کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره هفدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏17
[1396/05/29]

جلسه: 24 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه شانزدهم مرداد‌ ماه 1331  

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بیانات قبل از دستور: آقایان دکتر فاخر-کریمی-خلخالی-مکی-وکیل‌پور

3- معرفی آقای دکتر مهندس داریوش به معاونت وزارت پست و تلگراف به وسیله آقای مهندس معظمی وزیر پست و تلگراف

4- اخطار نظامنامه آقای اخگر طبق ماده 90 و آقای ناصر ذوالفقاری طبق ماده 18

5- تقدیم یک فقره طرح 3 فوری راجع به تبرئه استاد خلیل طهماسبی به وسیله آقای قنات‌آبادی

6- قرائت نامه مجلس سنا راجع به اصلاح عبارتی قانون قیام ملی و شهدای روز 30 تیر

7- انتخاب 5 نفر جهت عضویت در هیئت مختلط نظارت در اجرای قانون ملی شدن صنایع نفت

8- طرح و تصویب طرح 3 فوری راجع به عفو استاد خلیل طهماسبی

9- قرائت استعفای آقای دکتر سید حسن امامی از ریاست مجلس و انتخاب آقای آیت‌الله کاشانی به ریاست مجلس

10- تعیین موقع جلسه بعد-ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏17

 

 

جلسه: 24

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه شانزدهم مرداد‌ ماه 1331

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بیانات قبل از دستور: آقایان دکتر فاخر-کریمی-خلخالی-مکی-وکیل‌پور

3- معرفی آقای دکتر مهندس داریوش به معاونت وزارت پست و تلگراف به وسیله آقای مهندس معظمی وزیر پست و تلگراف

4- اخطار نظامنامه آقای اخگر طبق ماده 90 و آقای ناصر ذوالفقاری طبق ماده 18

5- تقدیم یک فقره طرح 3 فوری راجع به تبرئه استاد خلیل طهماسبی به وسیله آقای قنات‌آبادی

6- قرائت نامه مجلس سنا راجع به اصلاح عبارتی قانون قیام ملی و شهدای روز 30 تیر

7- انتخاب 5 نفر جهت عضویت در هیئت مختلط نظارت در اجرای قانون ملی شدن صنایع نفت

8- طرح و تصویب طرح 3 فوری راجع به عفو استاد خلیل طهماسبی

9- قرائت استعفای آقای دکتر سید حسن امامی از ریاست مجلس و انتخاب آقای آیت‌الله کاشانی به ریاست مجلس

10- تعیین موقع جلسه بعد-ختم جلسه

 

مجلس ساعت ده و سى دقیقه صبح به ریاست آقاى محمد ذوالفقارى (نایب رئیس) تشکیل گردید.

1- تصویب صورت مجلس

نایب رئیس - صورت غائبین جلسه قبل قرائت می‌شود. (به شرح زیر خوانده شد)

غائبین با ‌اجازه آقایان: دکتر کریم سنجابى - فتحعلى افشار

غائبین بى‌اجازه آقایان: آیت‌الله کاشانى-راشد-دکتر طاهرى-تولیت-میر‌اشرافى - عبدالرحمن فرامرزى-دکتر فاطمى‏

دیر ‌آمده با ‌اجازه: آقاى اورنگ 2 ساعت‏.

دیر آمدگان بى‌اجازه (آخروقت): آقایان محمد‌حسین قشقایى یک ساعت-صراف‌زاده یک ساعت‏.

نایب رئیس - نسبت به صورت جلسه قبل فرمایشى دارید؟ آقاى کهبد

کهبد - در جلسه قبل ضمن پیشنهادى که بنده تقدیم کردم توضیحاتى عرض کردم عرض کردم که دیگران نتوانند استفاده کنند اینجا نوشته شده نمی‌توانند این اشتباه است بعد هم عرض کردم تا نظر آقاى حائرى‌زاده تأمین شود.

نایب رئیس - اصلاح مى‌شود. آقاى فرامرزى‏

فرامرزى - بنده فقط راجع به غیبتم که بى‌اجازه نوشته‌اند می‌خواستم عرض کنم که آقایان می‌دانند بنده کسالت دارم و خبر هم داده‌ام.

نایب رئیس - اصلاح می‌شود. آقاى مکى‏.

مکى - بنده عجالتاً عرضى ندارم‏.

نایب رئیس - آقاى حائرى‌زاده‏.

حائری‌زاده-در قانونى که در جلسه سابق راجع به اختیارات گذشت یک جمله‌اى اضافه شد که محتاج به ذکر نبود و تذکرش به عقیده من مفید نیست خواستم در ضمن اصلاح صورت جلسه به عرض آقایان برسانم قوانین ما دو قسم است یک قوانین عادى است یک قوانین اساسى است در قوانین اساسى هیچ کس تقاضاى اختیارى نمى‌کند و اختیارى هم داده نمی‌شود در قوانین عادى است که براى اصلاح قوانین قضایى و ادارى و مالى و فلان که اختیارى داده شده است یک قوانینى هست که حکم قانون اساسى را دارد که از آن جمله قانون ملى شدن صنعت نفت و خلع ید است که این در حکم قانون اساسى است و این قوانینى است که کم و زیاد درش ممکن نیست بشود مگر با یک رفراندوم در مملکت در این مورد نه ایشان تقاضاى اختیارات کرده بودند و نه می‌شود اختیارى داد.

نایب رئیس-استدعا مى‌کنم راجع به صورت جلسه بفرمایید.

حائرى‌زاده - یک اصلاحات کوچکى هم در صورت جلسه هست خیال می‌کنم که در مطبعه اشتباه شده است اینها را تصحیح می‌کنم و به هیئت تحریریه تقدیم می‌کنم.

نایب رئیس-بسیار خوب - آقاى محمد‌حسین قشقایى‏.

قشقایى - بنده خواستم عرض کنم که بنده دیر نیامده بودم ولى آخر جلسه یک ساعت زود رفتم‏.

گنجه-در عرایض بنده یکى دو کلمه اشتباه بود اصلاح کردم تسلیم می‌کنم به تندنویسى.

نایب رئیس - اشکالى ندارد. آقاى شبسترى‏.

شبسترى-در لایحه اختیارات دولت راجع به ماده 4 پیشنهادى از طرف بنده شده بودکه موردتصویب قرارگرفت و بعد از بنده هم آقاى مهندس حسیبى پیشنهاد دیگرى دادندکه آن هم تصویب شد در روزنامه‌ها و در متن لایحه تصویب شده که به مجلس سنا فرستاده شده دیدم جمله را طورى روی هم چیده‌اندکه کاملاً مطلب را وارونه می‌کند زیرا پیشنهاد من این بود که بهره بردارى ازمعادن نفت کشوربارعایت 9 ماده باشدآقاى مهندس حسیبى هم پیشنهادکردندکه دولت اختیارتهیه وتدوین اساسنامه شرکت را داشته باشد عبارت را طورى نوشته‌اند که بهره‌بردارى را آزاد و تدوین اساسنامه را مقید کرده‌اند به قانون 9 ماده حالا عین این را قرائت می‌کنم و خواهش می‌کنم آن را اصلاح بکنند نوشته‌اند «بهره‌ -

+++

 بردارى از معادن نفت کشور و تهیه و تدوین اساسنامه شرکت ملى نفت» بعد از آن نوشته‌اند «با رعایت قانون 9 ماده» در صورتی که باید رعایت قانون 9 ماده‌اى قبلاً نوشته شود و بعد از آن نوشته شود تهیه و تدوین اساسنامه خواهش می‌کنم هم در اینجا اصلاح شود و هم چون به مجلس سنا فرستاده شده نامه‌اى هم فرستاده بشود که آنجا هم این مطلب را متذکر باشند.

نایب رئیس - اصلاح می‌شود راجع به صورت جلسه دیگر نظرى نبود؟

اخگر - بنده عرضى داشتم‏.

نایب رئیس-بفرمایید.

اخگر-در جلسه قبل بعد از مذاکراتى که بنده کردم و آقایان معتمد‌دماوندى بیانى کردند بنده طبق ماده 90 اجازه خواستم این تقاضاى بنده در صورت جلسه قید نشده و حالا می‌خواهم از آن استفاده بکنم‏.

نایب رئیس-حالا وقتش نیست اجازه بفرمایید وقتى وارد دستور شدیم آن وقت استفاده بفرمایید.

اخگر-همان وقت اجازه خواستم اجازه بنده باید محفوظ باشد.

نایب رئیس-حالا اجازه بدهید وقتی که وارد دستور شدیم‏.

اخگر - ماده 90 مقدم بر همه چیز باید باشد.

عبدالرحمن فرامرزى-در دستور.

نایب رئیس-در صورت جلسه که نمی‌شود در دستور می‌شود صحبت کرد نوبت شمامحفوظ است دیگر راجع به صورت جلسه فرمایشى ندارید؟ (گفته شد - خیر) صورت جلسه روز یکشنبه 12 مرداد تصویب شد.

2- بیانات قبل از دستور آقایان دکتر فاخر، کریمى، خلخالى، مکى، وکیل‌پور

نایب رئیس-چند نفر از آقایان اجازه نطق قبل از دستور خواسته‌اند. آقاى دکتر فاخر

اخگر - ماده 90 مقدم است‏

نایب رئیس - وقتى که وارد دستور شدیم‏.

خسرو قشقایى - آقاى رئیس چون کار خیلى داریم وارد دستور شویم‏.

دکتر فاخر-بعد از عرایضى که اینجانب درباره پیش‌بینى قانون اساسى ایران نسبت به تفکیک قواى سه‌گانه حکومتى و لزوم حذف پست وزیر دادگسترى از هیئت دولت در جلسه علنى روز پنجشنبه 9 مردادماه کردم عده‌اى از همکاران محترم و از آقایان خارج از مجلس شفاهاً و کتباً این فکر را تشویق فرموده‌اند. اکنون از توجه این آقایان تشکر می‌کنم. عکس‌العمل جناب آقاى لطفى وزیر محترم دادگسترى در مقابل عرایض بنده در روزنامه اطلاعات مورخ یکشنبه 12 مرداد به شکل مصاحبه با مخبر آن روزنامه انتشار یافت. این مصاحبه براى بنده ضرورى ساخت که با اجازه آقایان محترم عرایضى را در این مورد اضافه کنم.

از متن این مصاحبه به نظر می‌رسد که جناب آقاى لطفى منظور بنده را خوب توجه نفرموده‌اند. منظور انحلال وزارت دادگسترى نبود بلکه حذف پست عدلیه از رأس دستگاه قضایى کشور و از هیئت دولت است این مطلب را نیز بنده به عنوان نظر و احساسات شخصى عرض نکردم بلکه استدلال روى پیش‌بینى صریح قانون اساسى ایران و تطبیق آن با تئورى امروزى حکومت در بین اغلب ملل جهان می‌باشد.

در آخر مصاحبه مزبور جناب آقاى لطفى فرموده‌اند که حذف وزارت دادگسترى از دولت کار معقولى نیست خاصه آن که در هیچ جاى دنیا و در هیچ یک از ممالک راقیه نیز چنین چیزى معمول نشده است مثل این که در این بیان جناب آقاى لطفى مطالعه کافى نفرموده‌اند بنده براى این که امثله کافى از کشورهاى مختلف و راقیه جهان خدمت‌شان عرض کرده باشم به قانون اساسى و طرز تشکیلات کشورهاى مختلف مراجعه کرده و امثله زیادى پیدا کرده‌ام و از لحاظ تنگى وقت حفظ نام و مواد مربوطه قانون اساسى چهار کشور بزرگ جهان که داراى چهار شکل مختلف حکومتى نیز مى‌باشند در اینجا ذکر می‌کنم. این چهار کشور عبارتند از فدراسیون امریکا و کنفدارسیون سویس و مشروطه انگلستان و ساویت روسیه. اگر به ماده 3 قانون اساسى امریکا و به مواد 106 و 109 قانون اساسى سویس و به مواد 102 و 104 آخرین قانون اساسى شوروى و به تشکیلات حکومت انگلستان (چون قانون اساسى نوشته شده ندارد پس نمى‌توان ماده‌اى از آن ذکر کرد) مراجعه فرمایید ملاحظه خواهید کرد که در هیچ کدام از این کشورها مقامى به نام وزیر دادگسترى ما وجود ندارد بلکه دستگاه دادگسترى آنها که مرکب از محاکم و دفاتر و امور ادارى محاکم است مجموعاً دستگاه واحدى به عنوان قوه قضاییه این کشورها را تشکیل داده و با سلسله مراتب خاص که در بین خود این محاکم موجود است مستقلاً مشغول کارند.

