کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره نوزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی دوره ‏19
[1396/06/01]

جلسه: 191 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 18 اردیبهشت ماه 1337  

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بیانات قبل از دستور - آقای دولت آبادی

3- طرح و تصویب گزارش کمیسیون نظام راجع به افزودن تبصره به ماده 4  قانون استخدام نیروهای مسلح

طرح و تصویب یک فوریت اصل گزارش کمیسیون نفت راجع به قرارداد با شرکت سهامی پان‌امریکن‌پترولیوم و یارسال به مجلس سنا

5- تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی دوره ‏19

 

 

جلسه: 191

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 18 اردیبهشت ماه 1337

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بیانات قبل از دستور - آقای دولت آبادی

3- طرح و تصویب گزارش کمیسیون نظام راجع به افزودن تبصره به ماده 4  قانون استخدام نیروهای مسلح

طرح و تصویب یک فوریت اصل گزارش کمیسیون نفت راجع به قرارداد با شرکت سهامی پان‌امریکن‌پترولیوم و یارسال به مجلس سنا

5- تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه

 

 مجلس دو ساعت‌ و ‌ده دقیقه قبل از ظهر به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل شد.

1- تصویب صورت‌مجلس‏

رئیس- صورت غائبین جلسه قبل قرائت می‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

غائبین با‌اجازه - آقایان: ابتهاج- صارمى- عبدالحمید بختیار- تیمور‌تاش- امید سالار-عبّاسى- موسوى- سعیدى- دکتر عدل- دکتر سید ‌امامى- امامى‌خوئى- بیات‌ماکو- فولادوند- اخوان- دکتر ضیائى- ذوالفقارى- مهندس بهبودى- اورنگ- اصلان‌افشار- ساگینیان- سنندجى- دکتر سعید حکمت- دکتر پیرنیا- مهندس فروغى- شادمان.

غائبین بى‌اجازه - آقایان: دکتر طاهرى- قرشى.

رئیس- نظرى نسبت به صورت‌مجلس نیست (اظهارى نشد) صورت‌مجلس جلسه قبل تصویب شد.

2- بیانات قبل از دستور - آقاى دولت‌آبادى ‏

رئیس- نطق قبل از دستور شروع می‌شود آقاى دولت‌آبادى

دولت‌آبادی - در این هفته متأسفانه یک ضایعه بزرگ و دردناک براى مملکت پیش آمد و آن فقدان مرحوم على سهیلى بود. (صحیح است) بدون تردید ارزش هر مملکت روى رجال آن مملکت است و هر‌گاه حادثه‌اى افراد  و رجال با‌ ارزش مملکت را از بین ببرد و دچار مرگ بسازد حقیقتاً براى مملکت اسباب تأسف و تأثر است مخصوصاً که مرحوم على سهیلى در مواقع بسیار حساس  به مملکت خدمت کرد چندین سال از دوران اخیر عمرش را با وجود کسالت به خدمتى که بر عهده داشت ادامه داد (صحیح است) (پرفسور اعلم- مرد شریفى بود) بنده از این جهت یادآور می‌شوم که در دوران جنگ که سختی‌ها و ناراحتى‌ها براى دنیا و مملکت ما مخصوصاً پیش آورد مرحوم على سهیلى عهده‌دار دو شغل حساس یعنى اول وزارت خارجه و بعداً نخست‌وزیرى بود هنگامى که سران 3 دولت بزرگ  به مملکت ما دعوت شدند براى حفظ حیثیت و احترام و حقوق مملکت ایران خدمت کرد و این خدمات در صفحه پر‌افتخار تاریخ مملکت ما همیشه ثبت خواهد بود به این جهت به نام یک نماینده و با اجازه آقایان تأثر شدید خودم را از فقدان مرحوم على سهیلى از پشت این تریبون عرض می‌کنم و از تجلیلى که در تشییع جنازه‌اش در انگلستان که آخرین نقطه خدمت او بوده است به عمل آمده است از ملت انگلیس سپاسگزارى می‌کنم (صحیح است) اما به موقع است که دو کلمه در ذیل این بیان راجع به حقیقت دیگرى اینجا عرض کنم که مورد توجه آقایان خواهد بود و آن این است که‌ اى کاش می‌شد و در ما آن سعه صدر بود که مى‌توانستیم از رجالمان در حیات‌شان قدردانى کنیم (صحیح است) در مملکت ما که دچار حوادث بسیار وحشتناکى بوده است و به حمد‌الله در میدان مبارزه حیات با سربلندى بیرون آمده است و امروز وضع روشن و هدف روشنى دارد روى بد‌بینى و سوء‌نظر و بسا باشد که به منظور خیانت به دست اشخاص خائن بذر‌هاى نفاق و شقاق و حسد پاشیده مى‌شود و یکى از آنها لکهدار کردن رجال ما است و افرادى هم که مى‌شنوند با خونسردى تلقی می‌کنند و به یک چنین مطلب مهمی توجه ندارند قصد من این است که ما بگوییم از رجال خدمت‌گذار‌مان در دوران حیات‌شان قدردانى بکنیم و وجود آنها را بیشتر در معرض تشویق قرار بدهیم تا خدمتشان را به پایه فداکارى برسانند نه این که وقتى مردند بنشینیم و براى آنها نوحه‌سرایى بکنیم (صحیح است) سعدى می‌گوید:

کنونم آب حیاتى به حلق تشنه فرو بر.... نه آن گهى که بمیرم به آب دیده بشویى

 از این قسمت عرایضم که مى‌گذرم مطلب دیگرى است که در مقدمه آن می‌خواهم یک گله کوچکى از رفقاى روزنامه‌نگارم بکنم هدف بنده آقایان نمایندگان مطبوعات هستند که به مملکت خدمت کرده‌اند و بسیار هم عزیز هستند و در قلب بنده مخصوصاً احترام شایانى دارند باید به این نکته توجه بکنند که مردم را به وظایف اساسى‌ترى از نقل اخبار متوجه بدارند بنده دیدم هر وقت خداى ناکرده یک جر و بحثى یا یک مطلبى هست آن را خیلى با آب و تاب مورد بحث قرار می‌دهند ولى آنجایى که صحبت از قدم برداشتن براى اصلاحات است آنجا که صحبت از مسائل اساسى و اصولى مملکت است صفحات جراید گنجایش آن را ندارد که این مطالب را آن طور که باید بگوید چون بنده عادت ندارم، که زیاد تریبون مجلس را اشغال کنم مگر ضرورتى پیش بیاید در دو هفته قبل هنگامى که اعلیحضرت همایون شاهنشاهى براى افتتاح راه‌آهن آذربایجان تشریف بردند و هم چنین نمایندگان ارجمند آذربایجان براى درک این سعادت به حوزه انتخابیه خود‌‌شان یعنى خطه با‌ارزش آذربایجان رفته بودند بنده از پشت این تریبون مقدارى از احساسات قلبى خودم را راجع به آذربایجان بیان کردم ولى در هیچ روزنامه ندیدم منعکس باشد و متأسفانه اینجا باید از آقاى ذوالفقارى که اصلاحات اساسى در سازمان تبلیغات ما

