کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره پانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15
[1396/05/28]

جلسه: 195 صورت مشروح مذاکرات جلسه روز شنبه اول مرداد ماه 1328  

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مشروح مجلس

2- شور در گزارش کمیسیون‌های دارایی و پیشه و هنر راجع به نفت

3- موقع جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15

 

 

جلسه: 195

صورت مشروح مذاکرات جلسه روز شنبه اول مرداد ماه 1328

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مشروح مجلس

2- شور در گزارش کمیسیون‌های دارایی و پیشه و هنر راجع به نفت

3- موقع جلسه بعد- ختم جلسه

 

مجلس ساعت نه و نیم صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید.

1- تصویب صورت مشروح مجلس‏

رئیس- اکثریت حاصل است دستگاه تعیین عده درست کار نمی‌کند و خراب است ولى عده حاضر 63 نفرند نسبت به صورت مجلس نظرى نیست؟ آقاى ملک مدنى.

ملک مدنى- در جلسه قبل موقعى که متأسفانه مشاجره بین آقاى دکتر بقایی و آقاى باتمانقلیج واقع شد و مجلس خارج شدند بنده عرض کردم که البته براى حقظ شئون مجلس او‌امر مقام ریاست را باید پیروى کنیم ولى او‌امر مقام ریاست که مبتنى به آئین‌نامه است و سابقه مطابق آئین‌نامه مقام ریاست در چنین مواقعى باید مجلس را ترک کنند و اگر در مجلس وکیلى اطاعت نکرد امر رئیس را سه بار باید اخطار کرد و بعد رأى به اخراج او باید گرفت و از مجلس اخراج می‌شود این هم سابقه دارد بنده هم از اشخاصى هستم که اوامر مقام ریاست را هر موقعى که فرمودند اطاعت کردم جلسه گذشته پیش آمدى شد که برخلاف رویه بود و براى این که سابقه‌اى در مجلس نشود بنده تذکر دادم و بنده به این دستگاه تندنویسى هم ایراد دارم که مطالب من را هیچ ننوشته‌اند بنده اینجا ایراد می‌کنم شما چرا ننوشتید؟ مطالبى را که من اینجا گفتم؟ مگر باید تحریف کرد مطالب اشخاص را مضافاً باین که بنده عرض کردم که این نباید سابقه بشود گارد مجلس حق ورود به اینجا را ندارد وکلا مصونیت دارند حیثیتشان باید محفوظ باشد حضرتعالى مقامتان به جاى خود محفوظ اما نباید این موضوع سابقه بشود.

رئیس- دو ماده هست اینجا یکى این که اولاً نظم مجلس به عهده رئیس است البته برطبق نظامنامه اگر غوغایی در مجلس بشود و ساکت نشوند رئیس باید جلسه را ترک کند مثل دو سه روز قبل که جلسه مشاجره‌شان شد و به هم ریختند این طور که بشود جلسه قهراً تعطیل می‌شود بنده هم این کار را کردم ولى آن روز کتک کارى شد بین دو نفر این سابقه که می‌فرمایید باید مجلس احترام خود را نگاهدارد اینجا که زورخانه نیست که کتک کارى بکنند من اول اخطار کردم بعد گفتم آقایان بروید بیرون و آقایان هم رفتند یرون باید خود آقایان حیثیت مجلس و نمایندگان را بیشتر از همه رعایت کنند (صحیح است) والّا اینجا زورخانه‌اى می‌شود که شاید خداى نکرده به چاقوکشى هم بکشد بنده که اینجا هستم حفظ نظم مجلس با من است و نظم مجلس را رعایت می‌کنم. آقاى اردلان.

اردلان- عرض کنم یک اشتباه کوچکى است خواستم اصلاح بشود در صحه 4792 جایی که بنده عرض کردم 1301 اینجا نوشته است 1321 اشتباه شده است.

رئیس- اصلاح می‌شود. آقاى یمین.

یمین اسفندیارى- بنده هم می‌خواهم عرض کنم که در جلسه قبل بنده عرض کردم توکل على الله و کفى بالله وکیلا توکل را توکلت نوشته‌اند خواهش می‌کنم اصلاح بشود.

رئیس- آقاى دکتر بقایی.

دکتر بقایی- بنده دو سه مطلب را می‌خواستم تذکر بدهم یکى این که در جلسه گذشته وقتى که جلسه ختم شد اسمى از این که امروز لایحه نفت در دستور مجلس باشد نبود و دیروز هم که ظاهراً خبر کمیسیون پیشه و هنر را پخش کرده‌اند براى بنده نیاورده‌اند (عده از نمایندگان- براى ما هم نیاوردند) براى یک عده دیگر از آقایان هم نیاوردند و این

+++

سابقه نداشته است که در روز تعطیل بدون این که در مجلس دستور تعیین شده باشد این کار را بکنند و بعد هم تابلو بگذارند چون معمولاً مقام ریاست در مجلس اعلام می‌گردند بعد تابلو می‌گذاشتند این عمل تابلو گذاشتن به طور غافلگیر بوده است و این عمل سابقه نداشته است موضوع دیگرى که خواستم عرض کنم همین طور که جناب آقاى رئیس موقعى که لایحه را دولت داد فرمودند می‌بایستى به کمیسیون بودجه و کمیسیون خارجه هم برود این را هم می‌خواستم تذکر بدهم (دکتر طبا- لازم نیست) چرا لازم است خود آقاى رئیس فرمودند و در صورت جلسه هم نوشته شده که فرمودند می‌بایست به این کمیسیون‌ها برود.

رئیس- در قسمت اول که فرمودند که می‌بایستى جزء دستور مجلس قرار داد البته تغییر دستور مجلس با رأى مجلس خواهد بود چون به فوریت رأى داده شده است لوایحى که به فوریتش رأى داده شود طبع و نشر می‌شود و قهراً هم جز دستور است اگر هم نظر مخالفى باشد بسته است به رأى مجلس که یا نمایندگان باید تقاضا کنند طبق آئین‌نامه یا یکى از وزرا (دکتر بقایی- در هر صورت باید تقاضا شده باشد) البته باید تقاضا شده باشد ولى وقتى که به فوریت رأى داده شد تمام لوایحى که مجلس به فورتیش رأى داده جزو دستور است (حائرى‌زاده- آنها که جلوتر رأى گرفته‌اید به فوریتش مقدم است) آنها هم صحیح است جز دستور است. اما به نظر مجلس است که کدام مقدم باشد اما قسمت کمیسیون خارجه و کمیسیون بودجه را من در مجلس گفتم بعد که مراجعه کردم این یک معاهده با دولت خارجى نیست بنابراین مورد نداشت که به کمیسیون خارجه برود و راجع به بودجه این رقم در درآمد یعنى بودجه عمومى و درآمد دولت اثرى ندارد براى این که مطابق قانونى که از مجلس گذشته صد درصد باید به برنامه پرداخت شود هیچ جزء درآمد عمومى نمى‌آید و این پول تماماً به برنامه داده می‌شود بنابراین به کمیسیون بودجه هم نمی‌رود.

دکتر بقایی- بودجه را قبول دارم ولى سابقه بر این بوده است که امتیازات به شرکت‌ها و قراردادها به کمیسیون خارجه می‌رفته در 1933 هم به کمیسیون خارجه رفته.

 رئیس- این امتیاز نیست این یک توافق‌نامه‌اى است که دولت کرده امتیاز جدیدى نیست یک موافقت‌نامه‌اى است راجع به تکلیفى که مجلس به دولت محول کرده است براى استیفاى حقوق ایران.

دکتر بقایی- ولى از نظر خارجى و سیاست دنیا به کمیسیون خارجه باید برود.

رئیس- امتیازات و معاهدات به کمیسیون خارجه می‌رفته نه امتیاز است نه معاهده. آقاى امیر تیمور.

دکتر بقایی- قرارداد سابق به کمیسیون خارجه رفته است.

امیر تیمور- بنده براى استحضار مقام ریاست عرض می‌کنم که جلسه گذشته خبر کمیسیون دارایی و بازرگانى مجلس براى لایحه نفت حاضر بود که از طرف مخبر امضا بشود آقاى اردلان مخبر کمیسیون امضا کردند براى امضا پهلوى بنده آوردند خبر را بنده زیر خبر به این مضمون شرحى نوشتم «موقعى که لایحه شماره 25543 دولت در کمیسیون دارایی و بازرگانى مجلس تصویب شده است اینجانب حاضر نبوده و غایب بوده‌ام و چون مخبر کمیسیون دارایی مجلس می‌باشم به موجب تکلیفى که آئین‌نامه مقرر داشته می‌بایستى خبر مصوبات کمیسیون را مخبر به مجلس تقدیم نماید و اینجانب با این که با لایحه نفت جداً مخالف می‌باشم و آن را از طرف کمیسیون به مجلس شوراى ملى تقدیم می‌دارم امیر تیمور 30 تیر 1328» با این شرحى که بنده نوشته‌ام زیر خبر بعد دیروز دیدم که براى بنده لایحه‌اى آوردند که امضاى بنده را زیر لایحه گذاشته‌اند بدون این که این شرحى را که بنده نوشتم اینجا گذاشته شده باشد در صورتى که این امضا جعل است و تزویر است و بنده همچو کارى نکردم بنده از مقام ریاست استدعا و تمنى می‌کنم مقام ریاست حافظ امانت هستند حافظ تقوى و درستکارى هستند نباید اجازه بدهند که یک چنین سابقه ننگینى در مجلس شوراى ملى ایران پیدا بشود و امضاى شخص بنده را جعل بکنند! بنده از این حق خودم صرف‌نظر نمی‌کنم و استدعا می‌کنم از طرف مقام ریاست که این اوراق مجعول که امضاى بنده زیرش جعل شده است جمع آورى کنند چون بنده در کمیسیون هستم نظر خودم را به عرض مجلس می‌رسانم و نظریات کمیسیون را هم به عرض مجلس می‌رسانم ولیکن نباید امضاى بنده را جعل بکنند و چنین سابقه ننگینى در مجلس ایجاد بشود.

مکى- واقعاً عجب مجلسى است.

رئیس- آقاى امیر تیمور که سابقه چندین ساله در مجلس دارند نباید این فرمایش را بکنند شما که مخبر کمیسیون هستید اگر نظر کمیسیون را قبول دارید باید زیر خبر کمیسیون را امضاء کنید و از نظر کمیسیون دفاع کنید اگر قبول ندارید باید از مخبرى استعفا بدهید (امیر تیمور- آخر امضاى بنده را نباید جعل کنند) اگر موافق نباشید جنابعالى در موقع خودش به نوبت می‌توانید نظر شخصى خودتان را اظهار کنید از نظر شخصى اینجا همه جور می‌توانید اظهار عقیده مخالف بکنید ولى به عنوان این که مخبر کمیسیون هستید و مخالف هستید این سابقه را نباید گذاشت در مجلس مخبر یعنى خبر کمیسیون را باید بگوید ولى اگرشخصاً بخواهد می‌تواند شرحى برخلاف نظر کمیسیون بدهد اما این که فرمودید امضاى شما جعل است بنده صبح به این کار رسیدگى کردم سرکار با آن شرح امضا کردید ولى آن را اداره قوانین نمی‌توانست پاى خبر بنویسد بنده هم نمی‌توانستم ولى الان شما خارج از نوبت می‌توانید صبحت کنید و نظر شخصى خودتان را بیان نمایید اما مخبر باید از نظر کمیسیون دفاع کند غیر از این حقى ندارید این سابقه نباید گذاشته بشود الان هم اگر نخواستید ممکن بود صبح از کمیسیون استعفا بدهید.