ممکن است سؤال کرد این سؤال نیز از بنده شده است که در صورت حذف پست وزیر دادگسترى از رأس دستگاه قضایى ایران چه مقامى امور مهمى از این دستگاه مثل انتصابات و سرپرستى امور دفترى و محاسباتى این قوه را به عهده خواهد داشت؟

البته براى تهیه جواب به این سؤال بایست پیش‌بینى قانون اساسى ایران و شرایط اجتماعى و سیاسى این کشور را در نظر گرفت. شاید در موقع لزوم بنده نیز بتوانم در این باره پیشنهاداتى بکنم ولى فعلاً محض اطلاع عرض می‌کنم که: در بین قوانین اساسى کشورهاى مختلفى که اینجانب در این چند روزه تحت مطالعه قرار داده‌ام در شانزده کشور انتخاب قضات دیوان عالى کشور مستقیماً به عهده یک یا هر دو مجلسین کشورهاى مربوطه است.

در 3 کشور این انتخاب با معرفى رئیس دولت از طرف مجلسین صورت مى‌گیرد. در 9 کشور این کار از طرف رئیس دولت با مشورت با سناى این کشورها انجام مى‌پذیرد. در سه کشور این انتخاب با معرفى خود دیوانعالى از طرف رئیس دولت به عمل مى‌آید.

طبق قانون اساسى جدید فرانسه یک هیئت عالى قضایى 14 نفره پیشنهاد می‌کند و پرزیدان کشور تصمیم می‌گیرد. اینجا بنده صورتى از طرز تشکیلات قضایى کشورهاى مختلف را تهیه و ذکر کرده‌ام ولى از طرف دیگر چون وعده کرده‌ام که قسمتى از وقتم را به جناب آقاى دکتر سنجابى بدهم از دو صفحه عرایضم صرف‌نظر می‌کنم و فقط به تندنویسى خواهم داد.

(صورتى که از قوانین اساسى کشورهاى مختلف راجع به طرز انتخاب قضات مخصوصاً انتخاب قضات دیوانعالى کشور استخراج نموده بودند تسلیم نمودند).

قسمت دوم عرایض من در مورد مذاکراتى بود که در جلسات گذشته راجع به وضعیت زمیندارى در ایران در مجلس شد. این موضوع مهم امروز در بیشتر ممالک جهان مورد توجه قرار گرفته و خوشبختانه چند دانشگاه بزرگ دنیا در این راه پیش‌قدم شده و مطالعات دقیق مفید علمى درباره اصلاح امور زمیندارى در جهان و مخصوصاً بهبودى حال عموم افرادى که از زمیندارى و زراعت تأمین معیشت می‌کند به عمل می‌آورند.

یکى از دانشگاه‌هاى پیش‌قدم در این موضوع دانشگاه ویتکانسین آمریکا است که سال گذشته یک کنفرانس بسیار مهمى براى مطالعه موضوع زمیندارى در جهان براى مدت دو ماه تشکیل داد و از مخصصین عالی‌مقام جهان دعوت کرد که در این کنفرانس نظریات و نتایج تجربیات و طرح‌هاى مختلف خود را در میان گذارند چون اینجانب نیز دعوت شده بودم که در این کنفرانس شرکت کنم سعى کردم صورت تمام مذاکرات و رونوشت گزارشات کلیه متخصصین شرکت‌کننده را جمع‌آورى بکنم و اکنون این مجموعه را به وسیله ریاست محترم مجلس به کتابخانه مجلس هدیه می‌کنم و یقین دارم همکاران محترمى که علاقه به صحبت و بحث درباره زمیندارى در ایران باشند این مجموعه را بسیار مفید اصلاحى را در آن خواهند دید.

مطلب دیگر این است که طبق آخرین خبر واصله امسال سازمان دو هزار و پانصد فقره هزینه مطالعه و مسافرت به دانشگاه‌هاى بزرگ دنیا جهت طلاب کشورهایى که از لحاظ اقتصادى عقب هستند اختصاص داده است و این رقم به مراتب بیشتر از سال‌هاى پیش است.

امیدوارم دولت ایران اولاً اقدام جدى خواهد کرد که سهم کافى از این تعداد ببرد ثانیاً ترتیبى خواهد داد که اشخاص صلاحیت‌دار از این فرصت استفاده کنند تا این فرصت به شکل توریست در نیامده بلکه طلاب علم از این کشور به سوى دانشگاه‌هاى بزرگ دنیا راه افتد چون افتخار عضویت جمعیت ایرانى طرفداران ملل متحد را دارم قسمت آخر عرایض بنده خیلى مختصر است چون افتخار عضویت جمعیت ایرانى طرفدار ملل متحد را دارم.

از موقع استفاده می‌کنم که از نظر صدور رأى دیوان بین‌المللى دادگسترى بر نفع ایران به خود قضات عدالت‌خواه و به نمایندگان محترم ایران مخصوصاً به جناب آقاى دکتر سنجابى قاضى اختصاصى این کشور مراتب تشکرات قلبى خود را تقدیم دارم. یقین بدانیم که این طرز انجام وظیفه دیوان نه تنها به نفع ایران شد بلکه به نفع خود دیوان و دستگاه قضایى بین‌المللى در بین ملل عدالت‌خواه و صلح‌دوست جهان خاتمه یافت. مخصوصاً در این باره عمل آن قاضى شرافتمند انگلیس که با کمال شجاعت و شهامت حاضر نشد پا روى حق گذارد و منافع یک شرکت غاصب هم ملیت خود را در نظر بگیرد قابل تقدیر می‌باشد. (قنات‌آبادى - آقاى دکتر فاخر این را هم بفرمایید که فرانسه و آمریکا و شوروى که قضات‌شان علیه ایران رأى دادند این عملشان مورد تنفر مردم ایران است). به علاوه این مطلب دو چیز را در مقابل نظر همه روشن کرد که عبارتند از اولاً حق ایران در این قضیه به حدى اظهر من الشمس بود که حتى یک فرد شرافتمند انگلیسى نیز نتوانست پا روى آن گذارد ثانیاً بار دیگر صلاحیت آن قسمت از اساسنامه دیوان را که انتخاب قضات را از ملیت آنها جدا ساخته و روى اصل صلاحیت شخص و نمایندگى اقسام بزرگ تمدن‌ها و مهم‌ترین اسلوب‌هاى قضایى جهان قرار می‌دهد ثابت می‌نماید بقیه وقتم را هم به جناب آقاى دکتر سنجابى مى‌دهم

+++

نایب رئیس - آقاى دکتر سنجابى‏.

دکتر سنجابى-از همکار آقاى دکتر فاخر تشکر می‌کنم که مقدارى از وقت خودشان را به بنده دادند بنده لازم می‌دانم راجع به مأموریت خود در لاهه به تفصیل گزارش به عرض نمایندگان محترم مجلس برسد که شاید در حدود یک ساعت از وقت آقایان را بگیرد اگر ممکن است امروز صحبت بکنم حاضر هستم والا اجازه بفرمایید روز یکشنبه.

نایب رئیس-اگر آقایان موافقند براى روز یکشنبه باشد.

ملک‌مدنى - رأى بگیرید آقاى دکتر سنجابى امروز صحبت بفرمایند.

دکتر سنجابى - بنده حاضر هستم اگر آقایان موافقت بفرمایند امروز صحبت کنم.

مکى-بماند براى روز یکشنبه‏

دکتر سنجابى-هر طور که آقایان صلاح می‌دانند.

نایب رئیس - آقاى دکتر سنجابى امروز مى‌خواهید بیانتان را بفرمایید؟

دکتر سنجابى - بنده حاضر هستم مى‌خواهید امروز یا روز یکشنبه بنده عرض کردم یک قدرى طولانى خواهد بود حالا هر طور که آقایان میل دارند.

ملک‌مدنى-شما بیاناتتان را بفرمایید بعد هر قدر وقت خواستید رأى می‌دهیم‏.

اخگر - یکشنبه بهتر است.‏

ناصر ذوالفقارى-امروز باید رئیس انتخاب شود.

مکى - رأى بگیرید براى روز یکشنبه (صحیح است)

نایب رئیس - رأى مى‌گیریم براى روز یکشنبه آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (عده کثیرى برخاستند) تصویب شد. آقاى کریمى بفرمایید پنج دقیقه بیشتر وقت ندارید.

کریمى-ما حصل عرایض بنده تذکر نکات حساس و دقیقى است که توجه دولت به هدف اصلى آن موجب بر‌طرف شدن شداید اجتماعى و ایجاد روح امیدوارى خواهد شد (احسنت) سر‌لوحه عرایض بنده راجع به فرهنگ است براى همکاران عزیزم جاى تردید نیست که برنامه فعلى فرهنگ ما از برنامه کهنه و منسوخه فرانسه بوده و امروز نظیر این برنامه مبتذل در منحط‌ترین مستعمرات دنیا وجود ندارد (صحیح است) زیرا دانش‌آموزان بیچاره بعد از ده سال اتلاف وقت باز مسلط به خواندن و نوشتن فارسى نیستند و حاصل و ثمره این فرهنگ جز ایجاد مشتى بیکار و سربار به بودجه ضعیف کشور چیز دیگرى نیست ملت ایران از دولت جناب آقاى دکتر مصدق انتظار دارد که یک انقلاب صحیح فرهنگى را شروع نموده تنظیم یک برنامه بسیار ساده و بى‌آلایش در باسواد کردن عموم طبقات کشور مخصوصاً کشاورزان محروم اقدام فورى معمول دارد و به جاى مواد مختلفه و تئوری‌هاى بى‌فایده به تأسیس آموزشگاه‌‌هاى حرفه (کشاورزى و صنعتى) به منظور رفع بیکارى و کمک به وسایل تولیدى بپردازد از همه مهمتر آن که ساحت مقدس فرهنگ را دور از شائبه سیاست و تحریکات نگاهداشته با طرد عناصر مفسده‌جو و تشویق آموزگاران و دبیران و استادان خدمتگذار و ترویج روح دیندارى بنیان فرهنگ مملکت را محکم و استوار نمایند (صحیح است)

دومین موضوع عرض بنده راجع به وضع رقت‌بار کشاورزان است با استناد به گفته جناب آقاى کاظمى نایب نخست‌وزیر هشتاد درصد مردم ایران را تشکیل می‌دهند ولى متأسفانه این طبقه شریف و زحمتکش مردم علاوه بر این که به کلى از نعمت بهداشت و فرهنگ محروم‌اند بلکه از داشتن وسایل زراعتى نیز بى‌بهره بوده و هنوز مانند قرون وسطى کشت و زرع مى‌نمایند و با این که فوق‌الطاقه‌ترین مشقات و زحمات را خود و زن و فرزندشان متحمل می‌شوند مع‌الوصف از دسترنج خود آن طور که باید کامیاب نمی‌گردند و از ساده‌ترین غذا و بى‌ارزش‌ترین پوشاک محروم هستند از اینها گذشته هنوز مانند زمان توحش و استبداد بساط چوب و فلک و حبس و آزار و شکنجه و جرم بین بعضى از رعایا و مالکین و خوانین و زارعین رواج دارد هنوز پاره‌اى از مالکین زارعین را عنفاً به نفع خود بیکار مى‌گمارند سهم مالکانه آن قدر ظالمانه است که حتى زارعین غالباً با حسرت شکمى سیر و یا بدنى پوشیده را به گور مى‌برند. بنده از دولت انتظار دارم با وضع قوانین متقن و صریحى از اجحاف و حتى استخفاف نسبت به زارعین جداً جلوگیرى و سهم مالک را به عنوان حداکثر و حداقل که مثلاً در محصول دیم بیش از یک پنجم و از محصول آبى بیش از یک چهارم نباشد محدود نماید و زارعین را از دادن رسومات به اصطلاح سیورسات از قبیل تخم مرغ و روغن و مرغ و بیگار و سایر چیزها که یادگار زمان بربریت است معاف نموده و آنها را از نعمت عدالت و امنیت اجتماعى برخوردار سازد و نیز از فشارها و اختیارات مالکین در کوچانیدن زارعین جلوگیرى شود.