+++

کرده‌اند و حقیقتاً توفیق‌شان را از خدا می‌خواهم زیرا این کار بسیار آبرومند بوده و اگر می‌خواستیم در سال گذشته یک پرى براى بهترین کار مثبت بدهیم حق بود به تبلیغات می‌دادیم‏. (صحیح است) ولى مى‌خواهم تمنا بکنم که به این نکات اساسى که جا داشت اکثریت مردم توجه داشته باشند از زبان هر کس که باشد بایستى یک مقدارش را براى مردم بگویید چرا این مطلب را بنده اینجا می‌گویم براى این که دیروز در شرف‌یابى که خدمت اعلیحضرت داشتیم خاطر آقایان هست که بیان شاهانه ناظر به این مطلب بود که چرا این خدماتى که در مملکت می‌شود به سمع مردم نمی‌رسد و چرا در مقابل این همه بذر‌افشانى یأس و حرمان و نا‌امیدى که من آنها را خائنانه می‌دانم کسى حرف نمی‌زند؟ از پشت این تریبون چندین بار گفتم ولى انعکاسى در افواه ندیدم و ندیدم که به گوش مردم رسیده باشد مى‌خواهم این مطلب گفته شود بنده این یأس و حرمان که در مردم هست آن را داراى ریشه عمیق خائنانه می‌دانم (صحیح است) زیرا سرمایه زندگى امید است و در هر فرد و اجتماعى که امید مرد زندگى مرده است مخصوصاً که مملکت ما امروز در بهترین موقعیت زندگى می‌کند ما را مقایسه کنید با هر گوشه‌اى از دنیا من حاضرم ثابت بکنم که وضع زندگى ما از همه بهتر است آن کسى در زندگى ناراحت و ناراضى است که نمی‌خواهد تن بکار بدهد (صحیح است) هر کس در این مملکت در هر رشته‌اى که کار بکند نان با رفاه می‌خورد آنهایى که می‌نالند آنهایى هستند که می‌خواهند نان تن‌پرورى بخورند آنهایی هستند که می‌خواهند نان بی‌کارگى و بى‌هنرى بخورند و چنین نانى بر هر کس حرام است و آن کسى که نان یک مملکت را بخورد و به آن خدمت نکند و در مقابل تن‌پرورى و تنبلى بخواهد نان بخورد حق حیات ندارد و باید بمیرد باید حرکت بکند و نان به دست بیاورد در مملکت ما کار هست منابع ثروت این مملکت بی‌کران است در هیچ گوشه از دنیا این قدر نعمت نیست مرد باید کمر همت ببندد و بازو را بزند بالا و استفاده کند تا نان به دست بیارود و بنده نمی‌خواهم بیش از این وقت آقایان را بگیرم ولى تذکر این نکات را لازم می‌دانم ما با داشتن سیاست مثبت رهسپار سعادتیم، به جانب افتخار و آینده روشن می‌رویم و راهنماى واقعى ما بعد از فضل خداوند شخص شخیص اعلیحضرت است‏. (صحیح است) ایشان مردى است آزاده و خیر‌خواه و با گذشت و فداکار آنچه ما امروز بگوییم تاریخ در آینده ثبت خواهد کرد این حقیقت است و جاى تردید نیست اما آنچه نواقص هست به دست ماست که اینجا به نام نماینده مجلس و نماینده مردم نشسته‌ایم ما بایستى محرومیت‌هاى مردم را رفع کنیم آنچه در دماغ آنها بذر فساد شود و آنچه در دل آنها یأس و حرمان دمیده می‌شود ما باید رفع کنیم و انتظار نداشته باشیم که دیگران بکنند هر کس بد کرد سد راه او باشیم هر کس که خدمت کرد ما بایستى او را تشویق کنیم (احسنت، احسنت).

3- طرح و تصویب گزارش کمیسیون نظام راجع به افزودن تبصره به ماده 74 قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح

رئیس- وارد دستور می‌شویم گزارشى از کمیسیون نظام راجع به اصلاح ماده 74 قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح رسیده است که قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

گزارش کار کمیسیون نظام به مجلس شورای ملّى کمیسیون نظام لایحه شماره 1339466 مورخ 27/ 1/ 37 دولت راجع به اصلاح قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح شاهنشاهى را با حضور آقاى وزیر جنگ و معاون آن وزارتخانه مورد رسیدگى قرار داده و با اصلاحاتى به شرح زیر تصویب نمود و اینک گزارش آن را براى تصویب تقدیم مجلس شورای ملّى می‌دارد به ماده 74 قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح تبصره ذیل اضافه می‌شود:

تبصره 1- استفاده از حقوق بازنشستگى سنواتى در مورد افسران و کارمندانى که قبل از فروردین ماه 37 بازنشسته شده و همچنین افسران و کارمندانى که بعداً بازنشسته می‌شوند و از حقوق سنواتى تمام مدت خدمت استفاده نکرده‌اند منوط به پرداخت کلیه کسور بازنشستگى حقوق سنواتى است.

مبدأ استحقاق دریافت حقوق بازنشستگى سنواتى تاریخى است که تمام کسور بازنشستگى خدمت گذشته را پرداخت یا بپردازد افسران و کارمندان شاغل که کلیه کسور بازنشستگى سنواتى را نپردازند فقط براى مدتی که کسور مزبور را پرداختهاند حقوق بازنشستگى مذکور در این تبصره را دریافت خواهند نمود.

مخبر کمیسیون نظام- بزرگ‌ابراهیمى

 گزارش از کمیسیون کشور به مجلس شوراى ملّى

کمیسیون کشور لایحه اصلاح قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح شاهنشاهى را با حضور آقاى معاون وزارت جنگ مورد رسیدگى قرار داده و گزارش کمیسیون نظام را تأیید اینک خبر آن را تقدیم مجلس شورای ملّى می‌دارد

مخبر کمیسیون کشور- سعید مهدوى

گزارش از کمیسیون استخدام به مجلس شورای ملّى

کمیسیون امور استخدام لایحه اصلاح قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح شاهنشاهى را با حضور آقاى معاون وزارت جنگ مورد رسیدگى قرار داده و با اصلاحاتى که کمیسیون نظام در آن به عمل آورده بود موافقت و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شورای ملّى می‌دارد.

مخبر کمیسیون استخدام - احمد مهران‏

رئیس- کلیات مطرح است کسى اجازه صحبت نخواسته است بنابراین رأى می‌گیریم به تبصره‌اى که اضافه می‌شود به ماده 74 قانون استخدام نیرو‌هاى مسلّح رأى گرفته می‌شود به تبصره اصلاحى آقایانى که موافقند قیام کنند. (اکثر برخاستند) تصویب شد به مجلس سنا فرستاده می‌شود.

4- طرح و تصویب یک فوریت و اصل گزارش کمیسیون نفت راجع به قرارداد با شرکت سهامى پان‌امریکن پترولیوم و ارسال به مجلس سنا

رئیس- به طوری که خاطر آقایان استحضار دارد لایحه نفت که به مجلس تقدیم شده گزارش آن حاضر است ولى مطابق آیین‌نامه باید 48 ساعت قبل از وقت توزیع شود این 24 ساعت قبل توزیع شده است بنابراین اگر آقایان موافقند در دستور گذاشته بشود باید رأى بدهند بنابراین بنده رأى می‌گیرم که امروز جزء دستور بشود یا خیر آقایانى که موافقند این لایحه امروز جزء دستور باشد قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد چون دو‌شورى است پیشنهاد رسیده از طرف آقایان نمایندگان که با فوریت مطرح شود این پیشنهاد قرائت می‌شود. (به شرح زیر قرائت شد)

امضا‌کنندگان تقاضا داریم لایحه نفت ایران پان‌آمریکن به قید فوریت تلقی شود.

مشایخى- سعید مهدوى- بزرگ‌نیا- باقر بوشهرى- دکتر امیر حکمت- دادگر- دکتر نفیسى- برومند- صادق بوشهرى- بور‌بور- توماج.

رئیس- فوریت مطرح است آقاى مشایخى بفرمایید.

نمایندگان- مخالفى ندارد.

رئیس- مخالفى نیست؟ (اظهارى نشد) رأى گرفته می‌شود به فوریت این لایحه آقایانى که موافقند قیام کنند. (اکثر برخاستند) تصویب شد لایحه قرائت می‌شود.