امیر تیمور- بنده حاضر بودم که وظیفه مخبرى را انجام بدهم و آنچه را که کمیسیون نظر دارد به عرض مجلس شوراى ملى برسانم ولى امضاى بنده را جعل کرده‌اند.

رئیس- امضاى شما جعل نیست بنده الان از مجلس تقاضا می‌کنم کمیسیونى معین بشود پنج نفر معین بشوند ببینند امضاى شما هست یا خیر؟

امیر تیمور- امضاى من را جعل کرده‌اند این برخلاف شرافت است بفرمایید رسیدگى کنند این جعل است، تزویر است.

گنجه‌اى- اجازه می‌فرمایید بنده عضو کمیسیون هستم راجع به مطالبى که اینجا فرمودند مشروحاً توضیح بدهم؟

رئیس- ایشان چیزى فرمودند بنده هم جواب دادم آقاى فرامرزى.

فرامرزى- نظر به این که در حفظ اجازه‌ها رعایت نظم نشده من براى اعتراض به این امر عرضى نمی‌کنم.

رئیس- آقاى گنجه‌اى چون معلوم شد نسبت به صورت مجلس نیست صحبت نکردند ولى اسمشان نوشته شده بود.

فرامرزى- بنده دیگر عرضى نمی‌کنم.

رئیس- آقاى ملکپور.

ملکپور- در لایحه استخدام افسران بنده رأى موافق دادم نام بنده با آقاى نیکپور اشتباه شده استدعا می‌کنم امر بفرمایید اصلاح بشود.

رئیس- اصلاح می‌شود آقاى باتمانقلیج.

باتمانقلیج- بنده با ارادتى که به مقام ریاست داشته و دارم روى سخن بنده با آقاى رئیس است بنده با ارادتى که به شخص جناب آقاى سردار فاخر داشته و دارم امر جلسه گذشته را اطاعت کردم و از مجلس خارج شدم ولى آن امر خیلى غیر عادلانه بود زیرا قصورى از طرف من نبود من یک کلمه گفتم بدبختى این کشور این است که جزء هیچ بلوکى نیستیم و آن طور پیش آمد که طرف هم عصبانى بود و طبیعت هم انتقام خودش را خواهد کشید ولى مقام ریاست عادل هستند و نباید اجازه می‌دادند که وکیلى که یک کلمه از نزاکت خارج نشده بود مگر این که از طرف مقابل او شروع شده بود از مجلس خارج بشود دیگر هم عرضى ندارم.

رئیس- بنده به آقا ایرادى ندارم بنده براى نظم مجلس به هر دو اخطار کردم و گفتم خارج بشوند.

باتمانقلیج- بنده که گناهى نداشتم جناب آقاى رئیس اگر خداى نخواسته یک کسى به مقام ریاست حمله کند عدل الهى این است که تقصیر را متوجه شما کنند؟!

رئیس- بنده مکرر گفته‌ام مجلس جاى بحث و استدلال است اگر بخواهید مثل طلاب قدیم بحث کنید و کتاب توى سرهم بزنید که نمی‌شود باید هر کسى آزادانه مطالب خودش را بگوید بحث بشود استدلال بشود مطالب فهمیده بشود آقایان تا مى آید یک وکیلى حرفش را بزند توى حرفش می‌دوند و نمی‌گذارند و برخلاف آئین‌نامه عمل می‌کنند تکلیف چیست؟ باید بگویم بروید بیرون والّا بنده نظرى به سرکار ندارم سرکار هم خیلى وکیل صحیحى هستید آقاى معتمد دماوندى.

معتمد دماوندى- اینجا در ضمن عرایض بنده یک تحریفاتى شده است بنده گفته بودم 800 هزار تومان در بودجه 27 و 28 گرفته‌اند اینجا نوشته است 600 هزار تومان استدعا می‌کنم اصلاح بفرمایید. عرض کردم مردم مشغول ساختن سد بلوار هستند اینجا نوشته شده است مشغول ساختن سد رودبار هستند و یک جاى دیگر عرض کرده بودم پانصد هزار تومان گرفته بودند براى دبیرستان اینجا نوشته است براى دبیرستان فلاحت دبیرستان فلاحت نیست باید از طرف مطبعه رعایت بیشتر بشود.

+++

رئیس- اصلاح می‌شود آقاى دهقان.

دهقان- متأسفانه عرایضى که من پریروز گفتم موجب یک سوء تفاهماتى شده است و بنده مى‌خواستم عرض کنم و مخصوصاً تأکید کنم که بنده نسبت به دکتر عبده کمال ارادت را دارم و نسبت به ایشان و شخصیت ایشان کمال احترام را می‌گذارم و قصدم سوء ادب یا جسارتى نبوده است.

رئیس- آقاى ضیاء ابراهیمى.

ضیاء ابراهیمى- شاید تقصیر از بنده بوده است که صداى من را آقایان تندنویس‌ها خوب نشنیده‌اند و یا این که به شعر آشنا نبوده‌اند در شعر جدوار است که یک زهرى است و جرار نوشته شده است و لطف شعر از بین رفته است خواستم عرض کنم که جرار اشتباه است و جدوار است.

2- مذاکره در گزارش کمیسیون پیشه و هنر و دارایی راجع به نفت‏

رئیس- باید اصلاح شود دیگر نظرى نیست؟ (گفته شد- خیر) یک عده از آقایان نمایندگان تقاضاى نطق قبل از دستور کرده‌اند (دستور، دستور) آقاى وزیر دارایی.

وزیر دارایی- چون خبر کمیسیون دارایی و پیشه و هنر راجع به نفت منتشر شده تقاضا می‌کنم جزء دستور قرار یابد.

آزاد- اینقدر سعى نکنید به مملکت خیانت بشود! این خیانت به مملکت است.

رئیس- آقاى نخست وزیر هم تقاضا کرده‌اند جزء دستور باشد دیروز هم طبع و منتشر شده بنابراین بسته براى مجلس است.

دکتر بقایی- بنده با این وضعى که پیش آمده نمی‌دانم به کجا می‌خواهد برسد؟! امروز هم که میخواهند این را مطرح کنند این تابلو خراب شده است و می‌خواهند به هر حقه‌اى شده این کار را بکنند! خبر امروز به ما رسیده به کمیسیون خارجه نرفته به کمیسیون بودجه نرفته تابلو هم خراب شده که به هر طورى شده رأى بگیرند و بعد هم بگویند تصویب شد!

رئیس- این که وضع نمی‌شود شما بدون اجازه صحبت کنید بسته به رأى مجلس است آقاى حائرى‌زاده هم به عنوان مخالف اجازه خواسته‌اند عده را هم امروز استثناً به عهده شما واگذار می‌کنم با این که این مطلب وظیفه چهار منشى است که طرف اعتماد هم البته هستند آقاى حائرى‌زاده.

حائرى‌زاده- ما لوایحى را که تقاضاى فوریتش شده است و مجلس هم رأى به فوریتش داده است زیاد داریم و تمام آنها مقدم است بر این لایحه نفتى که آقاى گلشائیان داده‌اند و نمی‌دانم چه آتشى با آن می‌خواهند روشن کنند این طور دست پاچه هستند قانون انتخابات که باید 5 ماه به آخر دوره دولت شروع به عمل کرده باشد براى چند ماده‌اى که آوردند در مجلس و هنوز ما گرفتار آن هستیم انتخابات به تأخیر افتاده دو سه روز هم به آخر عمر مجلس الحمدالله بیشتر نمانده آن لایحه‌اى که در دستو است لایحه انتخابات بود اجازه بدهید لایحه انتخابات خاتمه پیدا بکند بعد در اطراف این لایحه‏اى که جناب آقاى وزیر دارایی آوردند بحث کنیم و معایبش را به عالمیان روشن کنیم که چه خطرات و بلایایی عاید مملکت شده است و می‌شود عجالةً بنده با طرح امروزش که جزء دستور باشد مخالف هستم و آنها را مقدم می‌دانم‏

رئیس- عده حاضر در مجلس متجاوز از 80 نفر است براى رأى 69 نفر لازم است آقایان که موافقند لایحه نفت جزء دستور باشد قیام کنند (اغلب برخاستند) تصویب شد آقاى مکى نوبتشان است.

آزاد- بنده قبل از دستور تقاضاى نطق کرده بودم جلسه گذشته فرمودید محفوظ می‌ماند براى جلسه دیگر جلسه دیگر هم که نشد.

رئیس- این را حفظ می‌کنیم با موافقت آقایان در جلسه بعد صحبت کنید. (گزارش به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون دارایی و بازرگانى و پیشه و هنر به مجلس شوراى ملى لایحه شماره 25543 دولت راجع به قرارداد جدید نفت بین دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران با حضور جناب آقاى نخست وزیر و اغلب آقایان وزرا در کمیسیون‌هاى دارایی و بازرگانى و پیشه و هنر متوالیاً مورد رسیدگى و مطالعه واقع و پس از مذاکرات مفصلى که در دو جلسه به عمل آمد آقاى وزیر دارایی توضیحاتى بیان نمودند ماده واحده پیشنهادى که شامل 11 قسمت می‌باشد عیناً تصویب و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى می‌نماید مخبر کمیسیون دارایی امیر تیمور مخبر کمیسیون بازرگانى و پیشه و هنر ناصر‌قلى اردلان.

رئیس- آقاى مکى.

مکى- بنده امروز پیش‌بینى نمی‌کردم که در مورد طرح لایحه نفت غافلگیر شوم زیرا به شهادت تمام مستخدمین مجلس و گارد مجلس دیشب بنده یک ساعت بعد از نصف شب به مجلس آمدم و براى این آمدم که نوبت خودم را حفظ کنم تا غافلگیر نشده باشم آقاى حائرى‌زاده هم شب را در مجلس خوابیدند ولى بنده با کسالتى که داشتم تا صبح در حیاط قدم زدم تا موقعى که نوبت براى رسیدن تابلو می‌رسد عقب نمانده باشم این بود که بنده دیشب تمام شب را بیدار بودم و براى این بیدار بودم که از حقوق ملت ایران دفاع کرده باشم قبل از این که وارد موضوع بشوم نامه‌اى هم از جناب آقاى دکتر مصدق به بنده رسیده بود که به عنوان بنده بود و تشکر از مجلس و آقایان نمایندگان که خواندن آن نامه مرا متأثر کرد بنده از خواندن آن نامه خوددارى می‌کنم که مربوط بخودم است ولى آن که تشکر از مجلس است و تشکر از نمایندگان وطن‌پرست مجلس است قرائت می‌کنم شنبه اول مرداد 1328 خطابش به بنده است تشکرات بى‌پایان مرا به آقایان نمایندگان که در موقع خواندن نامه من در مجلس احساسات خود را ابراز کرده‌اند تقدیم کنید امیدوارم که سایر آقایان نمایندگان نیز به آنها تأسى کنند و قرارداد باطل دوره دیکتاتورى را با تصویب لایحه دولت ساعد براى خاطر بعضى چیزها تنفیذ ننمایند بزرگترین مظالم آن دوره به ملت ایران همین قرارداد است که آقاى تقى‌زاده امضا کننده بر بطلان آن اعتراف نمود و چون این قرارداد قادر نیست با افکارى که امروز دنیا دارد 44 سال دیگر ملت ایران را از حق خود محروم کند این است که کمپانى داوطلب قرارداد جدید شده و می‌خواهد به وسیله چند میلیون لیره از مجلس پانزدهم امضاء بگیرد کجا هستند فرزندان دلاور و غیور ایران که ببینند در این روزهاى تاریخى آنهایی که همیشه در روزنامه‌ها از ملت دفاع می‌کردند در نتیجه وقایع اخیر و حبس و محکومیت قلم را شکسته‌اند و در مجلس هم فقط چند نفر با این قرارداد منحوس مبارزه می‌کنند. نام شما اى نمایندگان مدافع وطن‏در تاریخ ایران جاودان است.