موضوع دیگر بهداشت مملکت و ازدیاد بودجه شهرستان‌ها است این را نیز تقاضا می‌کنم همان قسم که بعضى از همکاران محترم پیشنهاد نموده‌اند کلیه بودجه بهدارى اعم از آنچه مستقیماً در وزارت بهدارى عمل می‌شود یا آنچه به نام وزارتخانه‌هاى دیگر مصرف می‌گردد از قبیل بهدارى ارتش بهدارى وزارت راه و فرهنگ و غیره همه را مجموعاً به نسبت جمعیت هر استان تقسیم نمایند که رفع این ظلم و بى‌عدالتى از شهرستان‌ها بشود آقایان ایران فقط منحصر به تهران و پایتخت نیست (صحیح است) بلکه آن اکرادى که در مرز خسروى جلوی آفتاب سوزان درو مى‌کنند باید به سهم خود از بودجه کشور بهره‌مند شوند و مخصوصاً دولت باید دست‌هاى ناپاک را از دامن بودجه ضعیف کشور دور سازد چند روز قبل بنده به آسایشگاه شاه‌آباد رفتم وضع آنجا فوق‌العاده خراب و رقت‌بار بود بالاجتماع می‌گفتند دانش‌ور نامى چند سال بودجه 800 نفر مسلول را تفریط می‌کرده اکنون خانمش یک آپارتمان 400 و 500 تومانى ساخته است در این آسایشگاه یک دستگاه عکس‌بردارى وجود ندارد غذاى آنها به هیچ وجه قابل خوردن نیست به جاى آشپز یک دهاتى بى‌اطلاع را به آشپزى گمارده‌اند نظافت مراعات نمى‌شود زن‌ها از چادر شب خود به جاى ملافه استفاده می‌کنند شب‌ها یک نفر طبیبى که بتواند از کسانى که مبتلا به خونریزى می‌شوند جلوگیرى کند وجود ندارد دیوانه را بین مرضاى مسلول نگهداشته‌اند و موجب آزار و ناراحتى آنها را فراهم کرده‌اند غرض علاوه برآن که در معالجه این طبقه از مرضا که حقیقتاً بیش از همه قابل ترحم هستند اقدامى نمی‌شود بلکه آنها را با این وضع فجیع مبتلا به عذاب روحى و عصبانیت و ناراحتى نموده‌اند من از آقاى دکتر فرمانفرمایان استدعا می‌کنم شخصاً آنجا را بازدید فرمایند موضوع دیگر عرایض بنده جلب رضایت افسران و حفظ احترام مأمورین ارتش است قدرت هر کشورى بستگى به قدرت ارتش کشور دارد بنده مطمئن هستم چندی است دست‌هایى در کار است که می‌خواهد ارتش ما را تضعیف نموده و افسران وطن‌پرست و خدمتگذار ما را دلسرد و نتیجاً ارتش را متشنج نماید و روى همین اصل بعضى از افسران ناپاک و مشکوک را مصدر پست‌هاى مهم ارتش نمودند تا آنها با آن خراب‌کارى و تبعیض و خرید و فروش درجه موجبات نارضایتى افسران شریف را فراهم نموده‌اند امسال بدون رعایت قدمت خدمت و مدارج تحصیلى افسران صرفاً روى نظریات خصوصى درجه داده‌‌اند و بعضى از افسران دانشمند و تحصیل‌کرده و اروپا رفته را که داراى چندین لیسانس هستند با قدمت خدمت و پایه و شغل خدمتى از ترفیع محروم کرده و فلان افسر آموزشگاه دیده را که معادل کلاس چهارم ابتدایى سواد ندارد ترفیع داده‌اند بنده شخصاً از وزیر دفاع ملى تقاضا مى‌کنم هیئتى از سرهنگ‌هاى تحصیل‌کرده را مأمور رسیدگى این موضوع فرموده و طبق تقاضاى خود آنها تا تأمین بودجه کافى آنها را بدون دریافت حقوق اقلاً با دادن درجه استحقاقى تشویق و دلگرم نمایند.

نایب رئیس - آقاى کریمى وقت شما تمام شد.

کریمى - بنده یک صفحه دیگر از عرایضم مانده اجازه بفرمایید عرض کنم آقایان هم مخالفتى ندارند البته سزاوار نیست که به جرم خیانت عده معدودى نوع افسران و ارتشیان را که الحق مردمى فداکار و شریف هستند به باد انتقاد و استخفاف گرفت بلکه باید عناصر فاسد و کثیف را از بین آنها خارج کرد و مخصوصاً مسببین و مباشرین واقعه جانگداز اخیر را از رئیس ستاد وقت و فرماندار نظامى و رئیس ژاندارمرى که قانوناً مسئول بوده و هستند فوراً تحت تعقیب قرار دهند که موجب یأس و عصیان مردم نشود (قنات‌آبادى-بخش‌نامه رئیس ژاندارمرى که هر کس نفس کشید نفس او را قطع می‌کند) درباره تقلیل مخارج دولت پیشنهاد می‌کنم عده زیاد خانم‌هایى که به نام ماشین‌نویس و کارمند در ادرات راه یافته و موجب بیکارى و پریشانى حواس کارمندان جوان و بعضى از رؤسا و مدیران کل را فراهم ساخته‌اند (خنده نمایندگان) به خانه خود روانه فرمایید تا به خانه‌دارى و تربیت کودکان عزیز به میهن خدمت نمایند و به جاى آنها شوهران و یا براداران لایقشان را که بیکارند مشغول نمایید آنچه در پایان عرایضم متذکر می‌شوم مراعات بودجه شهرستان‌ها مخصوصاً بهدارى و فرهنگ قصبات و دهات است و امیدوارم با اختیاراتى که مجلس به پیروى از افکار عمومى ملت ایران به جناب آقاى دکتر مصدق داده است موفق شوند تمام این نارضایتى و احتیاجات را مرتفع فرمایند (آفرین - احسنت)

نایب رئیس - آقاى خلخالى‏

خلخالى - براى اولین مرتبه که در جلسه رسمى و علنى افتخار صحبت را دارم لازم مى‌دانم از غیرت و همت و شرافت و جنبش اهالى تبریز و آذربایجان تشکر کنم که توانسته‌اند با پایدارى خودشان سنگرهاى نا‌بکاران را خراب کنند و عده‌اى را اینجا بفرستند که بنده هم افتخار همکارى با آنها را دارم.

قبل از رسمیت مجلس موقعی‌ که اعتبارنامه‌ها مطرح بود و فعالیت‌هایى در پشت پرده احساس می‌گردید در جلسه سى‌ام اردیبهشت ماه بنا به وظیفه‌ایی که داشتم تذکراتى داده و لزوم طرد افراد ناصالح و خوددارى از شرکت در دسته‌بندی‌هاى زیانبخشى را که بر‌خلاف مصالح و منافع مردم انجام می‌گرفت یادآور شدم و سعى نمودم توجه آقایان محترم را به حقانیت خواسته‌هاى مردم و لزوم مجاهدت در راه عملى ساختن آنها جلب کنم بالاخره تصریح کردم که مقاومت در برابر مردم و بى‌اعتنایى به حقوق آنها و شدت ظلم لاجرم آتش انقلاب را روشن مى‌سازد گمان مى‌کنم فاجعه خونین سى‌ام تیر‌ماه که بیدارى و قدرت و درجه پایدارى مردم را ثابت نمود عرایض بنده را تأیید کرده گوشه‌اى از واقعیات را نشان داده باشد اکنون عرض می‌کنم که ملت ایران با کمال هوشیارى مراقب جریان و منتظر نتیجه و اصلاحاتى هستند که براى خاطر آن قربانى

+++

‌هاى بی‌شمارى داده‌اند دیگر نه تحملى براى مردم مانده و نه موردى براى دفع‌الوقت ملتى که حق حاکمیت با او است و تمام قواى مملکتى ناشى از او مى‌باشد با نهایت عسرت بدون فرهنگ و بهداشت در شرایط بسیار نامساعد اقتصادى به سر می‌برد هم‌وطنان ما در دهات کثیف ویران در قصبات مخروبه در شهرهاى متروک با هزار مصیبت و سختى براى سد جوع خود تلاش مى‌کنند آخر‌الامر حاصل دسترنج و نتیجه زحمت آنها به یغما می‌رود نظام و عدالتى در اجتماع آن وجود ندارد امنیت غیر مفهوم است وقتى صحبت از امنیت و آزادى که مهم‌ترین وظیفه دولت است به میان مى‌آید دشمنان مردم به بهانه حفظ امنیت کشتارهاى دسته‌جمعى راه انداخته زندان‌ها را از بی‌گناهان پر می‌کنند مسلم با این ترتیب مشکل است حس احترامى در مردم باقى بماند اخیراً نامه‌اى از تبریز برایم فرستاده‌اند و نوشته‌اند خانم یکى از دکترهاى محترم آنجا که گویا قابله هم بوده به خارج شهر برده شده بعد از عمل منافى عفت در بیابان رها کرده‌اند و آن خانم بیچاره به ساربانى که رد می‌شده ملتجى می‌شود و به زحمت خود را در شهر به مریضخانه می‌رساند باید عرض کنم این موضوع نسبت به جریانات خلاف انسانى و حق‌شکنانه‌ای که در آذربایجان می‌گذرد بسیار بى‌اهمیت می‌باشد براى این که از مطلب دور نیافتم تشریح نمى‌کنم فقط لازم می‌دانم اضافه کنم که بیشتر خرابی‌ها و عصبانیت مردم متوجه مقاماتى می‌باشد که حقیقت را وارونه نشان می‌دهند و اجامر و اوباش و چاقوکشانى را که به جان و مال و ناموس مردم مسلط کرده‌اند تحت حمایت خود مصون از تعرض نگاه مى‌دارند تاکنون دیده نشده گناهان این افراد مورد تعقیب و کیفر قرار گیرد البته مجموع این قبیل بى‌اعتنایی‌ها و جریحه‌دار ساختن احساسات پاک مردم و عدم توجه به شکایت و خواسته‌هاى آنها نتیجه خوبى نمی‌تواند داشته باشد آقایان انحطاط و درماندگى ما فقر و عدم بضاعت و مظلومیت مردم مولود خرابى دستگاه‌هاى ادارى فساد و خیانت هیئت‌هاى حاکمه دخالت و نفوذ و تحریکات اجانب می‌باشد هیچ وقت چرخ‌هاى دولتى در محور منطقى خود نچرخیده همیشه در نقطه مقابل فلسفه وجود خود به کار افتاده است بنده قصد ندارم اوضاع حاضر را ترسیم و علل و جهاتش را تشریح کنم زیرا آقایان بهتر از بنده به عمق بدبختى و شدت محرومیت مردم و عدم رضایت آنها پى برده‌اند.

اکنون باید ببینیم که این اصلاحات کدام است و اقصر راه کدام است براى این که از اول مشروطه همه از اصلاحات صحبت کرده متأسفانه کم‌ترین عمل دیده نشده دارند مردم مأیوس می‌شوند این آخرین هیجانى بود که قبل از انقلاب مردم خواسته‌اند به وسیله صلح‌جویانه به وسیله حکومت جناب آقاى دکتر مصدق به آرزوهاى ملى خود برسند مقاومت مسلم عاقبت وخیمى خواهد داشت اینجا با کمال صراحت باید عرض کنم اختلاف طبقات شدت فقر مردم امرى نیست که کتمان‌پذیر باشد یا ما باید پول سرشار و زیادى به دست بیاوریم بدون توجه به سرمایه اشخاص که البته از راه‌هاى نامشروع بیشتر جمع شده اختلاف طبقات را از بین ببریم فساد و تباهى و انحطاط را مرتفع کنیم متأسفانه تاکنون مسأله نفت از نقطه‌نظر این که به فروش نرسیده به نتیجه قطعى که ازش بهره‌مند شویم نرسیده امیدواریم با کوشش‌هایى که دولت با همت و غیرت مردم انجام داده به این نتیجه هر چه زودتر برسد منتهى همان طورى که سیاست دولت بر این بود که بدون درآمد نفت وضع جامعه و بودجه را تعدیل کند (نایب رئیس - اکثریت نیست تأمل بفرمایید) (چند لحظه بعد اکثریت حاصل شد)

نایب رئیس-بفرمایید.

