بدهیم این مطالبی بود که بنده به طور کلی عرض کردم البته مطالب گفتنی خیلی هست ولی بنده نمی­خواهم از این مقام سوءاستفاده بکنم و حق دیگران را بگیرم عرایض بنده را آقای نخست وزیر استماع فرمودند اگر ملاحظه فرمودید که یک مطالب شدنی است که در اینجا خواهید فرمود که مورد توجه قرار گرفت و اگر شدنی نیست که دلیلی برای مخالفت خودشان بیاورند در این صورت بنده از موافقین جدی ایشان خواهم بود.

رئیس- آقای دکتر زنگنه .

دکتر زنگنه- بنده می­خواستم قبلاً مطالبی را برای جواب ایراداتی که راجع به تشکیل کابینه شده است به عرض برسانم قبل از تشکیل این کابینه آقای ساعد استعفا دادند طرز و علت استعفاشان هم این بود که (کام­بخش- آقا ایشان را مستعفی کردید) به ایشان گفته شد که اکثریت مجلس موافق با آن کابینه نیست بعد از این که ایشان استفعا دادند فراکسیون­های مجلس یعنی سه فراکسیون با هم متحد شدند و بنده بعد دلایل آن را به عرض  می­رسانم ( یمین اسفندیاری-بعد از استعفا متحد شدند؟) پیش از استعفا متحد شدند و گفتند ما با این کابینه  اعتماد نداریم و آن کابینه باید استعفا بدهد این حق اکثریت بوده است و اجرا کرده است آقای ساعد وقتی که استعفا دادند مطابق اصول مشروطیت استعفاشان را به حضور اعلیحضرت همایونی می­دهند و اعلیحضرت همایونی تمایل اکثریت را استفسار می­کنند بنده تکیه می­کنم روی کلمه تمایل، تمایل اکثریت مجلس راگفتند نه رأی اکثریت را و این اختراع ما نیست و یک چیزی است که در تمام دنیا معمول است وقتی که رئیس دولت استعفا بدهد باید تمایل اکثریت مجلس را (دکتر کشاورز- تمایل مجلس را) خیر تمایل اکثریت را برای این که حاکم در اکثریت مجلس است هر قانونی را که اکثریت رأی داد دیگر نمی‌گویند که اقلیت هم همین طور رأیش بود اکثریت مجلس را می­خواهند و اکثریت مجلس با تشخیص رئیس مجلس شورای ملی است و رئیس مجلس شورای ملی هر طور که استنباط کرد به عرض اعلیحضرت می­رساند بعد از این که به عرض اعلیحضرت رساندند(یکی از نمایندگان- وقتی که شما جزء اقلیت بودید این طور صحبت نمی‌کردید) فرمان صادر می­کند و به هر کسی که بخواهد ریاست دولت را می­دهد و رئیس دولت هم وزاری خودش را انتخاب می­کند بعد می­آورد به مجلس و رأی مجلس گرفته می­شود برای چه؟ وقتی که این حق مسلم مقام سلطنت است چرا تمایل مجلس خواسته می­شود این برای این است که مبادا دولتی معرفی بشود و بعد رأی عدم اعتماد داده شود پس بنابراین به طور خلاصه عرض می­کنم مطابق هیچ قانون و هیچ اصول حقوقی خلافی نشده است اما بنده می­خواهم یک قدری دقیق­تر وارد بشوم امروز که آقایان فرمودند ما صراحت می­خواهیم بنده خواستم به صراحت بگویم حقیقت مطلب چیست؟ حقیقت مطلب این است که وقتی یک رئیس­الوزرایی می‌خواهد وزرایش را انتخاب بکند در انتخاب وزرا کاملاً ‌آزاد است یعنی توجه به اکثریت مجلس و تمایل دسته­های مجلس نمی­کند نه این که

+++

در اینجا این طور نیست هیچ جا این طور نیست و هر جا رژیم دموکراسی باشد این طور نخواهد بود ولی سابق این طور نبود در سابق این طور بود که رئیس­الوزرا‌ وقتی شروع به انتخاب وزرا می­کرد مدت­ها در اتاق کار خودش می­نشست و دسته دسته و کلاً محرمانه ، با تلفن، به طور خصوصی با وسایل مخلتف به او تلقین می­کردند که فلان کس و فلان کس حتماً بایستی وزیر شود ولی البته در مجلس همه می­گفتند که نخست وزیر آزاد است هر کاری می­خواهد بکند،این حقیقت مطلب است در این دفعه کاری که کرده شد این بود که این کاری که می­خواستند محرمانه و یا با تلفن بکنند و در منزل بکنند توی مجلس کرده شود و اسم اشخاصی را بیاورند و مخالف و موافق  گفته شود تا یک توافقی بشود بنابراین هیچ کار خلافی نشده است و فقط از کارهای خلاف جلوگیری شده است حالا هم مجلس وزرا را انتخاب نکرده است فقط با دولت مشورت کرده است یعنی یک صورت مفصلی نوشته گفته این اشخاص را ما خوب می­دانیم اگر رئیس دولت هم اینها را خوب می­داند از بین آنها انتخاب بکند و ایشان هم انتخاب کرده­اند از بین آنها یا از اشخاص دیگری، موضوع دیگری که بنده می‌خواستم عرض کنم وقتی که ما این طرز عمل و procedure پروسدور را کنار بگذاریم حقیقت علت ائتلاف و موفقیتی که در اکثریت پیدا شده است علت این است که ائتلاف قطعی انشاءالله بهتر و بیشتر پیدا خواهد شد سه تا فراکسیون جمع شدند و نسبت به دولت ائتلاف پیدا کردند حال چرا این سه فراکسیون جمع شدند و راجع به دولت توافقی کردند و این موافقت حاصل شد برای این که ما دیدیم که در مجلس شورای ملی از اول مجلس تا حالا اکثریتی نبوده است و غالباً انتخاباتی که شده است با تفاوت یکی دو رأی شده است و لوایحی که تصویب شده است با تفاوت دو سه رأی شده است این صورت مجلس نیست ما معتقدیم که امروز هم مملکت ما در یک حال عادی نیست باید فراموش نفرمایید که مملکت ما امروز از هرحیث در حال غیر عادی است ما امروز رسماً در حال جنگ هستیم و از طرف دیگر سه ارتش خارجی که خوشبختانه دوست و متحد ما هستند در مملکت ما هستند بالاخره هزار کار هست مسائلی هست که باید به تمام آنها توجه بشود مسائلی هست که در امور بین‌‌‌المللی باید مورد دقت قرار بگیرد اینها مطالبی است که سیاست خارجی ما را امروز در درجه اول اهمیت قرار داده آقایان که به عنوان مخالف یا موافق صحبت  می‌کنند تمام شکایت­هایی که هست و می­گویند تمام هم صحیح است مردم گرسنه هستند نان ندارند، آب ندارند  تمام اینها هست ولی اگر همه­اش ما فقط توی سر هم بزنیم و نطق قبل از دستور و بعد از دستور بکنیم چکار می­توانیم پیش ببریم باید (‌ایرج اسکندری- دولت حسابی سر کار بیاورید ) این دولت حسابی است و بالاخره هر دولتی که سر کار بیاید ممکن است یک نفر چند نفر یک عده مخالف داشته باشد دولتی که سر کار می­آید باید حسابی سر کار بیایدحال به هر صورت باشد البته چند نفر هم ممکن است مخالف باشند امروز امنیت داخلی کشور مایک مقدار اصلاحاتی لازم دارد یعنی امنیت بعضی جاها متزلزل شده است هم امنیت مادی و هم امنیت  قضایی و برقراری امنیت هم لازمه­اش قدرت است دولتی که قدرت نداشته باشد به نظر بنده  اگر از ملائکه­ها هم تشکیل بشود هیچ کاری نخواهد کرد  ممکن است دولت خیلی صالحی از اشخاص خیلی خوب تشکیل بشود ولی هیچ کار نکند یعنی قدرت نداشته باشد کاری بکند و آن وقت هم بر این دولت هیچ نمی­شود ایراد گرفت ( یکی از نمایندگان- قدرت قانون هست) از نظر امنیت اخلاقی نیز امروز ارتجاع می­بینیم به صورت­های مختلف ما را تهدید می­کند ما نباید ساکت بنشینیم و بگذاریم که این ترتیب ادامه پیدا کند و پیش برود از یک طرف فکر ایل­بازی و دسته­بندی می­بینیم که پیدا شده است از یک طرف دیگر می­بینیم مطبوعات ما که باید هادی مردم باشند یک عده عوامل مضر فحاشی وارد شده­اند در آنها که واقعاً اسباب رسوایی خود مطبوعات و رسوایی کشور می­باشد این را آقا ما نباید فراموش کنیم که از طرف روزنامه نباید توهین به مملکت بشود بنده اگر

+++

فرض بفرمایید یک کسی از قوم و خویشانم ولو خیلی هم بد باشد هیچ وقت فحشی علنی به او نمی­دهم . یک روزنامه­نویس اگر خیلی هم با کسی بد باشد نباید به مملکت و اشخاص مملکت فحش علنی بدهد این شایسته نیست نباید به هر شخصی حتی اشخاص عادی فحش بدهند و این لازمه­اش کسر مطبوعات نیست ؟ و بایستی برای این کار فکری کرد آیا به فکر این هستند که این را جلوگیری بکنند در این موقع یک اتحاد ملی باید در مملکت  برقرار بشود و خیلی متأسفیم که نتوانستیم تمام متحد شویم باید یک طوری باشد که در مجلس شورای ملی  اقلیت در این موقع نباشد در مواقع دیگر اقلیت ضامن اصلاحات است ولی در امروز همان طور که در تمام ممالک دنیا می­بینید اتفاق کلمه است اقلیت تمام حرف­های خودش را نگه می­دارد برای یک روزی که مقتضی باشد ( فرهودی- با اقلیت لااقل مشاوره که باید کرد) بنده عقیده­ام این بود که شاید اساساً اقلیتی که در تمام کارها راضی باشد وجود نداشته باشد و امروز باید اقلیت وجود نداشته باشد که با آن مشاوره بکنیم اقلیت باید صبر کند تا بعد از جنگ بعد از این که اشکالات بگذرد و همان طور که یکی از آقایان گفتند ما باید یا مجتهد باشیم و یا مقلد متأسفانه  مجتهد نیستیم ولی مقلد که هستیم در این قسمت مشروطیت باید یاد بگیریم ببینیم جاهای دیگر چه می­کنند امروز کجای دنیا هست که اقلیت و اکثریت توی سر همدیگر می­زنند در این موقع جنگ با این دلایل که عرض کردم اکثریت یعنی اعضا سه فراکسیون مؤتلفه ملتفت شدند که اگر یک دولتی انتخاب کنند و سر کار بیاورند البته قبلاً هم با خودشان همه این شروط را در نظر گرفتند که هر جور اختلاف حزبی و هر نوع اختلاف دیگری را کنار بگذارند و الحق هم بعضی از رفقای ما در  این اکثریت وارد حزب بودند و شاید فداکاری کردند از نظر حزبیشان برای خاطر این که منظور اکثریت پیش برود و یک دولتی متکی به اکثریت سرکار بیاید( صحیح  است ) ما می­خواهیم که دولتی پیدا شود متکی به اکثریت و البته منظور ما این است و آرزوی ما فقط تشکیل دولت نبوده است دولتی می‌خواستیم که مقتدر باشد و موقعی که رأی اعتماد گرفت فوراً از اینجا که بلند می‌شوند تصمیمی بگیرند بر علیه چاقوکش­ها بر علیه هر کسی که مخل آسایش مملکت است اقدام بکند این را به نظر بنده وقتی که دولت قوی باشد با کمال آسانی می­تواند جلوگیری کند فرض بفرمایید امنیتی که از نظر پاسبانی و شهربانی و این قبیل چیزها در این مملکت هست و از بین رفته است این را در ظرف 4 روز با یک دست قوی می­شود جلوگیری کرد با اجرای دادگستری بنده نمی­گویم که یک کسی را حق یا ناحق  بیاورند دار بزنند و مجازات کنند ولی اگر کسی که چاقوکشی کرده است و آدم هم کشته است در قانون نوشته شده است که بایستی چاقوکش را مجازات کرد ولی اگر کسی که چاقو کشیده است و در نتیجه­اش هم آدم کشته شده است این را نباید بگذارند طولانی شود و جریان دو ساله استیناف و تمیز پیدا کند باید به سرعت بیاورند دو روز بعد در میدان توپخانه مجازاتش بکنند آن وقت دومی و سومی پیدا نخواهد شد( صحیح است ) راجع به تأمین خواربار یعنی قسمت سومی که واقعاً طرف توجه اکثریت بوده است تأمین خواربار و وضعیت اقتصادی مردم است در این زمینه هرچه که آقایان گفته­اند صحیح است و هزار چیز دیگر هم بهش می­شود اضافه کرد بنده واقعاً عرض می­کنم وقتی که ما در اروپا بودیم و دور هم جمع می­شدیم مکرر گفتیم که برای مملکت ما نقشه­های اقتصادی خیلی طولانی لازم نیست کاری بکنیم که برای مملکت ایران دو چیز تهیه کنیم و آن آب است و نان و اگر دولت فعلی هم همین دو کلمه را در برنامه­اش می­نوشت بنده راضی می­شدم آب و نان فقط آب و نان امروز کشور ما یک مملکتی است که آب نداریم از کرمانشاه روزنامه‌ که آمده بود نوشته بود که شهر کرمانشاه امسال  آب نداشته است بالاخره دل ارتش انگلیس سوخته است و چند کامیون مخصوص کرده بود که بروند طاق­بستان و از آنجا آب بیاورند برای مردم و می­ایستادند در وسط میدان توپخانه شهر و بین مردم آب تقسیم  می­کردند این

+++

واقعاً ننگ­آور است برای یک مملکتی که در قرن بیستم ما هنوز سر آب و نان گیر کرده‌ایم یا در همان شهر کرمانشاه که غله­خیز است و هزاران خروار گندم آن شهر به تهران می­اید جار و جنجال برای نان است نان به دست مردم نمی­رسد و یا نانی که هست بد است به این جهت است که عرض کردم و ما واقعاً در برنامه مفصل صحبت کرده و جزئیات مطلب را صحبت نکردیم امروز در جاهای دیگر دنیا وقتی که نقشه می‌کشند راجع به برق کشیدن تمام دهات است یا برای تعمیم رادیو و شاید تلویزیون است و ما امروز آمدیم اینجا داد می­زنیم آب نداریم نان نداریم در برنامه دولت بنده راجع به همین موضوع که عرض کردم هیچ صحبت نمی­کنم بنده معتقد هستم و یک وقت هم در دوره­های سابق خیلی خوشوقت شدم در کابینه­های سابق نمی­دانم کابینه آقای فروغی بود یا کسی دیگر که در این مجلس گفته شد برنامه ما یک کلمه است و آن کار است واقعاً اگر یک دولتی باشد که برنامه­اش فقط کار باشد قطعاً یک اصلاحاتی از زیر دستش به عمل خواهد آمد ولی اگر وسایل نداشته باشید اگر با طلا هم از اینجا برنامه بنویسند هیج فایده ندارد و بی­خود و بی­جهت وارد مواد برنامه شدن کار عبثی است فقط اینجا یک کلمه را خواستم عرض کنم که آقای طباطبایی تجدد ایراد کردند به برنامه دولت که چرا محدود کردن کشت تریاک را در برنامه گذاشتند بنده عرض می­کنم این باید آرزوی همگی ما باشد باید منظوری باشد که تمام افراد مملکت برای برآوردن آن بکوشند فرض کنیم که میلیون­ها تومان عایدات تریاک باشد بنده انصافاً از آقایان می­پرسم کدام یک از شماها راضی می­شوید که بهتان بگویند صد هزار تومان به شما می­دهیم که یکی از فرزندان­تان را جلوی شما بکشیم؟ البته هیچ کدام راضی نخواهیم شد ولی چطور شما خودتان وکیل هستید پیشوای مملکت هستید در مقدرات مملکت شرکت دارید می­گویید که چندین میلیون تومان به خزانه مملکت وارد بشود ولی در عوض چند میلیون نفر از بین بروند؟ این منطق صحیح نیست. نسل ایرانی دارد از بین می­رود پس باید برای از بین بردن تریاک اقدام کرد امروز برای یک مقصود عالی در تمام ممالک دنیا میلیون­ها از افراد دارند کشته می‌شوند شهرها خراب می­شوند ولی اعتنا نمی­کنند معذالک می­گویند ما این مقصود عالی را داریم و بایستی مقصود و منظور عالی ما انجام شود ولی ما چند سال است بیست سال است سی سال است داریم توی سر خودمان می­زنیم داد می­زنیم می‌گوییم آقا چند میلیون تومان که عایدات تریاک است ما این را نمی­خواهیم ما نمی‌خواهیم این چند میلیون که ملازمه با از بین رفتن نفوس و افراد کشور ما داشته باشد در بودجه ما باشد و به خزانه ما برسد ملاحظه  بفرمایید این چند میلیون تومان را شما چه خرجی برایش درست می­کنید ؟ می­گویید ‌‌برای ارتش خرج می­کنیم برای فرهنگ خرج می­کنیم برای ژاندارمری خرج می­کنیم آخر آن سرباز یا ژاندارم یا معلم تریاکی به چه درد ما می­خورد ؟ یا آن پاسبانی که شب باید حراست و پاسبانی شما را بکند یا آن ژاندارمری که تریاک می­کشد چه کار می­تواند بکند برای امنیت شما یا معلمی که تریاک می­کشد چطور بچه شما را تربیت می­کند؟ (صحیح است) مطلب دیگری که می­خواستم توضیح بدهم راجع به کار آقایان استادان بود ایشان فرمودند که استادان وظایفی دارند که باید صرفاً به کار استادی­شان برسند و متأسفانه الان دارند به کارهای مختلف می­پردازند و به کارشان نمی­رسند این را تا اندازه بنده تصدیق می‌کنم که ممکن است آن طوری که باید استاد به کارش نمی­رسد ولی البته استاد دوره عالی با درجه دیگر معلم البته تا اندازه تفاوت دارد زیرا در دوره عالی هر قسمتی را نگاه کنید در طب در حقوق در فنی در تمام اینها با عمل مصادف می­شود و دیگر از کتاب خارج می­شود و فارغ است یک استاد دانشکده حقوق باید در عمل باشد اگر یک استاد دانشکده حقوق وکیل عدلیه هم باشد نمی­توان  گفت که این به هیچ وجه به درد نمی­خورد البته او هم زندگی دارد باید به حقوق استادی و کار خارج خودش را اداره کند به علاوه این استاد  که وکیل عدلیه هم

+++

هست آن تجربیاتی را که در خارج به دست آورده است به شاگردانش می­گوید و معایب کار را در عمل به شاگرد دانشجو می­آموزد که مفید برای او باشد یا استاد دانشکده طب امروز ملاحظه بفرمایید دانشکده طب ما که خوب شده است برای این است که شاگردها را مجبور کرده­اند که بروند به مریضخانه به لابوراتوار و تحت نظر استادان و پزشکان عالی­مقام کار کنند دنیا قسمت تعلیمات عالیه همین طور است وزیر وکیل و صاحبان مقامات دیگری اشخاص بزرگ  اطبا مهندسین که در کار بوده­اند و تجربیات و معلوماتی دارند دولت از وجود آنها استفاده می­کند و در دانشگاه هم در شعب مختلفه تدریس می­کنند و به مراتب استفاده دانشگاه از معلومات  آنها بیشتر  است حال اگر صرفاً معلم رسمی باشد و بگوییم استاد فقط باید بنشیند و کارش را بکند و کنفرانس بدهد و هیچ کار دیگر نکند  آن وقت باید حقوق کافی به استاد،فرق نمی­کند آموزگار و دبیر هم همین طور است باید حقوق کافی بدهید که تأمین معاش او را بکند و الّا فرض بکنید معلمی که نان نداشته باشد بخورد نه می­تواند درس بدهد و نه قدرت کار کردن دارد و باید از مدرسه که آمد بیرون برود یک کاری بکند که معاشش تأمین بشود ( صحیح است ) ملاحظه بفرمایید الان دانشگاه تهران در شمال غربی تهران است و اگر یک استاد از خیابان سیروس بخواهد برود به دانشگاه‌ باید روزی ده تومان پول درشکه بدهد حقوق استاد اگر ماهی سیصد تومان هم باشد یعنی رتبه شش و هفت استادی هم داشته باشد تازه تمام حقوقش صرف پول درشکه خواهد شد خوب این چه کار بکند این نان نمی­خواهد؟ لباس نمی­خواهد؟ زندگی نمی­خواهد؟ پس به عقیده بنده باید در هر موضوعی مطالب را تمام اطرافش را نگاه کرد و پس از مطالعه کلیات مطلب آن وقت صحبت کرد و اظهار‌نظر کرد ( صحیح است ) در خاتمه عرایضم بنده می­خواهم همان مطلبی را که در صدر عرایضم عرض کردم باز تکرار کنم و بگویم ما برای تشکیل دولت نظرمان این بود که یک دولت قوی باشد و کار کند و در مجلس هم پشیتبان داشته باشد و البته منظور همه ما این است که دولتی باشد که با کمال قدرت با اتکا به مجلس شورای ملی کار کند و اگر کار نکند البته به درد هیچ کس نخواهد خورد ولی ما امیدواریم که این دولت موفق بشود برای این که ما می­بینیم افرادی هستند هیچ عمل  سویی در خارج نسبت به آنها دیده نشده است و فعالیت هم نشان داده­اند ولی البته ما ضمانت نمی­کنیم که بعداً هم خلافی نکنند ولی امیدوارم و یقین دارم که این کار را نخواهند کرد و اگر کردند البته ما هم مخالف خواهیم شد ولی امروز خواهش می­کنم که آقایان رفقای منفردین ما و حزب توده هم روی آن نظری که عرض کردم که حال حاضر و وضع امروز مملکت و وضع ناامنی مملکت و وضع عمومی دنیا را در نظر  بگیرند و موافقت بفرمایند و اگر فرض کنیم این دولت نباشد اگر دولت دیگری هم باشد نخواهد توانست میل تمام افراد را تأمین کند پس خوب است موافقت کنند و این دولت پشتیبانی کنند که این بحران جهانی و بحران کشور خودمان را بگذرانیم.

رئیس- آقای فرهودی موافقید؟

دکتر کشاورز- بنده مخالف دستور هستم .

رئیس- آقای دکتر کشاورز بفرمایید .

دکتر کشاورز- در کابینه اولی که آقای ساعد به مجلس شورای ملی معرفی کردند بنده و رفقایم جزء مخالفین دولت آقای ساعد بودیم آن روز ما از روی پیش­بینی برای این که آقای ساعد هنوز رئیس­الوزرا نشده بودند می­دانستیم که ایشان و دولتی که ایشان معرفی کرده­اند به مجلس شورای ملی توانایی انجام کارهای مهمی را که در مملکت وجود دارند ندارند آن روز یک حس پیش­بینی همان طور که عرض کردم ما را او اداره کرد که بدانیم که این رئیس­الوزرا و این وزرا در این موقع برای ممکلت ما کاری نمی­توانند انجام بکنند اما امروز روی پنج­ ماه سوابق گذشته، ‌روی پنج ماه عمر ملت ایران که به دست کابینه که آقای ساعد رئیس­الوزراشان بودند تلف شد ما قضاوت

+++

می­کنیم. امروز به عقیده من آقای ساعد در پیشگاه مجلس شورای ملی باید جواب دهنده پنج ­ماه عملیاتشان باشند یعنی باید در پروگرام خودشان می­گفتند که در این پنج ماهی که من مسئولیت اداره امور مملکت را به عهده  گرفتم فلان کار و فلان کار را برای مملکت ایران انجام دادم . آقای ساعد فرمودند اما آن فلان کار و فلان کار فقط دو تلگراف بود. وقتی که رئیس­الوزرایی بعد از پنج­ ماه اداره امور مملکت استعفا می‌دهد و دوباره مأمور تشکیل کابینه می­شود باید در پشت تریبون مجلس شورای ملی به نمایندگان ملت و به ملت ایران بگوید در این پنج­ ماه من چه کار کرده­ام این کارها از روی برنامه­ای که آقای ساعد به مجلس شورای ملی تقدیم کردند عبارت بود از تلگراف به دولت فرانسه به مناسبت فتح  پاریس و یک تلگراف به دولت آزاد بلژیک به مناسبت فتح بروکسل  . در این برنامه­ای که ایشان جواب دهنده عملیات پنج ­ماه کابینه بودند جزء این دو مطلب مثبت چز دیگری وجود نداشت و مطابق معمول آقای ساعد مثل تمام کابینه­هایی که سر کار آمدند برنامه بسیار مشعشع با کلمات بزرگ به مجلس شورای ملی تقدیم کردند اما امروز من همان گفته پنج ماه قبلی را تکرار می­کنم: وقتی در مملکتی رژیم تغییر کرد ، وقتی که اصول دیکتاتوری را یک مملکتی خواست کنار بگذارد و اصول دمکراسی را برقرار کند باید بازی کنان دوره دیکتاتوری از کار بر کنار بشوند ( صحیح است ) و شما در تمام مدت پنج ماهی که حکومت ایران را در دست داشتید یک نفر از آن بازی کنان را کنار نگذاشتید ( مظفرزاده- دعوت کردند) من در مخالفت قبلیم تذکر دادم که شما در پروگرامتان از آزادی اسم نبردید و مراعات کردم و گفتم امیدوارم فراموش کرده باشید با این که می­دانستم فراموش نکرده­اید برای حفظ نزاکت گفتم که شاید فراموش کرده باشید ولی اعمال شما در این پنج ماه آقای ساعد نشان داد که شما  از مخالفین جدی دمکراسی و آزادی هستید( بعضی از نمایندگان- این طور نیست) الان اعمال­شان را شرح می­دهم که ملاحظه بفرمایید خیلی دور نرویم بنده این نکته را در مجلس گفتم ولی چون یک چیزی اضافه شده دو مرتبه عرض می­کنم بنده به نام یک نفر نماینده مجلس شورای ملی که دو سال مصونیت دارد و به نام یک حزب سیاسی رفتم در پشت رادیو صحبت بکنم عنوان صحبتم هم مشروطیت ایران بود و به تصدیق تمام آقایان نمایندگان بنده در دفعات مکرری که اینجا صحبت کرده­ام هیچ وقت پا روی حق نگذاشته­ام و هیچ وقت کلماتی که خارج از نزاکت و اصول و ادب باشد ادا نکرده­ام. اداره تبلیغات نطق مرا گرفت که اجازه بدهید تا ببینیم من هم نطق را برای­شان فرستادم بعد از آن برای من پس فرستادند با حذف چند جمله از آن که سانسور کرده­اند من آن جمله­ها را یک روز در مجلس عرض کردم امروز چون مقتضی و مناسب است تکرار می­کنم یکی از آن جمله‌ها این بود که : حق گرفتنی است نه دادنی و جمله دیگرش این بود که به مناسبت این که قبول ظلم کردن دال بر سستی و بی­اعتنایی به امور اجتماعی است و گناه مظلوم  هزار بار از گناه ظالم بیشتر است . این دو جمله را اداره تبلیغاتی که در تحت نظر دولت شما اداره می­شود حذف و سانسور کردند زیرا ملت ایران نبایستی مفهوم این دو جمله را بفهمد به عقیده دولت شما و دولت امروز شما بدتر از این کار را هم کردند و اداره تبلیغات را هم تحت فشار گذاشته­اند که شما موقعی که  دکتر کشاورز این عبارت را می­گفت یعنی متن نطقی که به شما داده بود و سانسور شده بود از آن زیادی گفت چرا پیچ رادیو را نبستند که این صدا به ملت ایران نرسد و الان اعضای اداره بی­سیم و پخش رادیو را در تحت فشار سخت و تعقیب قرار داده­اند برای همین صحبت و برای همین دو جمله ،‌آقای ساعد !!!! دولتی که حفظ آزادی را در برنامه خودش می­نویسد دولتی که احترام به قانون را در برنامه خودش  می­نویسد دیگر این عمل برای این دولت دم خروس یا بلکه به قول یکی از رفقا خود خروس است ( خنده نمایندگان ) بلی آقای ساعد !!! این قبیل اعمال و اعمال دیگر شما نشان داد که شما یا نمی­توانید یا نمی­خواهید به آزادی ملت ایران احترام بگذارید و همان طور که

+++

عرض کردم امروز اعمال گذشته شما در مجلس شورای ملی باید قضاوت بشود و نمایندگان ملت، نمایندگان مجلس شورای ملی در مقابل ملت ایران مسئولیت دارند که اگر حس کردندکه شما در ظرف پنج ماه برای ملت ایران کاری انجام نداده­اید به شما رأی اعتماد ندهند و الّا در پیشگاه ملت ایران مسئول هستند، در مقابل تاریخ آینده ایران مسئول هستند. کار مهمی که شما در کابینه­تان انجام نشد لوایحی بود که به مجلس شورای ملی آوردید و ضمن آن لوایح دو تا لایحه بسیار جالب توجه بود یکی نظامی کردن ادارات و دوایر دولتی و کارخانه­جات که شما می­خواستید این مختصر آزادی را هم که سال­ها است ملت ایران با دست و پا زدن و این در آن در زدن زیر این رژیم به دست آورده بود و هنوز حفظ کرده است آن را ازش بگیرید یکی دیگر هم لایحه شلاق زدن به زندانیان بود. دولتی که نتواند زندانیانی را که محبوس داشته اداره بکند و برای اداره کردن محبوسین احتیاج داشته باشد که آنها را شلاق بزند تا اداره بکند این دولت به نظر من قابل دوام و قابل رأی اعتماد نیست این لایحه را برای چه آوردید یا آن وزیرتان برای چه آورد ؟ این شلاق را در زمان دیکتاتوری سابق هم می­زدند اما به کی؟به آنهایی که فریادمی­زدند اصول مشروطیت را باید حفظ کرد، به آنهایی می­زدند که فریاد می­زدند زنده باد قانون اساسی ( کام­بخش- خودمان هم خوردیم ( خنده نمایندگان )) یعنی به رفقای ما که در محبس رضاخان بودند این شلاق را می­زدند  این شلاق را می­زدند و می­شمردند و می­گفتند این قانون اساسی این هم مشروطیت شما هم میل داشتید  مثل رضاخان این کار را در زندان اجرا بکنید و الّا به چهار تا آفتابه دزد شلاق زدند که افتخاری ندارد ( فیروز آبادی- شلاق زدن بلکه کشتن هم جایز است ) عرض کردم آفتابه دزد. آقای ساعد در این پنج ماه کدام دزد بزرگ را شما گرفتید و حبس کردید؟ کدام محتکری را به محبس بردید؟ که به شما اجازه داده بشود به او شلاق بزنید، کدام کسی را که با احتکار مواد خواربار و یا بالا بردن سطح زندگی مردم این مملکت را به این لختی و گرسنگی انداخته که نمایندگان­شان مجبور می­شوند اینجا برخیزند و پشت این تریبون بگویند برای ستر عورت­شان مردم  پارچه ندارند و به این روز سیاه انداخته گرفتید و محاکمه کردید و به محبس انداختید؟

شهاب فردوسی- رشیدیان را . (خنده نمایندگان )

دکتر کشاورز- با انجام هم می­رسد. اجازه بدهید کدام یک از این اشخاصی را که مردم و مملکت را به این روز سیاه انداختند به زندان بردید؟ به هر حال کار مثبتی که شما در این پنج ماه انجام داده­اید همین بود که به آفتابه دزد شلاق بزنید این که افتخار ندارد شما برای آتیه این کارگرهای بیچاره که الان ده هزار نفر ده هزار نفر از اندیمشک و سایر جاها بیکار می­شوند و بیرون می­ریزند در کارخانه­ها چه فکر کرده­اید؟ آیا فکر نمی­کنید که این عمله که امروز روزی چهار تومان پنج تومان مزد می­گیرد فردا با این بیکاری خودش و زن و بچه­اش چطور زندگی باید بکنند شما چکار کردید؟ کاری کردید که او جرأت نفس کشیدن هم نداشته باشد بلی دولت شما نشان داد که نباید جرأت نفس کشیدن هم نداشته باشد بلی دولت شما نشان داد که نباید جرأت نفس کشیدن هم داشته حضور من رسماً بگوید رئیس اتحادیه کارگران شهرداری خود من هستم غلط می­کنند که اتحادیه درست می­کنند این شهردار شما می­خواهد که حقوق و منافع کارگران شهرداری راحفظ کند؟

فداکار- سی هزار تومان پول یخ می­گیرد .