فدایی بازنشسته دکتر محمد مصدق‏

آقایان نمایندگان محترم:

چون من معتقدم که هر فرد ایرانى در هر وضعیت و با هر نظریه سیاسى و اجتماعى بوده باشد و حتى اگر خداى نخواسته به اقتضاى موقعیت نسبت به دیگران اظهار علاقه و خصوصیتى هم بنماید در موقعی که منافع پابرجا و دائمى کشور ایران مطرح است خون پاک نیاکان که در سراسر وجودش جریان دارد وعرق ملى او اجازه نمی‌دهد به اقدامى که ضرر ایران را در بر داشته باشد مبادرت کرده و تصمیمى که به ضرر هموطنان گرسنه و بى نان و فقیرش باشد به خصوص در موقعی که طرف یک فرد یا یک دستگاه اجنبى است اتخاذ نماید.

یقیناً آقایان نمایندگانى که به اسم ملت ایران در این جلسه حضور دارند و یا به علتى غیبت نموده‌اند از این اصل کلى مستثنى نیستند و با توجه‌ای که به اهمیت تصمیمات و آراء خود دارند بیش از سایر افراد ایرانى گوش به زنگ تأمین منافع حقه کشور خودشان می‌باشند.

نظر به مراتب بالا یقین دارم که آقایان بحث طولانى و دقیقى را که بنده اینجا به نام شرافتمندترین و علاقمندترین افراد این آب و خاک شروع می‌نمایم با نظر دقیق و کنجکاو و یک فرد عاشق به افتخارات باستانى و علاقمند به آتیه درخشان آب و خاک خود یعنى کشور ایران مورد توجه و موشکافى قرار خواهند داد و با این عمل بر جراحات فراوان قلوب افراد این ملت ستم دیده که مدافعین اسمى آزادى و دموکراسى سال‌ها است حق مسلم و محرز او را با دسیسه و نیرنگى که مشخص خودشان است ربوده‌اند مرهمى بگذارند.

آقایان متجاوز از 75 سال پیش بارن ژولیوس دورتیر به پشتیبانى سفارت دولت متبوعه خود از شاه وقت ایران که نظر به عدم اطلاع از ترقیات دنیاى وقت و سرگرمى به شهوت رانى و استبداد و خود پسندى نمیتوانست اثرات شوم اعمال بى رویه خود را ترک کند و دربار خالى از عناصر بلندهمت و داناى وقت نیز مجهز نبود تا شاه را از نتایج حاصله از تصمیماتش مطلع نماید امتیاز بهره‌بردارى از کلیه منابع کشور ایران اعم از معادن و جنگل‌ها و غیره و همچنین ایجاد راه‌ها و وسائل ارتباطى و راه آهن و غیره را یک جا و دربست در مقابل وجه ناچیزى که صرف خوشگذرانى‌هاى شاه و اطرافیان شد به دست آورد ولى خوشبختانه

+++

 براى ایران بارون ژولیوس دورویتر مزبور در اثر آن که نتوانست در مهلت مقرره دست به اقداماتى که شایسته بود بزند امتیاز لغو و سپرده او به نفع شاه ایران ضبط گردید البته این عمل دولت ایران که متکى براساس امتیاز‌نامه و عمل قضایی صحیحى بود مورد رضایت بارن نامبرده نبود و سال‌هاى متمادى این موضوع مطرح و کشمکش بین بارن و دربار ایران ایجاد کرده بود ضعف دولت‌هاى وقت و فشار مقامات سفارت مربوطه بالاخره منجر به این شد که با وجود این که شاه ایران در ضبط سپرده بارن نامبرده که وجه آن صرف خوشگذرانى شده بود محق بود بالاخره حاضر شود که امتیاز دیگرى که شامل امتیاز بانک شاهنشاهى نیز ود در شصت و اندى سال قبل و براى مدت شصت سال مجدداً که بارن نامبرده بدهد و وجه ضبط شده و مصرف شده را از محل عواید متعلق به دولت ایران با نفع صدى شش مستهلک نماید.

اسلامى- اکثریت نیست.

رئیس- چند نفرند (اسلامى- 51 نفر) پس اکثریت هست الان عده حاضر در مرکز 62 نفر است

اسلامى- ببخشید 41 نفر است من شمردم 41 نفر بود.

رئیس- آقایان منشى‌ها اینجا مراقبت می‌کنند تابلو خراب است (دکتر بقایی- روز نفت باید تابلو خراب شود) موقعى هم که آقاى مؤتمن‌الملک بود هیچ وقت تابلو نبود الان هم رعایت می‌شود به آقایان منشی‌ها گفته‌ام مراقبت می‌کنند خود آقایان هم مراقبت کنید اگر اکثریت نبود تذکر دهید الان هم عده کافى است بفرمایید.

دکتر بقایی- 14 سال است که این تابلوکار کرده هیچ وقت خراب نشده امروز که صحبت نفت است تابلو خراب شده واقعاً چیز عجیبى است. رئیس- هر وقت دیدید اکثریت نیست تذکر بدهید 49 نفر در مجلس حاضر است یک وقت می‌خواهید حرف حساب بزنید آن به جاى خودش مطلوب است یک وقت هم می‌خواهید حرف ناحساب بزنید. آقایان بشمارید ببینید چند نفرند؟ (دکتر بقایی- بنده راجع به اکثریت چیزى عرض نکردم می‌گویم پس از 14 سال که این تابلو کار می‌کرد چطور شد امروز یک مرتبه خراب شد)

رئیس- بنده به آقایان منشی‌ها گفته‌ام درست بشمارند و عده را در نظر داشته باشند. بفرمایید آقاى مکى.

مکى- ... این امتیاز علاوه بر حق ایجاد بانکى که موسوم به بانک شاهنشاهى ایران بود حق بهره‌بردارى از کلیه معادن ایران به استثناى جواهرات و طلا و نقره را نیز شامل بود و با وجود آن که حدود آن خیلى کوچکتر از حدود امتیاز قبل بود معهذا شامل مهمترین منابع کشور می‌شد و بخصوص نفت جزو موادى بود که به اسم ضمن این امتیاز‌نامه جدید قید گردیده و براى دفعه دوم این منابع در اختیار بارن مزبور گذارده شده بود تا با قید مدت معینى حق استفاده و بهره‌بردارى انحصارى آن را داشته باشد. یکى از آقایان نمایندگان به من نوشته‌اند که آقاى وزیر دارایی توجه ندارند (وزیر دارایی- رفقا نمی‌گذارند)

این بار نیز در اثر وجود موانع و شاید دلائل سیاسى خاصى بارن مزبور که موفق به ایجاد بانک شاهنشاهى که حق انحصارى انتشار اسکناس را داشت شد باز هم نتوانست منابع معدنى ایران را به دست گرفته و مجدداً این حق از نامبرده سلب گردید. چند سالى بیش از این سلب حق نگذشته بود که سر و کله دارسى که برحسب ظاهر تبعه استرالیا می‌باشد در صحنه اقتصادیات ایران ظاهر می‌شود و به اتکاء مقامات سفارت انگلیس خواهان امتیاز نفت کلیه کشور ایران می‌گردد. (در این موقع مجلس از اکثریت افتاد)

رئیس- تأمل بفرمایید اکثریت نیست. چون عده کافى نیست یک ربع تنفس داده می‌شود. (در این موقع ساعت ده و ربع جلسه به عنوان تنفس تعطیل و پس از نیم ساعت مجدداً تشکیل گردید)

رئیس- آقاى مکى بفرمایید. آقایان نمایندگان آصف جلو بلند شوند.

مکى - قبل از اعلام تنفس مطلب به اینجا رسید که چون در این موقع روسیه تزارى قدرت سیاسى بزرگى به شمار می‌رفت و مثل همسایه جنوبى در معادن ایران نظر داشت دارسى موفق نشد که امتیاز منابع نفتى تمام کشور ایران را به دست آورد و ناچار راضى به قبول امتیاز نفت تمام کشور به استثناى ایالات شمالى آذربایجان، گیلان، مازنداران و استراباد و خراسان شده و شاه بى‌اطلاع ایران که نتیجه شوم این سوداگرى را قادر به پیش‌بینى نبود درست در حدود پانصد هزار میل مربع یعنى پنج ششم مساحت کل کشور را براى استخراج نفت در اختیار انحصارى شخص مزبور گذارد و در هزار و نهصد و یک امتیاز‌نامه دارسى امضاء و در و بدل گردید.

به موجب این امتیاز‌نامه که براساس امتیازات سابق براى مدت شصت سال منعقد شده بود دارسى متعهد شده بود که بیست هزار لیره از سهام اولین شرکتى را که براى استخراج نفت ایران تأسیس خواهد نمود به دولت ایران پرداخت نموده و بیست هزار لیره نقد به شاه ایران بدهد و در ازاء علاوه بر انحصار اکتشاف استخراج حمل و نقل و عملیات دیگرى که براى رسانیدن نفت به کنار دریا و فروش آن لازم است حق داشته باشد که از اراضى دولتى و منابع آن مجاناً استفاده نموده و در صورتی که اراضى اشخاص براى عملیات صاحب امتیاز مورد لزوم باشد دولت براى فروش عادله اراضى بگیرنده امتیاز وساطت نماید جناب آقاى محمود محمود راجع به واگذارى این امتیاز به دارسى یادداشت فرستاده‌اند ایشان یک شخص محققى هستند و بنده افتخار شاگردى ایشان را دارم مرقوم فرموده‌اند که روح مظفرالدین شاه از این جریانات اطلاع نداشته به هرحال چه داشته باشد و چه نداشته باشد امتیازى است که به امضاء او رسیده است ما به امضاء کننده امتیاز اعتراض داریم هر که می‌خواهد باشد کما این که نسل‌هاى آینده هم اگر اعتراضى داشته باشند به ما که این قراردادها را تصویب می‌کنیم اعتراض خواهند کرد حالا مجبور بودیم، نبودیم آزاد بودیم در رأى یا نبودیم اینها امری است علیحده و امتیاز گیرنده از پرداخت هر گونه گمرک و عوارض و غیره که ممکن است در موقع دریافت امتیاز وجود داشته و یا بعداً وضع شود معاف بوده و پرداخت هیچگونه مالیاتى نیز به دولت ایران ضمن قرارداد دارسى قید نشده است. در ازاء بهره‌بردارى شانزده درصد از منافع حاصله از عملیات خود را به دولت ایران پرداخت خواهد نمود و دولت ایران حق دارد کلیه عملیات فنى و تجارتى و مالى شرکت را رسیدگى نموده و در صورت بروز اختلافات بین طرفین هم اختلاف از طریق داورى حل و فسخ گردد بنده خواستم توجه آقایان را مخصوصاً به این یک جمله آخر جلب کرده باشم که می‌گوید دولت ایران حق دارد کلیه عملیات فنى و تجارتى و مالى شرکت را رسیدگى نموده و در صورت به روز اختلافات بین طرفین هم اختلاف از طریق داورى حل و فسخ گردد.