(به شرح زیر خوانده شد)

گزارش از کمیسیون خاص نفت به مجلس شورای ملّى

موافقت‌نامه موسوم به ایران پان‌آمریکن که اکنون گزارش آن به عرض نمایندگان محترم می‌رسد سومین لایحه نفت است که پس از ملّى شدن صنعت نفت به منظور بهره‌بردارى از منابع نفت کشور ایران تنظیم و از طرف دولت به مجلس شوراى ملّى تقدیم گردیده است نفت در قسمت وسیعى از خاک کشور به حد وفور موجود است و به منزله گنجینه‌اى محسوب می‌شود و با استفاده از این موهبت طبیعى می‌توان گام‌هاى بلندى در راه ترقى و تعالى برداشت و بهره‌بردارى از منابع نفت براى بهبود وضع اقتصادى و بالا بردن سطح تولید و انجام امور مهم اجتماى که مستلزم داشتن در آمدهاى سرشار و کافى می‌باشد بى‌نهایت ضرورى است.

از چندین صدهزار کیلومتر‌مربع اراضى نفت‌خیز کشور و همچنین از نفتى که در فلات قارّه موجود است می‌توان به تدریج و به انحای مختلف و صنعتى به طریق مشارکت و یا عاملیت بهره‌بردارى کرد و با صرف درآمد حاصله از آن در امور تولیدى و صنعتى و اقتصادى به موافقیت‌هاى عظیمى نایل گشت .

به کار انداختن این ثروت ملّى به منظور پیشرفت امور صنعتى و تولیدى و اجتماعى پیوسته مرکوز خاطر مبارک اعلیحضرت همایونى شاهنشاه بوده و همواره با راهنمایی‌هاى حکیمانه دولت‌ها و نمایندگان مجلسین را در این امر مهم ارائه طریق فرمودهاند

لوایحى که تاکنون از طرف دولت به مجلس شوراى ملّى براى تصویب عرض شده به نسبت بهبود اوضاع و احوال عمومى به تناسب پیشرفت‌هایی که در تمام شئون کشور حاصل شده طریق تکامل را سیر می‌کند و هر یک کامل‌تر و مقید‌تر از لایحه قبلى می‌باشد.

موافقت‌نامه حاضر یک موافقت‌نامه مشارکتى است که بین شرکت ملّى نفت ایران و شرکت پان‌آمریکن پترولیوم کورپوریشن بر‌اساس قانون نفت مورخ 15- 4- 1336 منعقد شده

چندى پیش در اجراى قانون نفت اعلام مزایده بخش 1 از تقسیمات نفتى کشور طبق مقررات ماده 5 توسط شرکت ملّى نفت منتشر گردیده و پیشنهادهاى مختلفى بر اساس مشارکت و عاملیت و اصل شد که بعد از بررسى و مقایسه پیشنهاد شرکت پان‌آمریکن از نظر ایران متضمن منافع و مزایده بیشترى تشخیص و در نتیجه شرکت مزبور برنده مزایده شناخته شد.

شرکت پان‌آمریکن بزرگترین شرکت فرعى استاندارد اویل ایندیانا بود که در سال 1930 میلادى تشکیل شد شرکت استاندارد اویل ایندیانا از نظر عظمت و دارایى پنجمین شرکت بزرگ نفتى دنیاست که کل دارایى آن بالغ بر 2500 میلیون دلار می‌باشد و این شرکت قریب 50 هزار نفر کارمند دارد و ارزش خالص تأسیسات آن در حدود 2000 میلیون دلار است و به طور متوسط 8% از نفت خالص استخراجى ایالت متحده آمریکا در پالایشگاه‌هاى آن تصفیه می‌شود.

درآمد غیر‌خالص شرکت مزبور در

+++

سال 1957 بالغ بر 2020 میلون دلار درآمد خالص آن در حدود 150 میلیون دلار تخمین شده است و نیز هزینه‌هاى تأسیساتى آن طى سال گذشته بیش از 650 میلیون بوده تمام عملیات اکتشافى و استخراجى و بهره‌بردارى این شرکت را شرکت پان‌آمریکن انجام می‌دهد سرمایه به ثبت رسیده شرکت پان‌آمریکن 250 میلیون دلار است که مبلغ پرداخت شده آن تا 31 دسامبر 1956 بالغ بر 235308000 دلار بوده است.

شرکت پان‌آمریکن در 14 ایالت آمریکا نفت استخراج و بهره‌بردارى می‌نماید میزان آن بالغ بر 300 هزار بشکه در روز می‌گردد و شرکت مزبور تعداد 744 متخصص زمین‌شناس و ژئوفیزیک و 45 گروه زمین‌شناس در اختیار دارد و ارزش دستگاه‌هاى اکتشافى این شرکت بالغ بر 97500 دلار می‌باشد وتعداد 71 دستگاه حفاری براى آن شرکت کار می‌کنند با این توصیف صلاحیت شرکت مزبور از لحاظ سرمایه کافى و متخصص و وسایل فنی محرز و مسلّم گردیده و به منظور بهره‌بردارى شرکتى بین شرکت ملّى نفت ایران و شرکت پان‌آمریکن به نسبت 50 به 50 به نام شرکت ایران پان‌آمریکن با تشریفات زیر تشکیل مى گردد.

طبق ماده 2 موافقت‌نامه طرفین قرارداد این وسیله توأماً دستگاه مختلطى را ایجاد می‌نمایند و به طوری که در قانون نفت پیش‌بینى شده در اثر این اختلاط شخصیت جداگانه‌اى به وجود نخواهد آمد توضیح آن که به موجب قانون نفت دوطریق جداگانه براى اجراى عملیات نفتى بر‌اساس مشارکت پیش‌بینى گردیده.

الف- طریق تأسیس سازمان مشترک

ب- طریق ایجاد دستگاه مختلط منظور از سازمان مشترک آن است که طرفین قرار داد براى اجراى عملیات سازمان مستقلّى را که داراى شخصیت حقوقى جداگانه‌اى است مشترکاً تأسیس نمایند شرکت سیریپ که بر اثر قرارداد بین شرکت ملّى نفت وآجیب مینراریا تشکیل شود و غرض از تشکیل دستگاه مختلط هر ترتیب دیگرى است که طرفین قرارداد بدون تأسیس شخصیت حقوقى مستقل جداگانه‌اى براى اجراى مشترک عملیات نمایند و در حقیقت دستگاه مختلط طرفین قرارداد مى‌باشند که طرح عملیات مورد نظر را می‌ریزند و آن را به هزینه به موقع اجرا مى‌گذارند.

در قرارداد شرکت ایران پان‌آمریکن طریقه دوم اختیار شده یعنى این شرکت مشترک یا شرکت مستقل دیگرى را به وجود نمی‌آورد بلکه مستقیماً مسئولیت‌هاى مربوطه‏ به قرارداد را به عهده مى‌گیرد وچون مسلم است که مباشرت مستقیم طرفین در اجراى وظایف و عملیات صنعت وسیعى مانند نفت ممکن نخواهد بود یعنى براى حفظ نظم هماهنگى طرفین ناچار مى باشند که فعالیت‌هاى خود را در یک جا متمرکز سازند لذا چنین در نظر گرفته شده که تصدّى این عملیات را دستگاه دیگرى به عنوان شرکت سهامى ایران پان‌آمریکن عهده‌دار شود طبق مواد 8 و 9 موافقت‌نامه سرمایه مجاز اولیه شرکت ایران پان‌آمریکن هفت میلیون و پانصدهزار ریال خواهد بود و به طرزى که در اساس‌نامه مقرر گردیده در هر موقع قابل افزایش مى‌باشد که 50 درصد سرمایه اولیه و 50 درصد آنچه بعداً اضافه می‌شود متعلق به شرکت ملّى نفت و 50 درصد بقیه را شرکت پان‌آمریکن تأمین خواهد نمود و چنانچه علاوه بر سرمایه اصلى و هرگونه افزایش بعدى وجوه دیگرى لازم باشد که طرفین نتوانند تأمین نمایند شرکت ایران پان‌آمریکن وجوه مورد لزوم را به وسیله استقراض از طریق صدور اوراق قرضه یا از هر طریق دیگر که مورد توافق طرفین باشد تأمین خواهد نمود.