خلخالى-باید اینجا یا ما از این سرمایه‌هایى که عرض کردم و نسبت به طرز تشکیل آنها در دست یک عده معدودى صحبت نمی‌کنم و نظرى جز اصلاح جامعه و خدمت عمومى ندارم از آنها استفاده بشود یا قهر او به زور گرفته شود یا به طور جوانمردى آنها به دولت کمک کنند تا دولت بتواند تولیدات را زیاد بکند و فقر عمومى را به وسیله کارهایى که پیدا می‌شود بر‌طرف نماید تا این که این بدبختى رفع شود و از این لجه و نکبت و فقرى که افتاده‌ایم بیرون بیاییم اینجا مطلبى که به نظر می‌رسد خواه از نظر تعدیل سرمایه خواه از نظر تقسیم املاک که صحبت شد یعنى این زنگ خطر حتى به وسیله دیگران هم زده شد این نکته مسلماً باید حل شود غیر از این که مشروعیت این اموال معلوم نیست این نکته فلسفى و مذهبى باید مورد توجه قرار گیرد و آن مسأله انتخاب احسن است گویا این مثالى که عرض می‌کنم حضور آقایان مرحوم آخوند ملا محمد‌کاظم خراسانى گفته بودند به ایشان گفته بودند که در پیدایش مشروطه بالاخره جنگى خواهد شد و عده‌اى کشته خواهند شد ممکن است بین آنها نفوس زکیه و اشخاص بی‌گناه باشند استدلال فرموده بودند که اگر پیغمبر و سلمان هر دو به دریا بیفتند و ما نتوانیم هر دو را نجات بدهیم یعنى نجات یکى موکول بر این باشد که دیگرى را غرق کنیم یعنى پاى را بر دوش یکى بگذاریم و دست دیگرى را بگیریم البته عقل حکم می‌کند که این جا پا به دوش سلمان گذاشته شود و دست پیغمبر گرفته و کشیده شود یعنى نجات پیغمبر موکول به غرق کردن سلمان است من همین مثال را می‌خواهم اینجا عرض کنم درست است که الناس ملسطون على اموالهم و انفسهم را ما می‌دانیم بدون این که آقایان اصل لا ضرر و لا ضرار را در نظر بگیرند ولى نمى‌توان اینجا به آن استناد کرد براى این که عرض کردم جامعه ایران در فقر و بدبختى افتاده است و اگر چنانچه ما از اموال یک عده‌اى از املاک جمعى به نفع عمومى استفاده نکنیم با کمال بی‌غرضى غیر از این که مسئله انقلاب و شورش و این قبیل چیزهایى که بالاخره پیش‌بینى می‌شود یک امر خلاف وجدانى است ما اگر یک صحبتى از این بابت می‌کنیم براى خاطر مصلحت عموم و حیات مردم است من عرض کردم اگر درآمدى خارج از این موضوع در دست ملت بود که بیکارى را رفع و فقر عمومى را ریشه‌کن کند از این بابت صحبتى نمی‌کردم که سوء‌تفاهمى ایجاد بکند ولى می‌خواهم عرض کنم که راه اصلاح به نظر بنده بالاخره استفاده از این سرمایه‌هایى است خواه نا خواه به ملت مربوط است این اموال زوال‌پذیر است و باید بیشتر مفید و کمک‌کننده آن چراغ تمدن و ملیت و حیات عمومى باشد بنابراین اگر چنانچه از اینها لااقل به طور امانى به طور موقت براى حیات عمومى استفاده بشود کار گناهى نشده حقیقت دین و ماهیت مذهب هم گمان نمی‌کنم غیر از این حکمى بکند مطلبى که باز می‌خواهم عرض بکنم البته نمی‌خواهم راجع به طهارت دامن خود صحبتى کنم ما هر چه اینجا می‌گوییم با کمال خلوص نیت و صداقت و صفاى باطن و صراحت براى خاطر مردم است همان طوری که افکار عمومى ایجاب می‌کرد نسبت به روى کار آمدن جناب آقاى دکتر مصدق کوشش‌هایى بسیارى کردیم ولى اینجا می‌خواهم عرض کنم که من نمی‌خواهم در تمام کارهایى که اینجا مى‌شود اینجا خودم را شریک کنم یا خداى ناکرده کسانى را تحمیل کرده باشند یا باز خداى نکرده غیر از این راهى که مردم انتظار دارند و جبر تاریخ ایجاب می‌کند که بروند، بروند و اقدام کنند و همه مردم را مأیوس کنند و ما را مسئول این جریانات بدانند بنده تا جایى که دولت از تمام این تشکیلات روى مصالح عمومى روى منافع مردم روى حیات انسان‌هاى محرومى که در ایران زندگى می‌کنند اقداماتى بکنند مسلم پشتیبانى خواهم کرد و دلیلش هم این است که قبل از این جریانات من رویه‌اى داشتم که این عرایضى که عرض می‌کنم تأیید می‌کند ما در موفقیتى که دولت جناب آقاى دکتر مصدق به دست آورده در این راه کوشش‌هایى کرده‌ایم یعنى متوجه این نبودیم که پیروز بشود یا نشود خیر عمومى را در نظر داشتیم اگر مطلب تکرار مى‌شود تکرارش براى خاطر این است که هیچ گاه نباید فراموش کرد هیچ گاه نباید به حقوق مردم بى‌اعتنا بود و در برابر آنها مقاومت کرد براى این که عرض کردم سال‌ها است که این موضوع به چشم می‌خورد و مطلعین امور هم متوجه آن نیستند این هیجانات عمومى یک امر سطحى و کارى سطحى نیست یک امرى است که ریشه‌هاى عمیقى در میان نهضت‌ها و نتیجه از این جنبش‌ها به دست بیاید ما همواره باید کوشش کنیم و این پیشنهاداتى که به طور مختصر و فى‌الجمله عرض کردم براى خاطر این است که مبادا این طغیان به صورت دیگرى در بیاید یعنى این صداى مرتعشى که از روح پریشان و آشفته مردم در مى‌آید روزى به سرود انقلابى مبدل گردد آن وقت شنیدن آقایان چندان تأثیرى نخواهد داشت مخصوصاً ایران با این نهضت عظیمى که کرد و جنبش‌هایى که مردم نمودند تقریباً می‌توان گفت که از نظر اخلاف و مبارزه با استعمار پیشواى شرق میانه شده و البته این روح نه تنها در ایران بلکه در تمام ملل آسیا به وجود آمده و مخصوصاً بعد از جنگ دوم جهانى که ملت‌ها دیگر حاضر نیستند تحت رقیت بسر برند و زنجیرهاى غلامى دست و پاى آنها را ببندند این صیت آزادى و حریت وصیت به دست آوردن حقوق از دست رفته خود چیزى نیست که منحصر به ایران باشد چون ایران در این جنبش‌ها پیش‌قدم بوده این تلاش‌هاى ناجوانمردانه و خائنانه که از طرف نیروى استعمار و از طرف ایادى آن می‌شود اگر این چراغ پر‌فروغ نهضت را خاموش کنند ممکن است آسیا در تاریکى فرو برود ما موظف هستیم نه تنها در رستگارى نهضت ملت خودمان را ادامه بدهیم البته این نکته را هم عرض می‌کنم مخصوصاً در نتیجه جریانات اخیر و نهضتى که رنگ و روغنى نیست به نهضت‌هاى گذشته دارد اگر چنانچه اختلافات را مرتفع ساخت و همه را در یک جا متحد نمود به نتیجه خواهیم رسید فعلاً که مجلس هم الحمدالله به اتفاق آرای دولت را پشتیبانى کرد و اختیاراتى هم که خواسته شد داده شد مسئولیت‌هاى‏ سنگین و بزرگى متوجه دولت است من بدون این که بخواهم حالا انتقاد کنم از خداوند متعال مى‌خواهم که دولت در انجام و پیشرفت کارها و اصلاحاتى که به مردم وعده داده و مردم انتظار دارند توفیق حاصل نماید بنده وقت آقایان را بیش از این نمی‌گیرم و اگر چنانچه وقتى باقى است ...

نایب رئیس - وقتى دیگر باقى نیست‏.

خلخالى-و اگر چنانچه تعطیلات تابستانى نزدیک نمی‌شد و من نمى‌ترسیدم از این که ممکن است صحبت نتوانم بکنم مصدع نمی‌شدم و مخصوصاً به علت تلگرافات و نامه‌هایى که از تبریز مى‌رسیدکه شما چرا صحبت نکردید

+++

تصدیع دادم و براى این که آقایان ممکن است احساس کنند و خداى ناکرده به خلوص نیت و صراحت بنده در این پیشنهاداتى که راجع به تعدیل سرمایه و مسأله تقسیم املاک شد پى نبرند و باید بدانند من از روى ایمان به آنها اشاره کرده و مثل مذهبى هم زدم که آقایان به خوبى توجه داشته باشند شکایت‌هایى هم از اهالى همدان رسیده و طومارهایى هم فرستاده‌اند که به مقام ریاست تقدیم می‌کنم و به دولت هم عرض کرده‌ام که به شکایات این افراد که لابد براى زمینه‌سازى انتخابات است و یک عده‌اى در آنجا زمینه‌سازى کرده‌اند توجه عاجلى بفرمایند بقیه وقتم اگر مانده به آقاى شمس قنات‌آبادى می‌دهم.

نایب رئیس - وقتى باقى نمانده‏.

شمس قنات‌آبادى-تشکر می‌کنم قربان (خنده نمایندگان).

نایب رئیس - آقاى وکیل‌پور.

وکیل‌پور - ده دقیقه از وقتم را به آقاى مکى می‌دهم و از بقیه وقت خودم استفاده می‌کنم‏.

نایب رئیس - آقاى مکى‏.