نسبت به استفاده و به کار واداشتن افراد ایرانى شرکت متعهد است که کلیه کارگران را منحصراً از تبعه دولت ایران انتخاب نماید. همان اشخاص بی‌سواد دوره‌ای که آقاى محمود می‌فرمایند چون ایمان داشتند، حسن نیت داشتند وقتی که قراردادى مى‌بستند این طور شش میخه‌اش می‌کردند که کمپانى یک عده کارگر هندى برندارد بیاورد در آبادان یا نقاط دیگر (آشتیانى‌زاده- هندى نمى‌آورد)

در 1930 چهار هزار نفر هندى طبق آمار موجود بوده است. دولت ایران علاوه محافظت افراد و مایملک شرکت را به عهده گرفته و قید می‌شود که با انجام وظیفه بالا دولت ایران مسئول خساراتى که ممکن است به شرکت وارد آید نخواهد بود.

بزرگترین معایب قرارداد دارسى وسعت حوزه امتیاز، امتیاز انحصارى لوله کشى و سایر عملیات در حوزه امتیازى و بالاخره موضوع حکمیت و نقص ماده مربوط به آن بوده است و البته صاحب امتیاز حداکثر استفاده از معایب موجوده را نموده و حل شکایات دولت ایران را با عدم تعیین حکم خود و بنابراین با فلج کردن امر رسیدگى از مجراى پیش‌بینى شده فراهم آورده و با وجود سوء استفاده و نقض صریح مواد امتیازنامه از طرف خود با استفاده ناحق از قدرت مقامات دولت انگلیس که از 1914 به بعد جزو مهمترین سهام‌داران شرکت‌هاى بهره‌بردارى می‌شود (پنجاه و پنج درصد سهام شرکت نفت انگلیس و ایران محدود متعلق به دولت انگلستان است) راه احقاق حق ایران را از مجراى داورى پیش‌بینى شده در قرارداد غیر ممکن می‌ساخت و ثروت بى‌پایانى که با مختصر هزینه از دل خاک ما استخراج می‌نمود به یغما برده و علاوه برحساب سازی‌هاى مشخص روح غارتگرى با بهانه تراشی‌هاى مختلف حق‌الامتیاز دولت ایران را نیز پرداخت نمى‌نمود.

در این مورد است که باید سؤال کرد علت عدم پرداختش چه بوده؟ و بنده از دولت یک سؤالى راجع به همین موردى که عرض کردم دارم که جوابش را هم البته می‌خواهم. براى مجلس شوراى ملى و ملت ایران باید سه موضوع مهم روشن شود و آقاى وزیر دارایی وظیفه دارند در دفاع خود از این لایحه پاسخ صریحى به این سؤالات بدهند.

1- آیا ما در مذاکرات با شرکت نفت انگلیس و ایران با یک مؤسسه تجارتى طرف هستیم یا با یک دولت معظم خود مختارى که نقاب یک شرکت تجارتى به صورت زده است این سؤال اول من است (دکتر بقایی- شق دومش صحیح است)

2- آیا شرکت نفت انگلیس و ایران که دولت انگلستان مالکیت اکثریت سهام آن را دارد علاقه‌مند است که مواد نفتى حاصله از ایران را به قیمت متداول در بازار جهان بفروشد یا منظور شرکت تأمین نفت مورد احتیاج امپراطورى انگلیس به ثمن بخس است.

+++

 3- آیا شرکت نفت انگلیس و ایران یک مؤسسه تجارتى براى بهره‌بردارى از منابع نفتى ایران و عرضه آن در بازار جهان است یا این شرکت واحدى است مرکب از مجموع واحدهاى مختلف نفتى که از لحاظ استراتژیکى در سراسر امپراطورى انگلیس پخش شده‌اند به عبارت دیگر آیا منافع حاصله از نفت ایران باید براى مصرف توسعه صنعت نفت در کشور ایران به کار رود یا براى ساختن تصفیه‌خانه‌ها و کشف میدان‌هاى نفت جدید در سایر نقاط جهان. در خاتمه این سؤال از آقاى وزیر دارایی خواهش می‌کنم که هر سه سؤال را پاسخ مرحمت بفرمایند.

دکتر بقایی- پاسخ نخواهند داد مثل بقیه سؤالات.

مکى- علاوه بر خلاف روح امتیازنامه که کشور ایران را در منافع کلیه شرکت‌هایی که براى بهره‌بردارى از نفت ایران تشکیل می‌شود سهیم می‌داند با تفسیر و استناد به معناى محدود کلمه استخراج و بهره‌بردارى حق مسلم ایران را پایمال کرده و در مورد توجیه مفهوم مفاد امتیازنامه به نفع خود مثلا در معافیت از حقوق گمرکى و استفاده از برتری‌هاى دیگر قرارداد همین کلمات را در وسیع‌ترین معانى خود تفسیر و توجیه مینمود.

رئیس- آقاى مکى در قسمت قراردادها باید دقت کنید از حدود خودش خارج نشوید.

مکى- در مورد قراردادهاى خارجى بنده غیر محدود هستم مگر این که بنده را ممنوع بفرمایید.

رئیس- این طور نیست بسته به نظر مجلس است.

مکى- قابل تفسیر نیست.

رئیس- اینجا آئین‌نامه است قرائت می‌شود گوش کنید. آنچه آئین‌نامه نوشته صحیح است.

مکى- آقاى تقى‌زاده که واضح بودند فرمودند غیر محدود است.

دکتر بقایی- آیا با ترور نمی‌شود قرارداد گذراند با ترور نمی‌شود قرارداد تصویب کرد.

رئیس- بخوانید آقا ماده 89 را بخوانید. (به شرح زیر خوانده شد)

ماده 89 الف: حداکثر مدت نطق در جلسه علنى به قرار ذیل خواهد بود.

1- براى استیضاح سه ساعت 2 براى اظهارات مخالف و موافق نسبت به لوایح و طرح‌ها و توجیه طرح قانونى یا توضیحات مخبرى که از لایحه دفاع می‌نماید و همچنین براى اظهارات مخالف و موافق نمایندگان در موقع تقاضاى رأى اعتماد از طرف دولت که بلافاصله بعد از تشکیل کابینه به عمل خواهد آمد نیم ساعت 3 براى دفاع از توهین یا تحریف نطق و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن پیشنهاد و یا فوریت و عدم فوریت یا سؤال از وزیر و توضیح ثانوى در مقابل جواب وزیر و توضیح در باب پیشنهاد اصلاحى پانزده دقیقه.

ب- در موارد استثنایی ممکن است مدت نطق در موارد فوق به رأى مجلس اضافه شود ولى این رأى بدون مذاکره به عمل مى‌آید.

ج- براى مذاکره در باب لایحه بودجه سالیانه کشور و عهدنامه و مقاوله‌نامه‌ها و امتیازات مدت نطق غیر محدود خواهد بود.

رئیس- ملاحظه کنید قرارداد جزئش نیست‏.

مکى- این را حقوقدان‌هاى دنیا باید تصدیق بکنند. دنیا بداند به استناد این ماده و این قانون مدت نطق غیر محدود است.

دکتر بقایی- این مقاوله‌نامه است با ترور نمی‌شود قرارداد تصویب کرد با ترور نمی‌شود این قانون را گذراند دنیا بداند با ترور نمی‌شود گذراند مدت نطق غیر محدود است.

رئیس- این که شما از اول مجلس این رویه را تا حالا پیش گرفته‌اید بدانید جز بى‌نظمى مجلس نتیجه دیگرى ندارد.

دکتر بقایی- با ترور نمی‌شود این الحاقیه را گذراند.

رئیس- بسته به نظر مجلس است.

دکتر بقایی- نه بسته به نظر مجلس نیست این مطرح است مال قسمت پیشش واگذار شده است به نظر مجلس راجع به این قسمت گفته است غیر محدود با ترور نمی‌شود.

دکتر عبده- آقاى رئیس اجازه بفرمایید صحبت کنند.

مکى- آقاى دکتر عبده شما که این آئین‌نامه را نوشته‌اید بفرمایید.

دکتر بقایی- با این حکومت ترور، حکومت نظامى نبودن روزنامه‌ها نمی‌شود با ترور گذراند.

دکتر بقایی- نه آقا این شامل نیست نظر مجلس مربوط به اینجا نیست ممکن است یک ماده پیشنهاد بکنند آئین‌نامه را تغیییر بدهند. در اینجا مدت نطق غیر محدود است.

رئیس- نیست چنین چیزى.

مکى- یک راه دارد و آن این است که شرکت نفت خیلى قوى است ترور انتخاب بکند وکلاى مخالف را ترور کند.

رئیس- این حرف‌هاى بى‌اساس را نزنید.

مکى- (ترور بکند همان طورى که مدرس را ترور کردند و خیلى خوشوقتم که آقاى دکتر عبده و یک عده دیگر حقوقدان در مجلس هستند و اگر در این مجلس نیست در کشورهاى دیگر دموکراسى دنیا که به این وضع دموکراسى مسخره ما می‌خندند حقوقدان هست و می‌دانند که تا چه اندازه فشار زیاد است بلى من می‌دانم که با جان خودم دارم بازى می‌کنم ولى در این جان بازى هم آزادم نمی‌گذارند) ... و استفاده از موضوع‌هاى دیگر قرارداد همین کلمات را در وسیع‌ترین معانى خود تفسیر و توجیه مى‌نمود خلاصه این که غارتگرى و یغما را به تمام معناى کلمه سرلوحه روابط خود با کشور ایران قرار داده و دولت انگلستان که در حدود 55 درصد سهام شرکت را دارا بوده و نیز با در دست داشتن اکثریت سهام اداره شرکت کاملا در اختیار او بوده است با ظاهر حق بجانب مدافع حقوق بشریت از هیچگونه تشجیع و تقویت شرکت در عملیات نابکارانه خویش خوددارى ننموده است و از هیچ نوع دسیسه و کلاه گذارى و آنتریک و فشار سیاسى و اقتصادى و اعمال نفوذ در تمام مراحل زندگانى ملى ما به منظور تأمین این منافع نارواى خود کوتاهى و خوددارى ننموده است، راه دیگرى که دولت انگلستان با توسل بدان وسایل تضییع حقوق ملت ایران را فراهم مى‌آورده خرید نفت مورد نیاز دریادارى انگلستان از شرکت نفت انگلیس و پرس محدود به قیمت خیلى نازلتر از بازار دنیا بوده است.

بایستى عرض بکنم که تنها تا سال 1924 به گفته چرچیل در مجلس عوام انگلستان دریادارى انگلستان بیش از 7 میلیون و نیم لیره از این راه صرفه‌جویی نموده است 7 میلیون و نیم لیره، و درصورتى که استفاده دریادارى انگلستان از این مبلغ را متناسب با میزان استخراج نفت شرکت از منابع ایران فرض نموده و با وجود افزایش قیمت نفت مخصوصاً در سال‌هاى اخیر قیمت نفت خام را هم در تمام مدت ثابت فرض کنیم دریادارى انگلستان تا آخر 1932 یعنى سال الغاء امتیاز دارسى از مجراى خرید سوخت مایحتاج خود به قیمتى کمتر از قیمت بازار دنیا حداقل معادل 30 میلیون لیره و تا آخر سال 1948 اقلا در حدود 120 میلیون لیره به ضرر ما صرفه‌جویی نموده است و در صورتیکه نسبت به هر دو امتیاز روى هم رفته همان 16 درصد این مبلغ را حق دولت ایران فرض نمایید خساراتى که از این راه به حقوق دولت ایران وارد آمده است حداقل بالغ بر بیست میلیون لیره گردیده است.