ناحیه قرارداد مجاور قسمتى از نواحى ساحلى ایران است که آبادی‌ها و قراى زیر در آن واقع مى‌باشد (از شمال غربى بجنوب شرقى)

رأس‌البیشه- قصبه معمره- رأس تنوب- سیرمه- فشت‌الموا- طویشه- بانک چاهک- سبزبوشان- قریه حاج‌حیدر- حصار- گناوه-حیدر‌آباد-بندر ریک-خور‌ القصیر-فراکه-بوشهر وجزایر مشروحه زیر در ناحیه قرار داد وجود دارد (از شمال غربى بجنوب شرقى)

جزایر قبرناخدا- جزیره‌دار- جزیره عیش‌السهام- جزیره بونه- جزیره شیخ سعد- جزیره عباسک - جزیره مبارک- طرفین این قرارداد یعنى شرکت ملّى نفت و شرکت پان‌آمریکن ظرف شصت روز از تاریخ اجراى این قرارداد شرکت پان‌آمریکن را تشکیل خواهد داد نوع این شرکت شرکت سهامى است و در اداره ثبت شرکت‌هاى ایران به ثبت خواهد رسید و داراى تابعیت ایرانى بوده و نسبت به مواردی که تکلیف آن در اساسنامه شرکت تعیین نشده مشمول مقررات قانون تجارت ایران است.

اصل تساوى در مشارکت طرفین نسبت به شرکت ایران پان‌آمریکن در اداره شرکت مزبور منعکس خواهد بود بنابراین نصف اعضای هیئت مدیره از طرف شرکت ملّى نفت ایران و نصف دیگر از طرف شرکت پان‌آمریکن تعیین می‌شوند.

رئیس هیئت مدیره به وسیله شرکت ملّى نفت و نایب رئیس هیئت مدیره و مدیر‌عامل به وسیله شرکت پان‌آمریکن از بین مدیران تعیین خواهد شد.

هیئت حسابرسى از سه نفر تشکیل مى‌شود که دو نفر آنها هر ‌یک از یک ‌طرف قرارداد و نفر سوم که سمت ریاست را دارا است به شرح بند 2 از ماده 6 قرارداد انتخاب می‌شود.

شرکت ایران پان‌آمریکن یک شرکت غیر‌انتفاعى است که عملیات مقرر در قرارداد را به حساب مشترک طرفین و به عنوان عامل طرفین انجام خواهد داد ولى در مورد اجرا و انجام عملیات اکتشافى که به موجب این قرار داد فقط به عهده شرکت پان‌آمریکن است تنها عامل شرکت مزبور خواهد بود.

توضیحاً متذکر می‌گردد که طبق ماده 12 قرارداد کلیه عملیات اکتشافى که شامل حفاری و اکتشافى نیز خواهد بود و عملیات مربوط دیگر تا شروع به بهره‌بردارى از وظایف شرکت پان‌آمریکن است که شرکت ایران پان‌آمریکن در این مورد عامل آن محسوب می‌گردد و کلیه هزینه‌هاى اکتشافى را که حداقل 82 میلیون دلار خواهد بود طرف دوم یعنى شرکت پان‌آمریکن خواهد پرداخت و عملیات اکتشافى قبل از خاتمه 6 ماه از تاریخ اجراى قرارداد آغاز مى‌شود و به هر حال حداکثر در ظرف 18 ماه از تاریخ اجراى قرارداد بایستى حفاری چاه نفت را در ناحیه‌اى که به موجب این قرارداد به دستگاه مختلط واگذار شده آغاز کرده باشد و در ظرف مدت 12 سال از تاریخ اجراى قرارداد عملیات اکتشافى پایان خواهد یافت به نحوى که در پایان 12 سال بهره‌بردارى به میزان تجارتى شروع شود.

مبلغى را که شرکت پان‌آمریکن براى اکتشاف صرف می‌کند در دوره سالیانه اول و هر ‌یک از دوره‌هاى سالیانه بعدى تا خاتمه سال چهارم هرسال 8500000 دلار و در دوره سال پنجم تا خاتمه سال دوازدهم هر سال 6000000 دلار خواهد بود که در ظرف 60 روز بعد از خاتمه سال چهارم میزان کل مخارجى که شرکت مزبور در ظرف 4 سال گذشته به عمل آورده رسیدگى و معین مى‌شود در این صورت ممکن است مخارج 4 ساله از میزانى که براى خرج در دوره مورد بحث تعیین شده کمتر باشد و یا بیشتر که در صورت اول مابه‌التفاوت به مبلغى که براى 8 سال بعد تعیین شده اضافه و درصورت دوم از مخارج آن کسر خواهد شد و به هر حال در طول مدت 4 سال اول به هیچ‌عنوان جز در مورد فرس‌ماژور عملیات اکتشافى موقوف یا تعطیل نخواهد شد لیکن در انقضا دوره 4 سال و همچنین در انقضای هرسال دیگر تا 8 سال بعدى چنانچه با مدرک مثبته محرز گردد که شرایط زیر‌زمینى ناحیه طورى است که کشف به میزان تجارتى براى شرکت پان‌آمریکن غیر‌مقدور است شرکت مزبور می‌تواند از ادامه عملیات اکتشافى خوددارى نماید.

بدیهى است در این مورد باید مراتب را به شرکت ملّى نفت ایران اعلام نماید و از حقوق خود نسبت به ناحیه عملیات صرف‌نظر کند و ضمناً باید ثابت نماید که کلیه امور اکتشافى تا تاریخ اعلام فوق طبق برنامه انجام وکلیه هزینه‌هاى مقرره که در نظر گرفته شده بشود به التمام به مصرف رسیده و با این حال به نتیجه نرسیده است و اگر مقدارى از مبالغ مقرره منظوره خرج نشده باشد باید نصف مبلغ خرج نشده را به شرکت ملّى نفت ایران پرداخت کند.

پوشیده نماند که شرکت پان‌آمریکن علاوه بر قبول پرداخت کلیه هزینه‌هاى اکتشافى به شرحى که در بالا ذکر شد قبل از انقضای مدت سى روز از تاریخ اجراى قرارداد مبلغ 25000000 دلار آمریکایى به عنوان پذیره به شرکت ملّى نفت ایران خواهد پرداخت.

ملت ایران علاقمند است در نتیجه انعقاد این قرارداد نفت فلات قارّه به میزان قابل توجه و به میزان تجارتى استخراج و بهره‌بردارى از آن آغاز گردد ولى برفرض محال و خداى نخواسته چنانچه اقدامات شرکت در ظرف مهلت مقرر به نتیجه مثبت نرسد کشور ایران به هیچ‌نحو دچار ضرر و زیان نشده بلکه اولاً از مبلغ 25 میلیون دلار دریافتى به عنوان پذیره استفاده نمود و از این حیث حقى براى شرکت پان‌آمریکن متصور نیست ثانیاً در ظرف مدت عملیات اکتشافى هزینه‌هایى که انجام شده به ضرر شرکت پان‌آمریکن بوده و هر‌گاه توقفى در عملیات پیدا شود و مبالغ معینه تماماً خرج نشده باشد مبلغ خرج نشده نیز به شرکت ملّى نفت تعلق خواهد گرفت براى روشن شدن موضوع و مزید استحضار آقایان نمایندگان توضیح می‌دهد که پایان مرحله اکتشاف نفت وقتى است که طبق تئورى معروف فردریک هلاهى آزمایش‌هایى که حاکى از پایان مرحله مزبور باشد در حضور نمایندگان طرفین قرارداد انجام گیرد و بتوان نفت را به میزان تجارتى بهره‌بردارى نمود منبع نفتى که استخراج آن از منبع مربوطه قابل پیش‌بینى است طورى باشد که در صورت تحویل نفت در کنار دریا اگر مخارج بهره‌بردارى را با هزینه‌هاى حمل و بار‌گیرى و همچنین با رقمى معادل 5/12 درصد قیمت اعلان شده مربوطه براى نفتى از مشخصات مشابه جمع کنند و حاصل‌جمع آن را از قیمت مذکور کسر نمایند سود ویژه باقى بماند که میزان آن از 25 درصد قیمت اعلان شده مربوطه کمتر نباشد.