دکتر کشاورز- شهردار شما آقای ساعد خدای واحد را شاهد می­گیرم که این عرضی که الان می­کنم عین واقع و حقیقت است که اینجا عرض می­کنم در حضور من آقای فرود رئیس انجمن شهرداری به کارگری که آنجا کنار دیوار ایستاده بود و ما از آنجا عبور می­کردیم گفت تو اینجا چه کار می­کنی؟ گفت قربان آمده­ام اینجا به شما عرض کنم گفتم سوگند می­خورم که عین عبارت را که

+++

اینجا تکرار می­کنم او گفت : قربان آمده­ام اینجا به شما عرض کنم که کارگران جزء شهرداری لخت­اند گرسنه­اند،‌بهشان ترحم کنید، حال شما می­دانید که چه جواب بهش داد؟ بهش گفت که برو گم شو پدر سوخته برو گم شو ،‌این حرفی است که از دهان شهردار شما خارج شد،اگر یک وزیر یک وکیل یک رئیس اداره به یک نفر مستخدم جزیی که به این ترتیب در مقابلش حرف بزند بهش بگوید پدر سوخته پدر سوخته خود او است و حق ندارد به کسی که این طور بی­ادب بهش صحبت می­کند از مقامش سوء استفاده کند و وقتی که باادب به او صحبت می­کنند به آن کارگر این طور صحبت بکند

فرود- آن کارگر نبود آقا . او محرک اصلی بود آقای دکتر

دکتر کشاورز-آقای فرود او محرک نبود او کارگری بیش نبود تازه کارگر هم نبود در موقعی که یک فردی با او با ادب و احترام صحبت می­کند او حق ندارد به او بگوید پدر سوخته،این عبارت را در مقابل شما گفت . من از شما خواهش می­کنم کتمان نکنید. من شما را تا به حال آدم با انصافی می­دانستم ( خنده نمایندگان) تا الان و خواهش می­کنم تصدیق بفرمایید با آن حرفی که آن کارگر زد در آن موقع به خصوص چرا این حرف را بهش زد و آیا شایسته بود؟

اما کارهایی که در زمان حکومت شما انجام شده کارهای مفید بنده هر چه گشتم نتوانستم کاری که برای مملکت  ایران مفید باشد و انجام شده باشد پیدا کنم خدا شاهد است گشتم و نتوانستم اما در دولت شما کارهای دیگری  شد در مدارس را بستند مدارس را بستند و دولت شما لیاقت و عرضه این که مدرسه دامغان را از دست ده بیست نفر که آنجارا اشغال کرده بودند پس بگیرد دلیلش هم این است این کاغذی است که به من نوشته شده است از طرف وزارت فرهنگ و برای آقایان می‌خوانم:

به من می­نویسند، آقای دکتر کشاورز نماینده محترم مجلس شورای ملی:

راجع به تخلیه محل دبستان منوچهری دامغان مکرر از وزارت کشور و جناب آقای نخست وزیر تقاضا شده که دستور فرمایند به وسیله شهربانی و بخشداری محل رفع مزاحمت بشود و اقداماتی در جریان است ولی نتیجه حاصل نشده اخیراً نیز طی نامه شماره 13386 مراتب تأکید شده که اقدام فرمایندکه تا اول سال تحصیلی محل دبستان برای استفاده دانش آموزان بلامانع باشد. شما، دولت شما بیست نفر را که به مدرسه ریخته­اند و بچه­های بی­گناه را بیرون کرده­اند نتوانستید تکان بدهید و از آنجا بیرون کنید و هنوز این قضیه به قول این برنامه ( در جریان است ) هنوز نتوانسته­اید محل مدرسه را در اختیار فرهنگ بگذارید. این اقتدار را ندارید. شما برای اداره امور کشور در یک همچو موقع باریکی اقتدار ندارید و بدون داشتن اقتدار هم کافی نیست علتش را هم عرض می­کنم برای چه اقتدار ندارید،؟ اقتدار فرع بر این است که ملت ایران بفهمد که این دولتی که روی کار است برای امور آن دلسوزی می­کند برایش کار می­کند، شما به عقیده من آقای ساعد کوچک­تر از آن هستید که دیکتاتور بشوید اگر شما در نظر داشته باشیدکه بدون اعتنای به ملت ایران که نود و نه درصدشان گرسنه و برهنه هستند و کارگرند و کار می­کنند بدون توجه و اعتنا به مقدرات آنها حکومت بکنید نتیجه­اش همین می­شود که می­بینید برای خاطر این که ملاحظه بکنید دنیا و تاریخ دنیا ثابت کرده است که هیچ فردی یا با یک دسته کوچک اقلیت به یک ملتی نمی­شود حکومت کرد. در زمان حکومت شما در اراک اغتشاش شد یک عده مغرضی تحریک کردند آن دفعه هم گفتم می­خواستند برادرکشی را به راه بیندازند و راه انداختند به نام مسلک­بازی به جان یکدیگر افتادند یا به نام اختلاف با مسلک­های مختلف یا به نام مذهب­های مختلف یا به عناوین دیگر به جان یکدیگر انداختند و برادر کشی را ( عزت­الله بیات-این طور نبود آقا در اراک این طور نبود) بنده هم نگفتم به طور قطع در اراک ، من باب مثال اراک را گفتم توجه بفرمایید و دوباره از بنده سؤال نکند در خیلی از جاها

+++

مردم را به جان یکدیگر انداختند به برادر کشی وادارکردند در شاهرود این کار را کردند برای چه این کار راکردند؟ برای چه مردم را به جان یکدیگر انداختند؟ برای خاطر این که ملت ایران را در مقابل دنیا ملت نالایقی نشان بدهند،  برای این که دولتش که نالایق بود و محتاج به نشان دادن نبود میل داشتند که ملتش را هم نالایق نشان بدهند،  در دماوند، بین مسلمان و کلیمی دعوا راه انداختند و دولت شما کوچک­ترین جلوگیری از این اعمال نتوانست بکند ،‌و حتی در واقع نیز مستقیماً مسئول است برای آن خون‌هایی که در تبریز ریخته شده است حتی ممکن بود که در تبریز با توقیف یک نفر یک فرد که کارگران را تحریک می­کرد یک نفری که توقیفش باعث آرامش تبریز می­شد و با توقیف یک نفر تمام عائله را که می­خواستند آنجا بار بیاورند آرام کرد و ساکت کرد عمداً مأمورین شما او را توقیف نکردند او را پروبال دادند که  کار به جایی رسید که کارگران بی­گناه را به مسلسل ببندند. و شماخودتان گفتید  و اعتراف کردید که من از وقایع آنجا اطلاعی ندارم و آن وقایع شوم و شرم­آوری که آنجا اتفاق  افتاد که من خجالت می­کشم روبه روی نمایندگان ملت بگویم

امینی- خواهش می­کنم آن یک نفر را اسم ببرید آقا

دکتر کشاورز- چشم آن یک نفر خلیل انقلاب بود.آن وقت در تبریز  چند کارگر کشته شده عده زخمی شدند

کام­بخش- یک عده را با سر نیزه چشمشان را سوراخ کردند و در آوردند .

دکتر کشاورز- یک عده که هنوز جان در بدن داشتند بردند و دفن کردند.

عدل- در تبریز همچو چیزی نشده است .

دکتر کشاورز- آقای نخست وزیر خودشان می­دانند و اطلاع دارند خواهش می­کنم از ایشان دفاع نفرمایید آقا در اردبیل مأمورین دولت شما اشخاصی را که گناهشان این بوده است که به ملت ایران می­خواستند بفهمانند که ملت ایران آزاد است و حق دارد در حدود قانون اساسی یعنی چیزی که ما همیشه فریاد کرده­ایم و گفته­ایم حق دارد درحدود قانون اساسی از حق خودش دفاع بکند می­گیرند و توقیفش می­کند در ملایر معلم مدرسه را با دست بند و پابند از آنجا  تبعید می­کنند.

ملک مدنی- معلم نبود چاقو کش بود .

دکتر کشاورز- آقای ملک مدنی من یک دفعه با شما مواجه شدم در موقع صحبت نتیجه­اش معلوم شد ( خنده نمایندگان) همه فهمیدند بنده راجع به ملایر صحبت می‌کنم راجع به ملایر ملایر که ارث پدر بنده و شما نیست من  نمی­گویم آقا کردید چرا وادارم می­کنید مفصل­تر صحبت کنم.

فداکار- ملایر مستعمره آقای ملک­مدنی است .

دکتر کشاورز- اما از همه مهم­تر موضوع اصفهان است. شما در موقعی که می‌دانستید وضعیت اصفهان مغشوش است در وقتی که می­دانستند یک دست­های مرموزی که در تمام مملکت می­خواهند اغتشاش تولید کنند در اصفهان مشغول تحریک هستند و می­خواهند اغتشاش تولید بکنند در یک همچو موقعی برداشتید آقای افشار را به حکومت آنجا معین کردید به شهادت وزیر کشور کابینه سابقتان هزار بار بهش گفتم که آدم درست و پاکدامنی به آنجا بفرستید و آقای هژیر اگر با انصاف باشد مثل آقای فرود تصدیق خواهند کرد که هیچ دفعه برای هیچ کاری از دهان نمایندگان توده کسی برای انتخاب بیرون نیامده و تحمیل نشده همیشه ما داد زدیم که یک آدمی را به اصفهان بفرستید که در مقابل پول که در آنجا فراوان است یعنی صاحبان کارخانه فراوان دارند و خرج می­کنند تطمیع نشود اما شما افشار را فرستادید که سوابقش معلوم بود بنده تصور کردم که شما یک شخص لجوجی هستید و این صفت را بنده در شما پسندیده است به هر حال جریان واقعه شما را محکوم کرد افشار از اصفهان برداشتید اما قبل از برداشتن  پشت این تریبون آمدید و در جواب سؤال ما گفتید که افشار را من فرستاده­ام و از او تقویت

+++

خواهم کرد و بیش از این هم توضیحی نخواهم داد و من هم عرض کردم که خیلی دیکتاتورمآب هستید ولی همین طوری که عرض کردم دیکتاتوری به شما نمی­آید (خنده نمایندگان ) اما این لجاجت را شما در یک جای دیگر نشان ندادید شما مثل موم نرم شدید آقای ساعد هنوز بر من معلوم نشده که چرا این طور شدید. و آن راجع به مستخدمین امریکایی بود، شما که این قدر از افکارتان دفاع می­کنید شما که این قدر مدافع اعمال خودتان هستید وقتی که به قول خودتان حس کردید مجلس شورای ملی مخالف اختیارات نامحدود دکتر میلسپو است چرا آن لایحه را آوردید اولاً چرا نیاوردید صاف در مجلس مطرح کنید و آوردید در جلسه خصوصی روز اول سفت ایستادید  آقایان هم یک عده موافقت کردند فرداش مثل یخ که در آفتاب آب بشود آب شدید و اصلاً موضوع از بین رفت حاجی حاجی مکه ( یک نفر از نمایندگان- سیاست این طور بود) اجازه بفرمایید آقا بنده عرایضم را عرض می­کنم بعد شما هم فرمایشی دارید بفرمایید بنده با دو تا گوشم می­شنوم-شما نرم شدید به خدای متعال قسم اگر رئیس­الوزرایی یک ذره علاقه به حیثیت خودش داشت استعفا می­داد. شما تسلیم شدید معذرت می­خواهم به زانو در آمدید در قضیه مستخدمین امریکایی و به کلی آن لجاجتی را که من خیال می­کردم در آقای ساعد وجود دارد  اصلاً وجود نداشت معلوم شد در کار بد وجود داشت ( خنده نمایندگان ) اما راجع به امور مملکت چه خوب بود شما می­فرمودید که قیمت اجناس در مدتی که جنابعالی دولت ایران را اداره می‌کردید چند بود و به کجا رسید، چقدر به جا بود اگر شما می­گفتید که به مردم ایران چه جور نانی داده شد در این پنج ماه. چقدر صحیح بود اگر می­گفتید که به مردم ایران چقدر شکر داده شد چقدر قماش داده شد بنده خجالت می­کشم در یکی از جلسات مجلس عرض کردم که چون ماه مبارک رمضان است و در این ماه بخصوص به مناسبت این که مردم روزه هستند احتیاج دارندکه یک خرده قند و شکر بیشتر داشته باشند شما یک کاری بکنید که به آنها قند و شکر در این ماه مبارک  اقلاً بیشتر داده شود شما هم کردید آقای وزیر داراییتان کرد اینجا هم با خیلی طمطراق ببخشید گفتند و دو ماه به مردم تهران، به مردم ایران شکر و چای داده شد شما فکر نکردید که چهارده میلیون دیگر مردم ایران که در ولایات هستند و اغلبشان یعنی هشتاد درصدشان در قرا و قصبات زندگی می­کنند آنها هم جزء مردم ایران هستند؟ (مهندس فریور- مردم تهران هم نگرفته­اند) به همان امید هم شما به دولت رأی اعتماد می‌دهید چون قرار شده است کارها اصلاح شود. در موضوع مواد انحصاری که دولت شما و دولت­های سابق ( فرق نمی­کند بنده به شمارسیدم و اگر آن وقت بودم به آنها هم می­گفتم  و مطابق وظایفی که ملت ایران به گردن بنده گذاشته است باید بگویم)راجع به مواد انحصاری در تمام مدت حکومت شما بازار سیاه و آزاد در کنار بازار انحصاری وجود داشت .در کدام نقطه دنیا مرسوم است که یک ماده را که ملت به آن احتیاج مبرم دارد مثل چای مثل قماش مثل شکر اجازه بدهید به پنج برابر انحصاری در بیرون فروخته شود این واضح است یک همچو عملی واقع می­شود که دزدی رواج  شود( تهرانی- کی می­فروشد آن را هم بفرمایید ) خود مأمورین دولت ( تهرانی-غیر از مأمورین دولت هم می­فروشند) خوب بفرمایید( تهرانی- بنده نمی­دانم زیرا جرأت نمی­کنم) ولی اگر  بنده می­دانستم جرأت  می­کردم که بگویم به هر حال شما به استادان دانشگاه­تان به مهندسینتان که طبقه تحصیل کرده و روشن­فکر  این مملکت هستند بین دویست تا سیصد تومان حقوق می­دهید . هیچ فکر این را کرده­اید که با این حقوقی که به آنها می­دهید چطور می­توانند زندگی کنند . به خدا قسم استاد دانشگاهی را می­شناسم که تمام تخت کفشش پاره شده است و سوراخ شده و این مرد پول ندارد و نمی­تواند کفش خود را درست کند. استاد دانشگاه است در فرهنگ هم مورداحترام بوده است و معلمین او به او احترام می­کردند و مورد نظر همه معلمین بوده است برای این که خوب تحصیل می­کرد ولی این شخص کفش ندارد،این آقا برای دولت شما خجلت­آور است و شما هیچ کار نکردید نه برای اینها نه

+++

برای مهندسین نه برای اعضا جزء ادارات هیچ چیز نکردید که در این پنج ماه بیایید پشت تریبون و بگویید که من فلان کار را برای ملت ایران کردم ،‌که ما خودمان را راضی بکنیم که مخالف نباشیم و ممتنع باشیم ولی شما نمی­توانید بگوییدکاری برای ملت ایران کردید حتی چند روز پیش مراسله به من رسید یک عده از مهندسین راه آهن  را توقیف کردند درست است ما درحالی که با متفقینمان دوست هستیم در حالی که بر علیه آلمان فاشیست اعلان جنگ می­دهیم هرکس که بر علیه منافع متفقین ما کوچک­ترین تعدی بکند باید باشد مجازات برسد این به جای خودش محفوظ است اما یک عده را نگه داشتند و بعدخود متفقین ما حس کردند که اینها مقصر نیستند  آزادشان کردند و حالا هم این بدبخت­ها گرسنه هستند و شما حقوقشان را بهشان نمی­دهید در صورتی که باید مطابق قانون حقوق­شان را بدهیدبرای این که اینها بی‌تقصیر بوده­اند اینها محکوم نشده­اند و از کارشان اجباراً  ‌بیرون شده­اند، من پنج ماه قبل از اینها را نمی­دانستم و نشناخته بودم ولی حالا  معتقد شده­ام که در این خراب کاری­هایی که در مملکت می­شود تعمد وجود دارد، بنده یک مثال می­زنم در موقعی که قند و شکر قیمت عادی داشته در حدود  5000 تن چای در سال مصرف کشور بوده و شما در انبارها دوازده ده هزار تن چایی موجود دارید توجه بفرمایید به مناسبت این که قند و شکر پیدا نمی­شود و خیلی گران است مصرف چایی از پنج هزار تن پآئین  آمده در صورتی که شما مصرف سه سال ایران را دارید و در انبارها نگاه می­دارید و حال آن که بنده تجاری را می­شناسم که امین و درستکار هستند و نمی­خواهند از ملت ایران بدزدند و می­گویند که اگر این چایی­ها را آزاد  بگذارید قیمت چایی به کلی پآئین می­آید . (مظفرزاده- الان چهل هزار جعبه چای از هندوستان آورده­اند) قطعاً تعمدی در کار است برای این که می­خواهند ملت ایران را سرگرم کنند به قند و قماش و چایی که نفهمند چه کسانی به ما دارند حکومت می­کنند این سیاستی است که سال­ها در ایران انجام شده است و حالا سیاست شکر و قند و قماش به جای نان در میان آمده است اینها تازگی ندارد این حربه همیشگی ارتجاع در ایران است برای این که ملت ایران را مشغول بکنند و سرگرم  بکنند و نرسد که آزادی خودش را حفظ  کند، یکی دیگر از خراب­کاری­های دولت شما در این پنج ماهه موضوع سیگار و توتون است من نمی­دانم آقایان نمایندگان اطلاع دارند یا نه اخیراً متداول شده در توی بسته­های ده تایی سیگار اشنو دو تا سه تا سیگار امریکایی می­گذارند و می­فروشند  مملکتی که توتون خودش را تأمین می­کرد و صادر هم می­کرد کارش به جایی رسیده است که سیگار آمریکایی را می­خرد و به جای سیگار اشنو می­فروشد اگر بخواهید بنده می‌خرم و می­آورم و به شما تقدیم می­کنم هفت تا سیگار اشنو می­گذارند سه تا هم سیگار امریکایی لایش می­گذارند برای این که قیمت سیگار آمریکایی که در خیابان اسلامبول می­فروشند یک نوعش از سیگار اشنو ارزان­تر است، مملکتی که مصرف سیگارش را به طور خوبی و به قیمت ارزانی تهیه و تأمین می­کرد چطور شد که الان ما احتیاج داریم که سیگارهای فرنگی به قیمت سیگار خودمان بلکه نازل­ترین بخریم به خدا در این امور تعمد در کار است برای این که کشت توتون را از بین ببرند، در این مملکت سیگار را از ترکیه خریده­اند. (مظفرزاده- توتون را از ترکیه خریده­اند کیلویی شش تومان ) بله  توتون کارهای گیلان فریادشان بلند است که یک قیمت عادلانه‌ای برای کالاشان گذاشته شود.  آقای ساعد شما که پشت میز ریاست نشسته­اید نمی­دانید که توتون کاری چه زحمتی دارد چه اشکالاتی دارد، بندکشی این توتون، جور کردن آن و عدل بستن و غیره چه اشکالاتی برای سلامتی شخص تولید می­کند، آن وقت دولت شما به قیمت بسیار نازلی از آنها می­خرد و قیمت گران حتی به خود آنها نمی­فروشد در چندی قبل یک عده از توتون­کاران گیلان نامه نوشته بودند که حتی توتونی که از ما می­گیرند و سیگار درست می­کنند سیگارش را هم برای ما نمی­فرستند و الان در آنجاها سیگار وجود ندارد و در دهات گیلان سیگار نمی‌فرستند و انحصار به اندازه کافی سیگار نمی­دهد ( خلعتبری- همه جا همان طور است ) بنده نمی­دانم که این را اسمش را چه بگذارم

+++

و اگر ارفاق بکنم به دولت گذشته شما به عقیده خودم باید بگویم که تعمد به خرابکاری شده است. در موضوع نوغان هم بحمدالله همین کار را کردید، کار نوغان را به جایی رساندید. بنده در حضور آقایان نمایندگان ملت عرض می­کنم که امسال نوغان به اندازه کافی نخواهید داشت و با این خرابکاری­هایی که در اداره نوغان شد جیب یک عده­ای پر شد( اگر به آقای ملک­مدنی دوباره بر نخورد) ولی مردمی که از آن زندگی می­کردند از بین می­روند و به خاک سیاه می­نشینند (مظفرزاده- ابریشم ایران از بین می­رود) اما در عوض اگر شما می­خواستید کار بکنید  شما که می­بیند در مملکت ما مایحتاح به اندازه کافی به مردم نمی­رسد قند و شکر و قماش به اندازه کافی  نمی­رسد چرا اجازه می­دهید که در هر خیابان و بازاری بیش از هر دواخانه ، هر مطب و هر دکان دیگر عرق­فروشی باشد حتی دولت شما پیاله‌فروشی را آزاد کرده است و اگر عرق را با بطری بفروشند شاید یک عده مخفیانه  بخرند و ببرند منزلشان زهر مار کنند اما با پیاله به قیمت ارزان به شاگرد مدرسه می­فروشند به هر کس که رد می­شود می­دهند یک نفری که معتاد است دیگران را هم معتاد می­کند این عمل  برای این است که ملت ایران باید از بین برود چرا در شیره­خانه­ها را نمی­بندید آقا بفرمایید با بنده برویم به عباس‌آباد با من تشریف بیاورید که ملاحظه کنید که در شیرک­خانه­ها مردم ایران را به چه روز نشانده­اند شما و رئیس­الوزراهای سابق­تان دمکراسی را بدنام کردید مردم دارند از دمکراسی متنفر می­شوند و منظور هم همین است ، منظور این است که به مردم ایران کاری بکنید که آنها از لفظ دموکراسی بیزار شوند و آن وقت پناه ببرند به یک بی­وجدان بی­وطن که آن بی­وجدان دیکتاتور بشود در ایران ،و ملت ایران را اسیر بکند و هر کار و هر بلایی که می­خواهد بیاورد به سرشان ولی بنده اطمینان می­دهم که جوانانی که در مجلس شورای ملی هستند یعنی در اینجا نشسته­اند و قلبشان از آتش عشق به ایران می­سوزد و این پیرمردهایی که برف پیری بر سرشان باریده ولی قلبشان در خدمت به ایران جوان  است نگذارند که نه شما و نه جنایتکارانی که می­خواهند استقلال ایران را از بین ببرند فرصت این کار را پیدا نمایید شما در موقع حکومت­تان آقای ساعد در همان موقعی که ملت ایران همان طور که گفتم نیم متر پارچه نداشت نهصد هزار متر پارچه به رشیدیان دادید (فداکار-یک میلیون و دویست هزار متر) تعمد در این کار بود برای این که  منفعتی را که از فروش آن در بازار آزاد به دست می­آید برای آن مقاصد سوء که همه می­دانند صرف کنند ولی ملت ایران می­فهمند و فرصت این کار را به شما و آنها نخواهد داد، اینها را ملت ایران خوب می­داند و شما را نمی­بخشد، پول پارچه­های رشیدیان به دست یک بی­وجدان خرج می­شود و برای این که زنجیر به گردن ملت بیندازند و برای این که حلقه بندگی و اسارت به گردن ملت ایران بیندازند (خنده نمایندگان) و استقلال سیاسی و اقتصادی او را از بین ببرند شما این کار را کردید و ملت ایران اینها را فراموش نخواهد کرد، بالاخره کار به جایی رسیده که حتی مسلولین هم از دولت شما شکایت می­کنند مسلولین بیچاره­ای که دم مرگ هستند آنها هم از دولت شما  شکایت می­کنند که با زور سر نیزه آنها را از شاه آباد بیرون می­ریزند دسته دسته برای این که گفته­اند چرا طبیب به ما نرسانده­اید و می­برند در حضرت عبدالعظیم (‌فیروز آبادی- نخیر آقا جا نداشتند) در دوره دولت شما تا کنون‌ که شش ماه است مجلس شورای ملی افتتاح شده هنوز انتخابات بعضی نقاط باقی مانده است ( یکی از نمایندگان- مثل درگز) منتظر چه هستید شما ، برای خاطر این است که می‌خواهند وکیل تحمیل بکنند شما باید شهامت داشته باشید و بیایید پشت تریبون اینجا بگویید که فلان کس و فلان کس به من فرصت نمی­دهند که انتخابات فلان قسمت را تمام کنم برای این که می­خواهند فلان وکیل را انتخاب بکنند ( یکی از نمایندگان- شما بگویید) .بگویید بگذارید ملت ایران بشناسد اگر ما نمایندگان بدی هستیم دفعه دیگر ما را انتخاب نکنند و مجازات  کنند شما در برنامه­تان احترام اصول دموکراسی و قانون را گذاشته­اید و خیال می­کنم که حضرتعالی بدانید که دمکراسی دور کن معظمش سواد و تعلمیات و احزاب

+++

سیاسی است شما در پنج ماه گذشته برای با سواد کردن ملت ایران هیچ کار نکردید اما راجع به احزاب دولت شما جزء فشار جزء مضیقه برای اشخاصی که عضو حزب بودند هیچ عملی را انجام نداده یک شمه را گفتم بفرمایید تشریف ببرید در کارخانه بی‌کربنات دو سود یک عده از کارگران را به مناسبت این که عضو حزب هستند بیرون می­کنند (کام­بخش یک جا ) معلمین را به مناسبت این که عضو حزب هستند از ارتقاشان جلوگیری می­کنند و ترفیع­شان را نمی­دهند، ‌از کار بیکار می­کنند، از محلی به محل دیگر منتقل می­کنند، اینها افتخاراتی است که در قسمت دموکراسی نصیب دولت آقای ساعد شده است شما آقای ساعد با تذکرات عدیده راجع به مستخدمین آمریکایی هیچ نظری نگرفتید و من معتقدم و نظر مجلس شورای ملی هم همین بوده که یک فرد هر قدر هم خوب باشد نباید اختیارات معتنابهی به او داد و نباید به یک فرد حق قانونگذاری داد شما این حرف حسابی را آوردید تا مجلس و بعد نمی­دانم تحت تأثیر چه عوامل مرموزی این حرف را پس گرفتید و اصلاً شتر دیدی ندیدی آقای ساعد که این اندازه سنگ به سینه می­زند که این اختیارات دکتر میلسپو منافی مصالح مملکت ما است یک مرتبه تسلیم شد و حتی تصمیم دکتر میلسپو این شد که سه ماه و نیم او بشود رئیس­الوزرا و هرچه امر بدهد آقای ساعد اجرا بکند چون با آن اختیاراتی که دکتر میلسپو دارا است او رئیس­الوزرا است و شما تابع  آن هستید. مطلب مهم­تر دیگری که وجود دارد موضوع کارگرانی است که در نتیجه تعطیل کارخانه‌های متفقین ما منفصل و بیکار خواهند شد در اندیمشک ده هزار کارگر یک دفعه بیکار شدند و این یک رقم کوچکش است در تمام طول خط راه آهن در تهران و در اراک و در جنوب عده زیادی کارگر مشغول کار بودند برای متفقین و بیکار شده­اند یک مسأله مهمی هم که اگر دولت متوجه باشد برای او پیش آمد نموده این مسأله کارگران روز مزد است ( من دور سالاریه ) شما در پروگرام­تان برای این صد هزار نفر کارگر که چند روز دیگر در نتیجه تعطیل کار متفقین بیکار خواهند شد چه فکری می‌کنید؟ شما بایستی الان نقشه اقتصادی بعد از جنگ را تهیه کنید و یک خورده گوشه آن را نشان بدهید که ملت ایران بدانند چکار می­خواهید بکنید من می­گویم که شما چنین نقشه­ای را ندارد و این صد هزار نفر کارگر که کار می­کنند و بیکار می­شوند برای آنها هیچ کار نخواهید کرد اینها در نتیجه یک اپیدمی کوچک تیفوس تمامشان از بین خواهند رفت و آن وقت این افراد را که بازوشان برای این مملکت ارزش طلا را دارد و باید در این مملکت تولید ثروت بکنند این طور به رایگان از دست می­دهید. شما راجع به بیمه اجتماعی هیچ کار نتوانستید بکنید بیمه اجتماعی را مجلس شورای ملی تصویب کرد شما چرا تاکنون اجرا نکردید؟ چرا یک کار کردید در این مدت و آن این است که با همه تعارف کردید با همه مجامله کردید هر کسی هر کار داشت و هر کاری خواست از شما فرمودید چشم تقاضای خصوصی بود فرمودید چشم تقاضای عمومی بود فرمودید چشم، تقاضای خصوصی انجام شد تقاضای عمومی که به نفع  ملت ایران بود  همه فراموش شد . به هر حال آقای ساعد اگر مرد وطن­پرستی هستید باید بدانید که همان طور که گفته شد امروز برای ایران موقعیت بخصوص و باریکی وجود دارد از یک طرف به حمدالله جنگ تمام می­شود و امیداورم برای آخرین دفعه در دنیا به اصول قلدری و زورگویی و دیکتاتوری خاتمه داده شود از طرف دیگر در داخله ایران ما گرفتار این قحطی و این ناراحتی و سختی مردم هستیم و شاید بعد از رفتن متفقین به مناسبت بیکار شدن عده­ای از کارگران این وضع  سخت­تر شود بنابراین یک بحران داخلی برای ما تولید بشود و از طرف دیگر در نتیجه بی­لیاقتی که دولت­های دوره دموکراسی نشان داده­اند در نتیجه تعمدی که در زمان دمکراسی شد برای این که ملت ایران را از دمکراسی بیزار بکنند خطر دیکتاتوری در ایران پیش آمد کرده اگر شما مرد میدان هستید مسئولیت را به عهده بگیرید اما اگر نیستید این ننگ را قبول نکنید که در تاریخ ایران کابینه شما یک کابینه محللی بشود یک کابینه بشود که خرابکاری‌ها

+++

را در ایران تمام بکند و کار به جایی برساند که ملت ایران به یک اژدهای خائن پناه ببرد

صفوی- این طور نیست آقا سوءتعبیر نفرمایید .

دکتر کشاورز- بنده افتخار این را دارم که هر وقت صحبت می­کنم آقای صفوی توی حرف بنده بدوند .آقای صفوی حسن نیت بنده از شما بیشتر است .

صفوی- این طور نیست آقا

دکتر کشاورز - سوابق من و شما را در مقابل ملت ایران می­گذاریم آن وقت ثابت می­کنم که من حسن نیتم از شما زیادتر است ( رئیس- آقا مذاکره بین خودتان نکنید صحبت را بفرمایید) .

دکتر کشاورز- آقا جنابعالی مرا وادار می­کنید وقتی که من حرفی را می­زنم پا روی دمم نگذارید من خیلی صریح حرف می­زنم (رئیس- آقا شما که ول نمی­کنید صحبتتان را بکنید.)

دکتر کشاورز- به هر حال بحران داخلی پیش می­آید و خطر دیکتاتوری وجود اسلحه‌ای که دولت­های دیگر قبلی و دولت شما به دست مردم داده­اند به اسم این که از خودشان دفاع بکنند و در آذربایجان است و بر علیه رعایا استعمال می­کنند اینها کارهایی است که باعث بحران داخلی ایران می­شود و کار را واقعاً مشکل می­کند از یک طرف دیگر زمزمه نفت در تمام دنیا پیچیده شما که در مجلس شورای ملی ازتان سؤال شد راجع به نفت و جواب سربسته دادید در پروگرامتان  چرا این قضیه را روشن نکردید چرا نخواستید به ملت ایران بگویید که نظر کابینه شما راجع به نفت چیست؟ زیرا برای ملت ایران یکی از منابع بزرگ نفتش است و این نفت همان اندازه که ممکن است باعث خوشبختی ملت ایران بشود ممکن است باعث بدبختی ملت ایران هم بشود و ما را گرفتار یک رقیب  اقتصادی و بندگی اقتصادی بکند که در نتیجه از بین رفتن استقلال اقتصادی ما استقلال سیاسی ما هم عملاً از بین برود چرا در برنامه خودتان راجع به این قضیه صحبت نکردید الان که مذاکره نفت حتی در بین تمام دولت‌های بزرگ دنیا متوقف شده است و این را گذاشته­اند برای بعد از صلح چرا شما در برنامه­تان نگفتید که دولت من تعجیل درباره نفت ندارد و میل دارد صبر بکند با مطالعه این کار انجام شود اما نه مطالعه­ای که به دست چهار پنج نفری که شما به اسم کمیسیون نفت معین کرده­اید و معلوم نیست چه نوع اشخاصی هستند، با مطالعه کامل، با حفظ استقلال سیاسی و اقتصادی ایران با فرصت از این موضوع استفاده کند چه ضرر داشت ما به ملت ایران این اطمینان را بدهید که نگویند کابینه آقای ساعد بوی نفت می­دهد و زیاد هم بوی نفت می­دهد من خیال می­کنم  آقای ساعد دو مطلب دیگر که بگویم صحبتم تمام می­شود یکی این که شما در پروگرامتان یک صحبتی کردید که بسیار خوشمزه بود فرمودید اگر من کاری نکردم برای این بود که یک ماه رأی اعتماد به من دیر دادید یک ماه مهندس فریور اسیتضاح کرد و مرا معطل کرد یک ماه هم موضوع مستخدمین خارجی مرا معطل کرد یک ماه هم موضوع استیضاح آقای فرهودی و تشکیل کابینه بنده به یاد یک مثلی افتادم خیلی معذرت از شخص جنابعالی می­خواهم و آن این است که یک خانمی شوهر کرد رفت به منزل شوهرش و بعد از سه ماه فارغ شد.

اردلان- به خانم­ها توهین نکنید .

