کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره پانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15
[1396/05/28]

جلسه: 196 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه دوم اَمرداد ماه 1328  

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مشروح مجلس

2- نطق آقای نخست وزیر

3- بیانات آقای مکی در موضوع نفت

4- تنفس و تشکیل مجدد مجلس

5- تنفس مجدد برای تشکیل جلسه خصوصی

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15

 

 

جلسه: 196

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه دوم اَمرداد ماه 1328

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مشروح مجلس

2- نطق آقای نخست وزیر

3- بیانات آقای مکی در موضوع نفت

4- تنفس و تشکیل مجدد مجلس

5- تنفس مجدد برای تشکیل جلسه خصوصی

 

مجلس ساعت 9 و ربع قبل از ظهر به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید

1- تصویب صورت مشروح مجلس‏

رئیس- نسبت به صورت مجلس دیروز نظرى هست؟ آقاى دهقان.

دهقان- نماینده محترم آقاى دکتر بقایی دیروز اینجا صحبت‌هایی فرمودند که چون در صورت مجلس درج شده است اگر جواب داده نشود به عقیده بنده یک امر ضرورى فوت شده است.

رئیس- آقاى دهقان شما نسبت به صورت جلسه اعتراضى دارید؟ بفرمایید، جواب او موردى ندارد.

دهقان- نه قربان راجع به مندرجات صورت جلسه بنده عرضى دارم بنده می‌خواهم عرض کنم که یک مسائلى اینجا مطرح است نمایندگان در قضاوت و اظهار عقیده خودشان کمال آزادى عقیده را دارند هر کس هر نظر و عقیده‌اى دارد باید با کمال آزادى و صراحت بیان بکند (صحیح است) نه آقاى دکتر بقایی حق دارند متوقع باشند که تمام و کلیه آقایان تسلیمشان باشند و نه وکلا حق دارند از آقاى دکتر بقایی توقع داشته باشند که ایشان تسلیم نظر اکثریت باشند می‌خواهیم عرض کنم این که شما آقاى دکتر بقایی دیروز فرمودید که شما تحت امرید یا باید بمیرید و بدمید می‌خواهم عرض کنم که این اظهارات شایسته مجلس نیست ما باید در یک چنین موقع بسیار مهم بگذاریم مخالف اظهارش را بکند اگر هم موافقى هست اظهارش را بکند و مجلس هم در یک محیط بى سر و صدا و آرامى بتواند قضاوت صحیح بکند (دکتر بقایی- اجازه بدهید همچو وضعى باشد) بنده تقاضا می‌کنم از جنابعالى که متوسل به این اسلحه‌هاى زنگ زده و هوچى‌گرى نشوید بگذارید وکلا در کمال آزادى نظر خودشان را در کمال صراحت و آزادى اظهار بدادند.

رئیس- دیگر نظرى نسبت به صورت مجلس نیست؟ آقاى دکتر بقایی.

دکتر بقایی- عرض کنم آقایان دیروز به خاطر دارند که جناب آقاى امیر تیمور راجع به آن شرحى که نوشته بودند پاى خبر کمیسیون شرحى اظهار فرمودند که امضاى ایشان جعل شده است من خوشوقتم که این جعل از طرف مجلس به رسمیت شناخته شده ...

رئیس- بنشینید آقا جعل نیست الان امضاشان پاى آن است یک چیزى الحاق کرده بودند گفتم علیحده چاپ شود امضاى خودشان هم هست اگر ایشان که مخبر هستند خبر کمیسیون را مطابق عقیده کمیسیون نمی‌دادند جعل کرده بودند یا باید استعفا می‌دادند.

دکتر بقایی- اجازه بفرمایید یک مطلب دیگرى هم هست یکى دیگر هم می‌خواستم عرض کنم که خبر کمیسیون دارایی و پیشه و هنر در چاپخانه مجلس چاپ نشده است و در چاپخانه خارجى رسیده ..

رئیس- چه مانعى دارد اگر مجلس معطل باشد کارگرها مریض باشند یا خراب باشد نباید کار بماند.

دکتر بقایی- می‌خواستم تأیید شده باشد و بماند.

رئیس- مثل این که خیلى چیز مهمى کشف کرده‌اید، آقاى امیر تیمور.

+++

 امیر تیمور- بانهایت احترامى که به مقام ریاست مجلس همیشه داشته و دارم.

رئیس- متشکرم.

امیر تیمور- فرمایشی که امروز به آقاى دکتر بقایی فرمودند صحیح نمیدانم و عرایض بنده همان بود که دیروز عرض کردم.

رئیس- دیگر نظرى نیست به صورت مجلس؟ آقاى نخست وزیر بفرمایید.

2- نطق نخست آقاى وزیر

نخست وزیر- آقایان نمایندگان دیروز در موضوع مدت نطق آقایان نمایندگان راجع به پیشنهاد دولت نسبت به نفت مذاکراتى در مجلس شوراى ملى به عمل آمد به عقیده بعضى از آقایان نمایندگان در آن موضوع مدت نطق به استناد بند ج از ماده 89 غیر محدود است.

بند مزبور از این قرار است: (براى مذاکره درباب لایحه بودجه سالیانه کشور و عهد‌نامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها و امتیازات مدت نطق غیر محدود خواهد بود) بنده می‌خواهم نظر آقایان نمایندگان محترم را به این نکته متوجه سازم که اگردر عبارات این بند دقت شودمقصود...

مکى- مربوط به مجلس و رئیس مجلس است‏

کشاورز صدر- بگذارید صحبت کنند

مکى- رئیس دولت حق ندارد.

دکتر بقایی- ما نفت را نمی‌دهیم ایشان در تفسیر نظامنامه داخلى حق ندارند دخالت کنند. در آئین‌نامه داخلى دولت حق بحث ندارد.

رئیس- بنشینید بگذارید رئیس دولت صحبت کند اگر خلاف نظم کنید ناچارم به شما اخطار کنم.

نخست وزیر- بنده می‌خواهم نظر آقایان نمایندگان محترم را به این نکته متوجه سازم که اگر در عبارات این بند دقت شود مقصود از عهد‌نامه و مقاوله‌نامه قراردادهایی است که بین دولت ایران و یک دولت خارجى منتقد است.