مکى - با ابراز و اظهار تشکر از همکار عزیزم جناب آقاى وکیل‌پور بنده به هیچ وجه قبل از دستور مزاحم نمایندگان محترم نمى‌شوم ولى چون این جلسه که در خدمت آقایان هستم جلسه‌اى است که می‌خواستم تودیع کرده باشم و روز یکشنبه با‌‌اجازه نمایندگان محترم تهران را ترک می‌کنم (اخگر-به سلامتى) به همین لحاظ استدعا کردم که نماینده محترم به بنده چند دقیقه اجازه بدهند که علت مسافرت و منظور این جریان را به استحضار ملت ایران و نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى برسانم. موقعى که هئیت نمایندگان بانک بین‌المللى در ایران بودند در یک شبى که در باشگاه افسران به شام دعوت داشتیم و آقایان وزیران و هیئت مختلط هم حضور داشتند مذاکرات زیادى انجام شد تا دو بعد از نصف شب بنده بودم و آقاى وزیر خارجه و آقاى گارنر در ضمن با حضور آقاى دکتر معظمى چندین مرتبه از من دعوت کردند که مؤسسات نفتى آمریکا را بنده بازدید بکنم آن شب بنده رد کردم در نوبت دوم که باز ملاقاتى دست داد باز تقاضای‌شان را تکرار کردند و رفقا و بعضى از اعضاى دولت مخصوصاً آقاى بوشهرى وزیر راه گفتند چرا رد مى‌کنید دعوتى کردند شما دعوت‌شان را بپذیرید بنده دعوت را پذیرفتم و قرار بود قبل از فروردین بروم ولى کارهاى مملکتى و مجلس ایران اجازه نداد قبل از مسافرت آقاى نخست‌وزیر مى‌خواستم بروم ایشان فرمودند که بمانید تا من از لاهه برگردم آن وقت بروید این بود که بنده مسافرتم را عقب انداختم تا آن رأى دیوان داورى صادر شد و بحمدالله به کمک ملت ایران و تلاش هیئت نمایندگى ملت ایران در این دعوى حاکم شد بنده به دو لحاظ این مسافرت را قبول کردم یکى این که در سال گذشته که در خوزستان بودم به واسطه گرماى شدید کبدم مریض شده است به طوری که آقایان می‌دانند دست‌هاى بنده متورم است ناچار بودم معالجه بکنم چندین نوبت هم با کمک بعضى از دوستانم مخصوصاً آقاى دکتر معظمى در یک مواقعى که به کمک آقاى دکتر وکیلى در معالجه من کوشیدند و نتوانستند کبدم را معالجه کنند این است که از این فرصت استفاده می‌کنم مدتى در آلمان اقامت می‌کنم در آنجا اول خودم را معالجه می‌کنم بعد می‌روم به امریکا و اصولاً دعوت‌هایى که از بنده در اروپا شده است هیچ یک دعوت دولتى نیست و بنده هیچ مأموریت رسمى از طرف دولت ایران و مجلس ایران ندارم (صحیح است) یک دعوت غیر رسمى خصوصى است ولى در این دعوتى که شده است مکاتبات زیادى شده است که نمایندگی‌هاى ایران در کشورهاى خارجى به وظایف خودشان عمل نمی‌کنند یعنى آنچه را که بر علیه ملت ایران و نهضت ملى در جراید نوشته می‌شود اقداماتى که از طرف شرکت سابق نفت ایران می‌شود نمایندگى‌هاى ایران حکم صفر را دارند و مثل این است که اصلاً چنین مطالبى راجع به ایران نوشته نشده است بنده وظیفه خود می‌دانم که در این مسافرت آنچه که بتوانم از این اکازیون و از این موقعیت استفاده می‌کنم وضعیت نهضت ملى ایران را به دنیا و مردم آزاد جهان نشان بدهم و بگویم که ملت ایران چه می‌خواهد و امیدوار هستم که در این وظیفه ملى توفیق حاصل کنم (خسرو قشقایى-انشاء‌الله) و براى این که مجلس را در جریان این عمل گذاشته باشم مرتباً شاید بتوانم نتیجه اقدامات خودم را به عرض مجلس شوراى ملى برسانم به علاوه از همکار عزیزم جناب آقاى پارسا نماینده محترم هم خواهش کردم که در این مسافرت بنده افتخار همکارى و مسافرت‌شان را داشته باشم ایشان هم قبول کردند و روز یکشنبه به اتفاق ایشان خواهیم رفت اما در این موقعى که عازم مسافرت هستم و شاید دیگر توفیق به زیارت آقایان را حاصل نکنم (چند نفر از نمایندگان-خدا نکند) هواپیما است، مسافرت است انسان امروز زنده است فردا ممکن است نباشد (جلالى-انشاء‌الله به سلامت مراجعه خواهید فرمود) می‌خواستم یک وکالتى به آقایان نمایندگان و افراد ملت ایران بدهم در جریان مبارزه تهمت‌هاى زیادى به بنده زده شده در روزنامه‌ها مطالب غیر واقع و دروغى نوشته شده تهمت‌هاى زیادى که زده شده خیلى از روزنامه‌ها نوشته‌اند که بنده استخر را مسرراً به مبلغ پانصد هزار تومان خریده‌ام عمارت خاچیک را در لاله‌زار نو به مبلغ سیصد و پنجاه هزار تومان بنده خریده‌ام معدن زغال سنگ و معدن سرب دارم در بانک‌هاى خارجى و داخلى پول دارم بنده جز آنچه از پدرم به ارث به من رسیده و چهارده سال است که پدرم فوت کرده (شمس قنات‌آبادى - خدا بیامرزد) و هنوز اسناد مالکیت آن به نام من صادر نشده مشترک است و به نام ورثه است و یک بیست و چهارم مجرایى که احداث کردیم با چند نفر مهندس در شمال تهران که یک بیست و چهارم سهم بنده است که پنج هزار و پانصد تومان به نام بنده بوده و هزار تومان از آن را هم هنوز بدهکار هستم حالا به همان قیمت حاضرم واگذار کنم غیر از آنچه که عرض شد آنچه را که به نام بنده است و از بند تمول و ثروتى سراغ دارند هر یک از نمایندگان و هر یک از افراد ملت به موجب همین عرایضى که می‌کنم اختیار دارند بروند و مصادره کنند آنچه که از پدرم به بنده رسیده است که عرض کردم یک دانگ خانه‌ای است گلى در خیابان ارامنه و نظیر آن یک چیزهایى به من رسیده هر کس سراغ کرد پول در یکى از بانک‌هاى خارجى یا داخلى عمارت معدن و یا مستغلاتى که ممکن است گفت قیمتى دارد می‌تواند برود به یک سیر نبات صلح کند به شرطى که آن یک سیر نبات را بیاورد تحویل بدهد که آن یک سیر نبات هم منفعت شده است و یک عرض دیگرى که دارم این است که در این اواخر نسبت به ارتش یک حملاتى می‌شود من از ملت شرافتمند ایران انتظار دارم که نسبت به افسران شرافتمند و آن کسانى‏ که من شاهد عملیات آنها در خوزستان بودم و می‌دیدم که در آفتاب 60 درجه که همین آقاى مهندس رضوى چند روزش را تشریف داشتند و افتخار میزبانى ایشان را بنده داشتم دیدند که چه جور سربازها و چه جور افسرها توى آن آفتاب جلوى اسکله‌ها جلوى کشتی‌هاى جنگى انگلیسى جلوى تانک‌هاى جنگى مى‌ایستادند این را من خیانت می‌دانم که به یک چنین ارتشى که یک ملت چنین روزى ممکن است مورد استفاده ملت ایران واقع بشود یک همچو حملات ناجوانمردانه‌اى بشود (صحیح است) آقایان ما از طرف غرب و از طرف جنوب با یک کشورهایى که می‌توانم بگویم استقلال کاملى ندارند عشایرى هستند و به دستور انگلستان و همچنین شرکت سابق نفت ممکن است بر علیه منافع ملت ما قیام کنند مجاور هستیم ما باید در سر‌حدات خودمان یک ارتش ملى داشته باشیم که در مواقع ضرورت بتوانیم جلوى این تحریکات را بگیریم شاید نظر خارجی‌ها این باشد که این ارتش مضمحل شود که آنها بتوانند خداى نکرده به مناطق نفتى ما یا سرحدات ما دستبرد بزنند وظیفه خودم می‌دانم در این آخرین ساعاتى که در مجلس شوراى ملى ایران و در پشت این تریبون می‌توانم با ملت ایران صمیمانه صحبت کنم عرض کنم که نسبت به ارتش صمیمى باشند البته در ارتش افسران نابکار هست و در هر طایفه‌اى خوب و بد وجود دارد در هر شهرى مردمان خوب و بد هستند بایستى به خوبان‌شان احترام کرد و بدها را هم به کیفر اعمالشان باید رسانید درست است که سعدى می‌گوید:

نمى‌بینى که گاوى در علفزار / بیالاید همه گاوان ده را

ولى این یک کلیت ندارد و براى یک نفر نمى‌بایست منافع یک ملت و استقلال و آقایى یک کشورى را براى خاطر صد یا پنجاه افسر خطا‌کار صرف‌نظر کنیم و من این استدعا را خواستم از پشت این تریبون بکنم که ارتش همان طور که در نطق رادیو هم عرض کردم ارتش در حکم روح یک مملکتى است این روح را باید تقویت کرد البته افراد نابکارش را هم باید شدیداً مجازات نمود و آن کسانى را هم که موجب این خونریزى‌هاى بى‌شمار شدند آن را هم اگر چه المأمور معذور بوده‌اند و باید دید چه کسى به آنها امر کرده است آن کسى که به آنها امر کرده آن را باید به مجازات رسانید (شمس قنات‌آبادى - به عنوان مأموریت نمی‌شود خیانت کرد) آمر را باید اعدام کرد نه یک سرباز جزء را بنده می‌خواستم این را صمیمانه عرض کنم که بایستى آمرین و مسئولین این فجایع هر کسى در هر درجه‌اى که مى‌خواهند باشند گرفت و انتقام ملت را از آنها خواست ولى این کلیت ندارد چه بسیارى از این افسران در همان روز در تهران بوده‌اند که به حال ملت ایران و این خونریزى‌ها و تیراندازى‌ها گریه کرده‌اند (صحیح است) در میدان سپه شنیدم افسرى آمد در نزد مردم گفت من نمی‌خواهم به روى شما گلوله خالى بکنم من مستخدم ملت ایرانم و امیدوارم که همیشه از استقلال ایران دفاع کنم این گلوله و اسلحه براى دشمنان ایران است این قبیل افسران در کادر ارتش ما هستند و آنها را نبایستى در قبال افسران خطاکار گذاشت بایستى به ارتش احترام قائل شد زیرا هدف نهایى مخالفین استقلال ایران همین وضعى است که به وجود آمده یعنى ارتش اصلاً وجود نداشته باشد تا آنها دستشان باز باشد براى این که هر کارى بخواهند بکنند. البته دزد پى بازار آشفته می‌گردد و این موضوع را ناچار بودم در این آخرین لحظاتى که در خدمت آقایان هستم به اطلاع ملت ایران برسانم و صمیمانه از ملت ایران بخواهم که نسبت به ارتش احترام قائل باشند و نسبت به آن کسانى هم که خیانتى به ملت ایران کرده‌اند و خطاکار هستند از نمایندگان محترم استدعا دارم از آقایانى که در کمیته تحقیق عضویت دارند استدعا مى‌کنم که زودتر افسران خطاکار را به مجازات عمل خودشان برسانند زیرا تا تنور گرم است می‌شود نان بست تا احساسات مردم هست بایستى آنها را مجازات کرد تا یک مرتبه دیگر نهضتى که به نفع استقلال و عظمت و آقایى ایران به وجود آمده گلوله به روى برادارن خود نکشند امیدوارم که از پر‌چانگى بنده خسته نشدید و بنده را معذور

+++

مى‌دارید و امیدوار هستم همان طوری که با دلى آکنده از مهر ایران و علاقه به هموطنان عزیزم ایران را ترک می‌کنم بتوانم وظیفه ملى و مملکتى خودم را در مسافرت انجام بدهم و با یک علاقه بیشترى بتوانم در آتیه براى ملت ایران مفید واقع بشوم (انشاء‌الله)

نایب رئیس - آقاى وکیل‌پور پنج دقیقه شما بیشتر وقت ندارید بفرمایید.