دکتر کشاورز- این عمل که ممکن است اتفاق بیفتد (من طبیب هستم می­دانم که ممکن است اتفاق بیفتد) مطرب­ها مشغول نواختن بودند به آن مرد رساندند که زنی که سه ماه در منزل تو است چطور ممکن است از تو اولاد داشته باشد، عصبانی شد گفت بچه­ها نزنید مطرب را ساکت کرد رفت پیش زنش پرسید که تو سه ماه بیشتر نیست که منزل من آمده­ای حالا چطور شد که فارغ شدی گفت الان حسابش را دستت می­دهم سه ماه تو من را دوست می­داشتی سه ماه من تو را دوست می‌داشتم سه ماه هم هست که در خانه­ات هستم این می­شود نه ماه برگشت رفت پیش مطرب­ها گفت بچه­ها بزنید که کار درست شد و حال عرض می­کنم این که حساب شده غلط است شما در پنج ماه تمام وقت ملت ایران را تلف کردید آن وقت سه موضوع را که اصلاً در موقعی که شما در مجلس شورای ‌ملی

+++

نیستید نباید وقتتان را بگیرد این را بهانه کردید که وقت­تان را گرفته و کاری نکردید، شما با این فرمایشات­تان یک اعتراف ضمنی هم کردید به این که کاری نکرده­اید اما جنابعالی کاری که می­توانید بکنید و می­توانستید بکنید این بود که این قدر صراحت و شهامت داشته باشدی که بیایید پشت این تریبون اسم آن اشخاصی را که نگذاشتند  شما کار بکنید به مجلس شورای ملی و به ملت ایران معرفی بکنید باید پشت این تریبون صریحاً بگویید فلان و فلان وقت من را برای فلان کار تلف کردند. فلان وکیل و فلان شخص می­خواهند فلان کار را بکنم شما حق­تان این بود که تسلیم کار بد نشوید و اگر چاره نداشتید ممکن بودکه اینجا بگویید و صراحت داشته باشید مثل مرحوم مستوفی­الممالک که گفت من آجیل نمی­گیرم و آجیل هم نمی­دهم و اهل بره کشی هم نیستم شما هم پشت این تریبون بایستی می­گفتید که فلان می­گوید که فلان کس باید وزیر بشود فلان کس باید معاون وزارتخانه بشود و فلان کس رئیس فلان اداره بشود و من سخنم با این جور نمی­آید می­روم منزلم می­نشینم آن وقت باور کنید ملت ایران آن احترامی را که به امثال مستوفی­الممالک و مشیرالدوله و مؤتمن­الملک می‌کند به شما می­کرد من اطمینان دارم که در قلبتان گفته­های من را تصدیق می­کند اگر آدم منصفی باشید آقای ساعد بنده اطمینان دارم که گفته­های مرا تصدیق می‌کنید ولی ممکن بود که شما از من بپرسید که تو همش منفی می­گویی و من در یک چنین موقع باریکی و با مجلس فعلی چکار بکنم من معتقدم که در یک چنین موقع باریکی رئیس­الوزرای یک مملکت باید یک کسی باشد که مورد اعتماد اکثریت کامل ملت ایران و مجلس شورای ملی باشد و آن شما نمی­توانید باشید باید یک کابینه­ای تشکیل بشود که آن کابینه کابینه ائتلاف ملی باشد همان طور که در تمام  ممالک دنیا در کی چنین موقعی یک چنین کابینه تشکیل شد در آن اشخاصی که واقعاً می‌توانند به مملکتشان خدمت بکنند و اشخاصی که می­خواهند به مملکت­شان خدمت بکنندشرکت می­کنند و امثال ایشان را داریم من نظریه شخص خودم را می‌گویم امثال مصدق­السلطنه­ها ما داریم که آنها مورد اعتماد تمام ملت ایران هستند قشقایی، بختیاری، کرد ، ترک زبان همه اینها یک همچو شخصی را می­شناسند می‌دانند این شخص درستکار و معروفی است و می­خواهد برای ملتش خدمت بکند و حاضر است برای مملکت و ملتش فداکاری بکند ملت ایران در یک همچو موقعی احتیاج به این اشخاصی که هم بخواهند و هم توانایی کار را داشته باشند دارد و الّا با این نوع کابینه­هایی که شما  در رأسش قرار گرفته­اید ملت نتیجه­ای نخواهد گرفت به خدا قسم و آن وقت شعر آن شاعر درست می­شود که گفت :

صد سال این طریق اگر زندگی کنیم

                                                مانند گوسفندی به صحرا چریده­ایم

جمعی از نمایندگان- ختم جلسه

فرمند- اجازه می­فرمایید این مطالبی که اینجا گفته شده است حق است که خود رئیس­الوزرا با یکی از وزرا جواب بدهند چون یک قسمت مطالبی بود که آقای رئیس‌الوزرا کاری کرده­اند یا نکرده­اند این را وکلا نمی­توانند جواب بدهند باید خود آقای نخست وزیر جواب بدهند ( صحیح است)

رئیس- جلسه برای فردا ساعت نه و عجالتاً به عنوان تنفس تعطیل می­شود آقایان ساعت نه تشریف بیاورند .

]مجلس یک ساعت و ده دقیقه بعداز ظهر به عنوان تنفس تعطیل[

(و یک ساعت پیش از ظهر پنجشنبه 23 شهریور مجدداً به ریاست آقای طباطبایی تشکیل گردید)

رئیس- چون جلسه به عنوان تنفس تعطیل شد صورت مجلس نداریم. یک مطلبی را می­خواستم عرض کنم در اواخر جلسه گذشته چند نفر از آقایان نمایندگان در مجلس و بعداً در خارج اعتراض می­کردند که از طرف آقایان تماشاچیان با خنده کردن و حرف زدن انتظامات مجلس یک قدری مختل می­شود حالا خواستم خاطر آقایان را مستحضر کنم که به موجب ماده 142 و 143 نظامنامه مجلس شورای ملی آقایان تماشاچیان به هیچ وجه نمی­توانند تظاهراتی بنمایند و باید کاملاً ‌رعایت انتظام مجلس از طرف آقایان بشود و قوانین  مجلس را رعایت کنند. این را خواست بر حسب اظهاری که از طرف

+++

آقایان نمایندگان شده بود اخطار کنم ( صحیح است ) آقای فرهودی نوبه­شان است و در ستون موافق اسم نوشته بودید حالا بفرمایید مخالف هستید یا موافق( فرهودی-بعد عرض می­کنم) چون مطابق قانون و نظامنامه باید معلوم شود اگر موافق هستید حالا می­توانید مذاکره بفرمایید ولی چون نوبت مخالف نیست اگر مخالف باشید جلوگیری می­شود.

فرهودی- این سؤالی را که الان آقای رئیس محترم مجلس فرمودند دیروز هم همین سؤال  را از بنده فرمودند بنده یک توضیحی به نظرم رسید. مخالفت و موافقت با برنامه را قبلاً به طور قطع نمی­شود اظهار کرد برای این که مطلبی گفته می­شود و در نتیجه آن اظهارات یک عقیده برای وکیل پیدا می­شود یعنی از مجموع اظهارات در ذهن خودش یک عقیده و رأیی برای خود ترتیب می­دهد و در موقع رأی دادن مخالفت و موافقت خودش را با رأیی که می­دهد اظهار می­دارد در هر حال زمینه عرایض بنده مخالفت‌آمیز نیست فقط تذکراتی را لازم می­دانم عرض کنم چون آقای نخست وزیر در موقع معرفی کابینه اسمی از استیضاح بنده بردند ناچارم مقدمتاً توضیحی عرض کنم آقایان نمایندگان می­دانند که بنده ابتدا قصد استیضاح نداشتم فقط می­خواستم در باب سوء جریانات اداره راه­آهن یک حقایقی را به عرض برسانم این بود که در اوایل اردیبهشت ماه سؤالی در این موضوع کردم پس از یک ماه آن سؤال را در جلسه رسمی تذکر دادم وزیر مسئول برای جواب نیامد پنجاه روز از آن تذکر گذشت باز هم وزیر مسئول جواب نداد قضیه تخلف از اصل 60 متمم قانون اساسی به میان آمد و به بنده نظر به وظیفه قانونی ناچار شدم استیضاح کنم و الّا مایل به استیضاح نبودم به فرمایش حضرت امیر علیه­السلام در هفته سوگواری او هستم اتسع الخرق علی الراقع بعد آقای نخست وزیر در جلسه استیضاح مداخله کردند و استیضاح را به هیئت دولت خودشان بسط دادن و الّا قضیه بنده مربوط به یک نفر وزیر بود بنابراین آن استیضاحی که منجر شد به سقوط کابینه سابق بنده مسبب آن نبودم بلکه رویه کابینه سابق آن استیضاح را هم تولید کرد و هم بسط داد از این گذشته آقای نخست وزیر که می­خواهند با مجلس کار بکنند نباید از استیضاح دلگیر شوند آقای نخست وزیر خوب می­دانند که یکی از وظایف نمایندگان نظارت و اجرای  قوانین و حسن جریان امور است و برای انجام این وظیفه است که قانون اساسی به نمایندگان حق سؤال و استیضاح را داده است بنابراین سؤال و استیضاح یک امر عادی جاری حکومت پارلمانی است و آن طور که آقای نخست وزیر در بیلان خودشان بیان فرمودند موجب بطالت و تعطیل کارها نباید بشود و همین طور که آقای نخست وزیر معمولاً مراسلات را امضا می­کنند می­بایستی تشریف بیاورند و جواب سؤال و استیضاح را بدهند و نباید تصور شود که سؤال و استیضاح موجب تعطیل کارهای دولتی می­شود اصولاً ‌استیضاح سه عنصر داشت یک عنصر وزیر مسئول یکی هم سوءجریان بنگاه راه آهن یکی هم بنده که در خدمت آقایان هستم یک عنصرش رفته که او وزیر راه است اما دو عنصرش باقی است سوء جریان برقرار است بنده هم خدمت  آقای نخست وزیر هستم چون قصد بنده از این استیضاح اصلاحات اساسی بود در امور بنگاه راه آهن و آقای نریمان وزیر راه که فعلاً این مسئولیت را دارند به طوری که می­شنوم  مرد جدی و درستکاری هستند و امیدوار هستیم بدون این که بنده محتاج به استیضاح و سؤال ثانوی بشوم ایشان موفق بشوند که یک اصلاحات اساسی در کار راه آهن بکنند و برای این منظور هم البته همان طور که بنده آن دفعه سه ماه صبر کردم حالا هم ممکن است یک ماه صبر کنم ولی اگر سوءجریان برقرار بماند عنصر ثالث هم تشکیل می­شود و آن وزیر مسئول  است و استیضاح به جریان خودش برقرار خواهد بود بنده در باب این کابینه که تشکیل شده است نظریاتی پیدا کردم در اصول تشکیلش آن نظریات را یک مرتبه در جلسه خصوصی عرض کردم یک مرتبه  هم در ضمن یک پیامی  که نوشته بودم و در روزنامه کیهان چاپ شده به آقای ساعد تقدیم کردم آن مطالب کم و بیش اینجا گفته شد این است که تذکر آن مطالب دیگر در اینجا ضرورتی ندارد و می­رویم سر برنامه

+++

البته برنامه که نوشته شده است چون مکمل برنامه سابق است برنامه سابق هم اصول و موادی داشت روی هم رفته بنده اعتراض به مواد برنامه ندارم اما خیال می‌کنم که این برنامه یک نقصی دارد برنامه هر دولتی گمان می­کنم که باید متناسب آن زمانی نوشته شود که در آن زمان تشکیل شده است بنده خیال می­کنم البته بنده که نخست­وزیر نیستم و به عقل و درایت آقایان وزرا هم نیستم ولی خیال می­کنم که در آن موقع که پروگرام را می­نوشتند حق این بود که یکی از مواد برنامه ایجاد کارهای عام­المنفعه و مولد ثروت باشد برای این که مدتی است آقایان ملاحظه می­فرمایند وقت مملکت و مقالات مطبوعات و نطق­های نمایندگان مربوط به عدم رضایت­ها از زندگانی طبقاتی است که در این مملکت زندگی می­کنند و این عدم رضایت با انواع و اقسام اظهار می­شود بنده تصور می­کنم سرچشمه این بدبختی­هایی که گفته می‌شود و ما می­بینیم که با این همه گفتن­ها چاره هم برای آنها نمی­شود یعنی راه حلی برای آنها نشان داده نمی­شود  باید راه حل هم گفته شود به عقیده بنده دو چیز است یکی فقر عمومی است یکی سوء اداره- و فقر عمومی مهم­تر است بنده تصور می­کنم که صرف منفی­بافی و اظهار تأثر کردن از یک وضعیت نامطبوعی کافی برای اصلاح آن وضع  نیست هر کس یک قضیه و پروبلم  اجتماعی را عرضه می­کند مکلف است که یک راه حلی هم نشان بدهد و هر کس هم که یک راه حلی را که گفته­اند نمی­پسندد باید یک راه حل بهتری را نشان بدهد و الّا با نفی مطلق مملکت به جایی نمی­رسد باید روحیه مثبت  داشت و سعی کرد با قوه کار تمام این بدبختی­ها و نگرانی­ها و ناراحتی­ها را اصلاح کرد فعلاً ما یکی از لحاظ چاره فقر عمومی و یکی هم از لحاظ این وضع خاصی که مملکت دارد یعنی یک عده کارگر در یک کارهایی مشغول هستند و به تدریج آن کارها تعطیل می­شود و ممکن است که آن کارگرها بیکار بمانند ناچار هستیم یک رشته اقدامات عالم­المنفعه که تأثیر فوری در تولید ثروت داشته باشد در نظر بگیریم و بنده دو اقدام را من باب نمونه عرض می­کنم یکی سدسازی کرخه است در خوزستان رودخانه کرخه یکی از رودخانه­های معتبر خوزستان است که این قدرها اهالی ازش استفاده نمی­کنند از دشت میشان می­گذرد بعد هم می­رود به اصطلاح اهل محل به آن هورالعظیم می­ریزد در سال 1318 یک مطالعاتی شد که یک سدی برای رودخانه کرخه بسازند و نقشه­های تفصیلی آن سد هم تهیه و حاضر شد و الان هم هست و مخارج آن هم در آن  سال بر آورد شد به دو میلیون تومان البته حالا به واسطه گرانی قیمت­ها ممکن است دو میلیون تومان ده میلیون بشود اگر این سد ساخته شود ممکن است در هر ثانیه از 26 تا 43 متر مکعب آب در جلگه خوزستان سرازیر شود و بیش از 26 هزار هکتار زمین را مشروب می­کند فعلاً که در خوزستان یک بیکاری شروع شده و بحمدالله دولت هم عایداتی دارد بنده خیال می‌کنم که هیچ مانعی نداشته باشد شروع به این اقدام اساسی بشود چون در آنجا پرونده سدسازی کرخه که حاضر است فوراً به معرض  اقدام گذارده شود این باعث خواهدشد که یک سلسله از حرف­ها و عدم رضایت­ها به خودی خود از بین می­رود یک نمونه دیگر مسأله قندسازی است البته آقایان می­دانند که کشور ما دارای چند کارخانه قند است و مقداری هم محصول می­دهد و این محصول کافی نیست و سالی نود هزار تن قند و شکر از خارجه باید بیاوریم (سید ضیاء- شصت هزار تن) خوب شصت هزار تن ولی مصرف قبل از جیره­بندی یک صد و بیست هزار تن بوده و حالا آورده­اند به نود هزار تن و مصرف عادی قند و شکری که دولت از دولت شوروی می‌خرید و می­آورد صد و بیست هزارتن بود و همان طور که عرض کردم ما در حدود سالی نود هزار تن یا به قول آقا شصت هزار تن کسر قند و شکر داخلی داریم یک نفر از متخصصین علاقه­مند به زراعت نیشکر در خوزستان مطالعاتی کرده و در نتیجه آن مطالعات با حساب دقیقی که کرده این نتیجه به دست آمده که در ظرف سه سال می­توان زراعت نیشکر را در خوزستان

+++

به قدری توسعه داد که می­توان این نود هزار تن کسری محصول قند را در خود کشور تهیه کرد حتی ما دقت  کردیم و خواستن یک کارخانه جدید هم از خارجه لازم نیست و یکی از همین کارخانه­جاتی که در کنار راه آهن داریم  و سالی یک ماه بیشتر کار نمی­کند آن را به آسانی می­شود به خوزستان برد و مرکز قندسازی کرد ملاحظه می‌فرمایید که اگر این اقدام بشود ما یک مملکتی می­شویم که وارد شده­­ایم در خط صحیحی که آن خط تولید ثروت است به جای تولید حرف به جای تولید منفی­بافی به جای تولید کشمکش رسیده­ایم به مرحله تولید ثروت یک ملاحظه هم باید الان داشته باشیم و آن این است که بنده این طور حس می­کنم که عده هستند که در امور تولیدی مملکت هم اختلال می­کنند و اگر جامعه وطن­پرستی یک اکثریت ثابتی یک دولت فعالی حقیقتاً علاقه­مند باشد که مملکت را از این بحران بیرون بیاورد باید هم دستگاه تولید ثروت را توسعه بدهد و هم با عوامل مخل تولید ثروت مبازه کند این ترتیبی که بنده عرض می­کنم و این فکری که بنده دارم به جزء تولید ثرویت یک ثمر دیگری هم دارد و آن این است که ما یک ارزشی در این جنگ که در جریان است پیدا کردیم و انصافاً هم باید ممنون باشیم این ارزش بین­المللی خودمان را به سیاستمداران گذشته خود مثل مرحوم فروغی و همکاران او و حسن تشخیص مجلس سیزدهم و چهاردهم اما ارزش بین­المللی زمان صلحمان را هم به نظر بنده می­توانیم حفظ کنیم در زمان صلح ارزش بین­المللی هر جامعه این است که عضو مفید جامعه ملل باشد و آن عضوی در جامعه ملل مفید است  که تولید کننده خوب باشد و فروشنده خوب باشد تا بتواند خریدار خوب باشد پس اگر تولید ثروت را ما توسعه بدهیم تکمیل بکنیم عواملی را که مانع  کار و کارگر هستند جلوی­شان را بگیرم در این صورت امیدوار خواهیم بود که محصولات صنعتی و فلاحتی داشته باشیم و بتوانیم احتیاجات خودمان را رفع کنیم و هم با این قوه صادرات بتوانیم واردات خوب داشته باشیم برای این که این اصلی را هم که در اقتصادیان مخصوصاً چند سال قبل می‌گفتند که بایستی احتیاجات را کم بکنیم و چیزهای خوب نخوریم و نپوشیم برای این که صادرات و واردات تعادل بکند بنده معتقد نیستم بلکه یک جامعه قرن بیستم باید متناسب با وضع و احتیاجات قرن بیستم زندگی بکند و الّا رفتن یک گوشه نشستن و به نان خشک قناعت کردن تحریم قند و شکر و پارچه کردن و مثل جوکی­ها زندگی کردن این زندگی قرن بیستم نیست مطلب دیگری که در امر دولت به نظر بنده اهمیت دارد و غیر از تشکیل کابینه که شرکتی است از افراد وزیران و غیر از برنامه که نوشته­اند و داده­اند یک مطلب ثالثی هم هست بنده که در مجلس چهاردهم و دولت دوم آقای ساعد که معرفی شده است نمی­بینیم  که در این باب مذاکره شده باشد و آن موضوع رویه و طرز کار دولت است بنده نمی­دانم که رویه دولت چیست و طرز کار دولت چیست و آقای ساعد آن روز که کابینه تشکیل دادند و وزراشان را معرفی کردند و برنامه­شان را دادند رویه خودشان را برای ما روشن نکردند شما سه رویه می­توانید داشته باشید یکی رویه حفظ وضعیت یعنی ( استاتوکوئو) یعنی خرابی­ها و مفاسد سر جای خودش همین طور باقی بماند و مردم هم در این کثافت و ناراحتی جان بدهند گمان می­کنم این رویه را هیچ یک از آقایان نپذیرند یک رویه دیگری است و آن رویه را بخواهند داشته باشند قرن­ها بایست تا خون شیر شد و یک رویه سوم هم هست و آن این است که اقدام سریع و اساسی و منظم بشود راجع به انجام اصلاحات اساسی در شعب مختلفه زندگی به قول فرنگی­ها رفرم شود ما فعلاً در اوضاع و احوالی هستیم که احتیاج به یک سلسله رفرم داریم و الّا با آن دو رویه اولیه به مقصود نمی­رسیم حالا بنده نمی­دانم از این سه رویه که عرض کردم کدام یک مورد قبول دولت جدید است و در هر حال آنچه که مسلم است رویه استاتوکوئو و رویه اصلاحات تدریجی به درد این ملت و این مملکت نمی­خورد.

رئیس- آقای فداکار موقع خودشان را به آقای نراقی

+++

دادند . آقای نراقی

فداکار- تعویض کردم .

نراقی- با این که بنده عضو فراکسیون آزادی هستم و این فراکسیون یکی از فراکسیون­های ثلاثه­ای است که از دولت پشتیبانی کرده است و بنده صددرصد موافق با جریاناتی که پیش آمده نیستم و نظریاتی دارم که باید به عرض برسانم و مخصوصاً یک نگرانی بزرگی دارم که اگر آقای نخست­وزیر یک قول شرفی و اطمینان شرفی و جدی وجدانی بدهند که چنین نیست من موافقت می­توانم بکنم و الّا همان طور که تاکنون به حال امتناع بوده است حالا هم از دادن رأی امتناع خواهم کرد در برنامه دولت بحث زیادشده است و مطالبی که لازم بوده است آقایان چه مخالف و چه موافق صحبت کردند و بنده تکرار نمی­کنم و وقت آقایان را تلف نمی­کنم ( ساسان- آقای نراقی شما که عضو فراکسیون آزادی هستید چطور مخالفت می­کنید) و می­پردازم به مطالبی که در مجلس صحبت نشده است و نکات لازمی که در برنامه اشاره بهش نشده و در مجلس هم روی آنها بحث نشده آنها را عرض می­کنم در برنامه برای تسکین خاطر عمومی و مخصوصاً فرهنگی­ها یک جمله نوشته شده است که شروع به اجرای قانون تعلیمات عمومی این موضوع سابقه­اش این است که در قانون تعلیمات عمومی که سال گذشته به تصویب مجلس رسید دولت مکلف کرده است که در سال 1322 شروع به اجرای این قانون بکند در برنامه اولیه که دولت آقای  ساعد به مجلس آوردند اشاره به این موضوع نشده است بنده یادآوری کردم و تذکر دادم که یک همچو تکلیفی امسال دولت دارد و چرا در برنامه ذکر نکرده­اند آقای وزیر مالیه توضیح دادند که ما آنچه را که مکلف هستیم لازم نیست در برنامه بنویسیم و توضیح بدهیم اما موقعی که بودجه را آوردند و تقدیم مجلس کردند مخصوصاً این نکته را تذکر  دادند که ما نتوانستیم وظیفه خودمان را درباره قانون تعلیمات عمومی اجباری به موقع اجرا بگذاریم بنده که ایراد کردم گفتند که اعتبار کافی برای این کار نداشتیم بنده که خودم تحقیق کردم معلوم شد که اینها زحمت به دست آوردن میزان اعتبار و خرجش را هم به خودشان راه نداده بودن و تصور کرده بودند که یک قلم خیلی بزرگی‌ برای این کار لازم است و بهتر این دیده­اند که شانه از زیر بار این کار خالی کنند به خیال این که پانزده میلیون یا بیست میلیون خرج دارد در صورتی که ما حساب کردیم دو میلیون و چهارصد هزار تومان برای اجرای این کار لازم  است با در نظر گرفتن  ماده 12 آن قانون که بالا بردن حقوق کلیه معلمین است مطابق اشل جدیدی که در قانون  تعلیمات عمومی است و قریب یک میلیون تومان هم برای سایر کارها وزارت فرهنگ لازم دارد روی هم رفته سه میلیون و کسری برای انجام این کار بیشتر لازم نبود بودجه کشور چهار صد و پنجاه وشش میلیون مخارج عادیش  است و ششصد و کسری  هم قسمت اقتصادی آن است که جمعاً می­شود 1030 میلیون تومان بنده تعجب کردم  که در یک بودجه 1030 میلیونی چطور دولت نتوانسته است سه میلیون پیش­بینی بکند برای بهترین و لازم­ترین و مفیدترین تکالیف خودش این را بنده ایراد کردم حالا در برنامه دولت شروع به اجرا را نوشته­اند شروع به اجرا خیلی  کش­دار ممکن است افتتاح چند دبستان تهران را شروع به اجرا  تلقی کنند یا دادن چند جا اضافه حقوق را شروع به اجرا بگویند باید صریحاً و مردانه نوشت انجام تکلیف دولت راجع به تعلیمات عمومی از سهیمه امسال این را باید نوشت و عمل کرد و شروع به اجرا نوشتن این قانع نمی­کند ما را و بنده می­خواستم به هیئت دولت تذکر بدهم که آقایان اطمینان داشته باشند که دستگاه فرهنگی امسال با این وعده­ها به راه نمی­افتد تا دولت تکلیف خودش رادر این مورد اجرا نکند و با وعده و وعید نمی­شود معلمین را بیش از این معطل نگاه داشت معلمین حالا یک طبقه هستند که تظلم و استرحام نمی­کنند مردمانی هستند تحصیل کرده تربیت شده با عزت نفس و آماده برای مفیدترین خدمات کشور و سالم و صحیح معلم یک آدمی است لیسانسیه هم­قطارش در یک شهری بخشدار است یا دادستان است یا رئیس محکمه است یک لیسانسیه در اینجا عنوان دبیر و معلم را دارد جامعه از نقطه­نظر جهالت

+++

اینها را به یک چشم نگاه نمی­کنند به دادستان و بخشدار و رئیس دفتر بخشدار بیشتر اهمیت می­دهد با این که  این یکی مسئولیتش بیشتر،وظیفه­اش سنگین­تر است به این کمتر اهمیت می­دهند دستگاه دولتی ما هم بیشتر به اینها توهین می‌کنند کمتر حقوق می­دهند و کمتر توجه می­کنند دیگر این وضع برای معلمین قابل تحمل نیست و طاقت­فرسا است این است که در قانون تعلیمات عمومی که پارسال از مجلس گذشت اشل حقوق کلیه طبقات پنچگانه معلمین را بالا برد یعنی متناسب با حقوق سایر مستخدمین دولت کرد و این اشل باید حالا انجام شود و اجرا شود با ما است مالی و فریب دیگر نمی­شود معلمین را معطل کرد هنوز در کشور معلمینی هستندکه حقوقشان چهل ، پنجاه تومان است در صورتی که مطابق  قانون اضافات که از مجلس گذشت حقوق مستخدمین جزء هم از صد تومان نباید کمتر باشد مستخدمه یک دبستان دخترانه حقوقش صد تومان است اما معلم آن دبستان حقوقش چهل و پنج تومان، پنجاه تومان است تازه عنوان کنتراتی هم دارد. وزارت معارف در حدود بیست و پنچ هزار نفر معلم دارد بیش از بیست هزار نفر آنها هنوز قراردادی هستند از 1299 موقعی که آن قانون استخدام بی­پیر گذشت تا به حال چقدر بر عده مدارس اضافه شده چقدر معلم اضافه شده همه به صورت کنتراتی وارد شده­اند باید به این ترتیب خاتمه داد یک کسی آمده عمرش را ، جوانیش را  صرف کرده چهل پنجاه تومان حقوق گرفته حالا پیر می­شود و از کار می­افتد فوراً به او می­گویند آقا به مناسبت این که دیگر کاری از شما ساخته نیست به خدمت تو خاتمه می­دهیم و بعد از این خدمت شما ادامه داده نمی­شود چون ماده آخر هر کنتراتی این است که در هر موقع وزارت فرهنگ حق الغای قرارداد را دارد و حق دارد کنترات را تجدید نکند و معلمی که در یک دبستان بیست و پنج سال کار کرده است روز آخر این حرف را می­توانند به او بگویند و روانه­اش کنند. آقا این بی­ترتیبی­ها را باید موقوف کرد عرض کردم معلمین یک طبقه نیستند که مثل سابق تظلم بکنند جلب عواطف و عنایت بکنند همه جوانان تحصیل کرده با اراده رشیدی هستند که در سایر قسمت­ها باید کار بکنند و می­توانند کار بکنند ولی روی احساسات و عواطف یا روی وطن­پرستی آمده­اند یک رشته مفیدتری را اختیار کرده­اند و داخل این خدمت شده­اند اقلاً دولت باید استرضای خاطر آنها را فراهم کند. یک قسمت دیگر از عرایض بنده این است که در برنامه دولت از الغای انحصارات ذکری نشده است در صورتی که در این مجلس مکرر از مضار بعضی از انحصارات گفته شده که مورد قبول خود آقایان وزرا هم شده است و مکرر گفته شده است که بعضی از این انحصارات موجب شده است  که قوه تولیدی کشور دارد از بین می­رود ( صحیح است ) انحصار پنبه، انحصار توتون و انحصار نوغان و امثال اینها،  این مواد مفیدترین موادی است که در مملکت ما تولید می­شده است از قدیم مملکت ما مرکز تولید ابریشم بوده است امروز که خودش یک کارخانه کوچک پیدا کرده است و چند دستگاه ابریشم­بافی ساده دستی عنقریب باید ابریشم از خارج برای اینها وارد کند همین طور که امسال سه هزار تن توتون با قیمت گزاف از ترکیه برای ایران خواستند در صورتی که بنده در شهر خودم کاشان می­دیدم یک عده زیادی، یک طبقه بزرگی  از تجار آنجا کارشان فقط تهیه توتون و تنباکو برای صدور بود و مقادیر زیادی تنباکو و توتون از کاشان صادر می­کردند امسال که تحقیق کردم بیش از چهار پنج کیسه بیشتر تهیه نکرده­اند زیرا تنباکو و توتون را از قیمت هندوانه کال هم کمتر می‌خواهند  بخرند هندوانه کال را در شهر کاشان یک من پنج قران شش قران کمتر نمی­دهند ولی می­خواهند تنباکو را که با آن همه زحمت تهیه می­شود که با دست زمین را شخم می­زنند و باسطل آب می­دهند می­خواهند هر کیلویی دو قرآن بخرند و در حقیقت از هندوانه کال هم ارزان­تر بخرند پس دیگر کسی نمی­کارد و در برنامه دولت ذکری از الغای  این انحصارات نشده است و به عقیده بنده این نقص است برای برنامه دولت و باید یک مرتبه تصمیم جدی گرفت و این قبیل انحصارات را یک مرتبه باطل کرد( صحیح است) اگر این کار به اختیار خود آقایان وزرا باشد شاید اصلاح

+++

شود ولی نمی­گذارند و حقیقتش این است که در هر وزارتخانه که با این انحصارات ارتباط دارند یک عده­ای هستند  که عایدی دارند و فایده می­برند و متمتع می­شوند از این انحصارات و آنها ذهن آقایان وزرا را مشوب می­کنند تا در وزارتخانه­اش می­گویند که نظر دولت این است که  مثلاً انحصار پنبه ملغی شود رئیس انحصار و اعضا اداره­اش  یک مشت دروغ و یک مشت اعداد بی­معنی می­گذارند جلوی وزیر و می­گویند مطابق این ارقام و مطابق این دلایل  و جهات بودن این انحصار لازم است و وزیر هم بدون این که فکر بکند تحت تأثیر این حرف­ها واقع می­شود و آن  عناصری که سوء استفاده می‌کنند از این انحصارات ملغی شود و یک وزیر رشید و فهیمی لازم است که تحت تأثیر این حرف­های شیادان وزارتخانه خودش واقع نشود و واقعاً درست اطراف کار را نگاه کند و تصمیم بگیرد. عرض دیگر بنده راجع است به نظام وظیفه یکی از مسائل مهم و بزرگ و مورد ابتلای تمام افراد این کشور نظام وظیفه است . قانون نظام وظیفه در 1304 از مجلس گذشت آن وقت چون هم ذهن اولیای دولت خصوصاً وزارت جنگ و مجلس صاف و منظم و پاک بود یک قانون نظام وظیفه از قانون نظام وظیفه فرانسه ترجمه کردند و تصویب شد و به موقع اجرا گذاشتند و بالنسبه قانون خوبی بود و کمتر روی او می­شد تعدی کرد به حقوق مردم از جمله مواد مفیدش این بود که دولت هر ساله باید پیش­بینی کند که چند نفر احتیاج دارد و بعد آن عده را بین مشمولین آن سال با قرعه  انتخاب بکند و بقیه را آزاد بگذارد یعنی معاف کند از خدمت و این عمل تا 1310 معمول بود و راه معافیت هم برای اشخاص از نقطه­نظر تکفل و موقعیت تحصیل خیلی زیاد بود در 1310 اولیای وزرات جنگ برای این که اختیارات­شان بیشتر بشود و بهتر بتوانند استفاده کنند آن قانون را لغو کردند و یک قانون دیگری آورند که عمل قرعه‌کشی را به کلی به موجب آن قانون ملغی کردند گفتند همه مشمولین باید بیایند به خدمت باز هم یک راه­های مختصری برای معافیت باقی بود بعد در 1317 یک قانون دیگری آوردند به مجلس که به کلی راه معافیت را در آن قانون مسدود کردند و نوشتند که کور و شل همه باید خدمت بکنند نه تصور بکنید که حقیقتاً مملکت ما مورد هجوم  بود که باید تجهیز بشود خیر فقط برای این بود که حدود استفاده و اشخاصی که می­شود آنها را چاپید زیادتر بشود( صحیح است ) حتی یکی از موارد این قانون 1317 آن بود که تمام آن اشخاصی که تا به حال از خدمت معاف  شده­اند معافی­شان باطل و باید از نو بیایند خدمت کنند. بنده شخصاً با این ماده چقدر مخالفت کردم و معایب این کار را گفتم ولی وزیر گفت که من جرأت ندارم به عرض برسانم چون این قانون این طور به عرض رسیده بنده خودم شخصاً به عرض رساندم و گفتند همچو چیزی نیست و دروغ می­گویند که من چنین امری کرده­ام که باید معاف­شدگان سابق از نو بیایند خدمت کنند خیر کلیه معافیت­های سابق معتبر است و باید معتبر شناخته شود اتفاقاً یک قانون عجیب و غریبی که چند تا افسر بی­سواد نوشته بودند آوردند به مجلس تحمیل کردند و پس از آن از بس ما به هیئت دولت فشار آوردیم دو سال قبل هیئت دولت قانون نظام وظیفه اصلاح شده را آوردند به مجلس ولی باز هم نگذاشتند که اصلاحات لازم در این قانون بشود زیرا کسانی که مستفید از این جریانات هستند راضی نیستند ‌که این جریان سویی که در این قانون هست و مورد استفاده آن اشخاص است از بین برود. بنده یک حسابی برای آقایان می­کنم و عرض می­کنم که ببینید چقدر میدان استفاده برای متصدیان این کار باز است الان مطابق دفاتر آمار سالی صد و بیست و پنج هزار نفر در مملکت به سن سربازی می­رسند یعنی الان که سال 1323 است و متولدین 1303 در احضار کرده­اند 1303 که حقیقت دارد چون در 1303 در تمام مملکت دفاتر آمار وجود داشته است و در آن سال 125 هزار نفر متولد شده­اند و توی این 125 هزار نفر سی هزار نفرشان چهل هزار نفرشان به واسطه تحصیل  یا تکفل یا سایر موانع معاف می­شوند باز شصت، هفتاد هزار نفر برای