دکتر بقایی- امتیاز دارد.

نخست وزیر- نه موافقت‌نامه یا قراردادى که بین دولت و یا شخص یا یک شرکت خارجى منعقد شود (مکى- عجب!) و چون این موضوع قراردادى است که بین دولت و یک شرکت خارجى منعقد شده است همان طوری که جناب آقاى رئیس فرمودند (دکتر بقایی- بافشاردولت انگلیس) اطلاق اعطاى امتیاز نیز نمی‌توان به آن نمود بنابر‌این به عقیده اینجانب مدت نطق باید محدود بوده و مشمول فقره دوم ماده 89 آئین‌نامه داخلى مجلس باشد.

دکتربقایی- این مربوط به دولت نیست‏

رئیس- آقایان ساکت باشید قطع کلام نکنید بهتان اخطار خواهم کرد و اجرا می‌کنم این که آقاى ملک مدنى پا می‌شوند تذکر می‌دهند این است وضع مجلس اینها را آئین‌نامه داخلى مجلس اجازه داده ست؟.

ملک مدنى- اخطار کنید از مجلس هم می‌توانید خارج کنید.

رئیس- کتک کارى هم نوشته؟ .. در کجاى آئین‌نامه نوشته است؟ بنده شنیده‌ام اینجا بعضى اشخاصى که می‌آیند اینجا همراهشان رولور می‌آورند به گارد هم گفته‌ام که تفتیش کنند هر که دارد باید توقیفشان کنند، در محوطه هر کس مسلح آمد بدهند توقیف کنند.

ملک مدنى- باید طبق آئین‌نامه مجلس رفتار شود

نخست وزیر- آنچه به نظرم می‌رسد تلف کردن وقت مجلس از رویه آقایان نمایندگان مجلس باید دور باشد و اگر دولت تشخیص نمی‌داد که این موافقت‌نامه بین دولت و شرکت با نظر گرفتن اوضاع و احوال جهانى و زمان و امکان صلاح کشور است آن را امضا نمی‌کرد و به عرض مجلس نمی‌رسانید و در این مواقع دولت و نمایندگان مجلس مسئولیت مشترک دارند البته تصمیم قاطع در این موضوع با خود مجلس شوراى ملى است و بنده خواسته‌ام فقط جلب توجه آقایان نمایندگان را بنمایم و البته در اساس موضوع خود اینجانب و جناب آقاى وزیر دارایی توضیحات لازم خواهیم داد در خاتمه چون وقت خیلى کم است و دو روز بیشتر بآخر مجلس نمانده است تقاضا دارم اجازه و موافقت فرمایند شب‌ها هم جلسات مجلس تشکیل شود.

رئیس- آقاى مکى باید صحبتشان را بکنند تأمل کنید چون در جلسه گذشته می‌خواستیم براى وقت جلسه شب رأى بگیریم اکثریت نبود الان تکلیف شب را تعیین کنیم بعد

مکى- دستورش را هم معین کنید.

دکتر بقایی- آقا یک موقعى هم براى سئوالات تعیین بفرمایید جلسه گذشته هم خودتان فرمودید.

رئیس- جلسه فوق‌العاده باید باشد فعلاً عده براى رأى کافى نیست بعداً رأى می‌گیریم آقاى مکى بفرمایید.

3- بیانات آقاى مکى در موضوع نفت‏

مکى- بنده قبل از این که شروع به عرایض خود بکنم لازم دانستم که در جواب آقاى دهقان عرض کنم که در این مجلس ما نگفتیم وطن‌پرستى و حفظ کردن منافع ایران مونوپول کسى است البته در جریان دیروز به بنده ثابت شد که وکلاى شرافتمند و طرفدار حفظ سرمایه ملى مملکت در این مجلس زیادند و من از صمیم قلب تمام آن نمایندگانى که جدیت و کوشش می‌کنند تقویت می‌کنند ما را در این ابراز مخالفت از صمیم قلب تشکر می‌کنم و اصولاً می‌خواهم عرض کنم ایرانى هیچ وقت خیانتکار نخواهد شد (آزاد- ایرانى) آقایان ممکن است چند نفرى بران جبن یا حب جاه دچار اشتباه بشوند و اشتباه آنها خیانت به مملکت تلقى شود ولى خوشبختانه در این مجلس مى‌بینم عده زیادى نمایندگان شریف و وطن پرست هستندکه در حمایت از حق ملت ایران از هر نوع فداکارى کوتاهى نخواهند کرد، این یک موضوع، موضوع دیگرى که بنده راجع به لایحه نفت دارم ودر حقیقت اخطار نظامنامه است طرح موضوع نفط دیروز در مجلس ماده 57 آئین‌نامه داخلى مجلس است که براى درج در تاریخ ایران براى نشان دادن فشارى که بر مجلس بوده است راجع به نفط قرائت می‌کنم: کمیسیون خارجه وظائف کمیسیون خارجه عبارت است از رسیدگى به لوایح و طرح‌هاى قانونى مربوط به عهدنامه‌هاو مقاوله‌نامه‌ها و قراردادها با ممالک خارجه و امتیازات خارجى و استخدام اتباع خارجه و گذرنامه‌ها و فلان این بر‌خلاف نص صریح آئین‌نامه داخلى مجلس، خبر کمیسیون دارایی نه به کمیسیون بودجه و نه به کمیسیون خارجه رفته است و این بر خلاف آئین‌نامه داخلى مجلس است و این شتابزدگى فقط یک علتى دارد یا قطعاً همان طورى که دولت انگلستان راجع به همین قضیه به همین دولت فعلى به طورى که بنده اطلاع دارم نت داده است و به واسطه سیاست استتار ما امروز از این نت دولت انگلستان اطلاع نداریم یک همچو نتى هم داده‌اند که باید از مجلس بگذرد نمی‌دانم و قطعاً اگر نت نیست دولت باید تکذیب کند من اطلاع دارم که نت داده دولت انگلستان ...