وکیل‌پور - بنده در یک وضع خیلى عجیبى قرار گرفته‌ام البته خیلى استفاده کردم از فرمایشات جناب آقاى مکى و همچنین سایر آقایان نمایندگان ولى حالا از جناب آقاى رئیس خواهش می‌کنم که چند دقیقه بیشتر اجازه بفرمایند بنده صحبت کنم و همچنین از آقایان نمایندگان تقاضا می‌کنم موافقت بفرمایند (مکى - بنده هم همین استدعا را دارم از جناب آقاى رئیس معذرت می‌خواهم چون بنده پر‌چانگى کردم اجازه بفرمایید) عرض کنم بنده عادتاً در حاشیه عرضى نمی‌کنم در متن صحبت می‌کنم آن هم مطالبى که مربوط به حوزه انتخابیه بنده است و مخصوصاً از حضور آقاى معظمى استفاده می‌کنم و تقاضا می‌کنم این مطالب بنده را یادداشت بفرمایند یک گرفتاری‌هایى داریم در حوزه انتخابیه که قسمت اعظم آن مربوط به تشکیلات غلط ادارى است و دیگر نبودن وسیله کار است البته خود آقایان می‌دانند که ما در مسائل حوزه‌هاى انتخابیه نسبت به این مشکل و گرفتاری‌ها مشترک هستیم یک قسمت از گرفتارى ما این است که سه ماه تمام است سهمیه قند و شکر جهرم را نداده‌اند هر چه می‌کنیم نمی‌دهند سهمیه دارو را نمى‌دهند به طور نمونه عرض مى‌کنم این گرفتاری‌هایی که ما داریم نمی‌شود گفت عرض کنم حضورتان ملخ هجوم کرد به فارس در همه جا درست مبارزه کردند ولى در جهرم آن طوری که باید مبارزه نشد می‌گویند که سم آلدرین نداریم تحقیق کردم ولى کسانى که در فارس ملک داشتند طیاره رفته سمپاشى کرده این که عرض کردیم گرفتاری‌هاى ما مولود تشکیلات غلط ادارى است علتش این است که در شهرستان‌ها واحدهاى مستقل ادارى وجود ندارد و هر یک از این شهرستان‌ها تابع مرکز استان است و مرکز استان هم دلش می‌خواهد به هر شهرستانى سهمیه‌هاى عمومى و اعتبارات عمومى می‌دهد دلش نمى‌خواهد نمی‌دهد و عجب این است به واسطه شدت استیناسى که داریم نمى‌توانیم حسن و قبح آن را بفهمیم و در حقیقت اگر کمى تفکر کنیم و امعان‌نظر بنماییم که هیچ توجهى به شهرستان‌ها نداریم و عین ظلم است اینجا چندین عیب به وجود مى‌آید یکى این که تشکیلاتى که در مراکز استان هست که اعتبارات را می‌گیرند و هیچ قبیل توجهى به این شهرستان‌ها ندارند یکى هم على‌رغم قانون اساسى تساوى حقوق افراد را از بین برده‌اند شما ملاحظه بکنید آنهایی که نشسته‌اند و تشکیلات مملکتى را داده‌اند عوض این که محل‌ها را طبقه‌بندى بکنند در حقیقت افراد را قسمت کرده‌اند افراد را طبقه‌بندى کرده‌اند از درجه امتیازات براى آن کسى که در شهرستان کوچکى زندگى می‌کند مثلاً باید سهمیه قند و شکر او 400 گرم باشد ولى اگر در شهر بزرگ باشد این طور نیست و در تمام سهمیه‌هاى عمومى و اعتبارات عمومى این حکم جارى است مثلاً چندین ساختمان نیمه‌تمام در جهرم هست و تمام اینها در شرف ویرانى و خرابى است و تمام اعتبار بعضى از اینها را داده‌اند به شهر شیراز مرکز استان و مرکز استان آن را نداده و خودش حیف و میل کرده است و به مصرف رسانیده است خلاصه می‌خواهم عرض کنم که این تشکیلات پوست‌پیازى را از بین ببرید و واحدهاى مستقلى را براى شهرستان‌ها به وجود بیاورید یک روزى در خدمت آقاى ملک‌مدنى آمدیم نزد وزیر فرهنگ و صحبت شد که یک دستگاه فرهنگ در شهر ما بود که مستقلاً کار می‌کرد بعد یک مرتبه آمدند استقلال آن را از بین بردند و گفتند باید تبعیت کند از مرکز استان آن روز توضیحات کافى در این باب جناب آقاى دکتر کیان و جناب آقاى ملک‌مدنى فرمودند بنده هم عرض کردم جناب آقاى نخست‌وزیر هم امر فرمودند که استقلال فرهنگ جهرم را برگردانند معذلک همین مسکوت مانده و این واقعاً باعث تأسف است براى چه این کار می‌شود؟ براى این که وقتى مرکز فرهنگ فارس باشد هر چه معلم بنجل و هر چه اعتبار نامربوط باشد سهم جهرم است و آنچه که اعتبار مخصوص جهرم است نمى‌رسد من مى‌خواهم استدعا کنم که این طرز را از بین ببرید عیب دومى که در این طرز تشکیلات است این است که مسئولیت و ابتکار را از مأمورین می‌گیرید شما اگر در تمام مملکت واحد مستقل داشته باشید فقط شانس و فرصت را به 15 نفر می‌دهید که ابتکار خودشان را آزمایش کنند شما اگر چند واحد مستقل داشتید به طور تحقیق در بین افراد مأمورین دولت کسانى را آزمایش می‌کردید همان طور که یک روز جناب آقاى مهندس زیرک‌زاده فرمودند باید به جوان‌ها شانس بدهید فرصت بدهید تا خودشان را آزمایش کنند و عرضه و لیاقتشان را نشان بدهند بالاخره فرصت بدهید به یک مأمور تا مستقل باشد بگویید برو براى خودت کار کن اگر از عهده بر نیامد او را عوض کنید ولى اگر به او فرصت دادید دو مرتبه هم خطا کرد او می‌تواند بعداً مأمور لایق و کارآمد براى شما باشد خلاصه جناب آقاى مهندس معظمى از شما تقاضا می‌کنم که این موضوع را در هیئت دولت مطرح کنید بفرمایید این شهرستان‌ها به کلى از بین رفته‌اند و به کلى ضایع شده‌اند همه جا را نمی‌شود خراب کرد و شهرستان‌ها را تابع استان کرد (صحیح است) فقط مطلبى که می‌خواستم عرض کنم این بود که این گرفتاری‌ها مولود نبودن وسیله کار است در جهرم در هر جا مى‌بینید وسیله کارى نیست صنعتى نیست تجارتى نیست چون راه ندارد اصلاً یک راهى که جهرم را به شیراز متصل کند و به سایر شهرها نیست و این راهى که هست اصلاً نمی‌شود راه گفت اینجا یک چاهى است که خدا می‌داند هر اتومبیلى که دو مرتبه از آن عبور کند دیگر اسقاط است جناب آقاى قشقایى البته ملاحظه فرموده‌اید در تمام این نواحى این طور است از آن طرف زراعت که تنها کار اهالى جهرم است براى زراعت هم آب ندارد هر چه ما فریاد می‌کنیم در این دستگاه دولت که آقا بیایید فکرى به حال این مردم بکنید که کمال استعداد را دارند کمال لیاقت را دارند کمال مناعت طبع را دارند کمال صبر و بردبارى را دارند چرا صبر و بردبارى دارند؟ براى این که مردم جهرم کارشان زراعت است درخت خرما مى‌نشانند و درخت خرما رسمش این است که اگر یک کسى درخت خرما مى‌نشاند باید بیست سال تمام آن را آبیارى کند زحمت بکشد تا به ثمر برسد تازه بیست سال دیگر وقت دارد که ثمر کاملش را بدهد و تازه این مردمى که این قدر صبر و حوصله و بردبارى دارند تا یک چنین درختى را به عمل بیاورند وسیله معاش ندارند اینها تمام‏ جوان‌های‌شان مجبور شده‌اند متوارى شوند و از روى ناچارى بوده است که به جزایر خلیج فارس پناهنده می‌شوند (خسرو قشقایى - به بحرین رفته‌اند) یا به بحرین و جزایر کویت کوچ کرده‌اند یا به شهرهاى دیگر می‌روند الآن کسان زیاد ...

نایب رئیس-آقا وقت شما تمام شده است‏.

مهندس غروى - 5 دقیقه بنده از وقتم را می‌دهم به ایشان‏

نایب رئیس-شما وقت ندارید.

وکیل‌پور - بنابراین استدعا مى‌کنم جناب آقاى مهندس معظمى راجع به این تشکیلات شهرستانى توجه بفرمایید و در هیئت دولت مطرح بشود ضمناً دو طومار و دو تلگراف (مهندس زیرک‌زاده - پنج دقیقه وقت به ایشان بدهید) (نایب رئیس - وقت ایشان تمام شده است) که به وسیله جناب آقاى دکتر شایگان رسیده است تقدیم مى‌کنم و در جلسه بعد مطالبى است که به عرض می‌رسانم.

3- معرفى آقاى دکتر مهندس داریوش به معاونت وزارت پست و تلگراف به وسیله آقاى وزیر پست و تلگراف‏

نایب رئیس - وارد دستور می‌شویم آقاى وزیر پست و تلگراف بفرمایید.

وزیر پست و تلگراف (آقاى مهندس معظمى)- با کسب اجازه از حضور آقایان نمایندگان محترم آقاى مهندس داریوش را که از صاحب منصبان با‌سابقه وزارت پست و تلگراف هستند قریب 25 سال در شئون مختلفه وزارتخانه انجام وظیفه می‌کرده‌اند و از افراد وطن‌پرست کشور هستند به سمت معاونت وزارت پست تلگراف به مجلس شوراى ملى معرفى می‌کنم (مبارک است)

کهبد-به شرطی که وضع تلفن را اصلاح کنند.

4- اخطار نظامنامه‌اى آقاى اخگر طبق ماده 90 و آقاى ناصر ذوالفقارى طبق ماده 18 آیین‌نامه‏

نایب رئیس - آقاى اخگر فرمایشى دارید؟

اخگر - بلى مطابق ماده 90 نظامنامه اخطار دارم.

نایب رئیس-بفرمایید.

اخگر - مطابق ماده 76 نظامنامه هر کسى خلاف ترتیبى مشاهده کند می‌تواند اخطار نماید و چون در ماده 90 قید شده است هر کس بخواهد رد تهمتى بکند بدون نوبت باید به او اجازه داده شود در جلسه قبل بنده وقت خواستم اجازه داده نشد اول جلسه امروز وقت خواستم داده نشد به وسیله این اخطار خواستم عرایض بکنم.‏

نایب رئیس - عرض کردم موقعی که وارد دستور شدیم اجازه داده مى‌شود حالا بفرمایید.

اخگر-حالا موضوع عرض بنده اظهارات آقاى معتمد‌دماوندى در جلسه قبل بود آقایان چنانچه ملاحظه فرموده‌اید بنده نسبت به همه آقایان کمال ادب و احترام را رعایت کرده‌ام و مى‌کنم (صحیح است) و چون اینجا مجلس است مقدس است جاى اشخاص نخبه و برگزیده افراد ملت ایران است در اینجا باید سخن سنجیده گفته شود (صحیح است) در مقابل پیشنهادى که ایشان کرده بودند که موافق موازین شرعى املاک را تقسیم کنند (حاج سید‌جوادى - مورد اعتراضش بنده هم بودم) ضد و نقیض گفتند اگر وارد هم باشد که موافق موازین شرعى که نمی‌شود موازین شرعى این است که خمس و زکات بدهند رد مظالم سهم امام بدهند اگر این کارها را بکنند اصلاً مالک عمده پیدا نمى‌شود حالا مطلب تقسیم املاک یک مطلب دیگرى است ایشان پیشنهاد کردند که موافق موازین شرعى این کار را بکنید چون کوسه و ریش پهن بود این بود که بنده پیشنهاد کردم و در جواب ایشان عرض کردم که براى دادن این پیشنهادات هیچ موردى نمی‌دانم وقتى اختیارات به کسى داده

+++

 می‌شود باید طورى داده شود که او بداند چه می‌کند هر چه مى‌خواهد بکند و هر چه صلاح می‌داند بکند البته وقتى اختیارات شما به کسى دادید ایشان خودشان روى موازینى که در نظر دارند یک فکرهایى می‌کنند کارهایى هم می‌کنند (صحیح است) ایشان یک پیشنهاد دیگر دادند و به جاى این که جواب رئیس را بدهند که این پیشنهاد را پس می‌گیرند یا نه گفتند که من از این حرف‌ها باکى ندارم هوچی‌گرى می‌کنید. پیشنهاد دیگرى دادند که آن هم وارد نبود به این معنى که گفتند جمله زیر اضافه شود.

(تدوین- قوانین براى رسیدگى به حساب کار مؤسسات دولتى در 20 سال گذشته بعد از عبارت قوانین دادگسترى) این هم موردى نداشت ولى به جاى این که توضیح براى پیشنهاد خودشان بدهند که چرا این پیشنهاد را داده‌اند این عبارات را بیان کردند (یک توضیح می‌دهم جناب آقاى اخگر بگذارید که نگویم که شما نمی‌گذارید مردم حرف بزنند) (بعضى از نمایندگان-سوء‌تفاهم شده است) اگر در موقع کفایت مذاکرات من مى‌خواستم راى بدهم و رأى نمى‌دادم و از شما هم نمی‌ترسیدم ولى یک چیزهایى به نظر ما می‌رسد که اگر نکنید خواهد شد در این مملکت خواهید دید شما این مطالب را با چشم حقیقت‌بین نگاه کنید) (مکى-سوء‌تفاهم شده است) به هر صورت آقایان نمایندگان و ملت ایران بهتر تشخیص می‌دهند من هوچى نیستم (صحیح است) در ضمن چون ایشان می‌خواهند از ماده 90 استفاده کنند اگر مطالبى گفتند بنده هم عرایضم را عرض مى‌کنم ضمناً یک چکى از شرکت سهامى تجارتى سود‌آور رسیده که سى هزار ریال تقدیم گردیده که با نظر آیت‌الله کاشانى صرف کمک به بازماندگان شهداى سى‌ام تیر بشود تقدیم ریاست می‌کنم و اگر باز هم ایشان چیزى گفتند بنده پرده‌ها را بالا می‌زنم‏.

ناصر ذوالفقارى-اخطار دارم.

نایب رئیس - طبق چه ماده‌اى‏؟

ناصر ذوالفقارى - طبق ماده 18 به طوری که اطلاع داریم آقاى رئیس مجلس استعفا داده‌اند و طبق ماده 18 باید بلافاصله متن استعفاى ایشان در مجلس خوانده شود و براى رئیس جدید رأى گرفته شود بنده استدعا مى‌کنم غیر از این کارى نشود و براى انتخاب رئیس رأى گرفته شود ولى یک عده آقایان تصمیم دارند براى هیئت مختلط نفت رأى گرفته شود آن را هم بنده حرفى ندارم ولى اگر براى هیئت مختلط نفت رأى گرفته شد عده‌اى بیرون رفتند معلوم می‌شود که عده‌اى نظر خاصى و نظر مخصوصى راجع به این کار دارند ما تا ساعت سه بعد از ظهر هم حاضر هستیم بنشینیم رئیس را انتخاب کنیم.

خسرو قشقایى-اگر رئیس انتخاب شد و عده‌اى بیرون رفتند تکلیف چیست؟

نایب رئیس - موقعى که وارد دستور شدیم این نظر بوده و عمل خواهیم کرد.