بنابراین موقعى که تئورى و شرایط بالا تحقق یافت شرکت ایران پان‌آمریکن کلیه مخارجى را که شرکت پان‌آمریکن

+++

بابت مخارج اکتشافى و پذیره پرداخته به حساب طرفین منظور خواهد نمود و به عبارت اخرى می‌توان گفت که در صورت تحقق بهره‌بردارى به شرح بالا کلیه وجوه پرداختى از طرف شرکت پان‌آمریکن مساعده و پیش‌پرداخت بوده است که باید در حین مدت بهره‌بردارى طبق مواد قرارداد مستهلک شود و نیز شرکت پان‌آمریکن ظرف مدت باقى قرارداد که شروع آن از سال سیزدهم از تاریخ اجراى قرارداد خواهد بود براى سال سیزدهم تا خاتمه سال هفدهم براى هر کیلومتر 400 دلار و از سال هجدهم تا خاتمه سال بیست و دوم 480 دلار و از سال 23 براى هر‌ یک از سال‌هاى بعد 600 دلار به عنوان حق‌الارض خواهد پرداخت و مقررات مربوط به احتساب حق‌الارض جزء هزینه‌هاى عملیات و مواردى که حق‌الارض به عنوان پرداخت مشخص تلقی خواهد شد به شرحى است که در بند الف ماده 9 قانون نفت معین گردیده است.

به موجب ماده 24 پنجاه درصد از نفتى که در ناحیه عملیات تولید می‌شود متعلق به شرکت ملّى نفت ایران و همچنین هر مقدار نفتى که توسط شرکت ایران پان‌آمریکن به فروش برسد نصف آن به حساب شرکت ملّى نفت ایران منظور خواهد شد.

مدت این قرارداد براى هر‌یک از نواحى مقرر در ماده 3 که منابع قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى در آن کشف شده باشد 25 سال از تاریخ شروع بهره‌بردارى تجارتى در ناحیه مربوطه خواهد بود (تاریخ شروع بهره‌بردارى تجارتى تاریخى است که صد‌هزار متر‌مکعب از مواد نفتى تولید شده از ناحیه مربوطه فروش و تحویل شده باشد) و در سه دوره پنج‌ساله نیز می‌توان مدت قرارداد را تمدید نمود به این ترتیب که در دوره اول قبل از پایان سال بیست وسوم و در دوره پنج‌ساله دوم قبل از پایان سال سى‌ام و همچنین دو سال قبل از پایان سال سى و پنجم طرف دوم می‌تواند قصد خود را در مورد تجدید قرارداد به طرف اول که شرکت ملّى نفت ایران است اطلاع دهد و ضمناً در مورد تمدید دوره‌هاى پنج‌ساله سوم و چهارم اگر تقاضاى تمدید به وسیله طرف دوم یعنى شرکت پان‌آمریکن به عمل آید شرکت‌هاى نفتى خارجى دیگرى که با طرف اول یعنى شرکت ملّى نفت ایران به منظور فعالیت‌هاى مشابه شرکت نموده‌اند و تا آن تاریخ از لحاظ تولید نتایجى معادل یا بهتر از آنچه‏ توسط شرکت ایران پان‌آمریکن حاصل شده به دست آورده یا قراردادهایى منعقد کرده باشند که شرایط آن روی هم براى ایران از شرایط این قرارداد مساعد‌تر باشد کلیه شرایط قراردادهاى مذکور شامل تمدید مورد تقاضاى طرف دوم خواهد بود.

راجع به مالیات بر درآمد کلیه سود حاصله طرفین این قرارداد تعلق می‌گیرد مقرر گردیده است که شرکت پان‌آمریکن که صرفاً به عنوان عامل غیرانتفاعى عمل می‌کند مشمول مالیات نخواهد بود ولى طرفین قرارداد یعنى شرکت ملّى نفت و شرکت پان‌آمریکن نسبت به سود ویژه حاصله طبق مقررات قانون مالیات بر درآمد وقت مالیات خواهند پرداخت به شرطى که نرخ مالیاتى از پنجاه درصد که به موجب قانون مالیات بر درآمد سال 35 مقرر شد تجاوز نکند و مقررات تعیین سود ویژه هر‌یک از طرفین نامساعد‌تر از آنچه به موجب ماده 35 قانون مالیات بر درآمد سال 1328 تصریح گردیده نباشد.

مطلب دیگر موضوع تعیین تکلیف دارایى و تأسیسات شرکت در انقضای مدت قرارداد است به این ترتیب که اموال منقول دستگاه مختلط به فروش رسیده و درآمد حاصله از آن بین طرفین به نسبت تساوى تقسیم شود و کلیه تأسیسات و اراضى بدون هیچ‌گونه پرداخت به شرکت ملّى نفت ایران انتقال خواهد یافت .

به طوری که در ماده 36 قرارداد تصریح شده شرکت پان‌آمریکن در هر موقع که مقتضى بدانند می‌توانند تمام یا قسمتى از منافع و تعهدات خود را به شرح بند 1 و 2 ماده مزبور انتقال دهد و به موجب موافقت‌نامه مقرر است که طرف دوم قبل از شروع عملیات کلیه منافع وحقوق و تعهداتى را که به موجب این قرارداد دارد به شرکت پان‌آمریکن ناشنال اویل کمپانى منتقل نماید.

در این مورد نمایندگان شرکت ملّى نفت در کمیسیون توضیح دادند که شرکت پان‌آمریکن انترناشنال اویل کمپانى از دستگاه‌هاى تابعه شرکت پان‌آمریکن می‌باشد و عملیات اکتشاف و حفاری در کادر فنى آنها است و به علاوه مالکیت کلیه سهام آن با شرکت پان‌آمریکن است ودر عین حال تعهدات شرکت پان‌آمریکن است و در عین حال تعهدات شرکت پان‌آمریکن به موجب این موافقت‌نامه به قوت خود باقى خواهد بود پس از بحث و مذاکره نمایندگان شرکت ملّى نفت مقرر گردید به آخر ماده 36 اضافه شود (بدون آن که هیچ‌گونه خلل و خدشه به تعهدات طرف دوم ناشى از این قرارداد وارد آورد)

توضیحاتی که فوقاً داده شده کلیاتى از بعضى مواد موافقت‌نامه است و چون این قرارداد براساس قانون نفت مورخ 15/4/36  تنظیم شده و اکثر مواد آن مشابه با مواد قرارداد سیریپ است و نمایندگان محترم از جزئیات آن استحضار کامل دارند از توضیحات بیشتر خوددارى می‌شود و فقط به این نکته اکتفا مى‌گردد که در نتیجه این قرارداد شرکت ملى نفت ایران پنجاه درصد از سود ویژه را به عنوان سهم‌الشرکه و دولت ایران پنجاه درصد از سود ویژه سهمى شرکت پان‌آمریکن را به عنوان مالیات بر درآمد دریافت مى‌نماید که در حقیقت جمعاً درآمد خالص ایران معادل 75 درصد از سود حاصله خواهد بود.

در پایان متذکر می‌شود که قانون نفت و قرارداد‌هاى ناشیه از آن جمله قرارداد سیریپ و قرارداد ایران پان‌آمریکن در پیشرفت صنعت نفت حائز کمال اهمیت است واز فکر بلند و ابتکارات شاهنشاه عظیم‌الشأن سرچشمه می‌گیرد و تردیدى نیست که اجراى اندیشه‌هاى حکیمانه و راهنمایی‌هاى مدبّرانه معظّم‌له در کلیه امور مملکت و از جمله صنعت نفت کشور شاهنشاهى ایران را به نحوی که شایسته شأن اوست از مزایاى ترقی و تمدن برخوردار خواهد ساخت و اقدامات دولت نیز در اجراى منویات ذات شاهانه شایان تقدیر می‌باشد.