+++

خدمت آماده­اند دولت چقدر احتیاج دارد؟ الان قشون ما در حدود شصت هزار نفر است ( اگر این عده صحیح باشد و ایده­آل نباشد) چون خدمت دو سال است سالی سی هزار نفر که بگیرند شصت هزار نفر تأمین می­شود پس چرا عده زیادی را معطل می‌کنند؟ فقط برای استفاده است اگر دولت هر سال احتیاجات خودش را پیش­بینی کند و بگوید که امسال مثلاً سی هزار نفر احتیاج داریم توی این 125 هزار نفر سی هزار نفرشان را با قرعه انتخاب بکنند و بقیه را بگویند مرخص هستید بروید عقب کار خودتان چه می­شود؟  مردم راحت­تر می­شوند اما این کار را نمی­کنند هر سال یک عده زیادی را احضار می­کنند و آنها را معطل می­گذارند خیال می­کنید این عقب­مانده­ها عده­شان چقدر شده است؟ هشتصد هزار نفر در مملکت هشت صد هزار نفر کسانی هستند که خدمت سربازیشان مانده است ‌و نوبت به آنها نرسیده  است که بیایند خدمت کنند و حال هم سالی صد و بیست و پنج هزار نفر بر این عده اضافه می­شود واقعاً ببینید هیچ کدام از قوم و خویش­های شما مشمول واقع شده است که بدون استفاده و رشوه او را ول کنند؟ پس برای چه این هشتصد هزار نفر را در حال معطلی و بلا تکلیفی می­گذارند؟ اگر سربازخانه دارید محل پذیرایی دارید بیاورید خدمتشان را بکنند روانه­شان کنید بروند اگر ندارید چرا آنها را معطل می­کنید؟ (طوسی- ترشی انداخته­اند) این معطلی فقط برای استفاده است از نفری ده تومان بگیرند تا نفری هزار تومان در سال از فرد فرد آنها استفاده می­کنند الان موقع احضار است در قانون نوشته است دیپلمه­ها و لیسانسیه­ها باید در دانشکده افسری درس بخوانند و افسر بشوند بنده خودم معلم دانشکده افسری هستم می­بینیم که اینها بیش از صد و پنجاه نفر حداکثر لازم ندارند یعنی جا ندارند اما صدی صد آنها را احضار کرده­اند الان مشمولین دیپلمه و لیسانسیه هشت سال را احضار کرده­اند آن وقت یکی یکی آنها را رسیدگی می­کنند آن که اصرار دارد وارد خدمت  بشود یک مبلغ هنگفتی ازش می­گیرند و قبولش می­کنند آن که اصرار دارد واردخدمت نشود یک مبلغی ازش می­گیرند و موقتاً مرخص می­کنند. مثلاً الان یک عده معلمین که در کرمان و فارس هستند موقع افتتاح مدارس هم هست احضار کرده­اند در صورتی که فعلاً وسیله برای او در این مملکت نیست که بیاید تهران با چه وسیله یک معلم لیسانسیه خودش را برساند اینجا و بعداز مدتی که در تهران سرگردان باشد به او بگویند در دانشکده افسری جا نیست این معایب را کی می­شود اصلاح کرد؟ آقایان تصدیق می­فرمایند که این نظام وظیفه در اصل اگر عمل نامطلوبی در کشور در آمده است ( صحیح است ) یک دهقان صحیح سالم نجیب پابند به حقوق و اصول خانوادگی را از نطنز می­آورند به تهران پس از دو سال مبتلا به سفلیس و سوزاک می­شود با یک اخلاق بد، دزد بی­شرف بی­علاقه به همه چیز او را رها می­کنند برای این که از بالا دست­هایش هم غیر از اینها چیز دیگری ندیده و در جامعه تهران و سربازخانه که بوده است غیر از اینها چیز دیگری ندیده و نشینده این هم دیگر بر نمی­گردد به نطنز که یک فرد مولد ثروت و مفیدی باشد در همین تهران می­ماند مشغول دله­دزدی می­شود اگر کار هم بخواهد بکند یک سبد آلو بر می­دارد و داد می­کشد و تا شام پنج تومان ،شش تومان فایده می­برد ( فرمند-این کار خوب است) پس یک آدم مفیدی را از آن صورت به این صورت در آورده­اید این نتیجه مستقیم نظام وظیفه هست برای عموم آن هم فشاری که به طبقه تحصیل کرده این مملکت وارد است اینها هیچ کدام  قابل انکار نیست ( صحیح است ) همه آقایان خودشان مبتلا به این جریان شده­اند حالا بیایید مردانه یک مرتبه یک قلم بکشید روی یک عده که از سابق مانده­اند و بعد هم به اداره نظام وظیفه بگویید اول سال پیش‌بینی کن هر عده را که لازم دارید بین مشمولین امسال قرعه بکشید و قبول کنید و بقیه را معاف کنید بروند پی­کارشان باید این قانون را اصلاح کرد و به این جور عمل کرد. اینها نواقص برنامه بود که عرض کردم. اما موضوع نگرانی بنده آقایان می‌دانند که هفت هشت ماه

+++

است در مملکت یک جریانات نامطلوبی هست و دست­هایی است که آسایش و رفاهیت مردم را متزلزل کرده است ایجاد فتنه و فساد بین طبقات مردم در تهران و ولایات می­شود آقای دکتر کشاورز مسئول کلیه این جریانات دولت را می­دانند البته بنده این قدر تندرو نیستم که شدیداً چنین حکمی بکنم که دولت حتماً مسئول این جریانات نامطلوب است ممکن است دولت شریک و سهیم باشد و ممکن هم هست که دولت ناظر این جریانات و قضایا بوده است و در نتیجه مسامحه دخالتی نکرده است و مواظب این گونه عملیات بوده است (دکتر کشاورز- در این صورت باز هم دولت مسئول است ) انواع و اقسام اختلافات مذهبی و نژادی دارد پیدا می­شود انواع مختلف فتنه و فساد در مملکت دارد بروز می­کند و مملکت رو به ارتجاع خیلی خشن نامطلوبی دارد سیر می­کند بنده خودم شخصاً اگر ناظر جریانات شهر خودمان کاشان نبودم و نباشم در آنجا مفاسدی خیلی شدیدتر از شاهرود و جاهای دیگر ممکن است بروز کند بنده تمام اینها را ناشی از یک مراکزی می­بینم که با دولت فعلی بی­ارتباط نیستند و آثار و قرائنی می­بینم که آن مراکز در دولت فعلی ذی­نفوذ هستند این است که بنده را نگران کرده اگر شخصی آقای نخست­وزیر اینجا مردانه با قول شرف قول بدهند از تحت تأثیر این عوامل و این مراکز شقاق و نفاق بیرون خواهند آمد و مملکت را نجات خواهد داد من تابع رأی فراکسیون خواهم بود و رأی مثبت می­دهم و الّا بنده شخصاً امتناع می­کنم .

رئیس- آقای فرمند .

فرمند- بنده لازم می­دانم جریاناتی که در عرض بیست روز اخیر در مجلس شورای ملی مخصوصاً ‌در دهلیزها جریان داشت درست به عرض آقایان برسانم مخصوصاً برای این که ملت متوجه شود و بداند چه جریانی بوده است و بنده کوشش می­کنم که به هیچ وجه احساسات شخصی و فراکسیونی خودمان را داخل این موضوع نکنم

رفیع- درست بگویید .

یمین اسفندیاری- به فرمایش آقای رفیع توجه بفرمایید .

فرمند- چه فرمودید آقای قائم مقام؟

فاطمی- فرمودند راستش را بگویید

فرمند- عرض کنم ما شنیدیم که یک اسیتضاحی در جریان است در مجلس از طرف آقای فرهودی و بعد دقت کردیم و دیدیم که استیضاح یک مطلب مهمی است و این استیضاح موضوع مهمی نیست که لغت استیضاح و آن  حربه که مجلس شورای ملی نسبت به دولت دارد درباره آن استعمال شود چون بنده عقیده دارم که بزرگ­ترین حربه که ما نمایندگان بر علیه دولت می­توانیم استعمال کنیم استیضاح است مبتذل می‌شود این بود که با رفقای  فراکسیونی و غیره صحبت کردیم که این استیضاح به نظر ما مورد ندارد و باید در این موقع از دولت پشتیبانی کرد که این قبیل استیضاح تکرار نشود حتی در ورقه مخالف و موافق هم که روز استیضاح نصب کرده بودند بنده اسم خودم را بر مخالفت استیضاح نوشتم درصورتی که یک وکیلی نباید با استیضاح مخالفت کند چون استیضاح حربه  وکلا است مثل تفنگ یک سرباز ولی در عین حال عقیده داشتم که این حربه نباید زیاد استعمال شود برای این که وقتی زیاد استعمال بشود و بی­مورد استعمال بشود دیگر آن حربه نخواهد بود و مبتذل می­شود و مثل خیلی از قضایای قانونی ما و خیلی مطالب معنوی مشروطه ما که مبتذل شده است استیضاح هم مبتذل خواهد شد یک روزی در فراکسیون آزادی صحبت در این شد که ما باید به آقای نخست وزیر رأی اعتماد بدهیم به شرط این که کابینه­شان را ترمیم بفرمایند بعد از این که این مذاکره را خاتمه دادیم از آقای نخست وزیر استدعا کردیم و تشریف آوردند آنجا و مباحثاتی در تمام جریان امور شد و ایشان هم مذاکراتی کردند و توضیحاتی دادند بعد ما به ایشان عرض کردیم که ما این عقیده را داریم که به دولت آقا رأی مثبت بدهیم به شرط این که کابینه ترمیم شود حالا چرا فراکسیون آزادی عقیده داشت که کابینه ترمیم شود؟ برای این که از اول و بدو تشکیل یعنی در 24 فروردین که

+++

فراکسیون دموکرات بود خاطر آقایان هست که ما اصرار داشتیم ( آن وقت بنده جزء آن فراکسیون نبودم بعد وارد شدم ) آقایان اصرار داشتند که وزرایی که سر کار می­آیند از وزرای سابق نباید باشند و دلیلش هم این است که این وزرا که سه سال است که هی می­آیند و می­روند و هیچ کاری نمی­کنند لااقل مورد نتیجه اخلاقی واقع شوند و روز 25 فروردین که بنده در پروگرام آقای ساعد بحث کردم این را عرض کردم امروز هم عرض می­کنم که مقصود  ما این نیست که آقایان وزرایی که می­روند اشخاص بدی هستند ولی چون مملکت نتوانست از وجودشان استفاده کند دیگر انتخاب نشوند که وزرایی که می­آیند بدانند که یک مجلس به وجود آمده است که اگر وزرا بد کار کنند یا کار نکنند ما می­گوییم بروند پی کارشان و می­گوییم نمی­شود مملکت را برای وجود شما معطل کرد و ما این کار را فعلاً درباره این وزرا کردیم حتی آقای لقمان­الملک هم که از اشخاص صالح و فعال بودند به آتش آنها سوختند بعد آمدیم و در مورد استیضاح، آقایان اعضا فراکسیون اتحاد ملی و میهن عقیده­مند شدند بر این که استیضاح باید عقب بیفتد و ما آن روز موافق نبودیم استیضاح عقب بیفتد و موافق بودیم که استیضاح همان روز بشود و رأی اعتماد به دولت داده شود و خود آقای نخست­وزیر بروندکابینه­شان را ترمیم بکنند ولی آقایانی که استیضاح را عقب انداختند  اصلح دانستند که ترمیم قبل از استیضاح به عمل بیاید و استیضاح از بین برود این بود که ما باز استفاده کردیم و فراکسیون آزادی داخل مذاکره شد با دو فراکسیون دیگر که بیایید یک اکثریتی تشکیل بدهیم و هیئت دولت جدیدی  بیاوریم و ما باز روی آن عقیده که وزرای سابق نباید باشند باقی بودیم و همه آقایان رفقا هم با ما همراه شدند و امیداوریم این تنبیه اخلاقی که درباره وزرا گذشته شده است آقایان وزرا فعلی را چنان متأثر نماید که یک فعالیت فوق­العاده نشان بدهند. بعد هیئت مؤتلفه که مشغول این مذاکره شدند صلاح بر این دانستند که چون نمی­خواهند این وزرا روی کار باشند بهتر است اول دولت استعفا بدهد بعد دوباره کابینه تشکیل شود. این خلاصه مذاکرات مقدماتی بود بعد روزی که بنا بود نسبت به تجدید کابینه تمایل مجلس خواسته شود آقایان منفردین جمع شدند در اتاق جلسه خصوصی و آقای رئیس هم تشریف بردند و از‌ آقایان منفردین استفسار رأی کردند و چنین تصور می­کنم آقایان منفردین چنین خیال کرده بودند که ما یعنی اکثریت خیال نداشتیم با آقایان مشاوره کنیم و این اسباب دلتنگی آقایان شده بود و در جلسه خصوصی که در این موضوع بحث کردیم ما هم متوجه شدیم که با آقایان منفردین هم که از رفقای ما هستند باید مشاوره کنیم و بعد هم در جلسه خصوصی از رفقای منفردین خودمان عذر خواهی کردیم که غفلت شده و ما با همه آقایان آشنا هستیم و خصوصیت داریم و اگر غفلتی شد از مشاوره با آنها برای این بود که ما تصور می­کردیم اغلب این آقایان منفردین موافقین شخص آقای نخست‌وزیر هسنتد( دکتر کشاورز- از حزب توده هم معذرت بخواهید)

رئیس- قطع کلام مخالف نظامنامه است .

فرمند- این دستور اخلاقی را حفظ می­کنم و با حسن نظر صحبت می­کنم و بعد قضیه­ای که در بیرون مجلس خیلی تأثیرات کرد و در روزنامه­ها هم نوشته شد و بنده باید توضیح بدهم این بود که ما وکلای اکثریت یک وزرایی  را تحمیل کردیم به آقای نخست­وزیر و این لغت تحمیل بزرگ­تر شد و گفتند که مجلس می­خواهد دیکتاتور بشود ولی این را بنده شرح می­دهم که در تمام ممالک دنیا همیشه رئیس­الوزرا مطلقاً اختیار دارد که هر کس را بخواهد انتخاب کند اختیار او روشن است در قانون اساسی و باید اشخاصی را انتخاب کند که با آن اشخاص هم فکر باشد هم سلیقه باشد هم عقیده باشد این است که شخص نخست وزیر در هر مملکتی از ممالک‌ دموکراسی می­رود با رؤسای فراکسیون­ها یا در آنجاها با رؤسای احزاب مشاوره می­کند و اشخاصی که با خودش هم فکر هستند این اشخاص را از توی

+++

آن اشخاص حزبی یا فراکسیون­های حزبی که نمایندگان احزاب هستند انتخاب می‌کند و البته اینها مطابق سلیقه خودش هستند. ولی در مملکت ما احزاب نیست و تشکیلات ما رفته است روی فراکسیون­های مجلس این است که آقای نخست­وزیر عوض این که به فراکسیون­های حزبی مراجعه کند به فراکسیون­های مجلس که اینجا اسمش را می­گذاریم دسته­جات مجلس مراجعه می­کند ببیند که اکثریت مجلس چه اشخاصی را میل دارند به ایشان معرفی می­کنند که با ایشان هم فکر و هم عقیده باشند. این کاری که آقای نخست­وزیر کردند یعنی حق خودشان را با اکثریت مجلس به میان گذاشتند این حقی است که مال ایشان است وکلا هم با ایشان مشورت کردند مشاوره کردند این کار از نقطه­نظر وحدت قوه مجریه و قوه مقننه بسیار کار خوبی است و آقای نخست­وزیر  خواستند یک نخست­وزیر پارلمانی باشند ( دکتر کشاورز-وحدت بین قوه مقننه و قوه مجریه نباید باشد) چرا وحدت  فکری و روحی و سلیقه­ها بین قوه مقننه و قوه مجریه باید به وجود بیاید.

طوسی-در عین تفکیک قوا

فرمند- تفکیک قوا را هم شرح خواهم داد. بنده تصور می­کنم که آقای نخست­وزیر هیچ خبطی در این کار نکرده­اند و ما وکلا هم عمل دیکتاتوری انجام نداده­ایم چنانچه در آن صورت­هایی که ما داریم و مذاکراتی که ما کردیم آقای زرین­کفش اسم­شان نبود ولی چون آقای نخست­وزیر شخصاً ایشان را دوست داشتند یا با ایشان توافق سلیقه فکر داشتند ایشان را انتخاب کردند و ما هم نگفتیم که چرا ایشان را انتخاب کردید و اگر یک شخص دیگری را هم که ایشان مطابق میل­شان بود و انتخاب می­کردند ما هیچ حرفی نمی­زدیم همیشه مجلسیان و لیدرهای مجلس به نخست­وزیرها تحمیل وزرا می­کردند و می­رفتند بیخ گوششان محرمانه بعضی اوقات می­گفتند فلان دسته را ما برای شما درست می­کنیم اگر فلان کس را وزیر بکنید. مجلس چهارده این سیاست استتار را از بین برد و این یک محسنات اخلاقی دارد برای چه؟ برای این که امروز ملت می­تواند بفهمد فراکسیون آزادی نظرش به کدام وزرا بوده است فلان فراکسیون چه اشخاصی را در نظر دارد و ملت می­تواند به خوبی بفهمد که دسته‌جات و کلاچه جور فکری دارند. این طور بهتر بود یا این که محرمانه بنده می­رفتم از طرف فراکسیون یک اشخاصی ر­ا تحمیل می­کردم  که روح فراکسیون هم اطلاع نداشت چنانچه مرحوم مشیرالدوله که یک دوره نخست­وزیر شد ایشان یک رفقای  مخصوصی داشتند از قبیل آقای حکیم­الملک و مرحوم ممتازالملک و مستشارالدوله و یک وقت اتفاق افتاد که ایشان دو نفر وزیر انتخاب کردند که مردم تعجب کردند چون با ایشان متناسب نبود مردم پرسیدند که چرا اینها را انتخاب  کردید؟ اینها که متناسب با شما نیستند؟ گفت که اینها به واسطه تمایل مجلس و اکثریت مجلس بوده است که انتخاب کردم(یکی از نمایندگان- حق هم همین است ) مقصود این است که در همه ادوار مجلس وکلا سری عمل می­کردند حالا می­خواهم ببینیم که سری خوب است یا علنی ( دکتر کشاورز- هر دو بد است ) اجازه بفرمایید.(فرهودی- هر دو خلاف قانونی اساسی است ) در هشت نه ماه پیش بنده در جلسه خصوصی با آقایان عرض  کردم که بنده عقیده­مندم که در این مملکت نباید اسرار داشته باشیم و برای این مملکت موضوع سزٌی هیچ خوب نیست وزارت امور خارجه هم نباید رمز داشته باشد و استتار داشته باشد باید ما سیاست باز داشته باشیم و وزارت جنگ ما نباید رمز داشته باشد ،هیئت وزرا وقتی که تشکیل  می­شود باید تماشاچی داشته باشد برای این که یک مقدار از فساد اخلاق و خلاف­کاری ما برای همین محرمانه بازی­ها است حالا بنده عقیده­مندم که آقای  نخست­وزیربسیار کار خوبی کردند که مشاوره کردند و وکلا هم کار خوبی کردند عوض این که محرمانه یک اشخاصی را معرفی کنند یک اشخاصی را علناً ‌معرفی کردند و البته این برای نخست وزیرهایی که در آینده می­آیند نباید سابقه بشود و این یک حق قانونی نخست وزیر است که می­تواند با وکلا به میان بگذارد یا نگذارد.

فرهودی- قانون اساسی قابل تبعیض نیست .

+++

فرمند- قانون اساسی هیچ چنین چیزی نگفته است آقا بنده غیر از قانون اساسی چندین جلد کتاب خوانده­ام در خصوص پارلمانالیزم ( فرهودی- مخالف آن عمل کردید) رئیس- آقای فرهودی بین­الاثنین صحبت نکنید .

فرمند- حالا بنده وارد می­شود در این که آقایان روزنامه­نویس­ها و رجال ملی ما می‌گویند که مجلس نباید دخالت در قوه ­مجریه بکند و این حرف بسیار صحیح است بدترین دیکتاتوری­ها دیکتاتوری مجلس است بخوانید در تاریخ فرانسه که وقتی مجلس یواش یواش عادت به دخالت در قوه مجریه می­کند چه مفاسدی دارد و چه قدر سوء‌تفاهم در فهم مشروطیت فراهم می­سازد. اینجا بنده عرض می­کنم که بسیار موافقم که مجلس شورای ملی وکلایش نباید دخالت در قوه­ مجریه بکنند به این معنی که نباید به هیچ وزیری تحمیل کنند یک نفر ثبات یا یک نفر  رتبه 2 را وزرا خودشان باید اعضا ادارات را انتخاب کنند و ما که ناظر هستیم باید ببینیم اگر یک شخص بدی انتخاب  شده است باید بگوییم که آقا چرا آن شخص بدی انتخاب شده است باید بگوییم که آقا چرا آن شخص خوب را از آن اداره بیرون می­کنید که آقا و چرا فلان کار را می­کنید این را ما باید بگوییم چون ما ناظر هستیم نه حاکم و برای این کار از اول که بنده به مجلس آمدم با آقای مخبر فرهمند هم صحبت کردم و ایشان شاید هستند که گفتم بزرگ­ترین  نقیصه مشروطیت امروز ما دخالت افراد ما وکلا است در قوه مجریه و این نقیصه را باید رفع کنیم و با آقای دکتر طاهری هم این موضوع  را مطرح کردم و در فراکسیون خودمان هم این مطلب را مطرح کردیم همه جا این صحبت را کردم حالا از مجلس استدعا می­کنم که یک هیئتی معین بکنند از فراکسیون یا شعبات در همین مجلس و روزی یک نفر از وزرا را بفرستند یا یک نفر از معاونین مطالبی را که وکلا دارند مطالبی است که به حقٌه ما باید به کمیسیون عرایض بفرستیم و در آنجا رسیدگی شود ولی کمیسیون عرایض مبتذل شده برای این که هر مطلبی که به کمیسیون می­رود صورت می­دهند که مطابق مقررات اقدامی شد و کمیسیون عرایض غیر از (مطابق مقررات اقدام شد) کاری نمی­کند و آن شاکی­هایی که به مجلس شورای ملی شکایت می­کنند به حق خودشان نمی­رسند. بنده معتقدم که اگر یک هیئتی از طرف وزرا و مجلس تعیین بشود و به شکایات مردم رسیدگی بکنند این بسیار کار خوبی است زیرا مردم ایران خیال می­کنند که ما وکیل مرافعه آنها هستیم که باید مرافعات آنها را حل و تصفیه کنیم و این حرف را نمی­شود از مغز آنها در آورد که ما وکیل مرافعه نیستیم وکیل سیاسی هستیم. پس باید یک راهی پیدا کرد که دولت با مجلس با همدیگر  تشریک مساعی و به عرض و داد مردم برسند و این راه حل تمام این اشکالات است.

سیف­پور- این نظر را کمیسیون عرایض گرفته است و اقدام هم کرده است .

فرمند-اما راجع به قوه مجریه همان طور که قوه مقننه نباید کار قوه مجریه دخالت کند همان طور هم قوه مجریه  باید خودش یک نیرومندی داشته باشد که این قوه را در تحت بوالهوسی این و آن نگذارد. باید قوه مجریه وزرایش معنای حقیقی مشروطیت را بدانند و موازنه قوا را تشخیص بدهند و بفهمند اگر اشخاصی در قوه مجریه دخالت کنند قوه مجریه را فلج خواهند کرد و خودشان هم که مسئول مجلس شورای ملی هستند خودشان را مفتضح  خواهند کرد این را باید وزرا از نقطه­نظر مشروطیت بفهمند و وزرای ما باید فکر بکنند که مشروطیت برای­شان مفید است برای این که بعضی از آقایان می­دانند چه تعظیم­ها کردند و چه تکان­ها خوردند چه شب­های بدی را گذراندند پس قدر مشروطه را شما وزرا هم باید بدانید اگر نفهمید به ملت خودتان ظلم کرده­اید. اینجا اجازه می­خواهم یک حاشیه بروم آقایان به من اعتراض نکنند.یک روزی به عرض آقایان وکلا رساندم که ملت باید وحدت پیدا کند و تمام احزاب بشود یک حزب این حرف یک قدری ثقیل به نظر آمد و روزنامه­ها هم نوشتند که در مملکت مشروطه چطور  می­شود یک حزب باشد باید دو تا باشد یکی ا قلیت و یکی اکثریت این را هم باید بگویم که هنوز ما خلق آسیایی  داریم و هنوز ما به رشد اجتماعی کاملی نرسیده­ایم در آسیا وقتی که دو حزب تشکیل شد فوری می­زنند توی سرهم مانند

+++

حیدری و نعمتی ما خلق آسیایی­مان این است دو هزار و پانصد سال است که این جور عادت داشته­ایم حالا ما سی چهل سال است که مشروطه شده­ایم و باید این مشروطه را کم کم پیش ببریم چنان که در اکثر ممالک هم تنها یک حزب درست شده است در ایران هم بنده عقیده­مندم که باید یک حزب واحد درست بشود و این خانه را همان طور که عرض کردم اول باید سقفش را درست کنیم که زیرش بتوانیم بنشینیم بعد رنگ سفید و قرمز و آبی ‌ این سقف را درست بکنیم اگر در غیر این صورت باشد این غلط است در این قست قوه مجریه یعنی دولت هم می­تواند حامی افکار باشد و احزاب و دسته­جات را تقویت کند و بعضی را تضعیف بکند،.(دکتر کشاورز- خلاف اصول دمکراسی است که احزاب را تضعیف یا تقویت کنند پشت تریبون این حرف­ها را نزنید) در غیر این صورت ممکن است یک هرج و مرجی به وجود بیاید که به ضرر مملکت ما تمام بشود. پس قوه مجریه و مقننه و تمام ارکان 4 گانه ما باید دور هم جمع شوند و یک فکرهایی بکنند که به مصلحت مملکت ما باشد . حالا از حزب رد می­شویم‌ به مطبوعات می­پردازیم مطبوعات ما هم یکی از ارکان چهارگانه مشروطیت هستند آنها هم باید جمع بشوند و وحدت پیدا کنند و اتحادیه درست بکنند و یک آدم مزخرف اگر پیدا شد که فحش بدهد او را طوری بهش حمله بکنند که از بین برود مثل محمد مسعود  که مطبوعات ما را مفتضح  کرده است باید تمام جریده­نگاران ما به او حمله کنند اگر یک چنین روزنامه پیدا شد خود جراید باید از عمل او جلوگیری کنند و دولت هم باید هیئت تفتیشیه درست کنند برای این که اگر مطبوعات بناشد مبتذل شود تمام ارکان ما از بین خواهد رفت و به مشروطیت صدمه وارد می­شود باید تمام ارکان چهارگانه ما با ما وحدت بکنند. بنده می­بینم این چهار قوه نسبت به همدیگر همیشه انتقاد و بدبین و یأس نشان می­دهند در صورتی که عقیده­مندم که  این اسباب اضمحلال ما خواهد شد یعنی  اضمحلال مشروطه  سوم مشروطه سوم در خطر است ارکان چهارگانه­اش باید بدانند این را و این چهار رکن باید کوشش بکنند که این مشروطه ناقص را حفظ بکند مخصوصاً این مشروطه ناقص باید حفظ شود و روزنامه­ها هم باید افکار مردم را هادی باشند. این است که بنده اعلام می­کنم به تمام چهار رکن که بدانند که این مشروطیت سوم ما در خطر است و چنانچه گوش ندهید یک روزی افسوسش را خواهند خورد چنانچه ما خودمان هم یک روزی افسوس دوره هرج و مرج راخوردیم. به آقای نخست­وزیر و آقایان وزرا هم یک تذکراتی دارم بدهم در بیست و چهار فروردین گذشته مطالبی را به عرض آقای نخست­وزیر و هیئت دولت آن زمان رسانیدم و بدبختانه به هیچ  قسمتش  توجه نفرمودند  و به این جهت گله من از آقای نخست وزیر  است که اگر خاطر ایشان باشد بنده راجع به وزیر گیج کن­ها صحبت  کرده بودم ( بلندتر بفرمایید) عرض کردم در جلسه 24 فروردین  گذشته بنده راجع به وزیر گیج کن­ها صحبت کردم و به آقای نخست وزیر تذکر دادم ولی ایشان اعتنا نکردند و اولین وزیر گیچ کن­ها و اول کسی که ایشان را گیج  کردند آقای وجدانی مدعی­العموم تمیزی بودند که ایشان را گیج کردند و می­خواهم الان گله کنم.

فداکار- بعضی نمایندگان مجلس هم هستند .

فرمند- نمایندگان مجلس هم در گیج کردن دست دارند؟

دکتر کشاورز- اخیراً ‌بله .

طوسی- باید گفت نمایندگان مجلس کی­ها بوده­اند چرا کلی می­فرمایید.

فرمند- ما می­خواهیم اصولی صحبت بکنیم داخل افراد نمی­شود . باز بنده خواستم یک تذکر دیگری بدهم به آقای  نخست­وزیرکه از این اشخاص وزیر گیج­کن­ها اجتنا بکنند و به افکار متفرقه گوش ندهند و فرمایشات خود  را بفرمایند. و حالا هم با آقایان وزرا عرض می­کنم که از این وزیر گیج کن­ها احتراز کنند اینها شما را از وظایف‌ خودتان باز می­دارند و بسیار مفاسد در وجود آنها برقرار است و آقای نخست­وزیر مزه­اش را چشیده­اند خودشان یکی از وزراتان هم وزیر گیج­کن بود آقای عدل

+++

(منصور‌السلطنه ) که ایشان هم یکی از آنها بودند بعد یک بحثی هم بنده در شرکت بیمه­دزدان کردم که این شرکت بیمه­دزدان در این مملکت چه اعمالی کردند. آقای ممقانی فرمودند در حدود 60 میلیون تومان دزدی در تحت ‌محاکمه است آقای وزیر این 60 میلیون را از این دزدها بگیرید بدهید به این کارخانه­جات . آقا متجاوز از دویست میلیون دزدی شده است آقای صالح هستند و ایشان باید شهامت به خرج بدهند که این دویست میلیون دزدی را بگیرند(‌چون دویست میلیون بوده است به قول آقای ممقانی 60 میلیون است ) و این راه آهن را که ناقص مانده  است درست بکنند . الان 60 میلیون دزدی در تحت محاکمه است به قول آقای ممقانی و این شرکت بیمه­دزدان را باید تعقیب کرد این شرکت بیمه دزدان کارش این است که به مجرد این که یک دزدی شد فوراً ‌ازشان یک ضمانت بگیرند و آنها را آزاد می­کنند. خود آقای ممقانی فرمودند که نه هزار دوسیه در عدلیه خوابیده است . آقای وزیر دادگستری شما باید این اعتبارش را بیاورید به مجلس و فوق­العاده بدهید که قضات این نه هزار دوسیه را تمام کنند و رسیدگی کنند( مهندس فریور- با این محاکم عادی نمی­شود) بالاخره این شرکت بیمه­دزدان را باید آقایان کشف بکنند باید ترتیبی بدهند که این دزدان کشف بشوند و تعقیب بشوند و الّا اگر موفق نشوید همان طور که عرض کردم یک نفر از این وزیر گیج کن­ها هم نخواهد گذاشت که شما به کارتان برسید باید این دو. قوم را جداً تعقیب کنید و الّا نخواهند گذاشت که قوه مجریه ما به جریان طبیعی خودش باشد و برای این کار باید رشادت فوق­العاده­ای آقایان وزرا نشان بدهند. بنده در آن پروگرام که مورد بحث بود یک دو پیشنهاد به هیئت دولت دادم (‌بلندتر) در بحث پروگرام گذشته در 24 فروردین بنده دو پیشنهاد به هیئت دولت کردم یکی این که هر وزراتخانه­ای به قدر کفایت مأمورین صالح دارد این مأمورین صالح را شما از ولایات احضار بکنید و بگذارید در مرکز وقتی که این مأمورین صالح جمع شدند در مرکز یعنی در وزراتخانه­های مرکز آن وقت مأمورین ناباب که شما می­فرستید به ولایات دیگر جرأت نمی­کنند بعضی کارها بکنند. این کار یک کار ساده­ای است و خیلی آسان است و هیچ خرجی ندارد و فقط اراده و تصمیم می­خواهد از بنده و عمر و زید وحشت نداشته باشید اینها را بفرستید به ولایات و آن‌ مأمورین صالح را بیاورید به تهران این یک عملی است که اگر این کار را انجام بدهید خدمتی به مملکت کرده­اید. دوم این بود که یک وزارت تفتیش و رسیدگی درست بکنید و آن هم بودجه­ای لازم ندارد هر یک وزارتخانه‌ها دویست ‌نفر بازرس دارند از قبیل بازرس و بازرس ویژه و غیره تمام اینها را اگر جمع کنید یک جمعیت گزافی می­شود آن وقت اینها را در وزارتخانه­شان نگه دارید که  اگر در ولایات یک پیش­آمدی بکند بروند آنجا یک کاری انجام بدهند چون این بازرس­ها جز این کاری ندارند که بیکار بنشینند در وزراتخانه البته جز یک عده­ای که صالح هستند. اما اینجا اگر تمرکز پیدا کنند به عنوان یک اداره کل و یک وزارتخانه که در رأس آنها واقع می­شود و یک اشخاص صحیحی که مثل آقای لطفی یا آقای هادی اشتری باشند و آنها می­توانند کار بکنند آنها مأمور کلیه بازرس­ها باشد آن وقت می­توانند  خوب و بد این مفتشین را تشخیص بدهند و بدها را بردارند بریزند بیرون و با اشخاص خوب هم البته باید یک حقوق­های کافی بدهند چون با این حقوق­ها البته امروز مأمورین دولت درست نمی­توانند زندگی کنند. این دو مطلب  را بنده گوشزد کردم به آقایان وزرا و آقای نخست­وزیر که اصلاً عادت کرده بودند که وزارت را برای آن لباس­های  زردوزی شده­اش می­خواستند که بپوشند به مهمانی بروند و هیچ گوش به این حرف‌ها نمی­دادند ولی این آقای نخست­وزیر تازه و آقایان وزرا جرأت کنند و یک تصمیمات بگیرند . حالا که دو مرتبه نخست­وزیر شده­اید یک تصمیمات جدی بگیرید. بنده یک پیشنهادی هم به نظرم آمده است و استدعا می­کنم از آقایان رفقا و آقای اسعد که اجازه بفرمایند که در این خصوص چند کلمه­ای عرض کنم بنده یک پیشنهاد اصلاحی پیدا کرده­ام که الان آن را خدمت آقایان وزرا عرض می­کنم و اگر توجه بفرمایند قطع دارم

+++

که خیلی از کارهای ما رو به اصلاح خواهد گذاشت و تنها یک اراده قوی می­خواهد و آن این است که ما پشت این تریبون اینجا که می­آییم اینجا که چند ذرع در چند ذرع مربع است ما باید تصمیم بگیریم که پشت این تریبون که می­آییم اینجا را مقدس بدانیم اینجا سفسطه نکنیم اینجا دماگوژی نکنیم و وقتی که می­آییم اینجا با یک وجدان پاک بیاییم اینجا را مقدس بدانیم و هیچ وقت سفسطه نکنیم و با نیت پاک و  صاف اینجا حرف بزنیم و احساسات فردی را کنار بگذاریم و احساسات اجتماعی را در اینجا مدخلیت بدهیم .