در سال 1933 مشاورین خارجى دولت شاهنشاهى ایران محاسبه نموده‌اند که از سال 1914 تا 1932 صرفه‌جویی دریادارى انگلستان در خرید نفت مورد نیاز خود از شرکت نفت به جاى سى میلیون لیره بالا پنجاه و شش میلیون لیره بوده است و لطمه‌اى که به منافع ایران از این بابت خورده است به جاى 8 ر 4 میلیون نه میلیون لیره بوده است و اگر به همین نسبت تا سال 1948 حساب نماییم به جاى صد و بیست میلیون لیره معادل 224 میلیون لیره دریادارى انگلستان صرفه‌جویی نموده است و این صرفه‌جویی سى و شش میلیون لیره از حق دولت ایران را پایمال نموده است.

اینجا است که سؤال دوم من مورد پیدا می‌کند که قبلاً سؤال کردم براى این که ذهن آقایان از تاریخچه و نتیجه‌اى که امتیاز دارسى تا تاریخ الغاء آن براى ایران داشته است تا اندازه‌اى اطلاع داشته باشند این اعداد را از نظرشان می‌گذرانم تاریخ اعطاء امتیاز دارسى سال 1901 مسیحى تاریخ تعیین اولین شرکت براى اکتشاف و بهره‌بردارى از نفت 1903 مسیحى، تاریخ تشکیل شرکت نفت انگلیس و ایران محدود با سرمایه اولیه دو میلیون لیره که فقط یک میلیون لیره آن تا سال 1914 مسیحى پرداخت شده بوده 1909 مسیحى.

دخالت دولت انگلستان در شرکت نفت آشتیانى‌زاده آقاى مکى چه باید کرد؟

حائرى‌زاده- بگذارید حرفش را بزند.

مکى- باید همان طورى که ملل دنیا براى حفظ آقایی و حفظ نژاد خودشان و حفظ ملیت خودشان کوشش می‌کنند ما هم بکوشیم، خیلى از ملل دنیا هستند که جمعیتشان از ما خیلى کمتر است اینقدر مثل ما توسرى خود نیستند و این براى این است که ملل دنیا معتقدند آزادگى به دسته شمشیر بسته است، مردان همیشه تکیه خود را به دو کنند، ما بایستى به «فرس» ملى خودمان متکى بشویم و ایمان پیدا کنیم مسلماً بدانید اگر در همین مجلس 40 نفر ایمان پیدا کنند شرکت نفت و دولت امپراطورى عظیم انگلستان به زانو در مى‌آیند امروز وضع دنیا یک طورى است که نمی‌توانند حق ما را از بین ببرند (دکتر بقایی- صحیح است)

+++

متأسفانه رجال لایق نداریم که از منافع ما دفاع کنند شما رجال لایق داشته باشید هرچه بخواهید می‌توانید به دست آورید ملت ایران اگر به سوابق درخشان تاریخیش نگاه کنید هر وقت رجال لایق و مردمان با ایمان داشته بزرگترین افتخارات را در صفحه تاریخ از خودش برجاى گذاشته است (دکتر بقایی- صحیح است) کارى نباید کرد باید ایمان پیدا کرد (دکتر بقایی- و کمتر ترسید) ترس نباید داشت، بدبختى ما ترس است خیال می‌کنیم که اگر ما رأى ندهیم دوره دیگر وکیل نمی‌شویم و یا مشکلات دیگرى برایمان فراهم می‌شود یا در محل برایمان اشکالاتى فراهم می‌کنند مى‌آییم اینجا مى نشینیم با نهایت ترس و لرز بلند می‌شویم رأى می‌دهیم، آقاى معتمدالسلطنه پهلوى من نشسته بودند امیدوارم که تکذیب نکنند گفتند آقا این که رسمش نمی‌شود دیروز خبر کمیسیون به من نرسیده ولى وقتى خواستند رأى بگیرند رأى دادند (وثوق- بنده گفتم که لایحه به من نرسیده است) پس چرا رأى دادید؟ خودشان اعتراض کردند و بعد رأى دادند (دکتر بقایی- و حالا هم تأیید فرمودند) (وثوق- بنده معتقدم که بایستى رأى داد) انشاء‌الله این اظهارات شما هم در تاریخ جزء افتخارات شما باقى می‌ماند ...

دهقان- هر کسى در اظهار عقیده‌اش آزاد است.

دکتر بقایی- صحیح است.

فولادوند- آقاى معتمدالسلطنه وثوق مریض هستند چرا اینقدر سر به سرشان می‌گذارید؟

مکى‌-... دخالت دولت انگلستان در شرکت نفت به وسیله افزایش سرمایه آن تا چهار میلیون لیره و تخصیص پنجاه و پنج درصد سهام به دولت انگلستان این هم تاریخش را عرض کردم افزایش سرمایه شرکت به بیست میلیون لیره د 1920 که مبلغ چهار میلیون و نیم لیره آن در سال 1926 از محل ذخایر شرکت پرداخت گردیده و به هر دارنده دو سهم عادى یک سهم مجانى داده شده است و بالاخره افزایش سرمایه در 1926 و 1930 تا میزان بیست و چهار و سپس بیست و شش میلیون و نیم لیره.

تاریخ شروع به تقسیم منافع بین صاحبان سهام عادى 1916 میزان استخراج نفت شرکت تا آخر 1916 در حدود یک میلیون دویست و چهل هزار تن و تا آخر 1932 معادل شصت و چهار میلیون تن.

تاریخ بریدن لوله نفت شرکت به تحریک قشون عثمانى که مثل قشون دولت انگلیس با نقض بی‌طرفى ما وارد ایران شده بود 1915 (این تاریخ‌ها را که عرض می‌کنم از همه نتیجه می‌خواهم بگیرم خسارت وارده به لوله نفت و ارزش تعمیر آن طبق نظر کارشناسان بیست هزار لیره، مبلغى که شرکت از این بابت در بیلان 1916 ضمن بیلان خود به عنوان خسارت به حساب بدهکارى ما منظور می‌نماید صد و شصت هزار لیره، بیست هزار لیره تخمین کرده بودند در بیلان خودشان چهار‌صد و پنجاه و دوهزار و هشتصد و هشتاد و هفت لیره پولى بود که بابت این حساب به حساب بدهکارى برده بودند، قبلاً به حساب ما گذاشته‌اند تا بعداً برداشت کنند و حال آن که در حقیقت ورود قشون انگلیس بدون رضایت ما امکان عملى اجراى وظیفه استحفاظى ما را از بین برده بوده است. مبلغى که شرکت در بیلان سال 1917 خود از همین بابت و منافع از دست رفته بحساب بدهکارى ایران برده است چهار صد و دوهزار و هشتصد و هشتاد و هفت لیره، عدم پرداخت هرگونه وجهى از بابت شانزده درصد منافع شرکت بابت حق الامتیاز تا آخر سال 1919 که شرکت هنوز بیلان خود را دویست و هفتاد و دوهزار و پانصد و نود و یک لیره طلبکار نشان میدهد، تصفیه حساب از طرف شرکت نفت از طرف «آرمتیاژ اسمیت» در 1920 با قبول پرداخت یک میلیون لیره به دولت ایران ....

حائرى‌زاده- مصالحه شده کمپانى آخرش حساب نداده است.

مکى- عرض کردم لوله‌ها را که بریدند آخرش کمپانى بحساب ما گذاشت.

حائرى‌زاده- کمپانى حساب پس نداده یکى دو نفر آمدند حساب کردند ولى مصالحه شد.

مکى- عرض کردم که لوله‌ها را وقتى بریدند به حساب ما گذاشت. کلیه منافع شرکت پس از کسر مالیات به دولت انگلستان در پرداخت حق‌الامتیاز به دولت ایران هفتاد و دو میلیون و پنجاه و شش هزار و پانصد و شصت لیره، کل مبلغى که براساس مدارک پراکنده‌اى برحسب ظاهر به دولت ایران تا آخر 1932 پرداخته شده و با در نظر گرفتن وجوهى که براى تصفیه حساب در مراحل مختلف اضافه بر وجوه مورد قبول شرکت دریافت شده است ده میلیون و هشتصد و بیست هزار وهشتصد ونود و سه لیره، کل مبلغ پرداختى به عنوان مالیات به دولت انگلستان تا آخر سال 1932 معادل ده میلیون و سیصد و شصت و سه هزار و هشتصد و نود و دو لیره در صورتى که اضافه مالیات‌هاى پرداختى به دولت انگلستان را که میزان آن تا آخر سال 1932 بالغ بر سه میلیون و هفتصد و سى و دو هزار و هفتصد و نود و سه لیره می‌شود از مبلغ بالا کسر نموده و اختلاف آن یعنى شش میلیون و ششصد و سى و یک هزار و نود و نه لیره را که مالیات پرداختى شرکت به دولت انگلستان است مورد نظر قرار دهیم مشاهده می‌شود که شرکت نفت در حدود شانزده درصد منافع خود پس از کسر مالیات که پرداختى به دولت انگلستان یعنى در حقیقت شانزده درصد مبلغ شصت و شش میلیون لیره را به دولت ایران پرداخته است و حال آن که شرکت حقاً بایستى شانزده درصد منافع بدست آمده یعنى هفتاد و دو میلیون لیره را پرداخت کرده باشد و از این راه در حدود یک میلیون لیره حتى پس از منظور داشتن پرداخت‌هاى اضافى شرکت که بالغ بر دو میلیون و نیم لیره تا سه میلیون لیره بوده است نسبت به حق مسلم ایران تجاوز کرده است و قسمت عمده این اختلاف درحقیقت به صورت مالیات به جیب دولت انگلستان رفته است دلیل شرکت نفت براى این تجاوز مسلماً به استناد این اصل است که در انگلستان منافع عبارتست از منافع به دست آمده توسط شرکت پس از کسر مالیات و حال آنکه در حقیقت منافع شرکت که بایستى مبناى پرداخت مالیات قرار گیرد عبارت است از منافع ظاهرى به دست آمده توسط شرکت منهاى حق‌الامتیاز که در حقیقت یک نوع هزینه‌اى بیش نیست ولى شرکت که در اختیار دولت انگلستان است مبلغى را که در حقیقت هزینه‌اى بیش نیست پس از کسر مالیات در دفاتر خود عمل می‌کند و هدف واقعى این تفسیر و توضیح کج و معوج نقصان دادن حق مسلم دولت ایران به نفع خزانه انگلستان بوده است، قابل توجه است که منافع کشور ایران که از منابع ذی‌قیمت او بهره‌بردارى می‌شود تقریباً معادل کل مبلغى است که دولت انگلستان از این سود به دست آورده است به علاوه منافعى که به طرق مختلف نصیب سرمایه شرکت که به طور متوسط بین 1909 و 1932 دوازده میلیون لیره بوده است شده به سى و چهار میلیون و و ششصد و سى و پنج هزار لیره بالغ گردیده بنابراین براى مدت 32 سال جمعاً سرمایه آن در حدود سیصد درصد نفع برده است و به عبارت دیگر سرمایه داخل شده در این عمل به طور متوسط سیزده درصد منافع بوده و حال آن که نرخ متوسط منافع پول در آن زمان در انگلستان از پنج درصد تجاوز نمى‌کرده است. براى این که ناقابل بودن مبلغ به دست آمده توسط دولت ایران نسبت به ارزش محصول صادر شده به طور تخمین مجسم شود متذکر می‌شوم که شرکت نفت تا آخر سال 1932 و در اثر خرید نفت مصرفى دریادارى انگلستان به قیمت ارزان‌ترین بهاى بازار بین‌المللى نصیب دوت انگلستان گردیده است یعنى سى میلیون لیره، بنابراین در حقیقت دولت ایران تا آخر 1933 فقط یک دهم یا یک دوازدهم ارزش محصولى که از شکم خاک آن بیرون آمده و از دست او رفته است استفاده برده است و حداکثر معادل نصف این مبلغ براى عملیات مختلف شرکت و پرداخت مزد کارگران نصیب افراد ایرانى گردیده است با این ترتیب ملاحظه می‌شود که حداکثر دولت ایران معادل یک هشتم ارزش واقعى محصولى که از کشورشان خارج گردیده استفاده برده و 7 هشتم دیگر آن نصیب شرکت نفت و دولت و ملت انگلستان گردیده است بایستى اضافه کنم که چنانچه بعداً به طور مشروح‌ترى ضمن لغو امتیاز دارسى اشاره خواهد شد شرکت که در اثر اصراف در حسن نیت از طرف دولت ایران حداکثر استفاده از امتیازاتى را که به او داده شده بوده‏ برده است در زمینه حفظ منافع و مراعات حقوق دولت و ملت ایران درست اصل مخالف یعنى فقدان حسن‌نیت این را استدعا می‌کنم آقایان توجه بفرمایید یک دفعه دیگر تکرار می‌کنم، بایستى اضافه کنم که چنانچه بعداً به طور مشروح‌ترى ضمن لغو امتیاز دارسى اشاره خواهد شد شرکت که در اثر اصراف در حسن‌نیت از طرف دولت ایران حداکثر استفاده از امتیازاتى را که به او داده شده بود برده است در زمینه حفظ منافع و مراعات حقوق دولت و ملت ایران درست اصل مخالف یعنى فقدان حسن نیت و عدم رعایت عدل و انصاف را نصب‌العین قرار داده و نه تنها با عدم پرداخت حق حرز ایران به بهانه‌هاى مختلف و فشار اقتصادى موجب اخلال کارهاى دولتى را فراهم آورده است، بلکه چنانچه یک فرد انگلیسى که در زمان تصدى ماله ایران توسط «آرمتیاژ اسمیت» حکم منفرد براى رسیدگى به حساب‌هاى شرکت نفت و تصفیه اختلافات