5- تقدیم یک فقره طره سه فورى راجع به تبرئه استاد خلیل طهماسبى به وسیله آقاى قنات‌آبادى

شمس قنات‌آبادى - بنده هم خطار دارم‏.

نایب رئیس - طبقه چه ماده‌اى؟

شمس قنات‌آبادى - طبق همان ماده 18.

نایب رئیس-جزو دستور است‏.

شمس قنات‌آبادى - اجازه بفرمایید بنده مى‌خواستم طبق همین ماده‌اى که آقاى ذوالفقارى اخطار نمودند اخطار بکنم و حالا که ایشان موافقت فرمودند که هیئت مختلط مقدم باشد موضوع خواندن نامه استعفاى آقاى رئیس ....

 (ناصر ذوالفقارى - به شرطى که کسى بیرون نرود) هیچ کس هم بیرون نخواهد رفت و مى‌نشینیم و رأى می‌دهیم می‌خواهیم تکلیف مملکت معلوم شود و مخالفتى نداریم یک طرحى به امضاى سى نفر با قید سه فوریت هست که تقدیم می‌کنم‏.

6- قرائت نامه مجلس سنا راجع به اصلاح عبارتى قانون قیام ملى و شهداى روز 30 تیر

نایب رئیس - یک نامه‌اى از مجلس سنا رسیده که قرائت می‌شود (به شرح زیر قرائت گردید)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى در جواب مراسله شماره 3551- 5، 5، 331 راجع به طرح قانونى مربوط به شناسایى قیام روز سى‌ام تیر‌ماه 1331 به نام قیام مقدس ملى که براى تصویب به مجلس سنا ارسال شده است اشعار می‌دارد: طرح مزبور در جلسه روز شنبه یازدهم امرداد‌ماه 1331 مجلس سنا مورد شور قرار گرفت به اصطلاح عبارتى به تصویب رسید. اینک عین ماده واحده مصوبه مجلس سنا منضماً ارسال مى‌گردد تا اطلاع عبارتى مزبور به اطلاع مجلس شوراى ملى برسد.

نایب رئیس مجلس سنا-دکتر سعید مالک‏

طرح قانون مربوط به شناسایى قیام روز 30 تیر ماه 1331 به نام قیام مقدس ملى.

ماده واحده - مجلسین سنا و شوراى ملى قیام روز دوشنبه 30 تیر‌ماه 1331 را که در سراسر کشور براى پشتیبانى از نهضت ملى ایران انجام پذیرفت قیام مقدس ملى شناخته و شهداى آن روز را به عنوان شهداى ملى می‌نامد.

ماده واحده مندرج در فوق در جلسه روز شنبه یازدهم امرداد‌ماه 1331 به تصویب مجلس سنا رسیده است.

نایب رئیس مجلس سنا - دکتر سعید مالک‏

7- انتخاب پنج نفر جهت عضویت هیئت مختلط نظارت بر اجراى قانون ملى شدن صنایع نفت

نایب رئیس-فعلاً شروع می‌کنیم به انتخاب هیئت مختلط نفت (دکتر بقایى - آقاى رئیس طرح مقدم است) قبلاً سه نفر به قید قرعه براى نظارت انتخاب کنید.

(اقتراع به عمل آمد آقایان احمد فرامرزى، فضلعلى هدى، نجفى به قید قرعه انتخاب شدند)

دکتر معظمى - بنده عرضى دارم‏.

نایب رئیس - اعلام رأى شده‏.

دکتر معظمى - راجع به رأى عرض دارم می‌خواستم عرض کنم که بنده مخبر کمیسیون مختلط بودم و به حمدالله که کار نفت به اینجا رسیده براى این دوره بنده نامزد نیستم و در عین حال یک شهادتى می‌خواهم بدهم نسبت به آن اشخاصى که در آنجا کار کردند و در نهایت وطن‌پرستى انجام وظیفه نمودند یکى آقاى دکتر شایگان یکى هم آقاى مکى و دیگرى آقاى مهندس حسیبى که اینجا در امر نفت خدمت کردند و لازم است آقایان قدردانى بفرمایند.

ناصر ذوالفقارى - اجازه بفرمایید که بنده هم اخطارم را عرض کنم.

نایب رئیس - اعلام رأى شده‏.

ناصر ذوالفقارى-ما می‌خواهیم بگوییم که اشخاص دیگرى هم بوده‌اند که خیلى زحمت کشیده‌اند ما هم بوده‌ایم آقاى خسرو قشقایى هم بوده‌اند.

نایب رئیس-اخذ رأى شروع می‌شود. (اسامى آقایان نمایندگان به ترتیب ذیل به وسیله آقاى ناظر‌زاده (منشى) اعلام و در محل نطق حاضر و رأى دادند)

آقایان: مهندس زیرک‌زاده - مهندس حسیبى-دکتر سنجابى-دکتر شایگان-دکتر ملکى - منصف - انگجى - میلانى-محمد‌حسین قشقایى-ناصر ذوالفقارى - مکى-دکتر معظمى-دکتر کیان - عبدالرحمن فرامرزى-دکتر مصباح‌زاده - گنجه - پارسا - مجتهدى - بهادرى - موسوى - عامرى - کهبد - کریمى-قنات‌آبادى - مشار-حائرى‌زاده-جلالى‌موسوى - حاج سید‌جوادى - صفایى-دکتر فلسفى - اخگر - نبوى - شبسترى - مدرس - خلخالى-وکیل‌پور - فرزانه - اقبال - مصدقى-ملک‌مدنى - دادور - ذکایى- امیر‌افشارى - مجدزاده - شاپورى- افشار‌صادقى - شادلو-پور‌سرتیپ - شوکتى - غروى-معتمد‌دماوندى-خسرو قشقایى - شهیدى-دکتر فقیهى‌شیرازى - ریگى - شهاب خسروانى - نریمان - مهندس رضوى-رفیع - احمد فرامرزى-نجفى-دکتر فاخر-هدى-ناظر‌زاده-محمد ذوالفقارى - حمیدیه‏.

 (پس از شماره مهره‌هاى تفتیشیه و اوراق رأى و استخراج آرا نتیجه به قرار ذیل حاصل گردید)

مهره تفتیشیه 68 - اوراق رأى 68

آقاى مکى 46 رأى - آقاى خسرو قشقایى 43 رأى - آقاى ناصر ذوالفقارى 37 رأى - آقاى دکتر شایگان 35 رأى - آقاى مهندس حسیبى 33 رأى - آقاى دکتر فاخر 25 رأى - آقاى مصدقى و آقاى عبدالرحمن فرامرزى 19 رأى - آقاى قنات‌آبادى 18 رأى - آقاى شبسترى 19 رأى - آقاى شهاب خسروانى 14 رأى - آقاى دکتر ملکى 10 رأى - آقاى نریمان 4 رأى-آقایان: دکتر معظمى، دکتر سنجابى، مهندس رضوى هر یک دو رأى. آقایان: پارسا، فرزانه، خلخالى، حائرى‌زاده، احمد فرامرزى هر یک یک رأى‏.

نایب رئیس - از 68 نفر عده حاضر آقاى مکى 46 رأى - آقاى خسرو قشقایى 43 رأى - آقاى ناصر ذوالفقارى 37 رأى - آقاى دکتر شایگان 35 رأى - آقاى مهندس حسیبى 33 رأى داشتند بنابراین این پنج نفر آقایان انتخاب شدند.

حائرى‌زاده و مکى - نسبت به آقاى مهندس حسیبى باید تجدید انتخاب شود چون اکثریت تام ندارند.

نایب رئیس - گمان می‌کنم در این انتخابات اکثریت نسبى کافى است. ماده 164 آیین‌نامه قرائت می‌شود (به شرح زیر خوانده شد)

ماده 164- کلیه انتخاباتى که در مجلس و کمیسیون‌ها و شعب به عمل مى‌آید اعم از این که فردى باشد یا جمعى به استثناى انتخاب رئیس مجلس که باید با اکثریت تام باشد به اکثریت نسبى خواهد بود.

مکى - اجازه می‌فرمایید؟ عرض کنم انتخاب آقاى حسیبى باید تکرار شود زیرا از لحاظ اهمیتى که این موضوع داشت یک قانون خاصى در این مورد گذشت که باید نوبت اول و دوم اکثریت تام باشد و اگر اکثریت تام نبود در نوبت سوم اکثریت نسبى باشد. قانون خاصى جز آیین‌نامه در این مورد گذشت که گویا به پیشنهاد آقاى دکتر معظمى بوده است.

نایب رئیس - براى یک نفر دیگر تجدید رأى مى‌شود آقاى ملک‌مدنى فرمایشى دارید؟ ...

ملک‌مدنى - ماده به خصوصى که راجع به انتخاب هیئت مختلط گذشته بفرمایید قرائت کنند تا مطلع شویم‏.

نایب رئیس-فعلاً در دسترس نیست. در 22 اردیبهشت 1330 طرحى تصویب شده است فرستاده شد بیاورند که

+++

خوانده شود. پس با اجازه آقایان نسبت به آن یک نفر تجدید رأى می‌کنیم.

دکتر ملکى - اجازه بفرمایید یک توضیحى عرض کنم چون بنده کاندید نیستم استدعا می‌کنم آقایانى که به بنده رأى داده‌اند به آقاى مهندس حسیبى رأى بدهند.

نایب رئیس - اسامى را قرائت بفرمایید.

(اسامى آقایان نمایندگان به قرار ذیل توسط آقاى ناظرزاده (منشى) اعلام و در محل نطق اخذ رأى به عمل آمد)

آقایان: زیرک‌زاده - حسیبى - مکى-دکتر شایگان-دکتر سنجابى-دکتر ملکى - انگجى - میلانى-محمد‌حسین قشقایى-خسرو قشقایى-ناصر ذوالفقارى - عبدالرحمن فرامرزى-دکتر فلسفى-دکتر کیان - نبوى-دکتر معظمى - دادور - گنجه - مجتهدى - پارسا - موسوى-مصباح‌زاده - کهبد - کریمى-قنات‌آبادى - مهندس غروى - مشار - صفایى - جلالى - حاج سید‌جوادى-حائرى‌زاده - شبسترى - مدرس - خلخالى-وکیل‌پور - فرزانه - اقبال-ملک‌مدنى - مصدقى - ذکایى-امیر‌افشارى-دکتر بقایى - شاپورى-افشار‌صادقى - شادلو - منصف - شوکتى - اخگر-دکتر‌ فقیهى - ریگى - شهاب خسروانى-پور‌سرتیپ-صراف‌زاده - نریمان - مهندس رضوى - رفیع-جواد عامرى-ناظر‌زاده-دکتر فاخر - هدى-احمد فرامرزى - نجفى - حمیدیه-محمد ذوالفقارى - شهیدى.

(اخذ رأى به عمل آمده و پس از شماره مهره‌هاى تفتیشیه و اوراق رأى و استخراج آرا نتیجه به قرار ذیل بود.)

مهره تفتیشیه 65 رأى - اوراق رأى 65 راى‏.

آقاى مهندس حسیبى 33 رأى - آقاى دکتر فاخر 20 رأى - آقاى مصدقى 8 رأى - آقاى قنات‌آبادى 2 رأى - آقایان شبسترى و فرامرزى هر یک یک رأى‏.

نایب رئیس - از 65 نفر عده حاضر آقاى مهندس حسیبى با 33 رأى به اکثریت تام انتخاب شدند آقاى دکتر فاخر 20 رأى داشتند (نمایندگان - مبارک است) یک طرح قانونى به قید سه فوریت رسیده ولى چون آقاى وزیر دادگسترى نیستند (بعضى از نمایندگان - تلفن شده الان مى‌آیند) با اجازه آقایان نامه آقاى امام جمعه قرائت مى‌شود بعد آن را مطرح مى‌کنیم.

(همهمه نمایندگان - زنگ رئیس)

دکتر بقایى-قرار بود اول طرح مطرح شود. (در این موقع چند نفر از نمایندگان از مجلس خارج می‌شدند)

ناصر ذوالفقارى - چون آقاى کاشانى کاندید هستند این آقایان این کار را می‌کنند (تظاهراتى از طرف تماشاچیان علیه آقاى ناصر ذوالفقارى به عمل آمد)

نایب رئیس - چون اکثریت نیست تنفس داده می‌شود (سه ربع ساعت قبل از ظهر جلسه تعطیل و دو ساعت بعد از ظهر مجدداً به ریاست آقاى ذوالفقارى تشکیل گردید)

8- طرح و تصویب طرح سه فورى راجع به عفو استاد خلیل طهماسبى

نایب رئیس - آقاى مهندس رضوى.