یمین اسفندیاری- یعنی می­فرمایید در مجلس را ببندند؟

مهندس فریور- قیاس به نفس است .

فرمند- ولی تا حالا هم وکلا و هم وزرا بسیار کافر ماجرایی کرده­اند و سخنان عجیب و غریب گفته­اند و سفسطه  بازی کرده­اند هم وکلا و هم وزرا ولی امیدوارم که دیگر از این حرف­ها نباشد چون در این پنج ماه تمام نطق­ها حاضر است و تمام سفسطه بوده است و صلاح مملکت گفته نمی­شود در هر صورت با قید این اصول اگر شما  آقایان وزرا عمل کنیدما وکلا هم عمل خواهیم کرد این تصمیم را آقایان بگیرند در پروگرام دولت ابداً از اقتصادیات مملکت اسمی برده نشده اجازه بفرمایید بنده چند جمله به عرض آقایان وزرا برسانم صادرات ایران در این زمان جنگ بسیار ضعیف شده و مخصوصاً در این اواخر روی به ضعف نهاده است و اگر جنگ تمام بشود( بلندتر بفرمایید) عرض کردم صادرات ما در این اواخر در اثر جنگ خیلی نقصان یافته و اگر چنانچه جنگ انشاءالله به زودی تمام شد این صادرات ما به واسطه نقصانش یک ضرر فوق­العاده خواهدداشت زیرا ما صادرات نداریم و نمی­توانیم چیزی به خارج صادر کنیم و به واردات هم بسیار احتیاج داریم و وقتی که جنگ تمام شود یک سیل واردات به مملکت ایران خواهد آمد و وقتی که صادرات نداشته باشیم از آن پول­هایی که جمع شده است باید در مقابل آن واردات بدهیم . پس دولت باید از حالا به فکر وضعیت اقتصادی ایران برای بعد از جنگ باشد و در خصوصیات کار داخل نمی­شوم فقط باید این اصل را بگیریم پیش برویم که صادرات ما بعد از جنگ چه خواهد شد این موضوع از نقطه­نظر بعد از جنگ برای ما تأثیر فوق­العاده­ای دارد یک اهمیت اساسی دارد یک سال بعد از جنگ این ارزهایی که در این مملکت پیدا شده چه در بانک ملی چه در پیش مردم باید برای واردات مبادله کنیم و این شش ماه که گذشت ما باید یا طلا بدهیم ببرند یا این که یک قرضه­هایی بکنیم این کارهایی است که به مصلح مملکت نیست این است که آقایان باید از حالا به فکر صادرات ایران بعد از جنگ باشند و بهترین راه به نظر من اول فلاحت است آقایان می­دانند که فلاحت عملش  خیلی بطی است و امسال اگر چنان که ما فکر بکنیم دو سال طول خواهد کشید بنده تصور می­کنم هم باید فلاحت را در نظر گرفته هم باید معادن را استخراج کرد برای صادرات بعد از جنگ بلکه معادن بتواند یک کمک اساسی بکنند‌ یکی هم در قسمت کارخانه­جات است این کارخانه­جات اسلحه‌سازی که ما داریم بنده تصور می­کنم که بعد از جنگ ما احتیاجی نداریم که اسلحه بسازیم بنده عرض می­کنم که این کارخانه­جات باید مبدل شود به کارخانه­جات اسباب­های فلاحتی و صنعتی از قبیل دوک پارچه­بافی و غیره بنده عقیده­ام این است که این نقشه­اش باید از طرف آقای دکتر نخعی تهیه شود که کارخانه­جات اسلحه‌سازی ما بعد از جنگ که انشاءالله به زودی تمام می­شود یک دفعه مبدل شود به کارخانه­جات ادوات فلاحتی و وسایل دستی درست کنند و از حالا باید به فکر این کار باشیم که وقتی  که جنگ تمام شد دیگر نمی­شود این کار را کرد باید ازحالا به فکر بود که تا جنگ تمام شد فوری مبدل شود به اسباب­های فلاحتی یکی هم در خصوص انحصارات دولتی است این انحصارات دولتی را هم باید آقایان وزرا فکر این را بکنند این انحصاراتی ک مقداریش اسباب زحمت امروزه مردم شده است یک قسمت آن لازم است یک قسمت­هایی هم لازم نیست و باید اینها را در نظر بگیرند که چه قسمت‌هایی را باید نگاهدارند و چه قسمت­هایی را باید لغو کنند این است که بنده معتقدم که این قسمت از

+++

اقتصادیاتمان را باید تحت نظر بیاوریم ( صحیح است ) البته آقایان هم موافقت خواهند کرد شنیده­ام یک شورای اقتصادی می­خواهند راه بیندازند و بعد نقشه­هایی داشته باشند که ما بعد از جنگ دچار تشنجات اقتصادی و بیکاری نشویم مخصوصاً راه آهن ما که 25 هزار نفر مستخدم دارد این 25 هزار نفر بعد از جنگ  به 7 هزار نفر تبدیل خواهد شد شما محتاج به هفت هزار نفر آنها خواهید شد فکر آن 18 هزار نفر دیگر را باید از حالا داشته باشید که فردا چه می­شود و کجا می­روند این است که این موضوع باید به فوریت تحت مطالعه قرار گیرد مطلبی که لازم است بنده تذکر بدهم این است که هر کسی باید عقیده خودش را در خصوص‌ نقشه صلح بگوید یک افکاری است در ایران که خیلی در التهاب است برای این که این التهاب رفع شود آقای رئیس دولت تصمیم بگیرد آقای تقی­زاده آقای علاء آقای آهی را منتقل بکنند و اینها حاضر شوند و مشغول مطالعه شوند تا راجع به مجمع صلح فکر مردم راحت باشد و به نظر بنده این سه نفر بهترین اشخاصی هستند که از طرف ملت ایران در مجمع صلح می­توانند حاضر شوند در این قسمت هم بنده یک نکته­ای را می­خواهم متوجه آقایان بکنم و آن این است که در این برنامه نوشته شده تثبیت قیمت­ها و ارزانی هزینه زندگی این که به نظر من خیلی زیاد نوشته شده الان به واسطه صلح در بازار 25 درصد اجناس خارجی ارزان شده است ولی خرده فروش­ها ارزان نکرده­اند دولت باید به توسط بلدیه اقدام جدی بکند که بلکه بتواند از احجاف خرده فروش­ها جلوگیری کند و این را بنده عقیده­مندم که این کوپن­ها که راجع به قند و شکر است اینها به هیچ وجه عملی نشده است اینها را باید زودتر تکلیفش را معین کنند که این کوپن­ها با آن نیتی که دولت دارد که به مستحقین برسد این هیچ عملی نشده بنده عقیده­مندم که چون جنگ نزدیک است خاتمه برسد دولت روزی یک مقداری اجناس در بازار عرضه بدارد و روزی یک مقداری ارزان­تر  بفروشد تا این که برسد به قیمتی که دولت می­فروشد و تفاوت آن قیمت را که در بازار  قند 27 تومان است و دولت ارزان­تر می­فروشد در نتیجه قند صدی پنجاه صدی شصت ارزان­تر می­شود و بعد برای این که به مستمندان و فقرا‌ کمک بشود ممکن است آن توفیر پول را بین فقرا قسمت بکنند و این بهترین کار است و این پول از جیب دولت بیرون می­آید و به دست آن دلال­ها و حقه­بازها می­رسد و به دست آن مستمندان و فقرایی که باید قند ارزان  برسد پارچه ارزان برسد نمی­رسد وقتی که نمی­رسد چرا ما خودمان را مفتضح می­کنیم؟ چرا خودمان را گول می­زنیم؟ چرا به قیمت بازار نمی­فروشند؟ چرا کاری نمی­کنند که به این وسیله از احتکار جلوگیری شود(اظهار شد عده کافی نیست)

حاذقی- (خطاب به یک نفر از نمایندگان که قصد بیرون رفتن را داشته است ) آقا بیرون تشریف نبرید الان  فرمایشات­شان تمام می­شود.

فرمند- عرض کنم این کار را امروز دولت می­تواند بکند برای این که امروز جنگ محقق است که تمام می­شود و متفقین هم که اجناس را نمی­خرند و نمی­برند احتکار کنند پس محققاً در اثر جنگ حالا که صدی بیست و پنج اجناس ارزان شده است آنها صدی پنجاه ارزان­تر خواهند گردد و مطلب دیگر هم به عرض آقای نخست­وزیر ‌می­رسانم یکی این که آقای نخست­­وزیر که هم نخست­وزیر هستند و هم وزیر خارجه باید کوشش بفرمایند که در تمام جریانات یک موازنه صحیحی را حفظ  کنند و بعد نسبت به تمام جریانات هیئت دولت و پارلمانتاریسم باید حفظ  موازنه بشود مقصود این است که در تمام زندگی سیاسی و اجتماعی و مشروطه سوم ما عدم توازنی پیدا شده است یعنی مشروطه را آن طور که معنی دارد و آن طور که باید باشد چه دولت ما چه مجلس ما چه جراید ما و چه ملت ما همه باید معنی حقیقتش را بفهمیم و هر کسی در وظیفه خودش عمل کند و از وظیفه خودش خارج نشود  و حدود و وظایف خودش را نگاه دارد وزاری ما باید مشروطه­طلب باشند و باید دولت هم سعی داشته باشد که این مشروطه حفظ شود ( صحیح است ) .

یمین اسفندیاری- انشاءالله که حفظ خواهد شد.

+++

رئیس- آقای یمین اسفندیاری .

یمین اسفندیاری- بنده خیلی متأسفم که آقای سید محمد طباطبایی که در جلسه گذشته بیاناتی کردند و صحبت­های ایشان در کریدورهای مجلس مورد بحث واقع گردید تشریف  ندارند.

امینی- بلندتر ،

یمین اسفندیاری- یعنی می­فرمایید گلویم پاره شود؟ (خنده نمایندگان) تأثیری که بیانات آقای سید محمد طباطبایی بخشید.

امینی- فرمودید صحبت­های کی؟

یمین اسفندیاری- آقای سید محمد طباطبایی بنده که دو مرتبه گفتم آقای سید محمد طباطبایی جان من اگر  حواست توی مجلس هست گوش بده اگر حواست توی مجلس نیست چرا مزاحم می­شوی؟ (خنده نمایندگان) عرض کنم آنهایی که خوشوقت بودند عقیده­شان بر این بود  که بر آراء دولت افزوده شده و آنهایی که متأسف بودند فرض­شان این بود که از عده­ای که داشتند کاسته شده اما بنده نه خوشوقتی داشتم و نه تأسفی دارم عقیده که دارم مربوط به بیان آقای آقا سید محمد طباطبایی نیست زیرا که ایشان یک وکیل مبرزی هستند و هر حرفی  دارند می­توانند بگویند و آزاد هستند که هر چه بخواهند بگویند اظهار نمایند ولی طرز فکر ایشان مربوط به خودشان است.

حاذقی- در حدود قوانین البته .

یمین اسفندیاری- این دیگر قضاوتش با مجلس و آقای رئیس است.  اما یک تأثر خاطری که برای من پیدا شد این بود در موقعی که وضع دنیا به صورت فعلی است و ما واقعاً باید برای اجرای یک برنامه مشترکی که آزادی و استقلال ایران را در برداشته باشد بکوشیم و همه متفق باشیم چرا؟ چرا باید این طرز فکرها پیدا شود. چرا؟ باید این بیانات و این طرز فکرها پیش آمد بکنند از این لحاظ بی­اندازه متأثرم چون آقای محمد طباطبایی جزء منفردین هستند ولی منفردین لیدری نداشتند و در بین مذاکراتی که بین خودشان پیش آمد کرد کسی را تعیین نکردند که از طرف آنها در مجلس صحبتی بکند این است که هر چه اظهار کرده­اند مربوط  به خودشان بود. و مربوط به منفردین نبوده اما دو موضوع را که ایشان صحبت کردند و درخارج یک سوء تفاهمی پیش آمد کرده است بنده از لحاظ این که رفع این سوءتفاهم را کرده باشم عرض می­کنم که نظر منفردین آن طوری که ایشان بیان کردند نبوده است آن دو موضوع یکی راجع به قضات است گر چه آقای فاطمی فرمودند که فکر و نظر مجلس این طور نیست بنده قطع دارم که ایشان نظر همه را بیان کرده­اند نه فقط نظرشان به اکثریت بوده است (صحیح  است ) ایشان همان طور که اظهار کردند صحیح است و بنده که یک نفر منفرد هستم این فکر را نداشتم در دوره سیزدهم و چهاردهم همیشه با این فکر همراه هستم که اگر واقعاً ‌بین افراد مأمورین دولت از طبقه شاید به واسطه بیچارگی یا بدبختی بعضی­ها پولی بگیرند مجلس نباید نسبت به همه همیشه اظهار کند دزد. دزد ولی در صدد این نیستیم که برای این بدبختی­ها یک فکری بکنیم که عائله­شان را بتوانند اداره کنند و سطح زندگی را طوری پآئین بیاوریم  که اگر آن دزدها منصف هستند دست از دزدی خودشان بردارند و اگر منصف نیستند دولت می­تواند حقاً آنها را مجازات بکند ما در این فکر نیستیم و باز هم اظهار می­کنیم . دزد دزد و حالا به جایی این که طبقه­بندی کرده باشیم و قضات مملکت را که یک عنوان مهم و یک رتبه عالی­مقامی دارند اینها را هم در ردیف دیگران نگذاریم و بگوییم ما که به شما اطمینان داریم و کارها و امورات حقوقی و جزایی ‌مردم را به شما سپردیم در جایی که هیچ مورد ندارد یعنی در مجلس اظهار کنیم که  قضات ما دزد هستند این حرفی که پشت تریبون زده می­شود هیچ می­دانید که برای مملکت چقدر مضر است؟ (صحیح است ) اگر ما یک اداره نظارت قضایی که در وزارت دادگستری وجود دارد و وظیفه دارد که نسبت به آن قاضی که خدای نخواسته دزد باشد وظیفه‌اش را انجام ندهد اگر دادستانی داریم اگر محاکمی داریم که صلاحیت این موضوع را دارند و باید آن

+++

اشخاص را تعقیب کنند آنها را باید تقویت کرد بنابراین از همکاران خودم استدعا دارم که بیش از این بر تجری یک عده­ای نیفزاییم و از طرف دیگر هم یک عده خدمتگزار صدیق را مأیوس نکرده باشیم عرض دیگر بنده راجع به موضوع دیگری بود که آقای سید محمد طباطبایی بیان کردند و آن نسبت به طرحی بود که نسبت آن را به آقای دکتر مصدق دادند این طرح مربوط به آقای دکتر مصدق نبود این طرح مربوط به چند نفر بود که آقای دکتر مصدق هم یکی از آن چند نفر بود و قبل از این که این طرح را به مجلس آورده باشیم می­خواستیم به نظر آقایانی که اکثریت دارند رسانده باشیم در این طرح نظر این نبود که از طرف یک عده­ای مخالفت بشود  بلکه نظر این بود که امروز با وضعیت دنیا و با این وضعیت جنگ و این بدبختی­هایی که به مملکت وارد شده دولت بتواند از وجود اشخاص مطلع و مجرب و بصیری استفاده کند این اشخاص ممکن است حاضر نشوند نخست­وزیر بشوندحاضر نباشند که بیایند در مجلس کار کنند حاضر نباشند که وزیر باشند ولی حاضر هستند که مملکت را از خطر نجات بدهند و با دولت تشریک مساعی بکنند و دولت را با اصول مهم متوجه سازند اینها یک اشخاصی هستند که سال­های متمادی در خدمت کشوری همه جور امتحاناتی از خودشان داده­اند امروز اگر بتوانیم از وجود اشخاصی مانند آقای مؤتمن­الملک استفاده بکنیم که مورد تصدیق همه هستند و همه ایشان را قبول دارند و حاضر هم نمی­شوند که به واسطه  کسالت مزاج وارد کار شوند اگر بنا شد تشریک مساعی بکنند با دولت دولت فعلی هم از وجود ایشان استفاده می­کند چه مانعی دارد .

فرهودی- این که احتیاج به طرح قانونی نداشت .

یمین اسفندیاری- این احتیاج به قانون نداشت عرض کردم این طرح به مجلس می‌آید وقتی که می­آید عقیده خودتان را می­گفتیدکه احتیاح به قانون ندارد موافق هم جواب می­داد اینجا مجلس است معنی مجلس شورای ملی هم این است که در تمام موارد باید شور بشود بنابراین این یک موضوعی نبوده است که ما می­خواستیم اینجا با یک فشاری بقبولانیم بلکه نظرمان این بود که از طرف مجلس گفته شود و اقدام شده باشد تصدیق می­فرمایید یک اهمیت دیگری برای آن قائل می­شوند و دولت هم در این امر دستش باز می­شود آنها هم نه اتومیبل می­خواهند و نه حقوقی و نه بر بودجه کشور تحمیلی می­شود بلکه فقط ممکن است که دولت از اطلاعاتشان از معروفیت­شان از تجربه­شان از اهمیتشان که در جامعه دارند استفاده نماید آن هم در یک همچو روزی که وضعیت مملکت و وضعیت دنیا به این شکل است و محتاج توضیح بیشتری نیست پس بنابراین آقای آقا سید محمد طباطبایی  دوست عزیز و همکار محترم بنده موضوعی را که طرح نشده است بیان کردند گمان می­کنم بی­لطفی فرمودید و مورد هم نداشته است اما راجع به برنامه دولت چون بنده با دولت مخالف هستم وارد در برنامه دولت نمی­شوم  یک دولتی روی کار  آمده است و یک اکثریتی آن دولت را روی کار  آورده است و آقایان وزرا هم تعیین شده­اند قطعاً ‌این دولتی که عده کثیری از آقایان نمایندگان که انشاءالله آنها با توجهی که به کار کشور دارند و از بنده هم به طور جمع واردتر هستند و معلومات­شان زیادتر است لابد برنامه­ای را که تهیه کرده­اند قطعاً یک برنامه است که برای وضعیت فعلی مملکت مفید است زیرا این برنامه را خودشان اجرا خواهند کرد و خودشان هم مسئولیت این برنامه را عهده دارند ولی بیاناتی که مخالف و موافق در اینجا اظهار کردند به عقیده بنده قسمت مهمی که اینجا بیان شده است آن قسمتی بوده است که آقای دکتر کشاورز اظهار کرده­اند بنده با حزب توده نه بستگی دارم ،‌و نه ائتلافی دارم بنده حزب توده را مثل سایر افراد می‌دانم و چون روی پیشانی آنها هم نوشته نشده است حزب توده این است که هر کس حرف حسابی بزند بنده می­پذیرم پس در اینجا تصور نشود که بنده باحزب توده تماسی داشته باشم یک اختلاف دیگری که در ضمن بیانات آقای دکتر کشاورز اینجا تولید شد این بود که اینجا ایشان مجلس را به دو قسمت تقسیم کردند یکی قسمت جوان­ها که مقصودشان البته آقایان دکترها است و یکی هم قسمت پیرها که آن طبقه معلوم است ولی یک حد

+++

وسطی هم هست ولی ایشان نخواستند رعایت کنند مثلاً بنده آقای دکتر طاهری را با آن فعالیت و کاردانی پیر نمی­دانم چه رسد به بنده که جای اولاد ایشان هستم (‌خنده شدید نمایندگان) بنده در آن قسمت بیانات آقای دکتر کشاورز که راجع به عملیات پنج ماهه جناب آقای نخست­وزیر یعنی آقای ساعد دوست محترم خودم است حرفی دارم  و آن این است که بیانات ایشان مربوط به برنامه نبود مربوط به وضعیت چند ماهه گذشته دولت بود و انتظار دارم که آقای ساعد با آن حسن­نیتی که دارند و همچنین شخصیتی که از لحاظ صحت عمل و دوستی وطن­پرستی دارند اظهاراتی بفرمایند که ما قانع شویم و رفیق عزیزمان آقای دکتر کشاورز هم بدانند در اشتباه  هستند و الّا حق می­دهم به آقای دکتر کشاورز و اظهارات ایشان را کاملاً صحیح می‌دانم دولتی که در این پنج ماهه نتوانسته است کاری انجام بدهد چطور می­تواند در آتیه انجام بدهد چون بنده آن قوه بیان و آن قوه چه چیز ؟

یکی از نمایندگان- قوه نطق .

یمین اسفندیاری- خیر قوه حافظه آقای دکتر کشاورز را ندارم این است که اصول مطالبم را یادداشت کرده­ام اساس مخالفتی که دارم نه راجع به آقای نخست­وزیر است و نه راجع به‌ آقایان وزرای­شان است بلکه بنده فقط به آقای زرین­کفش بی­ارادتم و امیدوارم که ایشان بتوانند به کشور خدمت کنند بنده هم بتوانم به سهم خود ایشان را هم تقویت کنم و امیدوارم که خدمتگزار ایشان باشم حال وارد در اصل موضوع مخالفت خود با دولت آقای ساعد می­شوم:

در موضوع جریانات اخیر مجلس و جلوگیری از وقوع استیضاح و اعتراض جمعی از نمایندگان بر طرز ابراز تمایل همکاران محترم نسبت به رئیس دولت بی­مورد نمی­دانم چند نکته را به عرض مجلس برسانم محتاج به ذکر نمی­داند در حکومت­های پارلمانی اداره امور کشور در دست حزبی است که پیرو آن در انتخابات بر احزاب دیگر غلبه جسته و اکثریت مجلس را تشکیل می­دهند دولت از افراد همین حزب تشکیل می‌شود و پشتیبان دولت هم در مجلس همین حزب است . در دموکراسی ما یکی از علل بزرگ بی­ثباتی و آشفتگی کارهای کشور نبودن احزاب  منظم است بنابراین در ایران مشروطیت و دموکراسی عبارت از مجلس شورای ملی است در هر دوره مجلس قوی و مقتدر باشد مشروطیت برقرار و هر وقت بی­نفوذ و بی­قدرت باشد باید اذعان کرد دموکراسی اسمی است بلارسم هر ایرانی که به آزادی علاقه­مند است باید بر عظمت و اهمیت مجلس بیفراید ما نه از حیث خودپرستی و نه از جهت این که نماینده هستیم بلکه برای حفظ اساس ناگزیریم مواظب حیثیات مجلس باشیم و نگذاریم  کوچک­ترین لطمه بر حقوق مجلس وارد آید اصولاً در لزوم و محسنات وجود  اکثریت تردیدی نیست اما اکثریتی که متکی بر مرام معین و وحدت­نظر افراد آن در طرز اداره کشور باشد نه اکثریتی که غالباً ‌روی احساسات آنی و خصوصیت­های شخصی و مصالح  افراد به وجود می­آید که هیچ گونه ثبات و استقراری ندارد چنان که نمونه از آثار  آن حتی در جلسه گذشته علنی مجلس هم نمایان بود بنده از حیث در کیفیات ایجاد این اکثریت صرف­نظر می­کنم و چون متوجه هستم که با اوضاع پریشان امروزه کشور بحران­های متوالی و بی­ثباتی دولت­ها چقدر برای کشور مضر است لذا آرزو می­کنم اکثریت ثابت و پا برجابی برای نگاهداری و تقویت دولت و خاتمه دادن به این کشمکش­ها وجود داشته باشد این رسم ابراز تمایل از زمان نیابت سلطنت مرحوم سلطان احمدشاه هم این رویه به حدی  متداول و به هیچ وجه انحراف به عمل نیامد حتی موقعی هم که شاه در اروپا بود تلگرافاً تمایل مجلس را استفار می­نمود به عقیده بنده دوره سیزدهم تقنینیه می­تواند به این بدعت افتخار کند که تمایل را به وسیله رأی مخفی ‌که در آن هیچ گونه نفوذی کارگر نباشد برقرار نمود نمایندگانی هم که نخواهند صرفاً ‌از نقطه­نظر  لجاج  پافشاری کنند تصدیق خواهند نمود در این مملکت که انواع نفوذهای مختلف و دست­های غیر مریی در کار است به استثنای ‌آقای ملک‌مدنی که اکثر در مجلس متذکر

+++

می­شوند که مطالب خود را با نهایت صراحت لهجه بیان می­کنند کمتر کسی صراحت لهجه دارد ( خنده نمایندگان ) جهاتی پیش می­آید که مانع اظهار عقیده باطنی می­شود برای هر نماینده بی­غرضی جای تردید باقی نمی­ماند تنها راه شناختن تمایل حقیقی مجلس توسل به رأی مخفی است اگر عرض کنم تنها موردی که حق حاکمیت ملت به وسیله مجلس عملی می­شود همین خواستن تمایل در باب نخست­وزیر است مبالغه ننموده­ام اشخاصی که تصور می­کنند رأی مجلس در مورد تمایل یا در موقع اعتماد به برنامه دولت فرقی ندارد یا مغالطه می­کنند یا در اشتباه هستند زیرا هر حکومتی چنان که روی اساس تمایل حقیقی استوار نباشد ممکن است با بست و بندهای خصوصی که بدبختانه هنوز در این مملکت یکی از عوامل مؤثر می­باشد شخص خود را بر‌خلاف مصالح کشور به مقام نخست­وزیری برساند در مرحله دوم یعنی جلب رأی اعتماد در موقع بحث در برنامه کار بسیار سهلی خواهد بود بر احدی پوشیده نیست دولتی که مصدر کار است می­تواند از مقام رسمی خود برای جلب رأی دهندگان  سوء‌استفاده نماید از طرف هم بسا کسانی هستند که در موقع رأی سر پروگرام دولت که معمولاً با ورقه و با اسم است از اظهار عقیده باطنی خودداری می­نمایند.

فاطمی- آن وکیل نیست .

یمین اسفندیاری- بدیهی است موارد خطری که ممکن است برای مملکت و مشروطیت پیش آید بنده به آنها اشاره نمودم و به هیچ وجه منطبق به آقای ساعد نمی­شود زیرا نسبت به ایشان تاکنون بر این گونه سوءظن­ها موردی به نظر نمی­رسد اما وقتی سابقه رأی مخفی از بین برده شده چه تضمینی خواهیم داشت فردا کسانی با وسایلی که ممکن است یک رأی مصنوعی به نام فراکسیون­ها بدون اطلاع تمام نمایندگان به دست بیاورند و پس از رسیدن به مقام شروع به اقدامات مضره نمایند من اگر برای پیشرفت این منظور که مورد تصدیق همه واقع گردید حتی کار به پوزش و معذرت هم رسید می­کوشم پیش خدا و خلق و وجدان خودم خجل نیستم کی است ؟ که راه لجاج و عناد را می­پیماید و به قصد به کرسی نشانیدن رأی خود یک سابقه را از میان برداشته میدان را برای مخاطرات احتمالی آینده باز می­گذارد قطعاً ‌در آتیه نزدیکی بهتر شناخته خواهد شد بنده نه فقط تصور می­کنم ترجمان افکار آقایان نمایندگان منفردین می­باشم و حتی عرض می­کنم تشکیل اکثریت را لازم و بلکه برای حفظ و پشتیبانی دولت واجب می­شماریم من که چندی است از مسافرت ده روز حوزه انتخابیه خود به تهران مراجعت نموده نمی­دانم راجع به املاک مردم . بهداشت . امنیت  . ارزاق . مشاجرات حزبی. بی­نظمی کارخانه­ها خسارات وارده از پنبه­های فاسد شده مطالبات زارعین از دولت و مسائل دیگر با کدام وزیر که در مسند خود ثابت باشد داخل مذاکره شده علاج دردهای موکلین خود را خواستار شوم آقای ساعد و بعضی از وزرای سابق کابینه قبلی ایشان شاهدند راجع به  محبوسین سیاسی چه آنهایی که دور هستند و چه اشخاصی که در کنار شهر تهران بلاتکلیف می­باشند مکرر مذاکره شده و مخصوصاً تذکر دادم اگر واقعاً هر یک از آنها کوچک­ترین  اقدام را برخلاف تصمیم  دولت شاهنشاهی ایران و بر علیه متفقین کرده باشند هیچ کس به خود حق نمی­دهد نه فقط از آنها حمایت ننماید بلکه نسبت به آنها‌ وارد مذاکره هم نمی­شود ولی اگر نبی ­رویانی صارم­الممالک مازندرانی که متجاوز از هشتاد سال دارد از قراری که می­گویند اسمی هم از او در لیست نبوده و در تمام مدت حبس از او تحقیقی هم نکرده­اند و نمی­داند چه گناهی مرتکب شده است نسبت به او هم باید ساکت بود که خودش در حبس و عیال و اطفالش بی­سرپرست باشند واضح است که برای تمام دردها دولت مقتدر که اکثریت محکمی پشتیبان او باشد لازم است یعنی اکثریت واقعی و حقیقی مجلس نه اکثریتی که به زور دیسپلین فراکسیون تهیه شود و در هر آن در حال نوسان باشد اما اعتراضات بنده به جریانات اخیر که با رعایت تقدم عرض می­کنم از این قرار  است اولاً معلوم نشد جلوگیری از وقع استیضاح بنا به چه مصلحتی است استیضاح آقای فرهودی مربوط به اوضاع داخلی

+++

راه آهن و خیلی خوب بود حقایق گفته می­شد چنان که در دوره سیزدهم آقای امیرتیمور و خود اینجانب در این موضوع از وزیر وقت سؤال کردیم و الّا در اساس قضیه یعنی استفاده متفقین ما از راه آهن برای محمولات و حوائج نظامی هیچ گفت و گویی نبوده و نیست و خود هم­پیمانان ما کاملاً معترفند که یکی از عوامل مهم پیروزی متفقین در این جنگ همین راه­آهن ایران و وسایل دیگر بوده است که دولت ما با اختیار آنها گذاشته است ( نمایندگان-صحیح است ) و یقین دارم در این موقع با پیشرفت‌های سریع اخیر متفقین ما و نزدیکی پیروزی نهایی آنها تذکر این معنی موجب مسرت خاص نمایندگان محترم و عموم ایرانیان می­باشد با این مقدمه فکر بر هم زدن استیضاح  از طرف جمعی از همکاران محترم و موافقت آقای ساعد با این فکر کار صحیحی نبود ثانیاً با وجود تشکیل اکثریت در طرز ابراز تمایل مجلس نسبت به دولت رعایت سابقه و عمل به ترتیب گذشته هیچ محظوری نداشت مظهر مشروطیت دموکراسی ایران مجلس شورای ملی است و علاقه­مندی به اقتدار مجلس و حکومت ملی نمی­بایست اجازه داده باشند به رویه که همواره از طرف مجلس در مورد ابراز تمایل به رئیس دولت اعمال می­شده است لطمه­ای وارد آید ایراد رسمی بنده مداخله مستقیم نمایندگان در امر انتخابات وزرا است اگر اکثریت به رئیس دولت اعتماد دارد این مداخله از چه رو و شرط تشکیل کابینه بدون شرکت هیچ یک از وزرای کابینه اول آقای ساعد مبنی بر حکمتی است البته اگر در میان آنها اکثریت مجلس اشخاص معینی را از روز حق صالح نداند رئیس دولت باید نظر آنها را تأمین نماید ولی عده را که مردم به صحت عمل و وطن­پرستی و پشتکار آنها اعتماد دارند چرا باید از کار کنار بروند با این بی­آدمی مملکت چرا باید خدمتگذاران صدیق را مأیوس و دلسرد کرد آقایان برای هر کاری سابقه اطلاع و بصیرت را ضرور می­دانند جز برای اداره کردن امور کشور اوضاع امروز دنیا اقتضا دارد کسانی که در رأس امور هستند تجربه و بصیرت کافی داشته باشند این دلیل بر این نیست که آقای نخست­وزیر نداشته باشند این عرضی را که می­کنم از روی کمال بی­طرفی است و نظر خاصی به کسان خود ندارم من باب مثل خود آقای ساعد بهترین گواه هستند که برادر من با عشق و علاقه که به خدمت کشور دارد و در مدت قلیلی وزارت کشاورزی هم نقشه اساسی برای کارهای آن وزارتخانه در نظر گرفته و تهیه نموده بود که در بوته اجمال ماند.

ملک­مدنی- حالا هم بیاورید در وزارت کشاورزی جایش باز است .

یمین اسفندیاری- اگر مقتضی بدانید . در هر حال تا وقتی که وسایل پیشرفت کار برای دولت فراهم نباشد عضویت در هیئت دولت را بی­فایده می­داند بنده قبل از معرفی کابینه نظر خود را در این مسائل با کمال خیرخواهی به آقای ساعد عرض کردم تصور می­کنم حالا خودشان تصدیق می­فرمایند که مذاکرات من با عوالم دوستی قدیمی در خیر خودشان و صلاح مملکت بوده است در خاتمه برای توجه آقای ساعد تذکر می­دهم چند سال قبل موقعی که بالدوین در انگلستان نخست­وزیر بود در یکی از جراید خواندم که دستور مجلس رأی اعتماد به دولت بود روز قبل منشی نخست وزیر از او پرسید اجازه می­دهید خبر بیماری پادشاه را به جراید بدهم گفت خیر چون که اگر قبل از فردا نمایندگان ملت از خیر مرض پادشاه مستحضر شوند محققاً برای تثبیت وضعیت و جلوگیری از بحران به دولت من رأی اعتماد خواهند داد و من چنین رأی مصنوعی را لازم ندارم به آقایانی که مسئول امور دولت هستند عرض می­کنم: ما نیز به سهم خویشتن منتظریم که این وضع جگر خراش تعدیل شود (انشاءالله)

رئیس- پیشنهاد ختم جلسه شده است.

عده از نمایندگان- صحیح است .

رئیس- روز جلسه عادت یکشنبه است چون دو سه روز است که پشت سرجلسه شده است بنابراین بهتر است که روز یکشنبه  باشد.

بعضی از نمایندگان- خیر جلسه آینده روز شنبه باشد .

رئیس  - رأی می­گیریم آقایانی که میل دارند جلسه آینده .