نخست وزیر- دورغ است، دروغ است، تکذیب می‌کنم، دروغ است‏

دکتر بقایی- عملتان نشان می‌دهد

مکى- بنده صبح از آقاى وزیر دارایی شنیدم‏

دکتر بقایی- بنده اخطار دارم.

مکى- اجازه بفرمایید آقاى دکتر بنده حرفم را تمام کنم.

رئیس- صحبتتان را بکنید.

مکى- دیروز به این قسمت عرایضم رسیدم‏

2- با دقت در تغییرات منافع شرکت طبق بیلان و منافع شرکت براساس محاسباتی که اسم برده شد نشان می‌دهد که همواره منافع نشان داده شده ضمن بیلان شرکت از منافعی که محاسبه شده است بین چند درصد تا پنجاه درصد کمتر بوده است و این درصد هر قدر به سال‌هاى اخیر نزدیک‌تر می‌شویم که قیمت نفت با سرعت بیشترى افزایش یافته است این اختلاف درصد به پنجاه درصد نزدیک‌تر شده است (علت این مطلب این است که به عنوان تعهدات طویل‌المدت با وجود افزایش سریع قیمت نفت در بازار بین‌المللى نفت ایران به قیمتى کمتر از قیمت بین‌المللى نفت در چند سال پیش به دولت انگلستان فروخته شده است فقط در دو سال 1941 و 1942 میزان منافع طبق بیلان از میزان منافع حساب شده زیادتر بوده است با مراجعه به خاطره‌هاى زمان جنگ جهانى اخیر که را‌ه‌هاى دریایی در سال‌هاى نامبرده بالا بر روى کشتی‌هاى انگلیسى توسطه زیر دریایی‌هاى آلمان مسدود شده بود می‌توانیم نتیجه بگیریم که در این دو سال به خصوص دولت انگلستان نتوانسته است نیازمندى دریا‌دارى خود را که مخصوصاً در ناحیه مدیترانه و اقیانوس اطلس متمرکز بودند از محل محصول شرکت نفت ایران و انگلیس تأمین نموده و مجبور بوده است مایحتاج خود را از کشور آمریکا و یا منابع دیگرى تهیه و تأمین نماید و به دلیل این عدم فروش نفت ایران به دولت انگلستان و فروش آن به قیمت بیشتر و بهتر به دیگر مصرف‌کنندگان این وضعیت استثنایی پیش آمد کرده است.

3- دلیل دیگرى که این حقیقت را تأیید می‌کند این است که نظر بفقدان این مصرف کننده بزرک نفت ایران یعنى دریا‌دارى انگلستان میزان استخراج و صدور نفت ما در حوالى همین سال‌ها به نحو محسوسى تقلیل یافته است مثلا میزان نفت صادر شده که از ایران در 1938 در حدود نه میلیون و سیصد هزار تن بوده است در سال 1940 به هشت میلیون و سیصد هزار تن و در سال 1941 بپنج میلیون و پانصد هزار تن تقلیل یافته و در سال 1942 مجدداً به هشت میلیون و چهارصد هزار تن بالغ گردیده است و سپس در سال‌هاى آتى تا نه و دوازده و پانزده و هیجده میلیون تن افزایش یافته است. با این ترتیب ملاحظه می‌شود که حداقل صدور نفت ایران بین سال‌هاى 1932 تا 1948 در سال 1941 که با وضعیت غیر عادى بالا تطبیق می‌نماید و دریا‌دارى انگلستان نتوانسته است از نفت ایران استفاده نماید بوده و میزان صدور این سال تقریباً نصف میزان صدورى 1939 و 1943 بوده است.

+++

نکته دیگرى که قابل توجه است این که چنانچه دیدیم وسعت امتیاز شرکت در قرارداد دارسى بالغ بر پانصد هزار میل مربع و یا بیست و پنج هزار برابر وسعت‌هایی است که طبق قانون ونزوئلا صاحب امتیازى می‌تواند براى بهره‌بردارى قطعى در آن کشور نگاهدارى نماید و البته بى‌معنى بودن این موضوع بر هر شخص عاقل واضح و هویدا است.

برترى نسبى امتیاز جدید در این است که این مساحت را به صد هزار میل مربع تقلیل داده است ولى تازه این مساحت خود پنج هزار برابر مساحتى است که در کشور نفت خیز ونزوئلا براى بهره‌بردارى به یک امتیاز گیرنده واگذار می‌شود بنا‌بر‌این واگذارى یک چنین وسعت پهناورى در انحصار یک شرکت واحد به هیچوجه معقول و منطقى نیست و مسلماً با در نظر گرفتن نیازمندى‌هاى این کشور با استفاده سریع از منابع تحت‌الارضى خود به ضرر کشور ایران می‌باشد یک مقایسه میزان تولید نفت کشور ونزوئلا و ایران که فعلاً بیش از سه برابر محصول ایران است عیب اساسى واگذارى مساحت‌هاى بزرگ به صاحب امتیاز واحدى را چنانچه در کشور ما عمل شده است نشان می‌دهد و اولویت قوانین ونزوئلا را در این قسمت که واگذارى مساحت‌هایی در حدود پنج هزار برابر کمتر را اجازه می‌دهد روشن می‌سازد.

شرکت نفت با تحت اختیار گرفتن یک ششم مساحت کل کشور براى اکتشاف و استخراج باعث شده است که دولت ایران نتواند از منابع تحت‌الارضى خود در این ناحیه سریع‌تر و زودتر استفاده نماید و به علاوه با آنتر‌یک‌ها و مانورهاى خود شرکت مانع آن شده است که تاکنون شرکت دیگرى بتواند در ایران ریشه دوانیده و موفق به بهره‌بردارى و استفاده از منابع نفتى سایر نقاط کشور بشود با این ترتیب این اژدهاى خطرناکى که روى پر ارزش‌ترین منابع تحت‌الارضى ما خوابیده است در صورت ادامه این وضعیت همچنان مانع بزرگى در راه بهره‌بردارى بیشتر و به خصوص سریعتر ما از منابع نفتى خودمان خواهد گردید (بقایی- صحیح است) و حال آن که عقب ماندگى بی‌نهایت کشور ما نسبت به قافله تمدن و خرابى و ویرانى کشور که یکى از علل مهم آن همان وجود این منابع در دست شرکت نفت بوده است ایجاب می‌نماید که ما با سرعت و شدت بیشتر و در شرایط مناسب‌ترى. چنانچه امروزه در سایر نقاط دنیا متداول است. ازاین منابع به نفع نسل رنج دیده کنونى بهره‌بردارى بنماییم.