استحضاراً اضافه می‌نماید که کمیسیون خاص نفت در جلسات عدیده با حضور جناب آقاى انتظام مدیر‌عامل شرکت ملّى نفت ایران و آقاى فؤاد روحانى مدیر امور حقوقى شرکت نامبرده و آقاى انوارى معاون وزارت دارایى و آقاى مهندس رزم‌آرا معاون وزارت صنایع و معادن قرارداد مورد بحث را با کمال دقّت بررسى نموده و ماده واحده را که شامل 45 ماده و یک ضمیمه است به مصلحت کشور ایران و کافى براى استیفا حق ملت ایران از ناحیه نفت‌خیز فلات قاره دانسته و تصویب نموده است و از مجلس شورای ملّى تقاضا دارد ماده واحده و ضمایم آن را که ذیلاً شرح می‌دهد مورد تصویب قرار دهد.

مخبر کمیسیون خاص نفت - مهدى مشایخى

ماده واحده- مجلس شورای ملّى موافقت‌نامه پیوست را مشتمل بر 45 ماده و یک ضمیمه که براى اجراى عملیات تفحّص و اکتشاف و بهره‌بردارى و فروش نفت بین شرکت ملّى نفت ایران از یک طرف و شرکت سهامى پان‌آمریکن پترولیوم کورپوریشن از طرف دیگر به امضا رسید و مفاد آن طبق مقررات ماده 2 قانون نفت نهم مرداد 1336 مورد تأیید دولت واقع گردیده است تصویب نموده و اجازه مبادله واجراى موافقت‌نامه مزبور را می‌دهد.

این قرارداد بین شرکت ملّى نفت ایران که از این به بعد «طرف اول» خوانده می‌شود و شرکت پان‌آمریکن پترولیوم کورپوریشن که به موجب قوانین ایالت دلاور ممالک متحده آمریکا تشکیل یافته و از این پس به عنوان «طرف دوم» نامیده می‌شود منعقد می‌گردد.

نظر به این که طرف اول مایل است تولید وصدور نفت ایران را افزایش دهد به طوری که منتج به حصول منافع بیشترى براى ایران گردد و این منظور هر چه زودتر عملى شود.

و نظر به این که طرف اول به موجب قانون نفت نهم مرداد 1336 اجازه عقد این قبیل قراردادها را دارد

و نظر به این که طرف دوم سرمایه و صلاحیت فنى و تخصّص ادارى لازم براى اجراى عملیات مشروحه زیر را دارا می‌باشد.

و مخصوصاً بازارهاى لازم براى فروش نفتى که در نتیجه عملیات مزبور به دست آید در اختیار دارد و نظر به این که طرفین قصد دارند مقررات این قرارداد با صمیمیت حسن‌نیت به موقع اجرا گذارده شود علی‌هذا به این وسیله بین طرف‌هاى اول و دوم به قرار زیر توافق حاصل شد.

ماده 1- جز در مواردى که سیاق عبارت مفهوم دیگرى را اقتضا کند معنى بعضى از اصطلاحاتى که در این قرارداد به کار رفته از لحاظ این قرارداد به شرح تعاریف زیر خواهد بود.

الف- منظور از کلمه «قرارداد» عبارت است از این سند و ضمیمه پیوست آن

ب- (طرف اول) یعنى شرکت ملّى نفت ایران یا قائم‌ مقام آن

ج- (طرف دوم) یعنى پان‌آمریکن پترولیوم کورپویشن یا هر شخصیت دیگر برطبق مقررات این قرارداد طرف انتقال قرار گیرد.

د- «قانون نفت» عبارت از قانون نفت مورخ نهم مرداد 1336 مى‌باشد.

هـ (نفت) شامل نفت خام و گاز طبیعى مى‌باشد.

و- «نفت خام» شامل نفت تصفیه نشده و آسفالت و هر‌گونه مواد هیدروکربور مایع است که به حالت طبیعى یافت شود و از گاز طبیعى به وسیله فشردن و یا جدا کرده به دست آید.

ز- «گاز طبیعى» یعنى گاز تر و گاز خشک و کلیه هیدروکاربورهاى گازى دیگر که از چاه‌هاى نفت یا گاز به دست آمده و نیز بقیه گازى که پس از سوا کردن هیدروکربور‌هاى مایع از گاز‌هاى تر باقى مانده باشد.

ح- «مصرف داخلى در ایران» عبارت است از مصرف نفت و محصول نفتى یا مواد فرعى که در داخله ایران مصرف می‌شود نه آنچه از ایران صادر مى‌گردد.

ط- «قیمت اعلان شده» عبارت است از قیمت اعلان شده فوب براى هر درجه و وزن مخصوص و نوع از نفت که به منظور صادرات در نقاط صدور مربوطه خریدار به طور عموم عرضه می‌شود قیمت مزبور توجه لازم به قیمت‌هاى اعلان شده براى مشابه که وزن مخصوص و مشخصات آن مورد نقطه صدور مربوطه قبلاً منتشر باشد تعیین خواهد شد

ى- «عملیات نفتى» عبارت است از

+++

عملیات تولید وحمل یا فروش که به موجب این قرارداد مجاز باشد .

ک- «متر‌مکعب» عبارت از یک متر‌مکعب در شصت درجه فارنهایت تحت فشار عادى جو.

ل- «تاریخ اجرا» عبارت از تاریخى است که قانون مربوط به تصویب این قرارداد به توشیح ملوکانه رسیده باشد و هر مراجعه‌اى که در قانون نفت به تاریخ قرارداد شده باشد از لحاظ این قرارداد اشاره «به تاریخ اجرا» تلقی خواهد شد.

م- اصطلاح «اراضى» اعم است از اراضى پوشیده از آب وغیر آن.

ن- «تأسیسات ثابت» عبارت است از تأسیسات نصب شده یا کار گذاشته شده یا ساخته شده که به طور ثابت مستقر گردیده و مستقیماً براى عملیات موضوع این قرارداد مورد استفاده قرار گیرد.

ص- اصطلاح «دوره مالیاتى» عبارت است از یک سال دوازده‌ ماهه تقویمى که در یکم ژانویه هر سال شروع می‌شود و یا هر دوره دیگرى که بین طرفین مورد توافق قرار گرفته و مورد تصویب وزارت دارایى ایران نیز واقع شده باشد.

ع- اصطلاح »«ناحیه» عبارت است از کل ناحیه موضوع بند 1 ماده 3 این قرارداد یا هر قسمتى یا قسمت‌هایى از ناحیه مزبور که در آن عملیاتى که طبق این قرارداد مجاز تلقی گردیده در هرموقع به مورد اجرا گذارده شود.

ماده 2:

1- طرفین اول و دوم قرارداد به این وسیله توأماً «دستگاه مختلطى» را ایجاد مى‌کنند و به طوری که در قانون نفت پیش‌بینى گردیده در اثر این اختلاط شخصیت حقوقى جداگانه‌اى به وجود نخواهد آمد.

2- طرفین این قرارداد در دستگاه مختلط مزبور به استثناى مواردى که به موجب این قرارداد و قانون نفت مقرر گردیده به طور متساوى شرکت خواهند نمود طرفین اول و دوم در برخى از موارد این قرارداد مجتمعاً به عنوان «طرفین» و یا به عنوان «دستگاه مختلط» خوانده شده‌اند.

3- کلیه نفتى که به موجب این قرارداد از ناحیه قرارداد تولید گردیده و کلیه دستگاه‌ها و ماشین‌آلات و لوله‌‌ها و اموال دیگرى که به موجب این قرارداد به هزینه اشتراک طرفین خریدارى و یا تحصیل گردیده در مالکیت طرفین (پنجاه درصد طرف اول و پنجاه درصد طرف دوم) خواهد بود و کلیه هزینه‌هاى لازم براى عملیات این قرارداد (به جز مخارج و هزینه‌هایى که تأمین و پرداخت آن براى عملیات اکتشافى تنها بر عهده طرف دوم است) به وسیله طرفین یعنى پنجاه درصد به وسیله طرف اول و پنجاه درصد به وسیله طرف دوم تأمین و پرداخت خواهد شد.