+++

روز شنبه باشد قیام نمایند ( اظهار شد- عده کافی نیست) بسیار خوب چون آقایانی که می­خواهند جلسه روز شنبه باشد اکثریت دارند بنابراین جلسه آینده همان روز شنبه است (صحیح است ) فعلاً جلسه به عنوان تنفس  تعطیل می­شود.

(‌در این موقع یک ساعت و ربع بعد از ظهر جلسه به عنوان تنفس تعطیل و روز شنبه 25 شهریور ماه یک ساعت قبل از ظهر مجدداً تشکیل گردید).

رئیس- جلسه شروع می­شود چون جلسه­مان ختم نشد صورت مجلس نداریم شروع می­شود به بقیه مذاکرات در برنامه دولت نوبه آقای ثقة­الاسلامی است بفرمایید.

ثقة‌الاسلامی- عرض کنم بنده دیگر راجع به موضوع اقلیت و اکثریت و این که چطور آن دولت استعفا داده و چطور دولت حاضر تشکیل شده در اینجا صحبتی نخواهم کرد به جهت این که هم موافقین صحبت کردند و هم مخالفین و چون وقت مجلس هم کم است از این باب نباید دیگر وقت مجلس را گرفت (‌صحیح است ) بنده راجع به برنامه صحبت می­کنم( اردلان- موافق یا مخالف؟) بنده موافقم اگر مایل باشید؟ عرض کنم راجع به استقرار امنیت اولاً ‌بنده می­خواستم دو کلمه صحبت کنم راجع به اوضاع که چون حالا جنگ است و موقع وخیم و مهمی که ما در حال حاضر هستیم باید ما فکر کنیم که یک دولت هر قدر فعال و کاری باشد و از مردمان با کفایت هم باشد وقتی یک پشتیبان محکمی در مجلس نداشته باشد نمی­تواند کاری بکند و همیشه متزلزل است و مجلس هم از دوره سیزدهم بلکه دوازدهم همیشه در این فکر بوده که یک اکثریت کاملی درست بکند که پشتیبان دولت­ها باشد ولی بدبختانه آن طوری که لازم است آقایان به اوضاع پی نبرده بودند و بعضی اتفاقات دیگر بود که نمی­توانستند تشکیل اکثریت بدهند. این که سه فراکسیون حالا با هم ائتلاف کرده­اند و اشتراک مساعی کرده­اند این از دوره دوازدهم و سیزدهم فکرش بود تا حالا که خوشبختانه زنده ماندیم که این اکثریت را دیدیم ولی به عقیده بنده باز هم دیر شده که شش ماه از عمر این مجلس می­گذرد و ما تازه به این فکر افتاده­ایم ولی یک مثل فرانسوی هست که می­گوید که هر قدر دیر باشد باز بهتر از این است که نباشد و این را هم بنده می­خواستم رفع سوء تفاهم بکنم و مخصوصاً  بنده به هر چه مقدس است در دنیا می­توانم قسم بخورم که این اکثریت فقط و فقط روی مصالح مملکت تشکیل شده است و هیچ اغراض شخصی در بین نبوده است مثلاً بنده که یکی از افراد این اکثریت هستم ما بین آقایان و وزرا قوم و خویش ندارم با همه­شان هم دوست و آشنا هستم ولی همه­شان خوشبختانه یک اشخاصی هستند که واقعاً نه دوسیه اداریشان حرف دارد نه دوسیه عمومیشان چون بنده در کارها همیشه دوسیه را در نظر دارم یکی دوسیه اداری است که وقتی نگاه کنید ببینید که در عرض سی سال خدمت چه خدماتی کرده­اند چه خطاهایی کرده­اند یکی هم افکار عامه است ،‌افکار عامه یک دوسیه­ای است که فراموش نشدنی است و در این دولت حاضر خوشبختانه اشخاصی هستند که اغلب صاحب دوسیه اداری هستند که بحمدالله پاک و منزه است و افکار عامه هم در اطراف­شان تا به حال حرف­هایی نزده و یقین دارم با این اکثریتی که انشاءالله آقایان حائز خواهند‌ شد آقایان با قلب محکم می­روند و برای کارهای مملکت اقدام می­کنند و بنده خودم شخصاً از ایشان نه چشم طمع دارم نه تقاضایی دارم فقط و فقط نظرم مصالح ممکلت است و آن کارهایی که باید اقدام کنند و بنده خودم روی عقیده شخصی خودم به هیچ وجه قبول نخواهم کرد که ما نخواستیم یا نتوانستیم اینها را ما قبول نمی­کنیم  اوضاع خیلی وخیم است جنگ هم دارد تمام می­شود احتمال دارد بعد از یک ماه یا دو ماه یا شش­ماه جنگ تمام شود و ما مثل شعر آن شاعر که گفت:

ما در میان قافله مشغول خواب ناز در فکر این نیستیم که باید برای انجمن صلح و نمایندگان صلح کی­ها را بفرستیم  اول چیزی که به عقیده بنده در این مملکت مورد نیاز عمومی است امنیت است این امنیت را هر کس که به ایران علاقه­مند است هر عقیده­ای هر فکری هر مسلکی دارد و هر مذهبی دارد

+++

وقتی که اسم ایرانی رویش گذاشته شده باشد باید علاقه­مند باشد ( صحیح است ) امروز مملکت ما در یک خطرات بزرگی دچار شده و واقعاً نسل آینده به ما لعنت خواهند فرستاد تاریخ را نمی­گویم شش هزار سال ولی از آنچه مسجل است و مبرهن است دو هزار و پانصد سال است این ایران استقلال داشته است و برای ما نهایت بی­شرفی و بی­حیثیتی و واقعاً از انسانیت دور است که این رویه دو هزار و پانصد ساله را ما در این مملکت به باد بدهیم و این دست خودمان است ایران دشمن خارجی ندارد هر کس در دنیا منافع خصوصی و عمومی خودش را حفظ می­کند من از هیچ کس در دنیا چشم داشت ندارم که به ایران کمک بکند هر کس منافع خودش را حفظ می­کند و استفاده از موقع می­کند و دشمن ایرانی همیشه ایرانی بوده است و آن هم جهل و بدبختی است و خوشبختانه در این مملکت ما مذهبی که داریم تمام ایرانی­ها را زیر بیرق اسلام جمع کرده است و ما مسلمان هستیم و شیعه هستیم و ایرانی هستیم  ایرانیت برای ما و شیعگی هم با آن توأم شده و ما را دارای قوه­ای  کرده که نمی­توانیم از آن دست برداریم و باید همه به هم دست بدهیم آقایان اینجا می­گویندکه فلان دسته دارای فلان مسلک است آقایان توده را هم می­گویم دارای یک مسلکی هستند و یک حزبی هستند تمام این آقایان ایرانی هستند و به همان اندازه که ما به این آب و خاک علاقه داریم آنها هم دارند و همه کس علاقه به این آب و خاک  باید داشته باشد و امروز مملکت مثل یک خانه می­ماند که خدا نکرده آتش گرفته باشد وقتی که یک خانه آتش  گرفت اهالی که در آن خانه هستند نمی­گویند که تو فلان هستی یا فلان اول باید آتش­خانه را خاموش کنند بعد که خاموش شد و کارها درست شد آن وقت باید بیاییم بگوییم شما در فلان جا بنیشیند بنده در فلان جا یا فلان اتاق یا این که فلان جا مال من است فلان جا مال شما پس مقصود همه چنان که آقای دکتر کشاورز هم فرمودند اساسش یکی است  و هیچ کس در این موضوع اختلاف­نظر سیاسی ندارد و ایران برای همه است و همه برای ایران (صحیح است ) حالا آمدیم و ببینیم چه لازم داریم؟ امروز برای این که ایران مامصون و محفوظ از تمام مصائب و بدبختی­ها بماند اولین نقطه­نظر که باید ما تمام همه جد و جهد خودمان را مصروف کنیم امنیت است وقتی که مملکت امنیت نداشته باشد هیچ ندارد و تمام ادوار سابق به اندازه­ای که ممکن بود  همیشه ایران دچار بدبختی شده در نتیجه عدم امنیت بوده به جهت این که همیشه استفاده و سوء استفاده از نبودن امنیت بوده است یعنی وقتی که مملکت در آسودگی و امنیت زندگی بکند برای آنهایی که می‌خواهند در بعضی کارها دخالت بکنند فرصتی نخواهد بود، و امنیت هم درست نمی­شود مگر این که یک حکومتی قادر و لایق باشد سرکار باشد بنده می­خواهم از این آقایان وزرا بپرسم که خوب ما خواهش کردیم آقایان وزرا آمدند اینجا و اکثریت هم به شما رأی داد شما پیش وجدان خودتان، چون هر کس خودش بهتر می­شناسد، واقعاً قادر و لایق هستید که این بار را به منزل برسانید در همین اولین مرحله بگویید که بله ما قادر و لایق هستیم و می­توانیم این بار را به منزل برسانیم و ما تمام اختیارات را به شما می­دهیم و هر کس در هر وزارتخانه که بهتر بتواند کار بکند بگوید آقا فلان وزارتخانه را بهتر می­توانم اداره بکنم یا فلان کار را می­توانم سرکشی کنم امنیت برای این است آن روز بنده خیلی افسوس خوردم که بعضی­ها اینجا یک صحبت‌هایی کردند بنده معتقدم که هر ایرانی باید علاقه­مند به نظام وظیفه باشد و این مملکت باید قشون داشته باشد اگر قشون نباشد مملکت امن نیست مملکت هرج و مرج می­شود و از هر سری یک ترانه و از هر دهنی یک سخنی بیرون می­آید باید قشون داشته باشیم عدم انتظام یک اداره و نبودن اشخاصی لایق در سر کارها دلیل نمی­شود به این که یک مؤسسه یا یک فکری غلط باشد نظام وظیفه در این مملکت حتماً لازم است و این مملکت باید حتماً ‌قشون داشته باشد مگر این که نظام وظیفه مخالف عقیده بعضی­ها باشد که نمی­توانند با بودن قشون بعضی مرام­های خائنانه خودشان را اجرا کنند باید قشون باشد. باید مملکت امن باشد،  و آن نواقصی را که دارد باید مرتفع  بکنند و این دولتی که حالا هست بنده

+++

تصور می­کنم بتوانند آن نواقص را از بین ببرند به جهت این که تمام محظورات رفع خواهد شد و یک اکثریت کاملی هم رأی خواهند داد زیرا تمام ملت چشمش به مجلس است و این مجلس هم می­خواهد یک اکثریتی به این دولت بدهد که تمام منافع عمومی و خصوصی ملت را در نظر بگیرد چیزی که باید در اینجا حکمفرما باشد بعضی­ها می­گویند یک دیکتاتور شخصی باشد یا یک دیکتاتور جمعی باشد بنده نه دیکتاتور جمعی را می­شناسم نه دیکتاتور شخصی را دیکتاتور در این مملکت باید قانون باشد قانون را هر کس اجرا کرد باید اجر ببیند و هر کس از قانون خارج شد باید مجازات ببیند وقتی در مملکت قانون اجرا شد و استثنائی قائل نشدند آن دیکتاتور مملکت قانون است آن دیکتاتوری نیست وقتی که قانون عمومیت پیدا کرد اگر صعوبتی پیدا شد آن صعوبت این قدرها صدمه نمیزند. این استقلالقضات اگر چه بعضی از آقایان راجع به استقلال قضات یک صحبت­هایی کردند و بنده هم می­خواستم یک عرض مختصری در اینجا بکنم وقتی در کوچه صحبت­هایی می­شود انعکاسش اهمیت ندارد ولی در بعضی جاها و مجالس و از آن دهان­ها بیرون بیاید انعکاسش بد است و به حیثیت و استقلال ممکت بر می­خورد مملکتی که قضاتش را تخطئه بکنند و بگویند قضاتش دزد است خیلی بد است و بنده تصور نمی­کنم بلکه یقین دارم که قاضی دزد نیست اگر یک دزدی خدای نکرده به لباس قاضی دولت در آمده است آن قاضی نیست یک دفعه اینجا راجع به مستخدمین دولت صحبت بود بنده عرض کردم آقا مستخدم دولت دزد نیست شما دزدها را آوردید مستخدم دولت کردید و الّا امروز در مملکت ما قضات صالح و پاکدامن هستند و هیچ کس هم از آنها شکایتی ندارد و همیشه هم تابع قانون بوده­اند مثلاً ملاحظه بفرمایید چون که آقایان فرمودند برای فلان کار فلان قاضی را تعیین می­کردند پس معلوم می­شود که آن قاضی، قاضی نبوده است و برای این که فلان کار فلان جور بشود فلان شخص را معین می­کنند پس قاضی را نگویید فلان شخص را بگویید ما بین قضات ما آقایان، ‌تمام قضات را عرض می­کنم، منزه هستند، مبری هستند پاکدامن هستند البته یک وقت می­شود که تمام معصوم نیستند آن وقت اداره انتظامات دارد و یک شخص مبرزی در رأس محکمه انتظامات هست که تا امروز هیچ کس راجع به آن شخص صحبتی نکرده ( صحیح است) اگر این طور باشد آن اداره انتظامات هست آنها را تعقیب می­کنند. مطلب دیگری که در برنامه نوشته شده از کلیه عوامل و آثاری که مخل امنیت و نظم باشد، این یک قدری کش­دار است ولی امروز چون جنگ است و یک چیزی که بنده تا به حال چندین دفعه گفتم در دوره دوازدهم و سیزدهم هم عرض کردم ما در میان ممالک یا مجتهد هستیم یا مقلد مجتهد که نیستیم پس باید مقلد باشیم در تمام ممالک در موقع جنگ قوانین مخصوصی وضع کرده­اند بنده در اول جنگ در  سال تمام در خارجه بودم بمباردمان پاریس و برلن را دیدم در آن موقع تمام قوانینی که سابق بود از بین رفت و قوانین جنگی جایش آمد مثلاً در آلمان قرار گذاشته بودند که نفری در سال یک پالتو داشته باشد یک کفش زمستانی یک کفش تابستانی آنجا به این درجه سخت‌گیری می­کردند که اگر یک نفر می­رفت در آن اداره که کفش می­دهند و کفش لازم نداشت می­گفت یک جفت کفش لازم دارم او را مجازات خائن می­کردند می­گفتند شما که می­دانید امروز جنگ است و مملکت آلمان محتاج به کفش است و شما می‌خواهید سوءاستفاده بکنید محکوم می­کردند آنها را و حتی محکوم به اعدام هم می­کردند در فرانسه یک اسپکولاتور بود که نمی­دانم بر خلاف مصالح چکار کرده بود او را بردند و اعدام کردند در مملکت ما بر خلاف سایر جاها این قوانین وضع نشده و اگر وضع شده اجرا نشده و بعد از این باید اجرا شود( دکتر کشاورز-جنگ که تمام شد ) کوشش برای تثبیت قیمت­ها و ارزانی: بنده امروز یک گله دارم از تجار خودمان، بنده اولاً با انحصار مخالف هستم. در آن موقع که می­بایستی مملکت آزادی داشته باشد ما انحصار را قبول کردیم به قول اقتصادیون خواستیم یک مملکت او پارسی

+++

درست بکنیم یعنی هر چیزی که لازم داریم خودمان درست بکنیم یعنی خودمان هم صنعتی باشیم و هم فلاحتی و هیچ چیز وارد نکنیم در صورتی که این مملکت نمی‌تواند این طور باشد آمدند مردم را اجبار کردند آن وقت که مملکت انحصار لازم نداشت انحصاری کردند و دچار این بدبختی­ها شدند که مملکت تمام قوه اقتصادی و بنیه اقتصادی خودش را به باد داد و تمام نتیجه این شرکت­هایی است که تشکیل شد و مردم را اجبار کردند و این نبود مگر این که در تحت عوامل دیکتاتوری بود و خیال می‌کردند با زور می­توانند مملکت را صنعتی قلمداد کنند آن وقت پارچه­های خارجی خیلی ارزان و خوب بود و حتی در مجلس هم قانون گذاشتند که وکلای مجلس و مستخدمین  ادارات پارچه­های وطنی تهیه بکنند ما تمام آن صدمات را کشیدیم تمام آن بدبختی­ها را دیدیم برای این که مملکت صنعتی بشود و یکی هم لاعلاج بودیم حال موقعی بود که ما بتوانیم از این کارخانه­ها استفاده کنیم در عوض آن خوبی­ها با ما این طور کردند اگر آن روز از آنها نگهداری نمی­کردیم امروز آن کارخانه­ها یک بر هزار نمی­توانستند استفاده کنند. من از یک کارخانه­چی پرسیدم فردا که سرحدات باز خواهد شد و ما دیگر آن دولت را نخواهیم داشت که سرحدات ما را ببندد و ما خودمان در یک  چهار دیواری زندگی  کنیم شما باید یک اصولی را رعایت کنید که بتوانید روی رقابت با خارجه کار بکنید جواب داد که ما یک در پانصد قیمت کارخانه را در آوردیم و این حقیقت دارد اینجا آقای وزیر فرهنگ حاضر است، شاگردانی که بیچاره­ها بی­بضاعت بودند پدر و مادرشان قوه خرید نداشته نمی­گذاشتند پارچه­های فرنگی که ذرعی هفت هزار هشت هزار بود بخرند و مجبور می­کردند که از کارخانه­های کازرونی و غیره آن پارچه­های آبی رنگ را بخرند متری بیست و شش ­قران بیست و هفت قران حالا آنها را می­فروشند پنجاه تومان شصت تومان این قانون لازم دارد که این اشخاص را بیاورند و دم دیوار بگذارند بگویند شما که خون مملکت را مکیدید و حالا در موقع بدبختی با این مملکت بازی می­کنید شما خائن مملکت هستید و اعدانمشان کنند (صحیح است) چیزهایی است که ما به الاحتیاج مردم است و نمی­شود از آنها استفاده کرد یکی از آنها دوا است یکی از آنها کفش است یکی از آنها آبا است یکی از آنها پوشاک است یعنی تمام این چیزهایی که ما به­الاحتیاج مملکت است کسانی که سوءاستفاده می­کنند خائن هستند جانی هستند آنها باید اعدام بشوند ( دکتر کشاورز- پس کی عملی خواهدشد؟) انشاءالله عملی خواهد شد ولی آن طوری که شما می­گویید عملی  نخواهد شد (فداکار- هیچ کاری درست نخواهد شد). نخیر انشاءالله باز هم عملی خواهد شد (دکتر کشاورز-شما هم­تان رأی اعتماد به دولت است ) بلی به جهت این که ما خودمان پشتیبانی دادیم به دولت ولی ما نمی­دانیم تاکنون چرا این قانون احتکار عملی نشده است ( دکتر کشاورز-احتکار عملی شده) بلی احتکار عملی شده منع احتکار عملی نشده شنیدم بنده در اینجا آقایانی که در اینجا هستند و دیوان کیفر هم عضویت داشتند چندین هزار دوسیه منع احتکار آنجا راکد مانده است و چرا آنها را اجرا نمی­کنید آقای وزیر دادگستری شما مرد شجاعی هستید خواهش می­کنم شما اینها را بیاورید و به جریان بیندازید یا این که بفرمایید که قبلاً کسی که این حرف را در مجلس زده یا باید ثابت بکند یا باید مدرک بخواهد از وزارت دادگستری که این حرف را زده بنده یقین ندارم ولی این طور می­گویند که تا به حال یک نفر محتکر از آن محتکرهای مشهور یا از آن استفاده­چی­ها را محکوم نکرده­اند به دو سال حبس به پنج سال حبس یا به یک میلیون تومان جریمه اکثریت اینها را از دولت می­خواهد.

شروع به اجرای قانون تعلیمات اجباری و تجدید نظر در برنامه­های تحصیلی تعلیمات اجباری یکی از آن دو چیز است که لازم و ملزوم مملکت است یکی بهداری است و یکی تعلیمات اجباری مملکتی که افرادش سواد ندارد مملکتی که نمی­تواند بد را ازخوب و خوب را از بد تشخیص بدهد حق حیات ندارد

+++

و خوشبختانه ایران را که تاکنون ایرانیت و وطن­پرستی نگه داشته و الّا اگر با این تعلیم و تربیت بود بایستی مدت­ها قبل ما منقرض شده باشیم به جهت این که آن طوری که در دنیا امروزه مشهور و معروف است ما تعلیم و تربیت نداریم و این مملکت 15 میلیون یا 14 میلیونی تصور نمی­کنم که صدی پانزده یا صدی بیست با سواد داشته باشد پس وزارت فرهنگ مجبور است که این قانون را عملی بکند ولی ما همیشه تزئینات را بیشتر دوست داریم تا چیزهایی­ که اساسی باشد اگر بنده یک اعتراضی یک از آن اعتراضاتی که به دولت­های سابق و 20 ساله دارم و بعد می­گویم بلکه تعمدی در کار بوده است برای این که در تمام شئون در ایران یک حرکتی شده یک عماراتی ساخته شده راه آهن ساخته شده ولی در عرض این بیست سال وزارت فرهنگ 5 میلیون یا 6 میلیون بودجه­اش بوده و برای بهداری هم 5 یا شش میلیون تومان برای 15 میلیون نفر که هر نفری یک قران شش عباسی می­رسد و با این پول بهداری درست نمی­شود در صورتی که کاخ­های باعظمت ساخته­اند در هر یکی ده دوازده میلیون خرج شده ولی مملکتی که بهداری نداشته باشد مملکتی که فرهنگ نداشته باشد قابل زندگی نیست نمی­تواند زندگی بکند و اینها را اول از مدارس باید شروع بکند و مدارس بدون معلم نمی­شود مثلاً یک نفر را از خارج می­آورند 60 تومان 40 تومان حقوق می­دهند این حالا مبلغ زیادش است در دهات آدم هست که ماهی سه تومان 4 تومان به او می­دهند برای این که معلم بشود در آذر شهر یک نفر هست که رئیس مدرسه است و رئیس فرهنگ آنجا هم هست تازه دارد 100 تومان حقوق می­گیرد با این وضع نمی‌شود معلمی کرد از امروز اگر آقای وزیر فرهنگ ملاحظه بفرمایند اگر واقعاً دانشسراهای قابل و لایق تهیه کنید که بتوانند معلمین خوب،معلم­هایی که قابل و لایق باشند و بتوانند اطفال را خوب تربیت کنند مهم­ترین قدم­ها را برداشته­اند اساس را اول باید درست کرد اول باید از معلمین  شروع بکنید و باید از آن دانشسراها استفاده کرد و بهتر است که اول معلمین را حاضر کرد بعد بچه­ها را به دست آنها داد و بنده اهمیت این متد را برای مدرسه ابتدایی بیشتر می­دانم تا به مدرسه متوسطه به جهت این که پایه از آنجا است و اگر بچه از مدرسه ابتدایی بد اخلاق شود تا آخر می‌رود به بد اخلاقی ولی اگر یک معلم خوب در مدرسه ابتدایی شروع کرد این بچه‌هایی را که مثل موم هستند درست کرد و ایرانی خوب تربیت کرد تا آخر همان طور درست می­مانند و این هم باید با معلمین و آموزگاران خوب درست بشود در تبریز می­گویند با هو حلوا نمی­شود درست کرد باید شکر باشد آرد هم باشد بدبختانه حالا نه شکر هست نه آرد ولی آن طوری که لازم است حضرتعالی باید در تهیه آموزگار باشید و آموزگار تهیه کنید این قدر به دانشگاه و دبیرستان اهمیت ندهید به مدرسه ابتدایی اهمیت بدهید آقای نراقی بهتر اطلاع دارند معلم مدرسه ابتدایی باید معلم خوب باشد معلم حقیقی باشد و معلمی باشد که اقلاً 40 تا 35 سال داشته باشد یک بچه پانزده شانزده یا بیست ­ساله نمی­تواند معلم بشود و بچه­ها را هم بد اخلاق کند عرض می­کنم که آن روز آقای دکتر کشاورز که با بنده خیلی خیلی دوست هستند و التفات دارند یک حمله خیلی خیلی بی­جایی به آقای نخست­وزیر و به هیئت دولت کردند و فرمودند که دولت پیاله فروشی را دایر کرده است آقا این کار دولت نیست ممکن است از این قبیل چیزها در موقعی که می­خواهند نفی صحبت بکنند استفاده کرد( دکتر کشاورز- شما مثبت صحبت می­کنید؟!) این کار شهرداری است و کار انجمن شهرداری (فداکار-شهردار را کی کمک می­کند) ملاحظه بفرمایید بنده هم در دوره سیزدهم چندین مرتبه اصلاً به فروش عرق و پیاله­فروشی اعتراض کردم من خودم بر علیه آن هستم همچنین در مورد منع کشت و استعمال تریاک بنده خیلی تمجید می­کنم حضرتعالی را تریاک از آن چیزهایی است که اگر سالی صد میلیون 200 میلیون سیصد میلیون هم برای دولت منفعت داشته باشد باید این تریاک از بین برود در این مملکت ( صحیح است) اگر چه دولتی که میلیارد تومان برای بودجه مملکت قرض بکند و اگر در عرض یک سال این مخارج را دولت بکند باید این خرج را متحمل بشود و تریاک را از بین ببرد همچنین نوشابه

+++

فروشی و عرق­کشی حتی جنابعالی هم بهتر از بنده می­دانید عرقی که سابقاً در اینجا تهیه می­کردند یک روز در اینجا در کمیسیون بودجه قدیم نمی­دانم دکتر بهرامی بود یا کسی دیگر می­گفت عرقی که امروز تهیه می­کنند  سم است ( دکتر کشاورز-بنده چون نمی­خورم نمی­دانم) به جهت این که اصلاً از ملاسی که از کارخانه قند به دست می­آید تهیه می­شود و این سم است این را ما از دولت می­خواهیم عرض کنم در مملکت حالا دولت اول چیزی که باید مرتب کند قشون منظم است و آن دست­های ناپاکی که در مملکت حالا شروع کرده­اند به عوامل مختلف به اسامی مختلف مردم را بر علیه همدیگر تحریک می­کنند و تصور می­کنم اینها از یک سرچشمه آب می­خورد و این را باید آقای رئیس­الوزرا مخصوصاً آقای وزیر کشور در نظر گرفته باشند و حالا قریب پنجاه شصت سال بود یا چهل پنجاه سال که همچو چیزی نبوده است که در فلانجا بریزند فلان خانه را غارت بکنند به اسم این که فلان کس فلان کاره است اینها یک مرکزیتی پیدا کرده ­است و می­خواهند مردم را از بین ببرند و یک کانون فسادی در اینجا درست بکنند حالا بدون این که این ترتیب ادامه پیدا کند شما باید آن عوامل را از بین ببرید آن تخم را بشکنید و این هم خیلی آسان است و آنهایی که محرک این کار هستند به اندازه جسور هستند که خودشان  را نشان می‌دهند و این هم یک اندازه ارتباط دارد با مطبوعات برای این که در قانون هست که کتب ضاله بر علیه  مذهب رسمی ایران قدغن است اینجا بعضی کتب چاپ می­شود دولت اینجا عوض این که چاپخانه را ببندد و مؤسس را بگیرد تلگراف می­کند به ولایات که فلان روزنامه و کتاب را جلوگیری بکنید اصلاً شما باید در اینجا جلوگیری بکنید نه در ولایات در ولایات می­رود مردم را محرک می­شود در این موقع که امروز واقعاً‌ مردم گرسنه هستند ناراضی هستند و عصبانی می­شوند یکی از این چیزها نوشته­های آقای صفوی است شما نباید بگذارید اینها را اینجا طبع بکنند باید به چاپخانه­ها قدغن کنید که نوشته­های ایشان را چاپ نکنند ( بعضی از نمایندگان- کسروی یا صفوی ) مذهب ایران مذهب اثنی­عشری است و اسلام است و هرکسی بر علیه او اقدام کرد و بد نوشت او خائن مملکت است و مجازات باید بشود.

یکی از نمایندگان- صفوی نیست آقا. کسروی است .

ثقة­الاسلامی- بلی کسروی است بله آقا ببخشید و همچنین بعضی چیزهای دیگر. آقای رئیس­الوزرا بنده یکی از آن اشخاصی هستم که در انقلابات بزرگ خودم شرکت کردم و می­دانم وقتی بخواهند یک مملکت را منقلب بکنند همین دستگاهی که اینجا به کار افتاده است در آنجا هم به کار افتاده بود این القا شبهات را ما می­دانیم آقایان مطبوعات که واقعاً ‌در وطن­پرستی­شان شک و شبهه نیست و البته اینها منور افکار عامه ایرانی هستند و خودشان هم ایرانی هستند بعضی چیزها بعضی وقت­ها می‌نویسند که مخالف امنیت مملکت است می­نویسند بریزد بچاپید ‌خراب کنید بکشید اینها صحیح نیست اینها بر خلاف امنیت مملکت است باید مردم را هدایت کرد وقتی که به یک عده مردم گرسنه بگویید بریزید بچاپید خراب کنید بکشید این خطرناک است در یک مملکتی مثل ایران یا در هر جا امروز در انگلیس هم اگر یک روزنامه بردارد بنویسد: بریزید بچاپید بکشید در آن روزنامه را می­بندند و آن شخص را مجازات می‌کنند و جرمش می­کنند امروز باید این دست­های ناپاک و خطرناک را از ایران دور کرد و اصلاً ‌مرکز فساد را ویران کرد و این هم نمی­شود مگر با قانون و آن قانون هم نمی­شود مگر آن که واقعاً با دست­های پاک اجرا بشود یکی دیگر از آن کارهایی که امروز مملکت ما محتاج است وزارت کشاورزی است بنده تصور می­کنم وقتی که اداره کشاورزی بود مردم از آن بیشتر  استفاده می­کردند تا حالا که وزارتخانه شده است مثلاً این وزارت کشاورزی در تبریز یک اداره پنبه است یک اداره دفع آفات است و یک اداره کشاورزی سه تا اداره است در تمام ایالات آذربایجان هم سه تا اداره است وزارت کشاورزی باید منحصر باشد به دفع آفات حیوانی و نباتی و یکی هم راهنمایی برای تخم بذر برای کشاورزان و آنچه لازم است برای او باید کمک کرد و یک چیزهایی خارق‌العاده در ممکلت ما هست املاک خالصه که بایستی در دست کشاورزان باشد و اداره کشاورزی از آنها استفاده بکند رفته به دست وزارت دارایی افتاده که

+++

آنها از تمام املاک ممکت خراب­تر شده اداره کشاورزی اینجا خالصه­هایی را که اطراف کرج هستند آنها را فروخت به ثمن بخس و خودش رفته آنجا برای فرم مدل­ده اجاره کرده است اینها یک چیزهایی است که به کشاورزی مربوط است جلوگیری از اختلاس در ادارات و اجرای قانون مجازات شدید در باره مختلسین عرض کنم یکی از آن چیزهایی که واقعاً آدم نمی­تواند تحمل بکند این است که وزرای ما تاکنون نتوانسته­اند از اختلاس در ادارات جلوگیری بکنند بلکه بعضی­ها تشویق می­کنند چنان که یک وزیری که مأمور یک وزارتخانه می­شود مسئول تمام کارهایی است که در آن وزارتخانه انجام می­شود وقتی که شاه سابق می­رفت وزارت پیشه و هنر و یکی از آنجاهایی بود که می­شود گفت 500 میلیون 600 میلیون دارایی آنجا بود یعنی کارخانه­هایی که در آنجا بود و حالا چهار وزیر در آنجا عوض شده است بنده می­خواهم بدانم که آقای رئیس­الوزراگرچه ما با آقای دکتر نخعی اطمینان کامل داریم آقای رئیس­الوزرا باید کمیسیون خیلی جدی از اشخاص بی­غرض تشکیل بدهند و این کارها را رسیدگی بکنند به عقیده بنده در وزارت پیشه و هنر قریب 300 میلیون اقلاً ‌و 600 میلیون اکثراً اختلاس شده است به جهت این که مثلاً یکی از کارخانه­های پیشه و هنر از بین رفته است و خود وزارت پیشه و هنر نمی­داند که آن کارخانه بوده است یا نه مثلاً یک چیزی است که حضرتعالی تعجب خواهید کرد قبل از آن که شاه سابق برود در 1318 یا 1319 یک انبار بزرگ صد در صد تمام رنگ بوده است که از خارج وارد کرده­اند و چندین میلیون تومان پول داده­اند این رنگ­ها برای ده سال ایران کفایت می­کرد امروز این رنگ‌ها در این مملکت وجود ندارد کجا رفته است؟ آن صندوق­هایی که مال دولت  بوده و به اسم دولت از بندر پهلوی آورده­اند اینجا اینها از بین رفته و حیف و میل شده اینها کجا رفته است و مختلسین آن کی­ها هستند مختلسین را پیدا کنید و بدهید قیمت اینها برای این مملکت خیلی پول است 50 میلیون و 60 میلیون برای این مملکت خیلی پول است برای یک مملکت فقیری 300 میلیون تومان خیلی زیاد است در وزارت دارایی آقای زرین­کفش چندین سال قبل 12 هزار تن آهن بود حالا یعنی در اوایل دوره سیزدهم مجلس در وزارت دارایی‌ 6000 تن آهن بود ه 6 هزار تن آهن با قیمت امروزی می­شود تقریباً ‌دویست میلیون تومان این پول کجا رفته-کجا پریده تمام اینها را باید حسابش را بدهید آن وزیری که در آن موقع اینها را تحویل گرفت و تحویل داد باید مجازات بشود ( یکی از نمایندگان- عده کافی نیست) (امینی-حالا خستگی­تان را در بفرمایید) چرا خستگی در بکنیم( امینی- مقصودم این بود که خلاصه بفرمایید) ( در این موقع عده کافی شد) دیروز آقای دکتر کشاورز فرمودند که قریباً چند هزار نفر کارگر با رفتن متحدین و متفقین ما بیکار خواهند شد این درست است ولی در حقیقت اگر نگاه بکنیم آنها کارگر نبودند آنها دهاتی بودند در این موقع آمده بودند و وقتی که آنها رفتند اینها هم به دهات خودشان برمی­گردند و دولت باید نظر داشته باشد که آنها را به دهات خودشان جا به ­جا بکند ( مهندس فریور- کارگری که آمد کار کرد دیگر به دهات برنمی­گردد) بله ولی بالاخره دهاتی بوده است ( مهندس فریور- بنده هم شاید اصلاً ‌دهاتی باشم این که دلیل نشد) عرض کنم موضوع دیگر هم راجع به بهداری است سه موضع بود یکی راجع به امنیت یکی ارزانی جنس یکی هم راجع به بهداری. بهداری امروز اسماً ‌هست و رسما‌ً نیست (فداکار- آقا خسته شده­اند و می‌روند) چرا؟ برای این که بنده اینجا منفی صحبت نمی­کنم وقتی که فحش نمی‌دهم خسته می­شوند می­روند مثل روزنامه­ها روزنامه­هایی که قدری تند می‌نویسند خریدارشان بیشتر است بنده هم اگر منفی صحبت می­کردم که آقای رئیس­الوزرا چرا فلان کار را نکردید فلان موضوع را توجه نفرمودید خسته نمی­شدند( فداکار- آقای ثقة­الاسلامی بنده حقیقت را عرض کردم) بله ممنونم. راجع به بهداری ،بهداری یکی از آن چیزهایی است که مملکت به آن محتاج است مملکتی که آدم صحیح­المزاج نداشته باشد به درد نمی­خورد  بودجه بهداری ما کم است و این پولی را که

+++

می­دهند فقط صرف ادارات می­شود نه به مردم دوا می­شود نه مریضخانه می­شود نه به مردم چیزی می­شود و این مملکتی که اقلاً باید صدی ده عایدات خودش را به بهداری صرف بکند و این پولی که امروز به بهداری داده  می­شود کفایت نمی­کند برای بهداری و وکلا که نمی­توانند پیشنهاد خرج بکنند ولی دولت باید خودش در نظر بگیرد بهداری و فرهنگ را باید امروز آقا آن 5/2 میلیون را همچنان که  آقای نراقی فرمودند و آن 5/2 میلیون کم است و بعضی چیزها را بتوانند کسر بکنند و از اختلاسات جلوگیری بکنند پنج میلیون می­شود تهیه کرد که راجع به بهداری  و فرهنگ صرف شود عرض کنم از حالا دولت باید در نظر بگیرد که نگوید که بغتاً شد و من نتوانستم خودم را حاضر بکنم چون این در ایران سابقه داشته است این متفقین ما که امروز در ایران هستند یک روزی انشاءالله خواهند رفت بعد از 6 ماه بعد از هفت ماه  بعد از یک سال و این بناهایی که اینجا درست کرده­اند و خواهند گذاشت شما باید یک تشکیلاتی بدهید که این بناها از بین نرود به جهت این که شاه سابق این همه کارخانه­هایی که هست و این همه بناهایی که ساخت دارد از بین می­رود و آن هتل­هایی که ساخته­اند دارد از بین می­رود هتل­ها را اجاره داده­اند به ثمن بخس هیچ جای دنیا سابقه نداشته است که یک هتلی را با مبل و اثاثیه اجاره بدهند آن هم یک چیزی که ده هزار تومان قیمت داشته باشد بدهند به 1000 تومان و در آنجا چه اثاثیه و چه نفایسی بود

ولی حالا از بین رفته است و در هیچ جای دنیا معمول نیست که هتل را با اثاثیه اجاره بدهند. بعد از دو سال هیچ یک از اثاثیه باقی نمانده بود یک روز رفتم در همین هتل دربند گفتم این اثاثیه­ای که بود کجا رفت قالی­ها چطور شد گفتند بالا گذاشته­ایم ،گفتم کجا بالا گذاشته­اید؟ آقا این اثاثیه بعد از این که یکی دو سال گذشت تبدیل به احسن خواهد شد یعنی به منفعت آن کسی که اجاره کرده است از بین می­رود و راجع به املاک واگذاری، املاک واگذاری را نه به مردم دادند و نه دولت خودش تصرف کرده که در اینجا عوض این که دولت منفعت بکند ضرر کرده است و یکی هم راجع به کارخانه­جات است که باید آنها را در نظر بگیریم و بنده و رفقایم چنان که عرض کردم این اکثریت از صمیم قلب وجداناً به شما رأی می­دهیم و شما باید آن طوری که لازم است و خطراتی که متوجه است از آنها جلوگیری کنید.