تشریح وضعیت شرکت نفت در مدت قرارداد دارسى رفته رفته مرا بیش از آنچه که انتظار می‌رفت از ادامه جریان وقایع بازداشت و اکنون به جریان الغاء امتیاز دارسى و علل و عوامل آن نتایجى که بر آن مترتب گردیده است مبادرت می‌نمایم:

تجدید امتیاز

ــــــــــــــــــــ

مدارک و اسنادى موجود است که نشان می‌دهد که شرکت نفت از سال 1916 به بعد بر اثر سفارش یکى از مشاورین خود تمایل به تمدید مدت امتیاز دارسى بوده و در این زمینه سعى وافى به کار می‌برده است‏

نقشه تسلط بر نفت خاورمیانه که تمدید امتیاز دارسى فقط اجراى قسمتى از آن بوده است همواره مورد نظر دولت انگلستان بوده و براى رسیدن به این هدف از هیچگونه مجاهدت و کوشش مداوم خوددارى نکرده است و در اثر همین مساعى بوده که شرکت نفت انگلیس و ایران که به وسیله شرکت‌هاى تابعه خود نفت عراق و نفت خانقین و چون از نفت خانقین صحبت می‌کنم و حالا در آتیه می‌رسیم که نفت خانقین پس از بستن پیمان سعد آباد اراضى ایران است که واگذار شده به عراق (حائرى‌زاده- صحیح است در دوره پهلوى این نعمت از ایران رفت) به این موضوع هم می‌رسیم که نفت خانقین که نفت خانقین چیست و چطور از ایران مجزا شده (دکتر بقایی- این ماده 207 هم به کلى ملغى شده است) که نفت خانقین را به دست آورده بود موفق شد که مدت اولى را در سال 1925 براى مدت 75 سال و دویمى را که مثل قرارداد دارسى 65 سال بود در سال 1926 براى مدت 25 سال تمدید نماید و بنابراین تمدید مدت امتیاز نفت ایران باقى مانده بوده تا شرکت نفت انگلیس و ایران بتوانند استفاده کامل از این منابع ذی‌قیمت را تا حوالى سال 2000 میلادى براى خود به طور انحصار تأمین نماید.

وجود این هدف یعنى میل به تمدید مدت امتیاز‌نامه دارسى یکى از علل اساسى اشکال تراشی‌هاى شرکت نفت در پرداخت حقوق حقه ایران و حق‌الامتیاز تعهدى به بهانه و تفسیرهاى نارواى متن قرارداد دارسى بوده است و چنانچه ضمن این بررسی‌ها و قبلاً گفته‌ام شرکت مثلا به بهانه این که لوله نفت توسط افراد قبایل بریده شده است و با وجود آن که ترمیم آن امر فوق‌العاده آسان و سهلى بوده و حداکثر 000،، 20 لیره خرج داشته است و در میلان 1916 خود معادل یکصد و شصت هزاره لیره به عنوان تخمین خسارت وارده به حساب ایران گذارده و در سال 1917 مبلغ بالا را به 402878 لیره افزایش داده و شروع به استهلاک این وجه از محل حق‌الامتیاز متعلقه به ایران و تاسال 1920 ...

رئیس- آقاى مکى یک قدرى شما تأمل کنید آقاى دکتر بقایی می‌گویند یک اخطارى راجع به ماده 43 دارند مقدم است بفرمایید.

دکتر بقایی- البته راجع به بند 5 ماده 43 که وظائف کمیسیون بودجه را تعیین می‌کند می‌نویسید رسیدگى به دیوان و مطالبات دولت و انتقالات اموال دولتى و امتیازات (از لحاظ مالى) همان طوری که در جلسه گذشته هم بنده عرض کردم و جناب آقاى رئیس در ابتداى جلسه ماقبل فرموده بودند می‌بایستى که این لایحه نفت به کمیسیون بودجه و کمیسیون خارجه هم برود و قبل از این که به کمیسیون‌ها رفته باشد گزارشش به مجلس فرستاده شد و به عقیده من این بر‌خلاف مقررات بود مخصوصاً مطرح است در بند 5 ماده 43 که باید در کمیسیون بودجه مطرح بشود و مطالعه بشود.

رئیس- این اخطارى که کردید به نظر من خوب است شما تمام نظامنامه را بخوانید ماده 31 را حالا برایتان قرائت می‌کنند این یک موافقت‌نامه اصلاحى است بر طبق رأیی که مجلس داد که استیفاى حق دولت ایران بشود (صحیح است) به همین ترتیب هم ماده 31 تشخیص را به من وا گذاشته من به کمیسیون خارجه نفرستادم قرائت کنید که بر‌خلاف آئین‌نامه واقع نشده. (به شرح زیر قرائت شد)

ماده 31- رئیس مجلس مکلف است لوائح عادى یک شورى را اعم از لوایح بودجه و لوایحى که فوریت آنها در مجلس تصویب شده و همچنین طرح‌هایی را که قابل توجه شده باشد بلافاصله در مجلس علنى به کمیسیون‌هاى صلاحیت‌دار ارجاع و اعلام نماید در صورت تردید در تشخیص صلاحیت کمیسیون نظر رئیس قاطع خواهد بود.

رئیس- پس چون نظر من قاطع است تشخیص دادم که این به کمیسیون خارجه نباید برود براى آن که یک چیز جدیدى نیست یک موافقت‌نامه است بر طبق قانون براى استیفا حق ایران همین طور هم که اینجا آقاى ساعد اظهار کردند ...

دکتر بقایی- به کمیسیون بودجه باید برود جناب آقاى رئیس نسبت به کمیسیون بودجه مصرح است.

رئیس- به کمیسیون بودجه به نظر من نباید برود یک دینار خرج نمی‌شود چیزى نیست و منحصراً در برنامه براى عمران و آبادى می‌شود چون جزء بودجه مملکتى نماید. به طریق اولى نباید بیاید.