مهندس رضوى - چون بین آقایان نمایندگان محترم ممکن بود یک سوء‌تفاهمى ایجاد شده باشد باید البته آقایان توجه داشته باشند که طرح یک موضوعى که به صورت لایحه که از طرف آقایان نمایندگان داده می‌شود محتاج به حضور وزیر یا معاون پارلمانى ایشان است و این طرحى که فعلاً تقدیم شده با تشریف آوردن آقاى لطفى گمان می‌کنم اشکالى نباشد طبق آئین‌نامه اقدام فرمایید که مطرح شود.

نایب رئیس - طرح قرائت می‌شود (به شرح زیر توسط آقاى ناظرزاده قرائت شد)

چون افرادى که ثابت شود علیه ملت و منافع اجتماع قیام به نفع بیگانه بنمایند در هر مسلک و مذهب مهدورالدم هستند لذا ما امضاءکنندگان ذیل ماده واحده را با قید سه فوریت تقدیم می‌داریم:

ماده واحده - چون خیانت حاجى على رزم‌آرا و حمایت او از اجانب بر ملت ایران ثابت است بر فرض این که قاتل او استاد خلیل طهماسبى باشد از نظر ملت بی‌گناه و تبرئه شده شناخته می‌شود.

شمس قنات‌آبادى - کریمى-سید‌جوادى - مهندس حسیبى-دکتر شایگان-ناصر جلالى - انگجى-دکتر بقایى - على زهرى - حسین مکى-زیرک‌زاده-دکتر ملکى - پارسا - مدرس-دکتر فلسفى-ناظر‌زاده-حائرى‌زاده - اقبال-وکیل‌پور - اخگر - میلانى - شاپورى - فرزانه-معتمد‌دماوندى-ناصر ذوالفقارى-دکتر سنجابى - نریمان.

نایب رئیس - فوریت اول مطرح است. آقاى پور‌سرتیپ مخالفید؟

پور‌سرتیپ - موافقم‏.

سید باقر جلالى - آن امضاى ناصر جلالى فرمودید سید باقر جلالى است.

نایب رئیس - آقاى دکتر بقایى‏.

دکتر بقایى-قبلاً متن نامه‌اى که به شعبه اول دادگاه جنایى استان 2 نوشته شده است به عرض آقایان می‌رسانم. «چون سپهبد على رزم‌آرا در دوران ریاست ستاد ارتش و ریاست دولت تمام توانایى و قدرت ناشى از مقامات فوق را علیه مشروطیت و نابود کردن مبانى حکومت ملى و آزادى ایران که محصول قربانی‌ها و مجاهدات مردم این کشور است به کار برده به طورى که قطع نظر از سوء‌استفاده از مقام دولتى خود عملاً مقدم علیه حکومت ملى و آزادى ایران قرار گرفت تا آنجا که از هیچ قانون‌شکنى من‌جمله مداخله و ارعاب و تخویف دستگاه قضایى و قوه مقننه دریغ نکرد و بالنتیجه آثار حکومت ملى و آزادى و مصونیت قانونى افراد بر اثر تجاوزات و قلدرى این شخص به کلى نابود شد بنابراین امضاکنندگان زیر آقاى استاد خلیل طهماسبى را تجسم اراده ملى و عمل او را اجراى قضاوت افکار عمومى دانسته رجای واثق داریم که به احترام افکار عمومى و حکومت مشروطه ایران از طرف دادگاه رأیى بر‌خلاف عدل و وجدان صادر نخواهد گردید چه در این مورد ملت ایران است که مشمول رأى قضات آن دادگاه قرار خواهم گرفت» این نامه‌اى است که نوشته شده بود و از طرف روزنامه شاهد در روى اوراق تکى چاپ شده است و هزاران امضا دارد در حدود 50 هزار امضا در اینجا حاضر است که تقدیم مجلس می‌کنم چون انتظار داریم آقایان محترم توجه به این جریانات بکنند و این افکار عمومى را مراعات نمایید که طبق افکار عمومى رأیى که مناسب عدل و وجدان باشد صادر نمایند به این جهت این اوراق را تقدیم مجلس می‌کنم (چند جلد اوراق را تقدیم نمود)

نایب رئیس - رأى می‌گیریم به فوریت اول آقایانی‌ که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد فوریت دوم مطرح است (گفته شد - مخالفى نیست) رأى می‌گیریم به فوریت دوم آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد حالا فوریت سوم مطرح است آقایانی که موافقند فى المجلس مطرح شود استدعا می‌کنم قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. اصل طرح مطرح است قرائت می‌شود. (مجدداً به شرح سابق قرائت گردید)

نایب رئیس - ماده واحده مطرح است مخالفى نیست؟

مهندس رضوى - بنده پیشنهاد اصلاحى دارم‏.

نایب رئیس - کسى اجازه نخواسته پیشنهادات قرائت می‌شود (پشنهاد آقاى مهندس رضوى به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم به جاى ماده واحده پیشنهادى ماده ذیل به عنوان اصلاحیه مورد تصویب قرار گیرد.

ماده واحده - چون خیانت حاجى على رزم‌آرا بر ملت ایران ثابت گردیده هر گاه قاتل او استاد خلیل طهماسبى باشد به موجب این قانون مورد عفو قرار می‌گیرد - احمد رضوى.‏

نایب رئیس - توضیحى دارید بفرمایید.

مهندس رضوى - این پیشنهاد اصلاحى که بنده تقدیم کردم تفاوت معنوى با آن پیشنهاد ندارد ولى به نظر بنده این طور آمد که عمل مجلس از نظر قانونگزارى اگر مبنى بر عفو قاتل باشد بهتر است تا جمله تبرئه شده باشد به این دلیل این پیشنهاد را تقدیم کردم و تصور می‌کنم که اشکالى در بین نباشد.

نایب رئیس - آقاى وزیر دادگسترى نظرتان را بفرمایید.

حاج سید‌جوادى - حضور وزیر دادگسترى شرط است نظر ایشان شرط نیست.

وزیر دادگسترى-به نظر بنده استعمال کلمه عفو بهتر از تبرئه است قاتل معفو است (صحیح است)

نایب رئیس - مخالفى نیست با این پیشنهاد آقایان توجه بفرمایند رأى به قابل توجه بودن این پیشنهاد مى‌گیریم...

دکتر بقایى - یک کلمه اضافه شود عفو و آزاد مى‌گردد.

مهندس رضوى - معناى قانونى آن فرقى نمی‌کند مانعى ندارد اضافه شود.

نایب رئیس-با اصلاحى که شده مجدداً قرائت می‌شود (به شرح ذیل خوانده شد)

ماده واحده - چون خیانت حاج على رزم‌آرا بر ملت ایران ثابت گردیده هر گاه قاتل او استاد خلیل طهماسبى باشد به موجب این قانون مورد عفو قرار می‌گیرد و آزاد مى‌شود.

نایب رئیس- رأى به قابل توجه بودن آن می‌گیریم آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد این پیشنهاد به جاى ماده واحده می‌شود پیشنهاد دیگرى قرائت شود (پیشنهاد آقاى پور‌سرتیپ به شرح زیر قرائت شد) مقام منیع ریاست مجلس شوراى ملى پیشنهاد می‌کنم تبصره ذیل به آخر طرح اضافه شود. تبصره دولت موظف است زندگى و اعاشه آقاى خلیل طهماسبى را از هر حیث تأمین و رفاه و آسایش او را مادام‌العمر فراهم سازد.

قنات‌آبادى-او تا به حال از بازوى خودش نان خورده و حالا هم احتیاج به کسى ندارد.

حاج سید‌جوادى - مردم او را روى سرشان می‌گذارند.

حسیبى-پیشنهاد خرج است وکیل حق چنین پیشنهادى ندارد.

پور‌سرتیپ - اجازه بفرمایید عرایضم را بکنم

+++

نایب رئیس - پیشنهاد خرج است نمی‌شود طرح کرد رأى کلى گرفته می‌شود و به مجلس سنا می‌رود آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد به مجلس سنا فرستاده خواهد شد.

9- قرائت استعفاى آقاى دکتر سید حسن امامى از ریاست مجلس و انتخاب آقاى آیت‌الله کاشانى به ریاست مجلس‏.

نایب رئیس - نامه آقاى دکتر امامى قرائت می‌شود (به شرح زیر به وسیله آقاى ناظر‌زاده خوانده شد)

مجلس مقدس شوراى ملى‏

معروض می‌دارد چون براى معالجه و مداواى درد دست که مدتى است مبتلا هستم ناچار به مسافرت شدم و نمی‌دانم چند مدت تحت مداوا خواهم بود و نمی‌خواهم کارهاى مجلس در غیاب بنده بلا‌تکلیف بماند لذا با سپاسگزارى از الطاف نمایندگان محترم که نسبت به بنده مبذول فرموده‌اند استعفاى خود را از ریاست مجلس شوراى ملى تقدیم می‌دارم و امیدوارم که خداوند قادر متعال نمایندگان محترم را در راه خدمت به ملت و مملکت توفیق عنایت فرماید. انشاء‌الله-سید حسن امامى‏.

نایب رئیس - طبق نظامنامه بلا‌فاصله پس از خواندن نامه باید رأى گرفته شود و به این جهت اگر نظرى دارید راجع به این موضوع بفرمایید (رأى - رأى) اعلام رأى می‌شود براى انتخاب یک نفر رئیس آقایان توجه داشته باشند که در مرحله اول اکثریت تام و بعد نسبى است‏ (حاج سید‌جوادى - این قرآن مقدسى است که به سرنیزه زده شده اکثریت تام دارد) اسامى را قرائت بفرمایید.

(اسامى آقایان نمایندگان به قرار ذیل به وسیله آقاى ناظر‌زاده (منشى) اعلام و در محل نطق حاضر و رأى دادند)

آقایان:زیرک‌زاده-حسیبى-مکى-دکتر ملکى-میلانى-بهادرى-محمد‌حسین قشقایى-خسرو قشقایى-دکتر کیان-دکتر معظمى-نبوى-دکتر مصباح‌زاده-پارسا-مجتهدى-موسوى-حائرى‌زاده-گنجه - عبدالرحمن فرامرزى - کهبد-کریمى - شمس قنات‌آبادى-باقر جلالى - حاج سید‌جوادى-صفایى-دکتر فلسفى-احمد فرامرزى-اخگر - مهندس غروى-مدرس-خلخالى-وکیل‌پور-فرزانه-اقبال-مصدقى-ملک‌مدنى-عامرى-ذکایى-امیر‌افشار - دکتر بقایى-مجدزاده-شاپورى - مهندس رضوى-رفیع-نریمان - افشار صادقى-شادلو-منصف-شوکتى-نجفى - شهیدى-معتمد‌دماوندى-دکتر فقیهى-ریگى - شهاب خسروانى-پور‌سرتیپ-هدى-دکتر فاخر-ناظر‌زاده-حمیدیه - محمد ذوالفقارى‏.

(مهره هاى تفتیشیه و اوراق رأى شماره شد و پس از استخراج و قرائت آرا نتیجه به قرار ذیل بود)

آقاى حاج سید ابوالقاسم کاشانى 47 رأى - آقاى دکتر معظمى 10 رأى - آقاى خلخالى یک رأى - ورقه سفید علامت امتناع 4 ورقه‏.

نایب رئیس - عده حاضر 62 نفر حضرت آیت‌الله کاشانى 47 رأى آقاى دکتر معظمى 10 رأى - ورقه سفید 4 - آقاى خلخالى یک رأى (خلخالى - این شوخى نتیجه نطقى است که بنده کردم) بنابراین حضرت آیت‌الله کاشانى به اکثریت تام به ریاست مجلس شوراى ملى انتخاب شدند (نمایندگان - مبارک است) کف زدن و تظاهر از طرف تماشاچیان)

10- تعیین موقع جلسه بعد ختم جلسه

نایب رئیس-با موافقت آقایان جلسه را ختم می‌کنیم جلسه آینده روز یکشنبه 19 مرداد دو و نیم ساعت قبل از ظهر.

 (مجلس دو ساعت و نیم بعد از ظهر ختم شد)

نایب رئیس مجلس شوراى ملى-محمد ذوالفقارى‏

+++

یادداشت ها
Parameter:294762!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)