+++

 فیمابین نوشته است «شرکت نفت با استفاده از حساب سازی‌هاى تقلب آمیزى همواره سعى داشته است (این را یک فرد انگلیسى دارد می‌گوید) همواره سعى داشته است که حق ایران را بیش از پیش پایمال کرده و تا آنجا که مقدور است از حصه منافع و حق‌الامتیاز دولت ایران کسر نماید» به علاوه تنها نتیجه دیگرى که از امتیاز ممکن بود عاید ایران گردد به کار گماشته شدن عده زیادى از افراد ایرانى بود که شرکت متعهد بود اقلاً کلیه کارگران را منحصراً از افراد ایرانى انتخاب نماید ولى شرکت با کمال بى‌شرمى حتى این اصل ساده را مراعات ننموده در حوالى 1930 و حداقل در حدود چهار هزار نفر کارگر هندى در شرکت نفت به کار گمارده بوده و این مطلب نیز به نوبه خود همواره یکى از عوامل اصلى اختلاف دولت ایران و شرکت نفت را تشکیل می‌داده از این راه خسارت بزرگى به کشور ایران وارد آمده است زیرا اگر فرض کنیم که مزد کارگر در آن موقع پنج ریال بوده و قیمت هر لیره چهل ریال بوده. (در این موقع مجلس از اکثریت افتاد پس از لحظه مجدداً اکثریت حاصل شد)

شریعت‌زاده- بنده اخطار دارم.

رئیس- برطبق چه ماده‌اى؟

شریعت‌زاده- اخطار بنده برطبق دو ماده است از نظامنامه یکى ماده 86 و دیگرى ماده 146 و این اخطار مربوط به خروج از موضوع و ممنوعیت ناطق از خروج از موضوع است. دولت طبق مأموریتى که به موجب قانون مصوب 29 مهرماه 1326 داشته است براى استیفا حقوق ملت ایران اقداماتى کرده است و گزارش نتیجه مساعى خودش را به مجلس شوراى ملى داده و هم چنین لایحه‌اى مشتمل بر چند ماده تقدیم مجلس کرده بنابراین به نظر بنده بحث در تاریخ اعطاء امتیاز به دارسى هم چنین بحث در تاریخ تأسیس شرکت و هم چنین بحث در میزان سرمایه یا میزان سرمایه اضافى و تاریخ آن (مکى- عجب خیلى مهم است) و همچنین بحث در تاریخ قطع لوله از طرف ارتش عثمانى و بسیارى از مطالب مشابه این موضوع خارج از موضوع است زیرا که اینجا 11 ماده یا چند ماده از طرف دولت تقدیم شد باید ناطق ادله مثبته خود را در نفى یا اثبات آن، در موافقت یا مخالفت آن بیان کند و مفاد ماده 86 و 146 هم این است که هر مطلبى که از نظر حقوقى با موضوع ارتباط مؤثرى ندارد نباید بحث بشود.

دکتر بقایی- اصلاً مخالفین را بگیرند بعد هم رأى بدهید به نفت این که دیگر شنیده نشده است که وسط حرف اشخاص این جور حرف بزنند؟ (زنگ رئیس)

رئیس- آقاى دکتر بقایی ساکت باشید.

دکتر بقایی- با ترور که نمی‌شود آقاى رئیس چه اخطارى است که در وسط حرف اشخاص صحبت می‌کند!

رئیس- این همان کارى است که شما می‌کنید.

دکتر بقایی- با ترور نمی‌شود نفت را برد! آقاى شریعت‌زاده مخالفین را بدهید بکشند ولى با ترور نمی‌شود! با این تضییقات نمی‌شود!

رئیس- نظم مجلس را رعایت کنید.

دکتر بقایی- نظم چى را رعایت کنیم؟

رئیس- مثل حرکت شما اینها همه‌اش غلط است اخطار ایشان هم وارد نبود بیان خودتان را بفرمایید. آقاى مکى دکتر بقایی بنده قبول می‌کنم. آقاى مکى بنده تعجب می‌کنم آقاى شریعت‌زاده که اینقدر منطق وکالتیشان قوى است که می‌توانند شب را روز و روز را شب جلوه بدهند ملاحظه بفرمایید که چگونه وارونه استدلال می‌کنند و می‌خواهند این مطلب را با منطق خودشان بقبولانند) ... زیرا اگر فرض کنیم که مزد کارگر در آن موقع پنج ریال و قیمت لیره چهل ریال بوده است وجود چهار هزار نفر کارگر خارجى به جاى کارگر ایرانى سالیانه یک چهلم 4000  5  360 مساوی است با صدو هشتاد هزار لیره در آن زمان کمتر عاید ایران می‌نموده است و با توجه به این که حق‌الامتیاز دولت ایران از سال 1902 تا سال 1932 به طور متوسط سالى 340 هزار لیره بوده است اهمیت خسران بالا روشن و واضح‌تر می‌شود اگر شرکت نفت مدعى شود که علت وجود این کارگران هندى این بوده است که کارگران مزبور عهده‌دار کارهاى فنى بوده‌اند و از این قبیل کارگران بین افراد ایرانى یافت نمی‌شده است البته پاسخ فریبنده و ظاهرالصلاحى بیش نیست زیرا تنها با الغاء امتیاز دارسى یعنى سال 1932 مدت 35 سال عملکرد شرکت در ایران بنظر هر شخص بى‌غرض و مطلع از استعداد و هوش سرشار افراد ایرانى کاملا کافى بوده است که شرکت ...

دکتر بقایی- آقاى مکى ما که نمى‌شنویم همه دارند حرف می‌زنند.

رئیس‌ - خیلى خوشوقتم که آقاى دکتر بقایی می‌فرمایند که وقتى همهمه می‌شود نمى‌توانند بشنوند خوب است که همه این کار را رعایت کنند و وقتى ناطق حرف می‌زند گوش کنند.

مکى- بنظر هر شخص بی‌غرض و مطلع از استعداد و هوش سرشار افراد ایرانى کاملاً کافى بوده است که شرکت کارگران فنى لازم خود را تربیت نموده و از این کارگران که با مزد مختصر حاضر به کار بوده‌اند به نفع خود و کشور ایران استفاده نماید ولى هزار افسوس که نیت شرکت نفت تبعیت از سیاست خانمان برانداز دولت انگلستان در ایران این بوده که تا آنجایی که میسر است ناحیه زرخیز ایران را فقیر و بیچاره و گرسنه نگاهداشته و با مت احمقانه سیاست خلایی که برخلاف کلیه اصول بشریت است منافع مادى و پست خود را برخلاف اصول حق و عدالت با اطمینان بیشترى تأمین نماید تنها در اثر این سیاست خلاء در سرزمین نفت خیز بوده است که ناحیه جنوب ایران که حقاً در مدت این 50 سال بایستى در راه ترقى و افزایش جمعیت و بهبود اوضاع صحى و اقتصادى عمومى پیشرفت به سزایی نموده و به مراتب از نواحى دیگر ایران بهتر و آبادتر شده باشد بوضع ویرانى وفقر و فاقه و زندگانى نکبت بار کنونى گرفتار گردیده از این فلاکت روز به روز هم رو به افزایش رفته و می‌رود دلیل این که خوزستان به آن پر آبى دچار یک چنین بدبختى و بیچارگى و فقر و پریشانى شده است همین سیاست جبرانه و خانه برانداز کمپانى نفت جنوب ایران است (دکتر بقایی- صحیح است) که می‌خواهد اهالى خوزستان با فقر و پریشانى دست به گریبان بوده و همیشه چشم بدست کمپانى دوخته و هر مبلغ ناچیزى به عنوان مزد روزانه به او دادند بدون لا و نعم و چون و چرا دریافت داشته و نسبت به کمپانى اظهار حق شناسى نماید این است به عقیده بنده سر پریشانى و ویرانى و بدبختى قسمت جنوب ایران والّا با داشتن رودخانه‌هایی بدان پرآبى در سرزمین بدان حاصلخیزى و زرخیزى این طور در فقر و پریشانى اهالى آن به سر برده باشد اگر میزان استفاده شرکت نفت از منابع ایران را تا 1948 مورد نظر قرار دهیم مشاهده می‌شود که حداقل و طبق اعداد تعیین شده توسط شرکت (زیرا این اواخر دولت ایران حتى نسبت به کنترل میزان نفت استخراج شده دستگاه صلاحیتدارى را به کار کنترل نگماشته بوده است) 000 ر 000 ر 254 تن نفت استخراج و معادل یازده درصد آن یعنى 28 میلیون تن گاز را بدون هیچگونه استفاده‌اى به وسیله مشعل‌هایی که تا فواصل زیادى آسمان ایران را به رنگ خون رنگ آمیزى کرده است سوزانده و در مقابل از دست رفتن این ثروت هنگفت که ارزش آن اقلا بین 500 تا 600 میلیون لیره بوده است روى هم رفته از بابت حق‌الامتیاز و مالیات و غیره تا آخر 1948 در حدود 78 میلیون لیره یعنى معادل 13 درصد تا 15 و نیم درصد ارزش مواد استخراج شده به دولت ایران پرداخته است و در صورتى که این مبلغ را با جمیع منافع شرکت نفت به اساس بیلان منتشره که تا آخر سال 1948 بالغ بر 345 میلیون لیره بوده است مقایسه نماییم سهمیه دولت ایران معادل 6 ر 22 درصد کل منافع حاصله توسط شرکت نفت بوده است و حال آن که طبق امتیازاتى که شرکت‌هاى امریکایی در کشور ونزوئلا من جمیع جهات از بابت حق‌الامتیاز گمرک و مالیات نبایستى از 50 درصد منافع خالص کمتر بوده باشد و تازه مساحت حوزه‌هاى امتیازى در هیچ حال از ده هزار هکتار یعنى یک دو هزار و پانصد و شصتم مساحت حوزه امتیازى شرکت نفت در ایران که فعلا صد هزار میل مربع است تجاوز ننموده و بلافاصله پس از اکتشاف میزان مساحتى که شرکت صاحب امتیاز می‌تواند براى خود انتخاب نماید 500 میل مربع یا به عبارت اخرى یک پنج هزارم مساحت حوزه امتیازى شرکت نفت انگلیس و ایران می‌باشد در صورتى که نقص اخیر را نیز مورد توجه قرار نداده و ارزش این عظمت امتیاز را بعد در بیاوریم سهمیه دولت ایران معادل بیست و هفت و نیم درصد یعنى 345 میلیون لیره کمتر از حق‌الامتیازى شده است که دولت ونزوئلا از صاحب امتیازان خود دریافت می‌دارد و بنابراین حداقل غبن کشور ایران در این سود 1 نود و پنج میلیون لیره تا آخر 1948 بوده است تازه ما فرض کرده‌ایم که بیلان شرکت براساس شرافتمندى و حفظ و حراست حقوق ایران تنظیم شده باشد و حال آن که چنانچه قبلا متذکر شدم این طور هم نبوده و در قرارداد دارسى در بیلان‌هاى شرکت تقلب‌هایی نیز کشف گردیده است چون دولت ایران طبق امتیاز جدید فقط حق رسیدگى به میزان استخراج شرکت را دارا بوده و با وجود سهیم بودن در منافع حاصله شرکت حق‏ کنترل حساب‌هاى شرکت از او سلب گردیده است ما مبنایی که براساس آن به طور وضوح موارد حساب‌سازى شرکت را کشف