دکتر بقایی- برنامه که مال دولت افغانستان نیست، مال دولت ایران است.

رئیس- هر وقت امتیاز جدیدى پیدا کردند آن را جزئاً و کلاً عمل می‌کنند.

حائرى‌زاده- مجلس در تمام شئونش باید مداخله بکند.

رئیس- مگر آخر ماده 31 را نخواندید؟

دکتر بقایی- چرا بنده خواندم ولى در صورت تردید به نظر جنابعالى واگذار کرده‌اند این مطرح است خواهش می‌کنم نظر مجلس را راجع به این موضوع استفسار کنید.

رئیس- الان راجع به همین قرار‌داد نظر مجلس را می‌گیریم با این که به بنده احاله شده است من الان نظر مجلس را می‌گیرم ماده 220 می‌گوید: در مواردى که در مفاد این آئین‌نامه اختلافى حاصل شود حل اختلاف با هیئت رئیسه است و در حین انعقاد جلسه نظر رئیس قاطع خواهد بود الان که اکثریت حاصل شد با این که حق به من داده شده است چون مدت نطق ایشان چقدر است من از مجلس رأى خواهم گرفت من عقیده‌ام این است که ایشان نیم ساعت بیشتر حق ندارند.

دکتر بقایی- این که مطرح است.

مکى- مگر این که مرا با گلوله از اینجا پائین ببرید.

رئیس- خیر وقتی که مجلس رأى داد شما را پائین می‌برند.

مکى- نظامنامه را که نمی‌شود هر ساعت به نفع هر چیزى تغییر داد.

دکتر بقایی- مگر بخواهید آئین‌نامه را تغییر دهید.

رئیس- بفرمایید.

مکى- با وجود تذکرات و فشار دولت ایران هیچگونه وجهى از بابت حق‌الامتیاز به دولت ایران نپرداخته است به طور خلاصه کلیه اشکال‌تراشی‌ها و بهانه‌جویی‌هاى بالا و بسیارى اقدامات نارواى دیگر شرکت نفت که بهیچوجه با منطق و عدالت نیز وفق نمی‌داده است مسلماً براى خسته کردن ایران در اثر فشار اقتصادى و به منظور قبولاندن

+++

 نظریه تمدید امتیاز‌نامه به هر نحوى که میسر گردد بوده است.

ضمناً مسئولین شرکت و کارمندان عالى رتبه دولت انگلستان از هیچگونه پروپا گاندى براى ظالمانه نشان دادن امتیاز دارسى خوددارى ننموده من به عنوان مثال مراتب زیر را که در اوت 1928 توسط سرجان سیمن وزیر دارایی انگلستان نوشته شده است از نظر نمایندگان محترم می‌گذرانم: «طبق اطلاعات حاصله مذاکرات با ایران هنوز به نتیجه نرسیده است و آیا لازم است من از اشتراک منافع ایران و انگلیس در شرکت نفت بحث کنم آیا لازم است بگویم که قرارداد دارسى در مواقعى که سلاطین قاجار نمی‌فهمیدند چه می‌کنند بسته شده است از هر فامیل بپرسید پاسخ متفق الیه این خواهد بود که بایستى در این قرارداد تجدید‌نظر به عمل آید» مذاکرات بین دولت ایران و شرکت نفت نیز بعداً ادامه داشته و در تمام این مذاکرات نمایندگى شرکت نفت با سرجان کدمن رئیس کل شرکت نفت انگلیس و ایران بوده ولى تا 27 نوامبر 1932 که قرارداد دارسى از طرف دولت ایران ملغى می‌شود مذاکرات به نتیجه‌اى نرسیده و ظاهر مطلب این است که حدود انتظارات و توقعات شرکت نفت به اندازه‌اى بوده است که توافقى میسر نشده و دولت ایران چاره‌اى جزء فسخ قرار دارسى به امید تغییر آن و احقاق حق خود با بستن قرار عادلانه‌ترى نداشته است. دولت ایران ضمن الغاى امتیاز دارسى اظهار داشته و بدان وسیله خود را اخلاقاً متعهد می‌سازد که هرگاه شرکت بر‌خلاف رویه سابق خود عمل نموده و منافع ایران را مورد نظر قرار دهد دولت ایران حاضر خواهد بود بر اساسى که براى طرفین قابل قبول باشد امتیاز جدیدى به شرکت اعطاء نماید.

البته شرکت لغو امتیاز را قانونى نشناخته و دولت انگلیس هم به پشتیبانى شرکت برخاسته و یادداشت تهدید آمیزى براى ایران می‌فرستد و استرداد الغاء امتیاز را رسماً خواستار می‌شود و ضمناً متذکر می‌گردد که در صورت اقتضا از کلیه وسایل قانونى یراى حمایت منافع قطعى و محرز شرکت نفت استفاده خواهد نمود و ضمناً کشتى زره پوش چهل هزار تنى نلسن را با توپ‌هاى 15 اینچى به خلیج‌فارس اعزام داشت.

با وجود دریافت این یادداشت سخت دولت ایران جداً در تصمیم خود پافشارى نموده و حاضر به استرداد تصمیم خود که متکى بر حق و عدالت بوده است نمی‌شود.