هر‌یک از طرفین حق دارد که سهم نفت خود را براى خود یا براى نماینده خود به جنس مطالبه نماید

ماده 3:

1- ناحیه‌اى به شرح مذکور در جدول 1 ضمیمه به طور مانع‌للغیر در اختیار دستگاه مختلط گذارده مى‌شود تا عملیات مقرر در این قرارداد را به عاملیت شرکت نفت ایران پان‌آمریکن که طبق ماده 5 این قرارداد به وسیله طرفین تشکیل خواهد یافت در آن به موقع اجرا بگذارند

2- در پایان سال پنجم پس از تاریخ اجرا کل ناحیه مشروحه در بند 1 این ماده به میزان 25 درصد کسر خواهد شد و بعد از آن نیز حداکثر ضمن یک دوره پنج‌ساله دیگر ناحیه مزبور مجدداً به میزان 25 درصد تقلیل داده خواهد شد.

3- ناحیه‌اى که به منظور تقلیل مشروح در بند 2 این ماده از ناحیه قرارداد خارج خواهد شد از قطعاتى تشکیل خواهد شد که مساحت هر کدام از آنها از 200 کیلومتر‌مربع کمتر نبوده و متوسط طول هر کدام از قطعات بیشتر از شش برابر میزان متوسط پهناى آن نباشد.

4- طرف دوم لااقل یک ماه جلو‌تر از استرداد قطعات ناحیه به شرح مذکور در بند 2 این ماده مشخصات حدود قسمت مورد استرداد را به طرف اول اعلام خواهد نمود .

5- چنانچه در پایان سال دوازدهم از تاریخ اجرا طرف دوم به مرحله بهره‌بردارى تجارتى در ناحیه عملیات به معنى مشروحه در این قرارداد نرسیده باشد ناحیه مذکور به طرف اول مسترد خواهد شد.

6- چنانچه در پایان سال دوازدهم از تاریخ اجرا بهره‌بردارى تجارتى انجام شده باشد فقط آن قسمت از اراضى که از نقطه‌نظر تجارتى منابع قابل بهره‌بردارى در آن کشف شده باشد در اختیار طرفین باقى خواهد ماند.

ماده 4: طرف دوم مکلف است ظرف مدت سى روز از تاریخ اجرا درخواست ثبت خود را طبق قوانین و مقررات ثبت شرکت‌ها در ایران به اداره ثبت ایران تسلیم نماید

ماده 5: 1- طرف‌هاى این قرارداد ظرف شصت روز از تاریخ اجرا یک شرکت سهامى تشکیل داده و در اداره ثبت ایران به ثبت خواهند رساند این شرکت یک شرکت غیر‌انتفاعى بوده و عملیات مقرر در این قرارداد را به حساب مشترک طرفین و به عنوان عامل طرفین انجام خواهد داد ولیکن در مورد اجرا و انجام عملیات اکتشافى که به موجب این قرار داد بر عهده طرف دوم محول گردیده شرکت مذکور فقط عامل طرف دوم خواهد بود شرکت سهامى مزبور شرکت نفت ایران پان‌آمریکن نامیده خواهد شد و از این پس در این قرارداد نام شرکت ایران پان‌آمریکن به آن اطلاق مى‌شود شرکت ایران پان‌آمریکن داراى تابعیت ایرانى بوده و نسبت به مواردی که تکلیف آن در اساس‌نامه شرکت مذکور تعیین نشده باشد مشمول مقررات قانون تجارت ایران خواهد بود.

2-  شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین این قرارداد یا فقط به عنوان عامل طرف دوم (هر کدام که مورد پیدا کند) عملیاتى را که موضوع این قرارداد بوده یا اجازه انجام آن به موجب این قرارداد داده شده انجام خواهد نمود وکلیه مخارج و هزینه‌هاى لازم براى عملیات مزبور توسط طرفین قرارداد توأماً یا به تنهایى (هر کدام که طبق مواد این قرارداد مورد پیدا کند) از طریق عاملیت شرکت ایران پان‌آمریکن پرداخت خواهد شد. طرفین این قرارداد ممکن است در هر موقع اختیار بدهند که قراردادهاى پیمانکارى نیز به نام شرکت ایران پان‌آمریکن بسته شود و در هر‌یک از این گونه قراردادها پیمانکار به عنوان عامل دستگاه مختلط یا فقط به عنوان عامل طرف دوم (بسته به این که وظایفى که انجام آن در قرارداد پیمانکارى پیش‌بینى گردیده جزو تعهدات کدام یک باشد) تلقی خواهد شد.

3- مخارج و هزینه‌هاى لازم براى تجهیز و استخدام کارمندان و اداره و به کار انداختن اداره یا ادارات شرکت ایران پان‌آمریکن بر اساس عادله و منصفانه و بر طبق روش صحیح حسابدارى بین طرفین این قرارداد بنا به عمل یا عملیاتى که در هر مورد انجام می‌شود تسهیم خواهد شد و طرفین این قرارداد از مخارج مزبور هر کدام سهم مربوط به خود را بر عهده داشته و پرداخت خواهند نمود بدون این که محدودیتى در عمومیت مقررات فوق حاصل شود مخارج و هزینه‌هاى مذکور در این بند شامل حقوق و دستمزد کارکنان شرکت ایران پان‌آمریکن و کارکنانى که به طور موقت یا قسمتى از ساعات کار و یا به طور دائم توسط یکى از طرفین این قرارداد به شرکت ایران پان‌آمریکن قرض داده شده باشند خواهد بود و نیز شامل مخارج و هزینه‌هاى مرخصى‌ها و ایام بیمارى و بهداشت و بیمارستان و حقوق بازنشستگى و وجوه صرفه‌جویى و پس‌انداز و پاداش و سایر وجوه مربوط به طرح‌هاى مزایاى کارمندان که بر عهده شرکت ایران پان‌آمریکن و یا هر‌یک از طرف‌هاى قرارداد که کارمندان مزبور را به قرض داده‌اند قرار گرفته باشد خواهد بود و همچنین شامل مبالغ پرداختى به پیمانکاران و مبالغى که به وسیله طرفین این قرارداد یا یکى از آنها در ازاى انجام خدماتى توسط یکى از ادارات مربوطه آنها مورد مطالبه قرار می‌گیرد نیز خواهد بود و این گونه خدمات فقط به موجب قراردادهاى کتبى با شرکت ایران پان‌آمریکن و بر‌حسب تصویب هر دو طرف این قرارداد انجام خواهد شد.

4- کلیه وجوهى که هر‌یک از طرفین این قرارداد بابت مخارج و هزینه‌هاى مذکور در این ماده به شرکت ایران پان‌آمریکن یا از طرف آن شرکت یا به وسیله آن شرکت پرداخت نمایند علاوه بر اقلام قابل کسر دیگر در احتساب سود ویژه طرف مربوطه طبق قانون جارى مالیات جارى مالیات بر درآمد ایران به عنوان اقلام قابل کسر هزینه تلقی خواهد شد.

ماده 6:

1- هر‌یک از طرفین این قرارداد نصف سرمایه شرکت ایران پان‌آمریکن را تعهد و پرداخت خواهند نمود اصل تساوى در مشارکت طرفین نسبت به شرکت ایران پان‌آمریکن در اداره شرکت مزبور منعکس خواهد بود و بنابراین نصف عده اعضاى هیئت‌ مدیره شرکت توسط طرف اول و نصف دیگر توسط طرف دوم تعیین خواهند شد.

انتخاب رئیس هیئت‌ مدیره و نایب وى و مدیر‌عامل از میان اعضاى هیئت طبق دستورى خواهد بود که در اساس‌نامه شرکت مقرر گردیده است رئیس هیئت مدیره به وسیله طرف اول و نایب رئیس هیئت‌مدیره و مدیر عامل به وسیله طرف دوم از میان مدیران تعیین خواهند گردید.