+++

کنیم در اختیار نداشته‌ایم ولی با مقایسه قیمت نفت شبیه به نفت ایران در خلیج مکزیک و قیمت استخراج تن نفت خام از چاه‌های ایران که از منابع موثقی به دست آمده است می‌توانیم ثابت کنیم که اقلاً شرکت در اثر ارزان فروختن نفتی که از دل خاک ما استخراج می‌شود ما طبق امتیاز‌نامه جدید به صورت ناچیزی در منافع حاصله از فروش آن سهیم هستیم مبلغ قابل ملاحظه‌ای از ستون منافع خود به نفع دولت انگلستان کسر کرده است حالا آقای شریعت زادهa توجه فرمودند چطور ارتباط پیدا کرد؟ محاسبه طولانی و مفصلی که در این زمینه توسط کارشناسان به عمل آمده است نشان می‌دهد که برای مدت 16 ساله به عمل آمده است نشان می‌دهد که برای مدت 16 ساله اخیر یعنی از 1933 تا آخر 1948 اختلاف منافعی که رد بیلان شرکت نشان داده شده است و منافعی که در صورت فروش نفت ما به قیمت عمده فروشی بازار دنیا می‌بایستی شرکت نشان داده باشد مساوی است با 162 که 273 - 435 میلیون لیره

حائری‌زاده - اکثریت نیست

رئیس - 56 نفر در مجلس هستند

حائری‌زاده - می‌گویند اکثریت نیست

رئیس - می‌گویند بی‌خود می‌گویند شما که می‌گویید باید اول بشمارید. بفرمایید آقای مکی

مکی - محاسبه طولانی و مفصلی که در این زمینه توسط کارشناسان به عمل آمده است نشان می‌دهد که برای مدت 16 سال یعنی از 1933 تا آخر 1948 اختلاف منافعی که در بیلان شرکت مشاهده شده است که در صورت فروش نفت به قیمت عمده فروشی بازار دنیا می‌بایست شرکت نشان داده باشد مساوی است 435 منهای 273 یعنی 162 میلیون لیره که البته از این مبلغ بایستی به عنوان حق عبور نفت از کانال سویز که در حقیقت به صورت اختلاف هزینه حمل و نقل عرض اندام می‌کند کسر کرده و اختلاف آن را به صورت تخفیف به دست آمده توسط دریاداری انگلستان تلقی نمود با در نظر گرفتن این موضوع که متاسفانه اطلاعات لازم برای محاسبه صحیح آن را در دسترس نداشته‌ام ولی محتملاً از چهل میلیون لیره یعنی پنج شلینگ در هر تن تجاوز نمی‌کند صرفه جویی که از این راه برای دریاداری انگلستان در خرید نفت ما به قیمت ارزان به ضرر بیلان شرکت و بنابراین به ضرر ما که در منافع شریک هستیم برای مدت امتیاز جدید بالغ بر 120 میلیون لیره می‌شود که اگر طبق امتیاز یک پنجم آن با کمال به ما پرداخت می‌گردید 24 میلیون لیره به ضرر کشور ایران بوده است برای این که نشان دهیم که اساس این ادعا متکی بر حقیقت مسلمی‌ است ناچار دو نکته را به عرض می‌رسانم:

1 - طبق اطلاع غیر رسمی ایران مورد بحث ضمن مذاکرات اخیر با نماینده شرکت نفت در میان نهاده شده و نماینده مزبور ناچار صحت آن را اقرار کرده منتها اظهار داشته است که در فروش‌های عمده که فروش به دریاداری انگلستان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین قلم آن است طبق معمول تجارتی تخفیف‌هایی قایل شده‌ایم ولی این اظهار قابل قبول نیست زیرا قیمتی را نیز که ما مبنای محاسبه اختلاف فاحش بالا قرار داده‌ایم همان قیمت نفت خام در بزرگ‌ترین بازار معامله نفت یعنی خلیج مکزیک است که نمی‌تواند غیر از قیمت خرید و فروش‌های خیلی عمده بوده باشد و اگر نسبت به این قیمت‌ها باز هم به دولت انگلستان تخفیف بیشتری داده شده است علت آن تخفیف مخصوص و تعهدات طویل المدت و بدون علتی است که شرکت نفت انگلیس و ایران که دارنده 55 درصد از سهام خود به ضرر دارندگان سهام و به خصوص دولت ایران که در منافع شرکت سهیم است داده شده و اگر شرکت حق دارد نسبت به سهام داران انگلستان مرتکب چنین عملی شود در هر حال نسبت به حق ایران نمی‌تواند چنین حاتم بخشی‌هایی نموده و بنابراین در این مورد است که سوال سوم بنده از آقای وزیر دارایی مورد پیدا می‌نماید بنده حاضرم یک ماه حضور آقایان عرض کنم (جمال امامی - یک ماه وقت ندارید) چه اجباری دارید که در این… که وقت ندارید این نمایندگان شرکت برای تغییر یک واو فوراً با طیاره به انگلستان می‌رفتند و برمی‌گشتند ولی در کمیسیون دارایی اجازه ندادند یک واوش را پیش و بیش بکنند 

یکی از نمایندگان - اجازه دادند

دکتر بقایی - امر است و باید بدون واو پس و بیش بگذرد امر است و برخلاف آن نمی‌شود کاری کرد (کشاورز صدر - کی امر کرده) سوال کنید خواهم گفت کی امر کرده.

رئیس - شما باز آقای دکتر بقایی شلوغ کرده‌اید.

آزاد - آقای رئیس پیشنهاد ختم جلسه کرده‌ام.

رئیس - از جلسه 25 دقیقه باقی است.

آزاد - آن ساعت که خوابیده است

رئیس - ساعت من که درست است.

دکتر بقایی - بنده هم پیشنهاد ختم جلسه کرده‌ام الان بیست دقیقه بعدازظهر است و گذشته از این در موقع بودجه می‌بایست جلسه 5 ساعت باشد شما بعد از سه ساعت جلسه را ختم می‌کردید حالا دقیقه شمار شده‌اند.

رئیس - به نشینید به شما مربوط نیست.

آزاد - نظامنامه را رعایت بفرمایید

رئیس - نظامنامه رعایت شده. عرضه ده دقیقه نشستن ندارید.

آزاد - آقای می‌گوییم به مملکت خیانت نکنید و الا نشستن زحمتی ندارد.

رئیس - مخالف دارد صحبت می‌کند. هرچه صحبت کنید. به ‌وقت مجلس اضافه می‌شود.

دکتر بقایی - حرف زدن در ماه رمضان چطور این همه می‌شود. بنده در موقع بودجه ده دفعه تذکر دادم که پنج ساعت نشده فوری جلسه را ختم می‌کردند.

رئیس - بفرمایید این کارها برخلاف نظامنامه است یک دفعه دو دفعه می‌گویم بعد اخطار می‌کنم آن وقت اسباب صحبت می‌شود. نظم را رعایت نمی‌کنند من خونسردی به خرج می‌دهم بگذارید صحبت خودشان را بکنند آزادانه هرچه می‌خواهند بگویند.

مکی - خوشبختانه بنده خستگی پیدا نکرده‌ام با این که دیشب را تا صبح نخوابیده‌ام (نورالدین امامی - بجهنم) ولی چون در یک مسئله حساسی یعنی دفاع از حق ملت ایران قرار دارم هیچ ایستادن این جا و بیان مطالب برای بنده خستگی آور نبوده است بر سر مطلب برویم. شرکت نفت انگلیس و ایران که دارنده 55 درصد سهام خود به ضرر دارندگان سهام و به خصوص دولت ایران که در منافع شرکت سهیم است داده شده و اگر شرکت حق دارد نسبت به سهام داران انگلستان مرتکب چنین عملی شود در هر حال نسبت به حق ایران نمی‌تواند چنین حاتم بخشی‌هایی نموده و بنابراین زیانی را که از این راه به کشور ایران تا کنون وارد آمده است بایستی جبران نماید در حدود 34 میلیون لیره

2 - دقت در تغییرات منافع شرکت طبق ییلاق و منافع شرکت بر اساس محاسباتی که اسم برده شده نشان می‌دهد که همواره منافع نشان داده شده ضمن بیلان شرکت از منافعی که محاسبه شده است بین چند درصد تا 50 درصد کمتر بوده است هر قدر به سال‌های اخیر نزدیک‌تر می‌شویم قیمت نفت با سرعت بیشتری افزایش یافته است این اختلاف در حدود چند به پنجاه درصد نزدیکتر شده علت این مطلب این است که به عنوان تعهدات طویل المدت با وجود… (در این موقع مجلس از اکثریت افتاد)

رئیس - تامل کنید اکثریت نیست پیشنهادی کرده‌اند آقای نخست وزیر آقای ساعد که برای لوایح دیگری که هست و اهمیت هم دارد چون وقت نیست شب‌ها برای لوایح دیگر مجلس تشکیل شود این بسته برای مجلس است. با جلسه امشب برای لوایح دیگر موافقید؟ (عده‌ای - موافقیم، عده‌ای - مخالفیم) گفتم آقای نخست وزیر برای لوایح دیگر تقاضا کرده‌اند شب‌ها تشکیل شود (یکی از نمایندگان - چه لوایحی هست؟) لایحه انتخابات لوایح دیگر است که اهمیت دارد چون می‌خواهم جلسه را ختم کنم آقای مکی بقیه بیانات شما برای جلسه بعد می‌ماند. بفرمایید آقای دکتر بقایی شما با پیشنهاد آقای نخست وزیر مخالفید؟ (دکتر بقایی - بله) بفرمایید.