دولت انگلستان مجدداً یادداشت جدید‌ى به دولت ایران تقدیم داشته و متذکر می‌گردد که اگر الغاء امتیاز پس گرفته نشود موضوع را به محاکم بین‌المللى لاهه براى رسیدگى مراجعه نمود. دولت ایران در پاسخ یادداشت بالاضمن رد صلاحیت محکمه لاهه متذکر می‌گردد که در صورت ادامه رویه غیر دوستانه از طرف دولت انگلستان به جامعه ملل شکایت خواهد نمود. دولت انگلستان به محض اطلاع از این تصمیم دولت ایران که انگلستان را در این مورد مقصر قرار می‌داد پیش‌دستى نموده و با عجله خاصى به وسیله نماینده خود شکایتى به جامعه ملل تقدیم می‌دارد رئیس جامعه ملل به محض دریافت شکایت دولت انگلستان تلگرافى به طرفین ارسال و توصیه و سفارش می‌نماید که در انتظار تعیین تکلیف از طرف جامعه ملل از هر گونه عملى که ممکن است جنبه دشمنى داشته باشد احتراز جویند. جاى توجه است که برخلاف کلیه اصول بین‌المللى دولت انگلستان با بهانه تراشی‌هاى مختلفى خود را مجاز به مداخله در امر فوق که فقط مربوط بر روابط دولت ایران با شرکت نفت انگلیس و ایران و بنابر‌این امرى صد در صد داخلى بوده است دانسته و فشارهاى غیر قانونى و ظالمانه به دولت ایران وارد آورده است وبعلت همین دخالت بى‌ رویه اشکالات بیشترى درحل اختلافات پیش آمد کرده است دولت ایران که با وجود لغو امتیاز براى ابراز حسن نیت هیچگونه اقدامى براى جلوگیرى از عملیات شرکت ننموده بود پس از شکایت دولت انگلستان به جامعه ملل و به منظور تأیید داخلى بودن امر وزیر دارایی وقت داور و علاء رئیس بانک ملى رابه عنوان نماینده معین کرده و گزارشات خود را با توضیحات لازم به جامعه ملل تقدیم می‌دارد. جامعه ملل براى رسیدگى به اختلافات طرفین دکتر- بنش را نتخاب و تهیه گزارش را به ا‌و محول می‌نماید. مهمترین موضوع اختلاف دو نکته بوده است:

1- آیا حکومت ایران حق الغاء امتیاز را داشته است یا نه؟

2- براى قضاوت امر و تعیین حق کدام محکمه صلاحیت لازم را دارا می‌باشد؟

نسبت به موضوع اول چنانچه می‌دانیم و قبلاً‌ هم توضیح شد شرکت مرتکب تخلفات پى در پى نسبت به مفاد امتیاز‌نامه شده و در همه موارد با خوددارى از تعیین حکم خویش که طبق امتیاز‌نامه موظف بدان بوده عملاً راه هر گونه اقدام نسبت به احقاق حق ایران را از مجراى پیش‌بینى شده ضمن قرارداد مسدود نموده بود و بنابراین طبق اصل عمومى حقوقى دولت ایران حق داشته امتیاز را لغو نماید و بدین وسیله که تنها طریقه بود که باقىمانده و دولت ایران می‌توانسته است با توسل به  آن احقاق حق نماید دلت انگلستان البته تمام جریانات بالا و طرز رفتار شرکت و انحرافات پى در پى او را از مقررات امتیاز‌نامه به خصوص خوددارى از تعیین حکم را که منتهى به تجمع شکایت‌هاى ایران و لاینحل ماندن مشکلات شده بود ندیده انگاشته و راه باز براى لغو قرارداد راقدام از راه مراجع قضایی می‌دانست و از طرفى نسبت به موضوع 1 و 2 چون مدعى بود که لغو امتیاز از طرف دولت ایران که منتهى به رأى اعتماد دولت وقت شده بود صورت قانونى به خود گرفته و بنابراین دیگر محاکم ایرانى صلاحیت رسیدگى به موضوع را از دست داده‌اند، الزاماً براى حل اختلاف تنها مرجع صلاحیتدار مرجع بین‌المللى یعنى محاکم بین‌المللى لاهه می‌باشد، البته بطلان این استدلال بر هر کس واضح و روشن است زیرا در صورت رأى اعتماد دولت ایران از مجلس شورا‌ی ملى ایران به عنوان پس از لغو امتیاز دارسى به هیچوجه به عمل دولت ایران جنبه قانونى نداده و فقط به تقویت مجلس از دولت به منظور تأیید لزوم احقاق حق ایران و انصراف شرکت از تشبث در مسائل غیر مجاز براى معلق نگاهداشتن دعاوى حقه دولت ایران بوده است مخصوصاً این که دولت ایران ضمن لغو امتیاز اضافه نموده بود که در صورتی که شرکت حاضر باشد به دعاوى حقه ایران توجه نماید دولت ایران حاضر است که با رفع نواقص امتیاز موجوده حق شرکت نفت دائر به استفاده از امتیاز خود را مجدداً به رسمیت بشناسد. به علاوه چگونه ممکن است به طرز عملى که دولت ایران ضمن لغو امتیاز‌نامه بدان متشبث شده است نام قانون گذاشت و حال آن که مراحل لازم‌الاجرا براى این که عمل یا دستورى صورت قانونى به خود بگیرد این است که موضوعى از طرف دولت به صورت لایحه قانونى به مجلس پیشنهاد شده و مجلس پس از شور و بحث در آن طبق موازین و مقررات معین آن را تصویب نموده و سپس مواد تصویبى به صحه ملوکانه رسیده و در مجله رسمى منتشر شده باشد. هیچ یک از این مراحل قانونى ضمن لغو امتیاز وجود خارجى پیدا نکرده است تا بتوان عمل دولت ایران را قانونى تلقى نموده و به اتکاء آن عدم صلاحیت مراجع قضایی ایران را به اثبات برساند براى رسیدگى به این موضوع که امرى داخلى است با ثبات برساند. به هر تقدیر آنچه مسلم است این است که این تشبث دولت ایران در صورت رسیدگى به نفس امر از طرف مراجع بین‌المللى منتهى به حکومت دولت انگلستان می‌گردید و تنها به همین دلیل و علت بود که براى حفظ پر‌ستیژ دولت انگلستان، حفظ پرستیژى که خود دلیل جانبدارى دکتر بنش از طرف دعوا است حل قضیه توسط نامبرده بر اساس طرز عملى که به تصویب جامعه ملل رسیده و به نفع طرف بوده است عملى شده و بدین وسیله به دولت انگلستان فرصت کافى داده تا با اعمال هر گونه فشار و تثبیت مخفى به حل قضیه از مجراى پیشنهادى توفیق حاصل کرده و رسیدگى به قضیه توسط جامعه ملل را که مسلماً به حکومت دولت انگلستان منجر می‌شد معوق و معلق بگذارد.

4- تنفس و تشکیل مجدد مجلس‏

رئیس- آقاى مکى تأمل کنید بیست دقیقه تنفس داده می‌شود.