رئیس- آقای دکتر مصدق مخالف­اند و پیشنهادی هم شده است که بعداً به عرض می­رسد.

دکتر مصدق- راجع به اسم­نویسی که یکی از نمایندگان محترم در مجلس مذاکره نمود لازم می­دانم عرض کنم که در جلسه 15شهریور که برنامه دولت جزء دستور جلسه بعد شد از آقای رئیس درخواست نمودم که به من اجازه نطق بدهند جلسه خاتمه یافت و آقای نراقی در خارج از جلسه فرمودند که درخواست شما در درجه اول و درخواست من در درجه دویم قرار گرفت و شماره 1و 2 روی درخواست ما نوشته شد بعد شنیدم که نمایندگان باید روزی که برنامه مطرح می­شود از اول ساعت اداری به بعد اسم­نویسی کنند دوشنبه 20 شهریور یک ربع قبل از ساعت اداری دیدیم ورقه­ای به دیوار الصاق شده و آقای سید محمد طباطبایی در درجه اول و عده­ای بعد از ایشان نام خود را نوشته­اند چون ممکن بودکه به واسطه رأی در کفایت مذاکرات نوبت به من نرسد و مطالب من ناگفته بماند اسم خود را در ستون موافق نوشت و ساعت اداری رسید و آقای طوسی ورقه دیگری ارائه دادند و فرمودند  قبل از ساعت اداری نمی‌بایست ورقه به دیوار الصاق شود ورقه­ای که باید اسم­نویسی شود این است شما هم اسم خود را در آن بنویسید یعنی هم برای این که معلوم بشود کدام یک از دو ورقه مقدم خواهد شد اسم خود را در ورقه ثانوی نوشت و خدمت آقای رئیس عرض کردم که امضای من در ستون موافق ورقه اول حاکی از موافقت نیست و نمی‌دانم این کار چه اهمیتی داشت که باید موقع مذاکره در برنامه جزو مذاکرات مجلس شود از افشای پیشنهادی که من برای امضا آقای اقا سید محمد طباطبایی که در دست اقلیت بودند ارائه نمودم گله­مندم زیرا که باعث شد من از رویه­ای که تاکنون داشته­ایم صرف­نظر نمایم راجع به تمایلی که نسبت به آقای نخست وزیر اظهار شده در مجلس

+++

دو عقیده است گروهی معتقدند که فراکسیون آزادی و اتحاد ملی و میهن که اکثریت را تشکیل می­دهند و به ایشان اظهار تمایل نموده­اند تمایل حقیقی مجلس است و گروه دیگر می­گویند که چون فراکسیون­ها به اتفاق آراء اظهار تمایل ننموده و در هر فراکسیون جمعی به ایشان رأی نداده­اند هر گاه عدد مخالفین از مجموع اعضا سه فراکسیون کسر شود اکثریت مجلس به ایشان تمایل نداشته است و باید طبق سابقه جلسه­ای مرکب از تمام  نمایندگان تشکیل و تمایل مجلس معلوم شود چنانچه حائز اکثریت شدند به نخست­وزیری منصوب شوند و وزرا‌ خود را به مجلس معرفی کنند و حتی بعضی این طور می­گویند که هر عملی که از این دولت صادر شود اگر برنامه او تثبیت نشد قانونی تلقی نخواهد شد. یکی از نمایندگان منفرد اظهار نمودند که در سایر ممالک هر فراکسیونی عقیده خود را اظهار می­کند و اعضای مجلس برای اظهار تمایل در یکجا جمع نمی­شوند که لازم می­دانند در این باب توضیحاتی عرض کنم در ممالکی احزاب بزرگ هست اظهار تمایل موضوع ندارد هر یک از احزاب سیاسی که در انتخابات حائز اکثریت شد دولت از آن حزب تشکیل می­شود و آنجایی که احزاب بزرگ نیست احزاب کوچک برای تشکیل اکثریت اتحاد می­کند و البته هر فراکسیون نظری حزب خود را اظهار می­کند و فراکسیون همه اکثریت و اقلیت ندارد در این صورت اخذ رأی در مجلس مورد ندارد ولی در این مجلس که انتخاب نمایندگان عموماً ‌حزبی نیست و باید افراد رأی بدهند قضیه فرق می­کند.

  1. عده زیادی از نمایندگان عضو فراکسیون­ها نیستند و منفردند و باید آنها هم رأی بدهند و اگر ندهند گذشته از این که از حق قانونی خود محروم می­شوند ممکن هست عده آراء فراکسیون­ها به نخست وزیر آن قدر نباشد که او بتواند به اتکای آنان آراء قبول مسئولیت کند.
  2. چون منفردین می­خواهند که رأی­شان مخفی باشد اگر با هم رأی ندهند و از هر کدام جداگانه رأی گرفته شود نظریه آنها تأمین نمی­شود و آنها را هم نمی­توان مجبور کرد که با هم رأی بدهند.
  3. موافقت هر فراکسیون با نخست­وزیر دلالت نمی­کند که تمام اعضا فراکسیون با او موافق باشند و تا عدد مخالفین از مجموع اعضا فراکسیون­ها کسر نشود تمایل حقیقی معلوم نمی­شود، پس بهتر آن است که تمام نمایندگان از اعضا فراکسیون­ها و منفردین همه در یک جا رأی بدهند تا در اکثریت مجلس اظهار تردید نشود. و آنجایی که هیچ کس نمی­تواند از حضور خودداری کند جلسه مجلس است بنابراین تا حد امکان باید کارهای مجلس را با قانون اساسی و نظامنامه تطبیق کرد و گفت که اصل 7 و 34 قانون اساسی راجع به رسیمت یافتن جلسات شامل این جلسه هم می­شود و باید هر کجا که سه چهارم اعضا حضور پیدا کند رأی گرفت تا اختلافاتی که اخیراً روی داده است نظایر پیدا نکند، از اظهار تمایل دو چیز مد نظر است .

اول- اگر شاه کسی را به سمت نخست­وزیر منصوب کرد و مجلس او را قبول نکرد ایجاد مشکلات نشود .

دوم- از اتلاف وقت جلوگیری شود زیرا لزوم ندارد که کسی که مورد توجه مجلس نیست اشخاصی را دور خود جمع کند و آنها را برای قبول کار دعوت نماید و بعد مجلس با دولت موافقت نکند ، پس مجلس غیر از اظهار تمایل نظریات دیگری نباید اعمال کند و تنظیم فهرست اسامی نامزدهای وزارت از طرف وکلا برای این که نخست وزیر وزرا از بین آنها را تعیین کند برخلاف اصل 28 متمم قانون اساسی است که می­گوید :

(قوای ثلاثه همیشه از یکدیگر منفصل و ممتاز خواهند بود) و همچنین مخالف اصل شصت یکم ، زیرا بر طبق اصل مزبور ( وزرا علاوه بر این که به تنهایی مسئول مشاغل مختص وزارت خود هستند به هیئت اتفاق نیز در کلیات امور مقابل مجلس مسئول و ضامن اعمال یکدیگرند )

وقتی که آقای نخست وزیر مجبور شود وزرا خود را از بین فهرست اسامی نمایندگان مجلس انتخاب کند چطور می­توان او را مسئول وزرا قرار داد و به همین جهات هم فراکسیون اتحاد ملی که در موضوع تمایل به فراکسیون

+++

میهن و آزادی ائتلاف داشت از تنظیم فهرست اسامی خودداری کرد مردم انتظار دارند که در این دوره دسته خاص و مستقلی

( ‌در این موقع دکتر مصدق قدری آب خواسته )

یک نفر از نمایندگان- آقا ماه رمضان است  .

دکتر مصدق- آقایان می­دانند بنده مریض هستم.

سید ضیاءالدین طباطبایی- تظاهر نباید کرد مملکت مملکت اسلامی است تظاهر نباید کرد(جمعی از نمایندگان- اشکالی ندارد مریض هستند)

یک نفر  از نمایندگان- ( خطاب به آقای سید ضیاءالدین ) شما تظاهر می­کنید .

دکتر مصدق- آقا بنده معذرت می­خواهم من مریضم و بیست­ سال است ،سی­ سال است بر حسب دستور طبیب روزه نمی­گیرم با حال مریض اگر کسی روزه بگیرد چون ضرر دارد بر خلاف قانون است .الضرورات تبیح‌المحضورات ( همهمه نمایندگان ) : ( کف زدند و ابراز احساس تماشاچیان  - زنگ ممتد رئیس )

رئیس- چند دقیقه تنفس داده می­شود.( در این موقع پنج دقیقه بعد از ظهر آقای رئیس صندلی ریاست را ترک و جلسه به عنوان تنفس تعطیل و پس از یک ربع ساعت مجدداً به ریاست آقای سید محمد صادق طباطبایی تشکیل گردید )

رئیس- دو ماده از نظامنامه داخلی مجلس که آقای طوسی قرائت می­نماید :

ماده 143- مخبرین جراید و تماشاچیان باید ساکت بنشینند و اگر از طرف یکی از آنها علامت تکذیب و یا تصدیق مشاهده شود فوراً ‌اخراج خواهد شد.

ماده 144- هر تماشاچی که باعث اغتشاش مذاکرات یا اختلال نظم شود فوراً به محاکم مرجع جلب می­شود.

رئیس- ماده دیگری هست که اگر رئیس ببیند مجلس از نظم خارج می­شود می­تواند مجلس را موقتاً ‌تعطیل کند زیرا بعضی از آقایان تماشاچیان غیر از لژ وسط مداخله کردند و با دست زدن (صحیح است ) و این مخالف با نظامنامه است این است که بنده برخواستم و حالا چون آقایان سابقه نداشتند با این مواد، قرار شد که این مواد قرائت شود ولی بعداً اگر از طرف بعضی از آقایان مخبرین و تماشاچیان تظاهراتی دیده شود به موجب قانونی داخلی مجلس فوراً توقیف یا اخراج خواهند شد( صحیح است‌) بفرمایید آقای دکتر مصدق .

دکتر مصدق- مردم انتظار دارند که در این دوره دسته خاص و مستقلی در مجلس باشد که با کارهای خوب موافقت کند و به هر پیشنهاد خوبی که افراد یا فراکسیون­ها می­نمایند و همچنین به لوایح خوب دولت رأی بدهد ولی اگر دولت لایحه­ای آورد که مضر باشد یا موضوع آن به قدری مهم باشد که مملکت را در خطر بگذارد اول به اکثریت اندرز دهد و جامعه را در بی­غرضی خود شاهد بگیرد و چنانچه اکثریت از راه لجاج موافقت نکرد از دو کار یکی را بکند اگر لایحه دولت از امور نظری است و هر فرد یا جمعی بر طبق عقیده و مرام خود نسبت به آن لایحه نظر خاصی دارد نظامات مجلس را رعایت کند و در مجلس بماند و هر کدام بر طبق عقیده خود رأی بدهند و قضاوت آن را به جامعه واگذارند و چنانچه لایحه مربوط به امری است که در کار مملکت اثر مهم و حیاتی دارد و برای مملکت مضر است و یا آن را در خطر می­گذارد در این صورت از جلسه خارج شوند و جلسه را از رسمیت بیندازند چه بسیار که در روابط بین‌المللی وارد می­شوند و اگر مجلس تصویب نکرد قوت قانونی ندارد و کان لم یکن فرض می­شود و در صورتی که مجلس تصویب نمود جای چون و چرا نیست و باید اجرا شود. همان طوری که در مجلس یک اکثریت ثابتی لازم است از دولت حمایت کند همان طور هم در این مجلس بخصوص یک اقلیت مستقل و قابل توجهی لازم است که در مواقع خطرناک از منافع مملکت دفاع نماید زیرا که نمایندگان مجلس سلاحی غیر از سؤال و استیضاح و امتناع از حضور در جلسه ( ابستروکسیون ) ندارند نسبت به امور گذشته سؤال می­کنند و استیضاح می­نماید و نسبت به امور آینده که دولت پیشنهاد می­نماید و موافق مصالح نیست از حضور در جلسه امتناع می­نماید و جلسه را از رسمیت می­اندازد

+++

و آنچه در قوه دارند می­کنند تا دولت لایحه خود را پس بگیرد و مسکوت گذاردن لایحه صلاح نیست، دولت­ها اغلب همین سیاست را به کار می­برند و چندی موضوع را تعقیب نمی­کنند تا از حرارت مخالفین بکاهند و با بعضی از آنها  بسازند زمینه که حاضر شد باز لایحه را در دستور بگذارند قبل از طرح لایحه نباید از جلسه خارج شد وقتی که در کلیات لایحه مباحثه می­شود باید تمام معایب و خطراتی که از تصویب آن متوجه می­شود گفت تا در مجلس سابقه بماند و از مذاکراتی که می­شود جامعه بتواند در موضوع قضاوت نماید و در موقعی که رأی برای مباحثه در مواد گرفته می­شود از جلسه خارج شد علت عدم موافقت من با ابستروکسیون این بود که موضوع آن مهم و حیاتی  نبود بر فرض این که اکثریت با منفردین موافقت می­کرد و در جلسه خصوصی اتخاذ رأی می­شد یکی از دو حال پیش می­آمد: یا اکثریت نصف به علاوه یک که نخست­وزیر آن را قبول می­کرد رأی می­داد و یا نمی­داد در صورت اول مقصود منفردین حاصل نمی­شد زیرا از ابستراکسیون مقصود این نبود که اصل هفتم قانون اساسی نقض شده و تا ¾ از نمایندگان در یک جا جمع نشوند و رأی ندهند رأیی که داده شده رسمیت ندارد بلکه نظر این بود اگر تمام نمایندگان در یک جا رأی بدهند نخست­وزیر حائز اکثریت نمی­شود. در صورت دویم که نخست­وزیر حائز اکثریت نشود اکنون هم  فرصت از دست نرفته و در موقع رأی به برنامه اکثریت و اقلیت معلوم می­شود و به طور قطع نمی­توان گفت که اگر همه در یک جا رأی می­داند منفردین غالب می­شدند و بهتر همان بود که کار به طوری که پیش آمد گذشت. قریب شش­ ماه دولت آقای ساعد در امور مملکت دخالت داشت خوب است بفرمایید کدام یک از مواد برنامه اجرا شد این که در موقع معرفی وزرا اظهار نمودند که مذاکرات مجلس در برنامه و بعد استیضاح فرماندار اصفهان پس از آن کار دکتر میلسپو و استیضاح از وزیر راه اوقات ایشان را مشغول کرد و به این جهات برنامه اجرا نشد دلیل ضعف و ناتوانی است (‌ایرج اسکندری- صحیح است ) اگر این استدلال صحیح بود از برنامه­های دول بزرگ به واسطه‌ اشتغال نخست­وزیران باید یک ماده هم اجرا نشود و اظهار شکایت از زیادی کار دلیل آن است که در این دولت هم نتوانند کاری صورت دهند .

هر گاه نخست­وزیر می­فرمودند که اجرای فقره 2 و3 برنامه سابق راجع به تهیه وسایل خواربار و حوائج ضروری مردم و سعی در تعدیل قیمت­ها و تعیین حداقل مایحتاج زندگانی و غیره و غیره جزء اختیارات دکتر میلسپو است و تا او صلاح نداند عملی نمی­شود و برنامه من جنبه تشریفاتی داشت هیچ کس نیست که اظهارات آقای نخست­وزیر را تصدیق نکند. ( صحیح است ) ولی افسوس که از ذکر حقایق خودداری می­کنند و همان برنامه سابق را با اضافه مواد دیگری از همان قبیل به مجلس می‌آورند و می­خواهند باز مدتی مردم را به وعده­های خود اغفال کنند.

از نظریات فراکسیون­های آزادی و اتحاد ملی و میهن راجع به این که در دولت جدید هیچ یک از وزرای سابق شرکت نکنند چنین استنباط می­شود که علت عدم موفقیت کابینه سابق وزرا بوده­اند اگر مطلب این است ایراد به آقای نخست­وزیر وارد است که چرا‌ آنها را به کار دعوت نموده­اند و الّا خودشان نتوانسته­اند دولت را اداره کنند و معلوم نیست که باز با چه قدرت و اراده­ای وارد کار می­شوند و می­خواهند شش ­ماه دیگر هر وقت مملکت را ضایع نمایند. ‌(صحیح است) می­گویید که ائتلاف فراکسیون آزادی با فراکسیون­های دیگر موقتی و فقط مربوط به تشکیل این دولت است و بعد فراکسیون آزادی کاری به دولت ندارد اینجا است که مطلب قابل توجه است اگر آقای ساعد صلاحیت دارند که دولت تشکیل دهند هر کس که به دولت ایشان رأی می­دهند باید تا آخر از آن پشتیبانی کند و اگر صلاحیت ندارند باید از دادن رأی خودداری کنند زیرا دولتی که صالح نیست با یک عمل می­تواند جامعه را گرفتار کند- یکی از اعضای آن فراکسیون اظهار نمود که چون آقای ساعد وعده داده­اند قانون 13 اردیبهشت را نقض کنند  و عنقریب موعد وعد ایشان می­رسد من از این

+++

جهت به ایشان اظهار تمایل نموده­ام که این دولت را تشکیل دهند و به وعده خود وفا نمایند. مردم می­گویند اگر آقای ساعد شخص ثابتی است بعد از این که کراراً به دکتر اظهار عدم اعتماد نمود و برای اصلاح قانون 13 اردیبهشت وارد مجلس شد و به واسطه پیشنهاد جلسه سری خارج گردید چه شد که در ظرف چند ساعت در جلسه سری عصر آن روز عقیده­اش تغییر کرد، اگر دخالت دکتر در امور مالی و اقتصادی صلاح بود چرا اظهار عدم اعتماد نمود و اگر نبود چرا برای مدت سه ­ماه به طوری که می‌گویند به او مهلت داد. اگر آقای ساعد می­خواست به وعده خود وفا کند باید در رأس وزارت دارایی وزیر مقتدر می­گذاشت تامالیه مملکت و سایر مستخدمین  امریکایی را اداره کند و از آنها استفاده­ای که مردم انتظار دارند بنماید انتصاب وزیر فعلی ثابت نمود چیزی که در فکر نخست­وزیر نیست همان اصلاح مالیه و مملکت است . قریب یک ماه است که آئین­نامه آزادی آرد که از شارت اکسفورد مهم­تر است صادر شده و من آن را با آئین­نامه جرم مازاد افت که ناسخ حکم دیوان بلخ است دیده‌‌‌ام و دکتر هر دو را امضا نموده است و لازم می­دانم که راجع به جرم مازاد افت توضیحاتی دهم:

هر گاه غله­ای که به انبار دولت وارد می­شود افت آن یعنی خاک و مواد دیگر آن غیر از گندم و جویش ازصدی 5 نیست و معادل افت باید گندم و یا جو اضافه پرداخت ، ولی اگر  از صدی 5 بیشتر است فرض کنیم صدی 8 باشد  به جای صدی 11 اخذ می­کنند یعنی صدی سه بیشتر که چرا مخترعین اسبابی اختراع نکرده­اند که به وسیله آن افت حقیقی گندم را تعیین کنند و جنسی که بیش از 5% افت دارد به انبار حمل نکنند. انتشار و اجرای این دو آئین­نامه در گروی لایحه­ای است که دولت سابق برای وصول مازاد معوقه پیشنهاد مجلس نموده است .

دکتر می­گوید اگر لایحه تصویب شد آئین­نامه­ها انتشار و اجرا می­شود و اگر نشد مردم از نان خود محروم باشند و یا این که مثل سال گذشته با آرد قاچاق اعاشه نمایند و صاحبان غله هم جریمه را بدهند و از بابت کفاره گناهان مجلس حساب کنند (صحیح است ) محصول به دست آمد و خرمن­ها برداشته شد و از مؤدیان غله هم جریمه گرفته می­شود و مردم هنوز منتظرند که آئین­نامه­های دکتر منتشر شود. در این موقع که پایان جنگ نزدیک است و در این وقت که هر ملتی می­خواهد قضایای مربوط به امور بین­المللی را در منافع خود حل کند و کشتی متلاطم  مملکت را به ساحل نجات رساند وضعیت ما را طوری درست کرده­اندکه وقت ما صرف جزییات می­شود، آنهایی که طالب ابقای این وضعیت­اند عقیده به خیر و صلاح مملکت ندارند ما باید مناقشات شخصی و مرامی را کنار بگذاریم و همگی در راه سعادت ایران کار کنیم ( صحیح است‌) ما باید در مصالح عمومی اتحاد کنیم و از هر گونه اختلافی که مملکت از آن متضرر می­شود دوری نماییم تا وضعیت مطابق آمال و انتظار ما شود.

سؤال من از آقای نخست­وزیر و جواب­های ایشان وقت مجلس را مدتی گرفت وعده دادند که کالاهای موجود فروخته شود و در انبارها نماند که فاسد شود و به واسطه پیش آمد صلاح از قیمت تنزل کند و از فروش آنها وضعیت  بازار بهتر و مضیقه کمتر شود ولی جای تأسف است که سؤال و جواب ما به واسطه این که در امور اقتصادی دولت اختیار ندارد نتیجه نداد. مردم از این زندگی به تنگ آمده­اند مردم بیچاره و ناتوان شده­اند ( صحیح است ) مردم نه نان دارند و نه لباس ( صحیح است ) و از اولین احتیاجات زندگی محروم­اند و مرجعی برای شکایت ندارند (صحیح است ) در این عالم که کسی نیست به داد برسد پس خدا به فریاد ما برسد.

آقای نخست­وزیر مملکت ایران فقط یزد و کرمان نیست از بحر خزر تا خلیج­فارس کشور ایران است ( صحیح است ) اگر شما طالب استقلال و تمامیت مملکتید رویه شما مخالف مکتومات شما است و راهی که می­روید بر خلاف  مصالح ما است ،ما باید با هر چیزی که مارا ضعیف کند موافقت نکنیم و از یک سیاستی به تمام معنی ملی  تعقیب کنیم من با برنامه بی­اصل و بی­اساس شما مخالفم من با برنامه سابق و لاحق و

+++

برنامه­هایی که می­خواهید برای چند سال تهیه کنید به پیشنهادی که تقدیم می­کنم و عده­ای از آقایان نمایندگان هم امضا نموده­اند مصالحه می­کنم.

  1. تشکیل هیئتی مرکب از 12 نفر از شخصیت­ها و اشخاص مطلع و مجرب برای این که در مسائل اساسی و مهم ممکلت هر مرجع شور دولت واقع شوند و در لوایح دولت قبل از پیشنهاد به مجلس اظهارنظر کنند و پیشنهاداتی برای خط‌ ­مشی دولت راجع به سیاست خارجی و اصلاحات داخلی تهیه نمایند .
  2.  الغای قانون 13 اردیبهشت

من اشتهای زیادی ندارم و چیزهایی که قابل هضم نیست نمی­خواهم آن دولتی که با حسن نیت است هر وقت که لایحه خوب آورد در برنامه هم که از آن اسمی نباشد مجلس آن را استقبال می­کند و کدام مجلسی است که با لایحه خوب دولت موافقت نکند.

بعضی آنقدر بد بینند که می­گویند در مملکت عده­ای که جامع شرایط این پیشنهادباشد نیست و الا آنها وزیر می­شدند و دولت از تشکیل چنین هیئتی مستغنی بود، عرض می­کنم که این هیئت از آقای مؤتمن­الملک و امثال ایشان باید تشکیل شود که اگر به واسطه کبر سن آنها نمی­خواهند و یا نمی­توانند وارد کارشوند دولت که معمولاً  از تیپ جوان تشکیل می­شود از تجربیاتی که یک عمر به آنها عاید شده برخوردار شود هیچ نمی­توان گفت که دولت از مشورت با اشخاص خیرخواه استفاده نکند و از مشورت با چنین اشخاص مملکت متضرر شود چون این پیشنهاد در صلاح وخیر مملکت است لازم دانست جزو برنامه دولت شود و تقدیم آن حاکی از موافقت  امضاکنندگان با دولت نیست بلکه از این نظر است که دولت آن را مورد توجه قرار دهد.

از الغای قانون‌ 13اردیبهشت مقصود این نیست که دکتر در امور مالیه دخالت نکند زیرا قانون استخدام قانون دیگری است و مجلس آن را 9 ماه قبل از قانون13 اردیبهشت تصویب نموده است ، می­گویند که دکتر به واسطه کسالت و کثرت کار نمی­خواست قانون مزبور تصویب شود و عده­ای از نمایندگان دوره 13 او را به قبول اختیارات اقتصادی وادار نمودند ای کاش که قبول نمی­نمود و قسمت دارایی را از این بهتر اداره می­کرد.

قانون 13 اردیبهشت نه تنها برخلاف قانون اساسی است و مسئولیت وزرا را فلج می‌نماید بلکه نتیجه­اش هم که جامعه از آن انتظار داشت حاصل نشد و یکی از نامه‌های آقای نخست­وزیر که در 27 خرداد 1323 به دکتر نوشته­اند مطلب را روشن و آشکار می­نماید.

چون آقای نخست­وزیر در برنامه خود از الغای آن قانون ذکری نفرموده­اند نامه مزبور را که بسیار مفصل و حضار را خسته می­کند از نظر انجام وظیفه می­خوانم تا جامعه بدانند که امضاکنندگان پیشنهاد غیر از صلاح این مردم نظری ندارند.

آقای دکتر میلسپو رئیس کل دارایی

مراسله مورخ 10/3/22 شما واصل و از مفاد آن استحضار حاصل گردید لزوماً توجه شما را به مراتب زیر جلب می­نماید:

1- موضوع سقوط کابینه که در مذاکرات به آن اشاره شده بود بر خلاف آنچه که ذکر نموده­اید جنبه سیاسی نداشته است بلکه توضیحی که داده شد مبتنی بر این بود که در مقابل آن قسمت اعتراض نمایندگان که صحیح به نظر می­رسد در صورتی که نتوانید مدارک قابل قبولی در دسترس دولت بگذارید که بتواند از عهده جواب قانع کننده بر آید دولت وسیله برای دفاع از شما و خود نخواهد داشت . از طرز بیان مطلب این طور مستفاد می­شود که تصور نموده­اید دولت در مقابل فشار افکار عامه و اظهارات نمایندگان تحت تأثیر واقع شده و برای ابقای خود بدون این که به ایراداتی که می­شود ایمان داشته باشد آنها را وارد و متوجه شما ساخته است و حال آن که دولت نمی­تواند خود را قانع کند که کلیه جریان امور مالی و اقتصادی که به دست شما اداره می­شود مطابق مصالح و مقتضیات کشور بوده و غیر قابل ایراد است . بنابراین خود نیز طرفدار اصلاحاتی است که ضمن مذاکرات به شما

+++

خاطر نشان گردیده ولی متأسفانه نه توضیحات شما کافی و قانع کننده بود و نه حاضر به اصلاحات مورد نظر شده­اید به این ترتیب نمی­توان مقصود شما را دایر بر این که دولت از نقطه­نظر حفظ کابینه و دفاع از آن ناچار به اظهاراتی شده تصدیق نمود.

2- این که اشعار داشته­اید نامه شماره 1447 مورخ 6/2/23 شما عنوان ریاست مجلس شورای ملی راجع به تشکیل کمیسیون برای دادن اطلاعات لازم بلاجواب مانده است تصور می­رود چون شما حق مکاتبه مستقیم نداشته­اید جواب شما داده نشده است ولی راجع به توضیحاتی که در سه یا چهار مورد در خصوص امور اقتصادی  به اینجانب داده شده متأسفانه قانع کننده نبود.

3- راجع به شرحی که در خصوص بدی اوضاع  در تاریخ 13 اردیبهشت 22 و قبل از آن نوشته بودید انکار نمی­شود که اوضاع در آن تاریخ خوب نبوده است و به همین جهت اقدام به استخدام شما و سایر مستخدمین امریکایی گردیده و اختیارات وسیعی به شما داده شده ولی باید اذعان نمود که اوضاع در غالب امور تاکنون بهبودی نیافته و هنوز نگرانی زیاد موجود است این را هم نباید از نظر دور داشت که در سال 1321 در نتیجه بالا بردن قیمت غله در کلیه نقاط کشور هزینه زندگی نیز به طور فوق­العاده ترقی نمود ولی انتظار می­رفت اختیارات 13 اردیبهشت شما با خوبی محصول آن سال نتایج بهتر و سریع­تری بدهد.

4- بامراجعه به فهرست قیمت­ها که طبق ارقام بانک ملی ایران به شرح زیر :

سال 1315                                                          100

سال 1316                                                          1/121

سال 1317                                                          5/132

سال 1318                                                          7/142

سال 1319                                                          9/161

اسفند سال 1320                                                 -/314

اسفند سال 1321                                                 3/778

فروردین سال 1322                                                            -/945

اردیبهشت سال 1322                                            -/910

خرداد سال 1322                                                 -/874

تیر سال 1322                                                      -917

مرداد سال 1322                                                   -/980

شهریور سال 1322                                                             -/993

مهر سال 1322                                                    -/1031

آبانماه سال 1322                                                  -/1068

آذرسال 1322                                                     -/1076

دی سال 1322                                                  -/1073

بهمن سال1322                                                  -/1082

اسفند سال 1322                                              -/1085

فروردین سال1323                                                 -/1108

درج نموده و آن را برای تقلیل بهای اجناس ملاک قرار داده بودید ناگزیر از ذکر این نکته می­باشم که بالعکس جدول فوق ترقی هزینه زندگی را به طور محسوس نشان می‌دهد.

به طور کلی می­توان گفت وجود جنگ در دنیا و ورود متفقین در ایران و ترقی قیمت غله که در زمان تصدی مستر شریدن صورت گرفت و نزدیک شدن قشون آلمان به سرحدات قفقازیه و بسته شدن راه­های دریایی هر یک به سهم خود از سال 1320 در بالا رفتن هزینه زندگی مؤثر بوده است ولی تنزلی که از اردیبهشت 1322 تا تیر ماه همان سال یعنی در سه ماه اول تصویب اختیارات حاصل نشده فقط نتیجه اثر روحی قانون اختیارات شما بود و بلافاصله در مرداد همان سال رقم 917 به 980 و در فروردین 1323 به 1108 یعنی به بالاترین میزانی که سابقه نداشته ترقی یافته است. به طوری که قبلاً ذکر شد ترقی قیمت خواربار و بالا رفتن هزینه زندگی در سال زراعتی 1321 (خرداد 21 و خرداد 1322 ) به علل مذکور در بالا به طور خارق­العاده بوده است و با این که این موجبات در سال 1322 وجود نداشته و به طوری که در ارقام مذکور بالا ملاحظه می­شود قیمت­ها دائماً در ترقی بوده است .