دکتر بقایی - بنده حقیقت نمی‌دانم این طرز عمل و رفتار را به چه چیز حمل کنم؟ لایحه انتخابات در دستور بوده جلسه گذشته وسط طرح لایحه انتخابات جلسه ختم شد و در این جلسه می‌بایستی ادامه پیدا بکند طبق این نظامنامه جدید باید این چیزهایی که در دستور است پشت هم بیاید یک دفعه آمدند این لایحه نفت را مطرح کردند حالا هم شب‌ها را می‌خواهند برای لوایح دیگر روزها هم برای لایحه نفت من نمی‌دانم این وضعیت کشنده‌ای که برای مجلس پیش آورده‌اند چیست مثل حکایت همان است که می‌گوید بمیر و بعدم شما باید بمیرید و بدهید تا آخر نفت را تصویب کنید باید بزرگترین خیانت را که به این مملکت شده است تصویب بکنید. 

رئیس - این‌ها مربوط به این مخالفت نیست.

دکتر بقایی - مخالفت بنده از این لحاظ است که اگر این لوایح اهمیت دارد همین‌طور روزها مطرح می‌کنیم دیگر شعب هم جلسه باشد روز هم جلسه باشد آقایان ملاحظه کردند موقعی که بودجه مطرح است باید جلسات اقلاً 5 ساعت طول بکشد به شهادت صورت جلسات و تقاضا می‌کنم آقایان خودشان به حافظه شان مراجعه بفرمایند به شهادت صورت جلسات و شهادت خود آقایان بنده چندین مرتبه تذکر دادم که 5 ساعت نشده می‌خواستند جلسه را ختم بکنند می‌گفتند حالا سه ساعت و نیم طول کشیده حالا که امروز لایحه نفت مطرح است می‌گویند 27 دقیقه و 25 ثانیه مانده مقصود این است که آقایان همان موضوع یک بام دو هواست که بنده کراراً در این مملکت گفته‌ام آقایان در نظر داشته باشند که این جریان در

+++

 یک موقعى می‌شود که حکومت نظامى برقرار است و روزنامه‌ها آزادى ندارند.

رئیس- اینها مربوط نیست مخالف شبها هستید براى لوایح دیگر؟

دکتر بقایی باید یک وقتى باشد که کسى نتواند انتقاد بکند رئیس شما دارید از موضوع خارج می‌شوید من گفتم که آقاى نخست وزیر تقاضا کردند که شب‌ها هم جلسه باشد.

دکتر بقایی- آخر من می‌دانم که همه رأى خواهند داد کراراً دیده شده هر وقت صحبت شده که شب جلسه باشد اکثریت مخالفت کردند که شب جلسه باشد ولى حالا چون نفت مطرح است می‌دانم همه رأى خواهند داد که شب جلسه باشد بعد از ظهر هم جلسه باشد ولى شما را به خدا اگر به ملت ترحم نمى‌کنید یک قدرى به خودتان رحم بکنید قدرى خودتان را جمع کنید هر چه گفتند رأى ندهید حالا آقاى نخست وزیر گفته‌اند شب هم جلسه باشد شما همان‌هایی هستید که براى جلسه شب رأى ندادید یادتان باشد آقایان که رأى ندادید ولى حالا شما چون آقاى نخست وزیر خواسته‌اند رأى می‌دهید ای کاش آقاى نخست وزیر خودشان این قدرت را داشتند اگر آقاى نخست وزیر خودشان یک چنین قدرتى داشتند که چنین تقاضایی بکنند مملکت بهتر بود حالا استدعا می‌کنم آقایان این قسمت را دیگر قبول نکنید که لوایحشان را در این آخر دوره که همه گیج شده‌اند هر چه که می‌گویید بیایید و تصویب کنید.

رئیس- گوش کنید آقایان به شهادت خود آقاى دکتر بقایی من هر وقت در موقع بودجه جلسه را تشکیل داده‌ام 5 ساعت طول کشیده مگر این که از اکثریت افتاده باشد اما این که می‌گویید چرا امروز این کار مى‌کنم شما دکتر هستید لااقل یک بار آئین‌نامه را بخوانید ماده 80 را بخوانید که گوش کنند. (به شرح زیر قرائت شد)

ماده 80 - دستور مجلس به طور مرتب و با تعیین تقدم و تأخر قبلاً براى هر دو هفته از طرف هیئتى مرکب از رئیس و نواب رئیس و رؤساى کمیسیون‌هایی که گزارش لوایح ارجاع شده را به مجلس داده باشند با حضور یکى از وزیران به تعیین نخست وزیر تهیه و بیست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولین جلسه طبق و بین نمایندگان توزیع و برلوحه دستور نصب می‌شود این دستور به هیچ وجه قابل تغییر نیست مگر در موردى که به حکم فوریت و ضرورت از طرف دولت یا سى نفر از نمایندگان کتباً تقاضا شود و در این صورت به شرط تصویب مجلس دستور تغییر خواهد یافت.

3- موقع جلسه بعد - ختم جلسه‏

رئیس- حالا چون اکثریت نیست براى رأى گرفتن تکلیف امشب معلوم نمی‌شود فردا در ساعت هشت و نیم صبح جلسه است آقاى مکى بقیه صحبتشان را خواهند کرد، حالا جلسه را ختم مى‌کنیم. (مجلس بیست و پنج دقیقه بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى رضا - حکمت

+++

 قوانین‏

شماره 6195                                     30 ر 4 ر 28

وزارت کشور

فرمان همایونى به انضمام تصمیم قانونى دائر به الحاق یک اصل به متمم قانون اساسى و اصلاح اصل 48 قانون اساسى که در جلسه یکشنبه هیجدهم اردیبهشت ماه 1328 به تصویب مجلس مؤسسان رسیده است ذیلاً ابلاغ می‌گردد:

با تأییدات خداوند متعال ما پهلوى شاهنشاه ایران‏

محل صحه مبارک‏

نظر به این که تحکیم و تکمیل اصول مشروطیت و حسن اجراى آنها همواره مورد توجه وعلاقه مخصوص و منظور نظر ماست در این موقع که بنا‌بر تقاضاى عموم اهالى و به رعایت مصالح عالیه کشور مجلس مؤسسان تشکیل گردیده و تصمیم قانونى مبنى بر الحاق یک اصل به متمم قانون اساسى و اصلاح اصل چهل و هشت قانون اساسى در جلسه هیجدهم اردیبهشت ماه 1328 به تصویب رسیده است به موجب این فرمان تصمیم مجلس را تأیید و تنفیذ نموده مقرر می‌داریم به طوری که در اصول نامبرده شرح داده شده است هیئت دولت مراقب اجراى آن باشند. به تاریخ 12 تیرماه 328

تصمیم قانونى دائر به الحاق اصل متمم قانون اساسى و اصلاح اصل 48 قانون اساسى اصل الحاقى به متمم قانون اساسى

در هر موقعى که مجلس شوراى ملى و مجلس سنا هر یک جداگانه خواه مستقلاً خواه نظر به پیشنهاد دولت لزوم تجدید‌نظر در یک یا چند اصل معین از قانون اساسى یا متمم آن را به اکثریت دو ثلث کلیه اعضاء خود تصویب نمایند و اعلیحضرت همایون شاهنشاهى نیز نظر مجلسین را تأیید فرمایند فرمان همایونى براى تشکیل مجلس مؤسسان و انتخابات اعضاء آن صادر می‌شود.

مجلس مؤسسان مرکب خواهد بود از عده‌اى که مساوى باشد با مجموع عده قانونى اعضاء مجلس طبق قانونى که به تصویب مجلسین خواهد رسید به عمل خواهد آمد. اختیارات مجلس مزبور محدود خواهد بود به تجدید‌نظر در همان اصل یا اصول به خصوص که مورد رأى مجلسین و تأیید اعلیحضرت همایون شاهنشاهى بوده است. تصمیمات مجلس مؤسسان به اکثریت دو ثلث آراء کلیه اعضاء اتخاذ و پس از موافقت اعلیحضرت همایون شاهنشاهى معتبر و مجرى خواهد بود.

این اصل شامل هیچ یک از اصول قانون اساسى و متمم آن که مربوط به دین مقدس اسلام و مذهب رسمى کشور که طریقه حقه جعفرى اثنى عشریه می‌باشد و احکام آن و یا مربوط به سلطنت مشروطه ایران است نمی‌گردد و اصول مزبور الى‌الابد غیر قابل تغییر است.

در مورد اصول چهار و پنج و شش و هفت قانون اساسى و تفسیر مربوط به اصل هفتم و همچنین در اصل هشت قانون اساى و اصل چهل و نه متمم آن با توجه به سابقه و قوانینى که نسبت به بعضى از این اصول وضع شده است یک بار مجلس شوراى ملى و مجلس سنا که پس از تصویب این اصل منعقد خواهند شد بلافاصله پس از رسمیت یافتن مجلسین در اصول مزبور تجدید‌نظر خواهند نمود و براى این منظور مجلس واحدى تحت ریاست رئیس مجلس سنا تشکیل داده و اصلاحات لازم را با اکثریت دو ثلث آراء کلیه اعضاء مجلسین به عمل خواهد آورد تا پس از آن که از طرف اعلیحضرت همایون شاهنشاهى تأیید گردید به صحه ملوکانه موشح شده معتبر و مجرى خواهد بود. (اصل 48)

اعلیحضرت همایون شاهنشاهى می‌تواند هر یک از مجلس شوراى ملى و مجلس سنا را جداگانه و یا هر دو مجلس را در آن واحد منحل نماید.

در هر مورد که مجلسین یا یکى از آنها به موجب فرمان اعلیحضرت همایونى منحل می‌گردد باید در همان فرمان انحلال و علت انحلال ذکر شده و امر به تجدید انتخابات نیز بشود.

انتخابات جدید در ظرف یک ماه از تاریخ صدور فرمان شروع شده و مجلس یا مجلسین جدید در ظرف سه ماه بتاریخ مزبور باید منعقد گردد.

مجلس جدید که پس از انحلال تشکیل می‌شود براى یک دوره جدید خواهد بود نه براى بقیه دوره مجلس منحل شده.

مجلس یا مجلسین جدید را می‌توان مجدداً براى همان علت منحل نمود.

هرگاه در مورد طرح یا لایحه قانونى که دو دفعه از مجلسى به مجلس دیگر رجوع شده است بین مجلس سنا و مجلس شوراى ملى توافق نظر حاصل نشود کمیسیون مختلطى مرکب از اعضاى مجلسین که به عده مساوى از طرف هر یک از مجلسین انتخاب می‌شود تشکیل و در مورد اختلاف رسیدگى کرده گزارش خود را به مجلسین تقدیم می‌نماید هر گاه مجلس سنا و مجلس شوراى ملى گزارش را که کمیسیون مختلط داده است تصویب نمودند قانون مزبور براى توشیح صحه ملوکانه ارسال می‌شود.

در صورتی که مجلسین در گزارش کمسیون مختلط نیز توافق نظر حاصل نکردند مورد اختلاف به عرض ملوکانه می‌رسد هرگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهى نظر مجلس شوراى ملى را تصویب فرمودند امر به اجرا می‌دهند و الّا موضوع تا شش ماه مسکوت مانده و عندالاقتضا ممکن است بعد از انقضاى این مدت به عنوان طرح یا لایحه جدیدى در یکى از مجلسین و مطرح شود.

اصل 48 و هر یک از اصول دیگر قانون اساسى مورخ 14 ذیقعدة‌الحرام 1324 قمرى و متمم آن که مخالف مقررات این اصل است نسخ می‌شود. اصول مندرجه فوق در جلسه یکشنبه هیجدهم اردیبهشت ماه 1328 به تصویب مجلس مؤسسان رسید

رئیس مجلس مؤسسان: محمد صادق طباطبایی‏

اصل فرمان همایونى و تصمیم قانونى در دفتر نخست وزیر است.

م 2398                                       نخست وزیر..

+++

یادداشت ها
Parameter:294512!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)