مکى- عده که کافى است، بنده هم خسته نشده‌ام.

+++

رئیس- این اختیارش با من است می‌خواهد یک ماده دیگرى هم براى این کار بگذاریم. (در ساعت ده و ربع مجلس به عنوان تنفس ختم و پنجاه و پنج دقیقه قبل از ظهر مجدداً به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل شد)

رئیس- آقاى فرامرزى.

عبدالرحمن فرامرزى- بنده الان عرضى ندارم.

آشتیانى‌زاده- الان اگر ممکن است صحبتى بشود بنده عرضى دارم.

رئیس- عرض کنم راجع به بیانى که صبح آقاى نخست وزیر کردند و ماده 230 نظامنامه در هیئت رئیسه حالا مذاکراتى شد چون در 89 از قرداد اسمى برده نشده در هیئت رئیسه قرار شد در قسمت محدود بودن یا نبودن نطق به نظر مجلس شورای ملى گذاشته شود و مجلس هر طور اظهار نظر کرد همان طور باشد حالا ماده 89 قرائت می‌شود. (به شرح زیر قرائت شد) ترتیب و مدت نطق:

ماده 89- الف حداکثر مدت نطق در جلسه علنى به قرار ذیل خواهد بود:

1- براى استیضاح سه ساعت 2- براى اظهارات مخالف و موافق نسبت به لوایح و طرح‌ها و توجیه طرح قانونى یا توضیحات مخبرى که از لایحه دفاع می‌نماید و همچنین براى اظهارات مخالف و موافق نمایندگان در موقع تقاضاى رأى اعتماد از طرف دولت که بلافاصله بعد از تشکیل کابینه به عمل خواهد آمد نیم ساعت.

3- براى دفاع از توهین یا تحریف نطق و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن پیشنهاد و یا فوریت و عدم فوریت یا سئوال از وزیر و توضیح ثانوى در مقابل جواب وزیر و توضیح در باب پیشنهاد اصلاحى 15 دقیقه.

ب- در موارد استثنایی ممکن است مدت نطق در موارد فوق برأى مجلس اضافه شود ولى این رأى بدون مذاکره به عمل می‌آید.

ج- براى مذاکره در باب لایحه بودجه سالیانه کشور و عهد‌نامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها و امتیازات مدت نطق غیر محدود خواهدبود.

رئیس- از قرار‌داد در اینجا اسمى برده نشده معهذا در هیئت رئیسه بنا شد که با رأى مجلس تکلیف این موضوع معین بشود. آقاى فرامرزى.

عبدالرحمن فرامرزى- بنده خیلى متأسف هستم که طرز صحبت ما طورى است که وقتى دو نفر با یکدیگر در یک امرى اختلاف نظر داریم به همه نسبت اعمال غرض می‌دهیم و تصور می‌کنیم آن کسى که مثل من نمی‌فهمد حتماً غرض دارد. همه ما‌ها ایرانى هستیم همه ما‌ها هم منافع ایران را مى‌خواهیم حفظ بکنیم (صیح است) من خودم به نام یک ایرانى و یک نماینده ایرانى هیچ تردیدى ندارم که دولت فعلى آنچه قدرت داشته براى استیفاى حق ایران بکار برده (صحیح است) (آزاد- کم تکذیب می‌کنم) نه شما هم نمی‌توانید تکذیب بفرمایید هر‌کس بگوید بیش از این به او ندادند بیش از این روزش نرسیده است (صحیح است) این را من هیچ تردید ندارم اما متأسفانه با این وضع فعلى که پیش آمده و تنگ غروب دیا الله با این ترتیبى که الان جناب آقاى رئیس فرمودند در هیئت رئیسه قرار شده متأسفانه یک ایجاد سوء فهم یا سوءتفاهم می‌کند بین دولت و ملت ایران مثلا می‌فرمایند اسم قرارداد و اسم امتیاز این تو نیست این تو اسم قرارداد هست اول این را که چاپ کرده‌اند بما دادند نوشته است لایحه شماره فلان دولا راجع به قرار‌داد جدید نفت بین دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران اینجا نوشته است قرارداد جدید.

رئیس- صحیح است، صحیح است قرارداد در آئین‌نامه نیست درست است این قرارداد است.

عبدالرحمن فرامرزى- این جا نوشته چند مثال از طرز عمل اصل مصرحه در بند الف ماده 4 قرارداد که این ضمیمه وابسته آن است. این ضمیمه وابسته قرارداد است. پس قرارداد است.

دکتر طاهرى (وزیر مشاور)- در نظامنامه قرارداد نیست.

رئیس- آقاى فرامرزى در آئین‌نامه قرارداد نوشته نشده است.

فرامرزى- مقصودتان این است؟

رئیس- بلى.

مکى- این امتیاز جدید است.

فرامرزى- پس بنده عرضى ندارم.

رئیس- به هر حال رأى مجلس قاطع است.

مکى- این امتیاز جدید است.

دکتر بقایی- این امتیاز است.

رئیس- هر اختلاف نظرى که پیش بیاید بالاخره جزء این که رأى مجلس قاطع است چیز دیگرى نیست.

دکتر بقایی- این امتیاز است.

آشتیانى‌زاده- بنده عرض دارم.

فرامرزى- این تو اسم امتیاز هم آمده است.

مکى- لایحه دولت امتیاز است.

رئیس- آقاى وزیر دارایی‏

وزیر دارایی- یک سوءتفاهمى در این قضیه شده است که بایستى یک توضیحات مختصرى داده شود، اگر در سال 1933 بود که امتیاز‌نامه جدیدى بود حق با آقایان بود ولى اصلاً این عملى را که دولت کرده است به موجب قانون مهر ماه 1326 بوده که گفته است در حدود این امتیاز‌نامه فعلى دولت برود مذاکره بکند راجع به استیفاى حق ایران (حائرى‌زاده- ما ابداً آن امتیاز را به رسمیت نشتاختیم شما این بیان را نکنید) ما نه امتیاز تازه‌اى دادیم نه یک وجب بر خاک امتیاز علاوه کردیم نه یک سال بر مدت افزودیم (دکتر بقایی- و از تمام دعاوى خود صرف‌نظر کردیم) ما فقط آمده‌ایم یک قرارداد یا یک مقاوله‌نامه‌اى (دکتر بقایی- ما از حرف خودتان اتخاذ سند می‌کنیم که این مقاوله‌نامه است) ما فقط آمده ایم که یک مقاوله‌نامه و یک قرار‌دادى بین ما نه با یک دولت دیگر یک مذاکره کردیم و در نتیجه این مذاکره توانستیم یک مبلغ زیاد‌ترى براى دولت ایران بگیریم.