+++

5- جای تردید نیست که همان طور که اظهار نموده­اید اوضاع فعلی جنگ مانع از آن بوده است که کالاهای مورد  احتیاج به طور عادی وارد کشور شود ولی نمی­توان انکار نمود که شما موفق نشده­اید حتی از تمام سهمیه که متفقین ما به ایران اختصاص داده­اند استفاده کنید. موقعی که با حضور چند نفر از آقایان وزرا راجع به سهمیه قند و شکر 1943 ایران مذاکراتی به عمل آمد در جواب توضیحاتی که از شما خواسته شد چنین اظهار نمودید:

کمیته خاورمیانه ایران را در 12 میلیون حساب نموده و از قرار هر نفری در ماه نیم کیلو شکر سهمیه معین نموده است که بالنتیجه سهمیه ایران معادل 72 هزار تن می‌گردد.

از این مقدار محصول داخلی که تقریباً بیست هزار تن می­باشد به استثناء 8 هزار تن که برای مصارف غیر جیره­بندی تشخیص داده­اند موضوع و سهمیه خالص ایران به 60 هزارتن مقرر شده که از قرار ماهی 5 هزار تن تحویل داده شود و نیز اظهار نمودید که در سال 1943 کمیته نامبرده عملیات زیر را اجرا نموده است :

الف- قند و شکری که تجار در خارجه تحصیل و وارد ایران نموده­اند از سهمیه ایران کم گذاشته .

ب- مقدار زیادی شکر قرمز یعنی شکر تصفیه نشده به جای قند و یا شکر سفید داده

ج- با وجود این که شکر وارد شده از طرف تجار را از سهمیه ایران کسر گذاشته­اند معادل 18 هزار تن هم از اصل سهمیه نداده .

خیلی متأسفم از این که در موضوع قند و شکر عملیات و اقدامات شما با منافع عمومی مردم وفق نمی­دهد در صورتی که دولت و مجلس شورای ملی از حیث تهیه و توزیع انواع و اقسام خواربار منتها اختیاری را که در هیچ کشور به هیچ مستخدم دولت داده نمی­شود به شخص شما داده است .

ایرادات مهمی که در موضوع قند و شکر به عملیات شما وارد است خلاصه از قرار زیر است :

  1. عده سکنه ایران مطابق تشخیص اداره کل آمار به 15 میلیون بالغ می­شود و شما قبول کرده­اید که از حیث سهمیه قند و شکر آن را 12 از حیث پارچه و غیره فقط 10 میلیون معین نمایند.
  2. تقریباً در تمام کشورهای خاورمیانه سهمیه هر نفر بیش از 500 گرم در ماه معین شده و شما با این که خودتان معتقد هستید که این مقدار به قدر کافی نمی­باشد آن را قبول نموده­اید.
  3. با وجود این که تصمیم کمیته خاورمیانه بر این بوده است که همین مقدار کم را هم به ایران قند و یا شکر سفید یعنی تصفیه شده بدهند شما قبول کرده­اید که مقدار زیادی از آن را شکر سرخ یعنی شکر تصفیه نشده بدهند بدون این که تفاوت محسوسی را که از حیث دارا بودن مواد قندی در بین شکر تصفیه شده و تصفیه نشده موجود می­باشد منظور کرده و این تفاوت را مطالبه نمایید.
  4. شما قبول کرده­اید که کمیته خاورمیانه قند و شکری را که تجار ایرانی با هزاران زحمت و خطر مالی در خارج تهیه کرده و با وسایل نقلیه غیر عادی که غالباً کشتی‌های بادی بوده است وارد ایران می­نمایند از سهمیه ایران کم گذشته شود.
  5. با تمام مراتب فوق در سال پیش شما اقدام نکرده­اید که 18 هزار تن شکر هم که از اصل سهمیه ایران در 1943 کم گذاشته شده است تحویل داده شود. نکات فوق از جمله مسائل مهمه­ای است که شما بر طبق قرار داد و موافق اختیارات وسیعی که در امر خواربار به شما داده شده است  متعهد و وظیفه­دار بوده­اید که در آن باب  اقدامات جدی به عمل بیاورید متأسفانه نه فقط اقدام مفیدی نکرده­اید حتی این وضعیت ناگوار را در موقع خود به اطلاع دولت هم نرسانیده­اید تا لااقل دولت در صدد اقدام بر آید . گذشته از مسائل فوق مطابق اطلاعات و آمار صحیحی که از اداره کل گمرکات تحصیل نموده­ام تا چندی قبل معادل 4977 تن قند و شکر در انبارهای گمرک  موجود بوده و شاید تا به حال هم در آنجا باقی مانده باشد و شما تا چند روز پیش هیچ اقدام مفیدی برای اجازه خروج آن به عمل نیاورده بودید و مقدار زیادی در اثر این

+++

تسامح از کالای مزبور فاسد شده و از بین رفته است . در موضوع سهمیه 1944 نیز از بیانات شما چنین مستفاد می­شود:

اولاً اقدام خواهید کرد که 18 هزار تن باقیمانده سهمیه 1943 را در 1944 تحویل دهند ثانیاً در چهار ماه اول 1944 سهمیه ماهیانه هم که بالغ بر 20 هزار تن می­باشد داده نشده است اگر چه در جواب توضیحاتی که از شما خواسته شد اظهار نمودید که کمیته خاورمیانه وعده داده است که سهمیه چهار ماه  اول سال را به سهمیه 8 ماه بعد اضافه کرده و آن را تا آخر سال تحویل دهند ولی این نکته مسلم است که هر گاه شما موافق بشوید که در 8 ماه آخر سال 1944 تمام سهمیه ایران را با باقیمانده سهمیه سال قبل تحصیل نمایید باید روی هم رفته 80 هزار تن شکر در گمرکات جنوب ایران وارد بشود یعنی در هر ماه 10 هزار تن و شما می­دانید که برای دولت نه از حیث راه آهن و نه از حیث کامیون به هیچ وجه ممکن نخواهد بود که هر ماه این مقدار شکر را به نقاط  لازم کشور حمل نماید چه اولاً می­دانید که دولت تمام راه­آهن­های خود را برای کمک به متفقین و حمل و نقل مهمات جنگی تخصیص داده و فقط روزی 200 تن محصولات برای خود دولت تخصیص داده شده است و بنابراین اگر تمام این مقدار به حمل شکر تنها اختصاص یابد به هیچ قسم کالای دیگری حمل نشود شما موفق نخواهید شد که احتیاجات  داخلی ایران را از حیث شکر تأمین نمایید بر فرض این که به این امر تا حدی موفق بشوید لازمه این امر محروم نمودن نقاط داخلی کشور از سایر کالاهایی خواهد بود که باید از بنادر جنوب حمل شود. ثانیاً با ترتیبی که فعلاً به دستور شما در اداره کل باربری اتخاذ شده است آیا تصور نمی­کند که اداره مزبور با اشکال موفق خواهد شد به این که از یک طرف تا آخر سال 1944 به حمل شکر مشغول بوده و از طرف دیگر گندم و سایر حبوبات را که برای تأمین نان شهرستان­ها لازم است حمل نماید؟

ثالثاً تصور می­کنم این اطلاع را هم داشته باشید که انبارهای گمرکات جنوب گنجایش این را ندارند که ماهی 10 هزار تن شکر به آنجا وارد گردد و مسلماً با مشکلات حمل و نقل که در بالا گفته شد مقدار زیادی از واردات شکر در هوای مرطوب و با نبودن وسایل لازم برای حفاظت آنها فاسد خواهد شد. با توجه به مطالب فوق باید این نکته را نیز تذکر دهم که آیا تصور نمی­کند که به این ترتیب اگر تحویل قند و شکر به عقب افتد در آخر سال 1944 به واسطه تحویل نگرفتن قند و شکر بقیه سهمیه را نیز قطع نمایند و اگر این کار را کردند شما چگونه در مقابل کشور ایران زیر بار این مسئولیت خواهید رفت و البته تصدیق می­نمایید که استفاده نکردن از سهمیه قند و شکر و غیره خسارات مالی هنگفتی نیز به عایدات گمرک و مالیات ساختمان راه و راه­آهن وارد ساخته است.

در ملاقاتی هم که در تاریخ 15 ماه جاری آقای هابسن نماینده کمیته تدارکات خاورمیانه با اینجانب نمود این طور اظهار داشت که از تحویل دادن پنج هزار تن قند و شکر سهمیه ماهیانه به عنوان این که طبق اظهار شما موجودی  قند و شکر کشور بالغ بر 31 هزار تن می­باشد و میزان پخش قند و شکر در ماه بیش از دو هزار تن نیست خودداری  نموده­اند. مسلم است که هر گاه جیره­بندی در سراسر کشور اجرا شود حتی 5 هزار تن شکر سهمیه مقرره کفاف مصرف اهالی را نخواهد داد و اگر ادارات مربوط نتوانسته باشند قند و شکر را طبق مقررات جیره­بندی بین کلیه اهالی پخش نمایند دلیل نمی­شود که سهمیه مقرره تحویل نگردد با این که  احتیاج به قند و شکر نهایت درجه زیاد است معلوم نیست این عمل مبتنی بر چه اساس می­باشد. خواهشمندم در این خصوص توضیحات بیشتری بدهید که رفع نگرانی به عمل آید. راجع به سهمیه قماش سنه مالی 1943 در جلساتی که با حضور شما و کارکنان امریکایی وزارت دارایی در کاخ وزارت امور خارجه با حضور اینجانب و وزرا مشاور و وزیر دارایی تشکیل شد اظهار داشتند سهمیه 1943 قماشی که از ناحیه کمیته خاورمیانه برای ایران تخصیص داده شده فقط هزار تن است از این میزان 485 تن توسط کارکنان دارایی در هندوستان خریداری شده و 365 تن از سهمیه به بازرگانان ایرانی  اختصاص داده شده و دولت هندوستان با بازرگانان ایرانی نسبت به این

+++

قسمت از سهمیه ترتیبات مخصوصی داده است و 150 تن بقیه قماش را به شرکت نفت اختصاص داده­اید راجع به موضوع فوق لازم دانستم تذکرات ذیل را به شما داده تقاضای توضیحات بیشتری بکنیم .

اولاً سهمیه قماش که برای مملکت ایران که سکنه­اش 15 میلیون است چرا باید میزان کم معین شده البته می­توانید اظهار نمایید که بیش از این حاضر نشده­اند برای مملکت ایران سهم تعیین نمایند. در مقابل این جوابی که ممکن  است بدهید اظهار می­کنم خوب بود از مراتب دولت را مسبوق می­کردید تا به وسایل مختلفه اقدام برای به دست آوردن سهمیه بیشتری می­شد. با وجود آن که سهمیه کمی برای کشور ما منظور شده معلوم نیست چرا از این سهمیه معادل 365 تن آن را دولت هندوستان با بازرگانان معامله خواهد کرد. راجع به این موضوع به خاطر  دارم اظهار نمودید دولت مزبور مایل است تجار محل استفاده برده و مشتری­های قبلی خود را از دست ندهد. البته  نسبت به نظریه دولت هندوستان می­بایست جواب داده شود سهمیه­ای که برای دولت ایران کمیته خاورمیانه تعیین کرده باید به دولت ایران حواله شود نه به تجار و اگر با این استدلال دولت هندوستان قانع نمی­شد می­بایستی تدابیری در داخله کشور اتخاذ نمایید که این مقدار از سهمیه را اولاً‌ تجار ایرانی وارد نمایند ثانیاً پس از ورود با یک نفع عادلانه­ای به دولت ایران واگذار کنند آیا چنین اقدامی به عمل آورده­اید یا خیر؟ و ثالثاً راجع به اختصاص دادن 150 تن از سهمیه قماش مزبور به کارکنان نفت همان قسمی که حضوراً تذکر داده شد در صورتی که به کلیه  سکنه ایران که بنا بر احصاییه دولت عده آنها 15میلیون و بنابر آمار ادعایی کمیته خاورمیانه عده آنها از حیث استحقاق پارچه 10 میلیون است فقط یک هزار تن قماش تخصیص داده بشود به چه علت از یک هزار تن که باید اولاً بین 15 میلیون سکنه تقسیم شود 150 تن یعنی قریب یک ششم آن را بیست هزار نفر کارگر شرکت نفت که با خانواده و بستگان بیش از 80 هزار نفر نمی­شود تخصیص داده­اید . نسبت به این موضوع آقای فراکسن حضوراً  اظهار داشتند اولاً ‌عمله­جات شرکت تبعه ایران هستند ثانیاً دوازده متر برای هر نفر سهمیه قماش تعیین شده ثالثاً قرار داده­ایم مازاد را ذخیره نگاه دارند البته تصدیق می­نمایید اصولاً باید در توزیع کالاها در موقع جنگ رعایت تساوی مطلق به عمل آید بنابراین وقتی که قرار شد هزار تن قماش برای 15 میلیون جمعیت تخصیص داده شود با مختصر محاسبه می­توان گفت تقریباً برای هر یک میلیون نفر سکنه شصت و شش تن و برای هر صد هزار نفر شش تن و ششصد کیلو قماش می­توان تخصیص داد، بنابراین برای 80 هزار نفر عمله و خانواده آنها 150 تن قماش تخصیص دادن خارج از  هر گونه عدالت و به کلی مخالف اصول جیره­بندی است . البته می­توان اظهار کرد از قماش­هایی که از دولت شوروی گرفته می­شود و یا در داخله کشور تهیه می­گردد جبران کمبود احتیاجات سکنه کشور به عمل خواهد آمد ولی متأسفانه باید اظهار کنیم در سال 1322 به اکثر نقاط کشور قماش داده نشده و در پایتخت فقط در ظرف 14 ماه به هر نفری 3 متر قماش داده شده و آن هم به نصف سکنه تهران به علت عدم  رعایت نظم در موقع توزیع قماش نرسیده است. در خاتمه این قسمت را لازم می­دانم بپرسم آیا این اظهاراتی که می­شود در شمال بیش از 5 میلیون متر قماش در کارخانه­های بهشهر و شاهی موجود و به واسطه تحویل نگرفتن و حمل نکردن در شرف پوسیدن است صحیح است یا خیر؟ و همچنین این که می­گویند در گمرکات مقدار زیادی قماش در شرف فاسد شدن است این گزارشات هم مبنی بر حقیقت است یا خیر؟

از قراری که آقای هابسن نماینده کمیته خاورمیانه به اینجانب اظهار کرد( به واسطه آن که اظهار شده است معادل 32500 عدل قماش  در کشور به طور ذخیره موجود است سهمیه سه ماه دوم ایران که 250 تن می­شود داده نشده است )

خواهشمندم اطلاع خود را نسبت به این اظهارات نیز برای اینجانب کتباً ‌نوشته و ضمناً نسبت به سهمیه قماش 1944 توضیحات بیشتری بدهید.

  1. بر خلاف آنچه اظهار داشته­اید موضوع جیره­بندی و پخش کالا رضایت­بخش نبوده است وضع توزیع قماش که

+++

پوشاک قسمت اعظم اهالی کشور را باید تأمین کند به طوری که در بالا ذکر شده عده کثیری از اهالی کشور از استفاده آن محروم ماند و یا اتفاقاً هر گاه طبق مقررات موضوعه اداره توزیع عده قلیلی قرار شده است از آن بهره­مند گردند به واسطه اختلاف امور فروشگاه و هجوم غیر عادی مردم غالباً از خرید قماش صرف­نظر نموده­اند ولی آنچه مربوط به پخش قند و شکر می­باشد صرف­نظر از این که پخش کالا هم تاکنون در کلیه کشور برقرار نگردیده است ولی در نقاطی که جیره­بندی معمول گردیده به واسطه وجود داشتن بازار آزاد سرمایه­داران کوپن اشخاص کم بضاعت را خریداری و کالای مربوط را با بهای کم تحصیل و در بازار آزاد آن کالاها را با قیمت گزاف به فروش رسانیده­اند.

7- به طوری که شما اطلاع حاصل نموده­اید توسط بازرگانان درحدود12 میلیون دلار اعتبار برای وارد کردن پارچه­های ابریشم مصنوعی و غیره از سویس  از بانک­های آمریکا اعتبار بارز شده و مقداری از این  پارچه­ها به کشور وارد و با قیمت خیلی گزاف به فروش رسیده است در صورتی که طبق اطلاعات واصله 800 هزار متر پارچه­های ابریشمی در شمال موجود و در شرف پوسیدگی است معلوم‌ نیست نگاه­ داشتن این گونه اجناس در انبارها روی چه اصلی است مخصوصاً موقعی که مشاهده می­شود که از کشور خارج و کالای نامرغوبی در مقابل آن وارد  می­گردد.

8- به قرار گزارش­های واصله در امر حمل و نقل کالاهای دولتی غالباً ‌کسر وزن معتنابهی نسبت به وزن مبدأ پیش می­آ­مد که در یک مورد بهای کسر وزن ذغال و هیزم حمل شده بالغ به 7 میلیون ریال بوده است از قرار معلوم گزارش جامعی که در این خصوص  داده شده مورد توجه و تعقیب قرار نگرفته است .

9- با مراجعه به قسمت اخیر گزارش اسفند ماه 1322 شما مربوط به کارگزینی معلوم می­شد که در اجرای قوانین نظر شخصی خودتان را دخالت می­دهید در قانون استخدام 60 نفر امریکایی مصوب اول آبان 1322 مصرح است که برای هر رئیس امریکایی یک معاون ایرانی با سمت و حقوق مناسبی تعیین گردد شما در گزارش مزبور این طور اظهار نموده­اید( تا رئیس امریکایی مدتی سر شغل خود انجام وظیفه ننماید تعیین معاون ایرانی غیر ممکن است ) محتاج به یادآوری نیست که مفاد قوانین مصوبه باید کاملاً اجرا و تجزیه و تعطیل قسمتی از آن به هیچ وجه جایز نیست و خصوصاً این که منظور اصلی قانون این بوده است که مستخدمین آمریکایی ایران با تشریک مساعی معاونین ایرانی که در کارها بصیرت دارند انجام وظیفه نمایند.

10- غالباً شکایت می­شود اتومبیل­هایی که جهت تعمیر به تعمیرگاه داده می­شود پس از مدتی معطلی مشاهده شده است که نه تنها تعمیراتی که منظور بوده است به عمل نمی­آورند بلکه بر اثر استفاده نمودن از آنها قسمتی از آن را معیوب و به علاوه مقداری از اثاثیه آنها را از بین می­برند جای بسی تأسف است که به جای حفظ و حراست اموال دولت تعمداً به تفریط و از بین بردن آن مبادرت می­شود و معلوم نیست این عمل را بر چه باید حمل نمود و چه موجبی بر آن تصور کرد به طوری که اظهار داشته­اید قسمت اعظم 900 کامیونی که سال گذشته در اختیار اداره باربری گذارده شده است از بین رفته و از حیز انتفاع افتاده است البته با اوضاع کنونی و نرسیدن وسایط نقلیه به ایران فوق­العاده جای نگرانی است که بر اثر عدم مواظب و سهل‌انگاری این قبیل خسارات جبران­ناپذیر در این موقع سخت وارد آید و مشکلاتی برای کشور ایجاد کند که در نتیجه حمل و نقل خواربار کشور و پخش کالاهای انحصاری دچار زحمت و اشکال گردد.

11- در ضمن مذاکرات حضوری اظهار نمودید که از بابت تحویل برنج به شوروی­ها در هذه السنه 26 میلیون و در سال گذشته 30 میلیون تومان ضرر وزارت دارایی می­باشد لازم است توضیح دهید چه نوع و چه میزان کالا برای جبران این خسارات از شوروی­ها تحویل خواهید گرفت البته تصدیق می­فرمایید که این قبیل ضررها همه ساله ‌برای دولت غیر قابل تحمل و باید برای جبران آن راه عملی پیدا نمود.

+++

12- راجع به شرحی که دایر بر عدم لزوم تشکیل و وزارت اقتصاد نوشته بودید متذکر می­گردد موضوع تفکیک امور  مالی از اقتصادی مربوط به عوامل مخصوص و مسبوق به سوابقی است که در بالا ذکر شد اضافه بر آن که در کلیه ممالک اصل تقسیم کار ایجاب نموده است که امور مالی و اقتصادی از یکدیگر مجزا باشد زیرا وظایف مربوط به هر یک اندازه­ای سنگین است که از تلقین آنها نتیجه خوب گرفته نمی­شود و تجربه این مطلب را ثابت و تأیید نموده است. نخست وزیر. این بود مراسله آقای نخست­وزیر و راجع به برنامه جناب آقای اللهیار صالح که از هر جهت صالح­اند عرض می­کنم که در امور سیاسی کار بزرگ شما این بود که نخواستید وزیر نوکر باشید و از وزرات دارایی کناره­جویی نمودید اکنون چه شده که با برنامه که قسمت مهم آن مربوط به قانون 13اردیبهشت است و دولت در آن حق دخالت ندارد  موافقت می­نمایید من از شما و امثال شما که در این دولت­اند سؤال می­کنم که موافقت با یک برنامه بی­اساسی و تعهد در کاری که شما به عنوان مسئولیت مشترکه می­کنید و از حیز قدرت دولت خارج است از چه نظر می­باشد و برای این که مردم از شما سلب اعتماد نکنند آیا بهتر نیست عدم مسئولیت خود را در این قسمت از برنامه در همین جلسه اظهار کنید و جامعه را به وعده­های غیر عملی خود امیدوار ننمایید تا جامعه بداند که شما از ذکر حقایق خودداری ندارید و اظهارات شما را برای آتیه مملکت ذخیره کنند. (جمعی از نمایندگان- صحیح است)

رئیس آقای سیف­پور فاطمی( یکی از نمایندگان - ختم جلسه ) اجازه بفرمایید یک پیشنهادی آقای مخبر فرهمند کرده­اند قرائت می­شود:

پیشنهاد می­کنم: آقایان مخالفین یکی بعد از دیگری مطالب خود را اظهار بعد یکی از موافقین جواب بدهد که بیش از این دولت و مملکت بی­تکلیف نماند( یکی از نمایندگان- مخالفم آقا مخالف نظامنامه است )

رئیس-آقای مخبر فرهمند .

مخبر فرهمند- عرض کنم بنده علت این که پیشنهاد کفایت مذاکرات را نکردم از دو نقطه­نظر است یکی این که  البته حق اقلیت باید محفوظ  باشد ( صحیح است ) و اظهارات خودش را بکند و دیگر این که به این ترتیب کار و این وضعیتی که برای مملکت هست خاتمه داده شود، آقا اگر توجه بکنیم به این که در چه دقایق و ساعات و ایامی  داریم می­گذرانیم. هر دقیقه و ساعتی که می­گذرد به بطالت به قیمت هستی ما تمام می­شود این را باید توجه داشت : مجلس اگر بنا شد کابینه آقای ساعد را هر هفته یا هر ماه عوض بکند، مثل این که  شده است، الان چند ماه بیشتر نگذشته است از تشکیل کابینه اولی­شان یک برنامه دادند و روی برنامه ایشان هم چند ماه صحبت شد الان آن برنامه را آورده­اند با یکی دو جمله علاوه چند روز است ما وقت مملکت را داریم  تلف می­کنیم خدای من شاهد است این اظهاراتی که می­کنم جز این که انجام وظیفه بکنم و یادآوری بکنم و توجه آقایان را جلب بکنم که این موضوع وقت را تضییع می­کند و اوقات به بطالت می­گذرد به همین حرف­ها دارد می­گذرد . دولتی که باید برود بنیشیند پشت میزش و فکر نقشه­های داخلی و خارجی و اوضاع عمومی دنیا باشد از صبح تا دو ساعت بعد از ظهر می­آید اینجا می­نشیند و وقت خودش را می­گذراند و می­رود و بنده حساب کردم سی نفر موافق و مخالف اجازه خواسته­اند از این سی نفر هر دو نفرشان یک جلسه را می­گیرد . هفته­ای هم سه روز جلسه است روی این حساب ( مهندس فریور- هر روز هشت، صبح و عصر کنیم) پانزده روز دیگر با این رویه­ای که داریم و اگر بخواهیم  حق همه محفوظ باشد و همه صحبت بکنیم 15 روز دیگر باید صحبت بکنیم و این به نظر بنده هیچ صلاح نیست که با این اوضاع دنیا به ما اجازه می­دهید به صراحت اگر کابینه دیگری موجود هست و ضمانت می­کند امنیت عمومی مملکت و استقلال و همه چیز و احتیاجات عمومی مملکت را ( دکتر کشاورز- مگر اینها ضمانت کردند)

رئیس- آقا بین صحبتشان حرف نزنید، بگذارید صحبتشان را بکنند.

+++

مخبر فرهمند- اجازه بدهید آقا بنده  عرایضم را بکنم و الّا هی عیب گرفتن که نمی‌شود،‌ خدا شاهد است که تاکنون از آقای ساعد هیچ تفاضایی نکرده­ام و نخواهم کرد و در نظر بنده او با دیگری مساوی است ولی یک تفاوت هست،‌ یک تفاوت هست  ساعد را با آقایان و اشخاصی که گذشته­اند و آقایانی که بعد می­آیند که هنوز ندیده­ایم ولی مقایسه با گذشته­ها که می­کنیم ایشان خیلی مزایا دارند که دیگران نداشتند (‌صحیح است ) ایشان پاکدامن  هستند صدیق و راستگو  هستند وطن­پرست هم هستند( صحیح است ) (فداکار- کافی نیست کاری از ایشان بر نمی­آید) (دکتر کشاورز- این کافی نیست )

مخبر فرهمند- اجازه بفرمایید همین که فرمودید کاری از ایشان نمی­آید بنده توضیح بدهم  (فداکار- ممکن است بیرون خدمتتان برسم ) اجازه بفرمایید شما در دوره گذشته اشخاصی که روی کار آمدند همه شایستگی و لیاقت کار را داشتند.(دکتر کشاورز- نخیر ) و این همه اصلاحات در مملکت به لیاقت و شایستگی آنها شد( یکی از  نمایندگان-کدام اصلاحات ) شما همان قدرت قانونی را به یک کابینه  بدهید بهتر از آنها کار می­کنند( صحیح است )

دکتر کشاورز- آن قدرت دیکتاتوری بود

مخبر فرهمند- شما  آقا اجازه بدهید به یک کابینه که کار بکند.

دکتر کشاورز- پنج ماه که بود

مخبر فرهمند- بلی بود ولی از فردا شروع می­کنید به سؤال و اسیتضاح و پنج ماه دیگر هم تهدید می­کنید( دکتر کشاورز- پنج ماه دیگر هم همین حرف­ها را تکرار می‌کنند) به هر حال بنده پیشنهادم این بود که اگر آقایان  موافقت نمی­فرمایند با ختم مذاکرات و بایستی که همه صحبت­ها را بکنند بنده پیشنهاد کردم که آقایان مخالفین  یکی بعد از دیگری صحبت­هاشان را بکنند و یک نفر موافق یا خود دولت بلند شود جواب بدهد که قضیه کوتاه بشود  و وقت دولت هم تلف نشود.(فاطمی- موافقم)

رئیس-آقای سیف­پور

سیف­پور- آقا اجازه بدهید بنده توضیحم را بدهم اولاً ما وکیل در توکیل نیستیم  مخالف صحبتش را کرده است و موافق هم باید بیاید و صحبتش را اینجا بکند بنابراین پیشنهاد آقای مخبر فرهمند کار دولت را سست می­کند یک صحبت­هایی اینجا مخالفین کرده­اند اینها تمام جواب دارد موافقین دولت بیایند و جواب­شان را بدهند. ایشان پیشنهاد کرده­اند که مخالفین هر چه دلشان می­خواهد اینجا بگویند بعد یک نفر اینجا جواب بدهد این طور نیست  اولاً این پیشنهاد مخالف ماده 108 آئین­نامه داخلی مجلس است که می­گوید: در مباحثات ناطقین باید متناوباً به ترتیب مخالف و موافق نطق نمایند درباره وزرا یا معاونین آنها و یا مخبرین کمیسیون­ها که مأمور تأیید و دفاع لوایح یا طرح قانونی هستند لازم به ثبت اسم نیست و هر وقتی که اجازه نطق بخواهند اجازه به آنها داده می­شود.  اجازه بدهید بنده که با دولت موافقم  آقا و رأی می­دهم باید صحبت خود مرا بکنم من به این دولت ایمان دارم من باید بیایم و جواب بدهم حرف­هایم را بزنم و به علاوه نظریاتی که دارم باید بگویم پارلمان یعنی محل حرف، مخالفین آمدند یک حرف­هایی زدند، یک تهمت­هایی به دولت زدند صحیح یا سقیم ( یکی از نمایندگان- تهمت نزدند) مخالفین آمدند از جنگ قادسیه و شکست دارا به دست اسکندر همه را گذاشتند به گردن این پیرمرد شریف ( خنده نمایندگان )‌موافقین هم باید جواب بدهند و حرف­هاشان را بزنند تا ببینیم که آخر کار چه  از آب بیرون می­آید و چهار نفر بیایند در این موضوع صحبت بکنند بعد رأی می­گیریم به کفایت مذاکرات. این نشد که یک عده بیایند صحبت  بکنند بعد یک نفر بیاید جواب­شان را بگوید.

رئیس- چون این پیشنهاد با ماده نظامنامه درست در نمی­آید موضوع ندارد

مخبر فرهمند- بنده متوجه موضوع نبودم و حالا پس می­گیرم (طباطبایی تجدد- حالا که توجه فرمودید؟)

+++

طباطبایی تجدد- برای این که این موضوع تکرار نشود بنده تذکری داشتم و پیشنهاد کرده­ام و همان طور که آقای دکتر مصدق هم ضمن بیاناتشان فرمودند( نمایندگان- نفرمودند) بنده همچو شنیدم خواستم تذکر بدهم که پیشنهاد در یک لایحه­ای است در یک قانونی است که از طرف دولت به مجلس می­آید و حال چیزی مطرح نیست و این صورت پیشنهادی ندارد( همهمه نمایندگان )... اجازه بفرمایید عرض کنم حالا این ورقه­ای که ملاحظه می­فرمایید دولت آورده به اسم پروگرام، این قانون نیست مجلس به این رأی نمی­دهد مجلس به این ورقه­ای که مرامنامه  است و آرزونامه است به این که رأی نمی­دهد نه رداً و نه قبولاً و جملاتی که در اینجا گذاشته شده ممکن است اسباب شبهه بشود و خیال کنند که این هم به اسم قانون است این هم پیشنهادی دارد.

بعضی از نمایندگان- هیچ کس این خیال را نمی­کند

طباطبایی تجدد- بنده حالا این تذکری که می­دهم برای این  است که آسان شود اینها اجزا و شقوق این ورقه است رأی هم به اینها گرفته نمی­شود، قانون یک چیزی است که در آن یک یا چند ماده باشد و آن وقت مجلس رویش صحبت می­کند، می‌شود پیشنهاد داد حالا یک عده آمدند آقا از شما رأی اعتماد می­خواهند به اشخاص و رئیس دولت در این موضوع انتقاد می­شود اعتراض می­شود مخالف و موافق صحبت می­کنند ‌جواب می­دهند (صحیح است‌) با برنامه دولت که کسی مخالفت نمی­کند آقای ساعد که سهل است اگر خدای نکرده معذرت می­خواهم اگر شمر را هم بیاورند آن که پروگرام بد نمی­آورد مطلب بد نمی­آورد، تمام مطالب خوب است ،  مجلس اکثریتش روی قبول یا عدم قبول اشخاص است و الّا اگر ما فرض کنیم در موقعی که رأی ما لزوم پیدا کرد اگر ورقه رأی زیادتر شد. آن وقت  این اشخاص باز هم به مجلس می­آیند.

رئیس- این پیشنهادها آقا اساساً درست است آن بیان هم که اینها قانون نیست صحیح است ولکن این  پیشنهادها منافات هم ندارد که پیشنهاد بشود و توضیح بدهند (صحیح است ) و همیشه وکیل می­تواند پیشنهاد کند. پیشنهاد آقای تهرانچی قرائت می­شود:

اینجانب پیشنهاد می­کنم به جای آقایان موافقین  جناب آقای نخست وزیر جواب آقایان مخالفین را بدهند.

تهرانچی- عرض کنم اولاً اگر به جای آقایان موافقین آقای نخست­وزیر جواب آقایان مخالفین را می­دادند بنده هیچ وقت این پیشنهاد را نمی­کردم بنده الان می­بینیم که آقایان موافقین و مخالفین حرف می­زنند یا یک مطالبی است که تذکر می­دهند یا یک آروزهایی است که در پروگرام اضافه و یا از آن بیفتد و چون بیشتر ایرادها هم به کابینه  گذشته ایشان است، اگر جواب آقایان مخالفین را خود آقای نخست وزیر بفرمایند ممکن است  که مخالفین را خود آقای نخست وزیر بفرمایند ممکن است که مخالفین متقاعد بشوند و هیچ صحبتی نکنند ( صحیح است ) ولی چون آقایان موافقین جواب مخالفین را نمی­دهند این است که بنده این پیشنهاد را کردم و استدعا می­کنم که خود آقای نخست وزیر جواب مخالفین را بدهند نه این که  از طرف خودشان مطالب را بفرمایند.

رئیس- آقای دکتر معظمی

دکتر معظمی- بنده مخالفم از نقطه­نظر این که خود نظامنامه تعیین کرده است که آقای نخست وزیر و آقایان وزرا هر وقت بخواهند خودشان می­توانند جواب بدهند  و در نظامنامه  هم این موضوع تشریح شده که هر وقت بخواهند ‌ جواب می­دهند این لازم به پیشنهاد نیست. ( صحیح است )

4 - موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

رئیس-پیشنهاد ختم جلسه شده است ( مهندس فریور جلسه امروز عصر باشد)

جمعی از نمایندگان- فردا صبح

رئیس- فعلاً جلسه ختم  می­شود و جلسه آینده فردا صبح ساعت نه و نیم دستور هم بقیه شور در برنامه دولت

(مجلس یک ساعت و نیم بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شورای ملی-سید محمد صادق طباطبایی

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294173!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)