دکتر بقایی- و از حقوق خودمان صرف‌نظر بکنیم.

فرامرزى- اولى امتیاز است، یا قرار‌داد است؟

وزیر دارایی- ...و چون این امتیاز‌نامه نیست و قرارداد است و در آئین‌نامه هم کلمه قرار داد ذکر نشده پس بنابراین به نظر من هیچ مانعى ندارد که مدت نطق محدود باشد،

دکتر معظمى- جناب آقاى رئیس اخطار نظامنامه دارم.

رئیس- بر طبق چه ماده‌اى؟.

دکتر معظمى- بر طبق همین ماده‌ای که می‌خواهد رأى بگیرید این قابل رأى گرفتن نیست.

رئیس- بالاخره هر اختلافى که پیش بیاید رأى مجلس قاطع است آقاى دکتر معظمى.

دکتر معظمى- بدبخت‌ترین ملت ملتى است که اراده خودش را در موقع اظهار‌نظر از دست بدهد و بزرگان قوم مثل یک مرده در روى صندلی‌ها بنشینند (صحیح است) و در مسائل ابتدایی این طور اظهار‌نظر کنند آقاى رئیس مجلس شورا‌ی ملى حق ملت ایران در بین است‏.

رئیس- بسیار خوب من هم می‌گویم مجلس باید معین بکند.

آزاد- شما دارید پامال می‌کنید حق ملت ایران را.

رئیس- به من مربوط نیست با مجلس است.

آزاد- شما پامال می‌کنید

رئیس- من جزء با نظر مجلس شوراى ملى کارى نخواهم کرد.

دکتر معظمى- ...اجازه بدهید این وضع مجلس طورى مرا متشنج کرد که من ناچارم شدم در اینجا وظیفه نمایندگى خود را که نماینده یک شهرستان فقیر گرسنه و بیچاره و بالاخره نماینده یک ملتى هستم که من خودم در خوزستان جزء تراخم جزء پا برهنگى جزء بیچارگى هیچ ندیدم این حرف‌هایی که من اینجا می‌زنم به ضرر خودم است ولى، من و دل گر فنا شویم چه باک- غرض اندر میان سلامت او است، من به هیچ چیز اهمیت نمی‌دهم یک ملت عاقل یک مطلبى را که می‌خواهد بگذراند باید با هم هم‌فکرى کنند، هم‌فکرى

+++

است این است که این قرارداد است و قرارداد امتیاز است و ضمیمه امتیاز است بنشینید جلسه خصوصى کنید با هم هم‌فکرى کنید من از آن اشخاصى نیستم که بگویم این هیأتى که اینجا نشسته است خیانت کره است بنشینیم با هم فکر کنیم که چه راهى براى این کار اختیار کنیم مفید‌تر است مصلحت مملکت را باید در نظر بگیریم سیاست خارجى را در نظر بگیریم بنشینیم یک کارى بکنیم که در خارج نگویند، یک مشت مردم نشسته‌اند ... الان در این لایحه سه چهار کار بر‌خلاف قانون شده است یکى این که این از مسلمات است که باید برود به کمیسیون بودجه (صحیح است) ولى نیامده است باید می‌آمد به کمیسیمون بودجه دیگر این که از وظائف کمیسیون خارجه بوده است و باید برود به کمیسیون خارجه نرفته است حالا هم می‌گویند که این امتیاز نیست، خیر آقا این امتیاز است در اینجا ملت حق دارد اظهار‌نظر کند باید بنشینیم سیاست مملکت را در نظر بگیریم با هو و جنجال که نمی‌شود باید قلم را در دست بگیریم کاغذ را در دست بگیریم اگر صلاح مملکت است باید رأى بدهیم (صحیح است) و شجاعانه هم به ملت بگوییم که این اشکالات هست این وضعیت هست (صحیح است)

دکتر بقایی- ما هم همین را می‌گوییم.

دکتر معظمى- ... اگر هم مصلحت نیست من از اشخاصى نیستم که بگویم ما باید شدید باشیم و قطع رابطه بکنیم باید پیشنهاد متقابله بدهیم این است که بنده خواستم از مقام ریاست تمنى بکنم راجع به یک موضوعى که ممکن است نظائر پیدا بکند و وقتى که استقلال مملکت در خطر باشد از این سوابق بد به ضرر مملکت سوء استفاده کنند بیشتر دقت شود من هیچ غرضى ندارم و حتى قصد نداشتم حرف بزنم ولى این وضعیت را که دیدم خدایا خودت می‌دانى براى قسمى که به قرآن خورده بودم وظیفه خودم دانستم که این عرایض را اینجا بکنم.

دکتر بقایی- ملت ایران از شما قدردانى خواهد کر‌د

5- تنفس مجدد براى تشکیل جلسه خصوصى‏

رئیس- اجازه بدهید راجع به جلسه خصوصى من هم شخصاً موافقم که این قضیه حل بشود و تکرار می‌کنم که هیچ کارى دراین مجلس بدون نظر مجلس شورای ملى نخواهم کرد و مجلس شورای ملى در هر صورت رأیش قاطع است الان هم مانعى ندارد من خودم می‌گویم جلسه خصوصى تشکیل بشود آقایان هم بدون این که غیبت کنند در جلسه خصوصى بیایند چون تکلیف این کار باید معین شود و مجلس شورای ملى باید تکلیف این کار را معین کند هیئت رئیسه هم نظرى جزء مجلس شورای ملى ندارد آقایان بفرمایید جلسه خصوصى‏

 (مجلس 3 ربع قبل از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شورای ملی- رضا حکمت‏.

+++

یادداشت ها
Parameter:294513!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)