2- هیئت حساب‌رسى از سه نفر تشکیل خواهد شد که دو نفر آنها هر کدام توسط یکى از طرفین انتخاب خواهد شد و نفر سوم که سمت ریاست هیئت را خواهد داشت به وسیله رئیس مؤسسه Schweizerische Kammer fur Revision swesen of Zurich از اتباع ممالکى به جز ایران و ممالک متّحده آمریکا انتخاب خواهد گردید.

ماده 7:

1- براى این که ادامه عملیات شرکت ایران پان‌آمریکن میسّر و تأمین گردد هر‌یک از طرفین موافقت می‌کنند تعدادى از سهام شرکت ایران پان‌آمریکن را که معادل یک درصد سرمایه شرکت مزبور باشد نزد اتحادیه بانک‌هاى سویس تودیع نمایند تودیع سهام مزبور به امضاى مشترک طرفین و بر ‌اساس وکالت بلاعزلى که توسط طرفین مشترکاً تنظیم شده باشد انجام خواهد گرفت مدت اعتبار این وکالت همان مدت اعتبار این قرارداد خواهد بود.

2- وکالت مذکور در بند 1 این ماده متضمن مقررات زیر خواهد بود:

الف- چنانچه اتحادیه بانک‌هاى سویس از وکالت استعفا نماید یا به هر وسیله دیگرى به آن خاتمه دهد می‌تواند بانک دیگرى را که داراى همان درجه از اهمیت باشد به جاى خود تعیین کند.

+++

ب- بانکى که به سمت وکیل تعیین گردیده مکلف خواهد بود نسبت به سهامى که نزد او تودیع گردیده ورثه حق حضور در هر مجمع عمومى را به یک نفر نماینده که تعیین او براى هر سال قبلاً و منتهى تا 31 دسامبر سال پیش باید انجام گیرد تسلیم نماید نماینده مزبور به توافق طرفین اول و دوم این قرارداد تعیین خواهد شد و در صورتى که توافق حاصل نشود رئیس دادگاه استان (تریبونال کانتونال) ژنو نماینده مذکور را از اتباع یک کشور ثالث انتخاب خواهد نمود مشروط بر این که شخص مزبور در هیچ یک از شرکت‌هاى نفتى ذی‌نفع نبوده و از عداد کارمندان دولت و مأمورین به خدمات عمومى و شهردارى‌ها نیز خارج باشد.

ج- شخص مزبور که به این ترتیب به منظور دادن رأى معین می‌گردد وظیفه وکالت خود را در حدود مقررات و روح این قرارداد و مختصراً با توجه به منافع شرکت ایران پان‌آمریکن انجام خواهد داد.

3- در صورت امتناع اتحادیه بانک‌هاى سویس از قبول وکالت و نیز در صورتى که اتحادیه مزبور از تعیین بانک دیگرى به جاى خود خوددارى نماید بانکی که باید توزیع سهام در نزد آن به عمل آید با توافق طرفین و در صورت عدم حصول توافق به داورى تعیین خواهد گردید.

ماده 8: 1- سرمایه مجاز اولیه شرکت ایران پان‌آمریکن 7 میلیون پانصد هزار ریال خواهد بود سرمایه مزبور به طرزى که در اساس‌نامه شرکت پان‌آمریکن مقرر گردیده در هر موقع قابل افزایش خواهد بود.

2- پنجاه درصد سرمایه اولیه مذکور فوق نیز پنجاه درصد هر‌گونه افزایش آن توسط طرف اول یا توسط شرکت یا شرکت‌هایى تماماً متعلق به طرف اول باشند تأمین خواهد شد.

پنجاه درصد دیگر توسط طرف دوم یا توسط شرکت یا شرکت‌هایى که تماماً متعلق به طرف دوم باشد تأمین خواهد شد.

مقصود از شرکتى که تماماً متعلق به یکى از طرفین باشد شرکتى است که کلیه سهام داراى حق رأى آن متعلق به طرف مزبور یا شرکت اصلى طرف مزبور باشد.

ماده 9- چنانچه علاوه بر سرمایه اصلى شرکت ایران پان‌آمریکن و هر گونه افزایش جدى آن وجود دیگرى لازم باشد هر ‌یک از طرف‌هاى اول و دوم نیمى از وجوه مورد احتیاج را تأمین خواهند کرد. چنانچه طرفین نتوانند وجوه اضافى مذکور را تأمین نمایند شرکت ایران پان‌آمریکن وجوه مورد لزوم را به وسیله استقراض از طریق صدور اوراق قرضه یا از هر طریق دیگرى که مورد توافق طرفین این قرارداد واقع شود تأمین خواهد نمود.

ماده 10: 1- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین این قرارداد یا به عنوان عامل طرف دوم (هر جا که مورد پیدا کند) مجاز است و حق دارد که به طور مانع‌للغیر عملیات تولید و حمل‌ونقل را به نحو مقرر در این قرارداد در ناحیه عملیات و یا نسبت به آن اداره و اجرا نماید .

2- عملیات تولید شامل امور زیر خواهد بود:

اکتشاف نفت از طریق زمین‌شناسى ژئو‌فیزیکى و طرف دیگر به انضمام حفر چاه به منظور تعیین شرایط زمین‌شناسى حفارى وتولید وبرداشت نفت انبار کردن نفت و هر‌گونه وظایف دیگرى که به طور معمول با عملیات تولید مرتبط باشد. 3- حق عملیات حمل‌ونقل شامل امور زیر خواهد بود:

حمل نفت از مناطق تولید به تصفیه‌خانه‌ها و دستگاه‌هاى توزیع و وسایل حمل‌ونقل ویا به کنار دریا و نیز حمل نفت از تصفیهخانه‌ها به هر کدام از نقاط مزبور (چنانچه مقررات این قرارداد در آینده شامل ایجاد تصفیه‌خانه نیز گردد) انبار کردن نفت و تحویل نفت تولید شده با جمیع وسایل به انضمام وسایل بار‌گیرى کشتى.

4-  شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین این قرارداد و یا به عنوان عامل طرف دوم (هرجا که مورد پیدا کند) حقوق و اختیارات لازم را خواهد داشت که تا حدودى که امور زیر براى اجراى عملیات مقرر در این قرارداد لازم باشد در مورد آباد کردن اراضى و ایجاد جزیره‌ها و نیز در اجراى عملیات حفر و گودکنى و سوراخ کردن و ساختمان و نصب و پى‌ریزى کردن و تهیه و گرداندن و نگاه‌دارى کردن و اداره کردن نسبت به حفره‌‌ها و گودال‌ها و چاه‌ها و خندق‌ها و حفار‌ها و سد‌ها و فاضلاب‌ها و مجارى آب ودستگاه‌ها و مخازن و آب‌گیر‌ها و سایر انواع انبارها و دستگاه‌هاى تقطیر میدان نفت و دستگاه‌هاى استخراج گازولین در سرچاه و کارخانجات گوگرد و سایر دستگاه‌هاى لازم براى تولید و عمل آوردن نفت و خطوط لوله و تلمبه‌خانه‌‌ها و مراکز کوچک و بزرگ تولید نیرو و خطوط انتقال نیرو و تلگراف و تلفن و رادیو و سایر وسایل مخابراتى و کارخانجات و انبار‌ها و ساختمان‌هاى ادارى و منازل و عمارات و بنادر و حوضچه‌‌ها و لنگرگاه‌ها و اسکله‌‌هاى کوچک و بزرگ و دستگاه‌هاى لاروبى و موج‌شکن‌ها و لوازم بار‌گیرى با لوله‌‌های زیردریایى و سایر وسایل بار‌گیرى انتهایى و کشتی‌ها و وسایط نقل‌وانتقال و خطوط آهن و راه‌ها و پل‌ها و پل‌هاى متحرک و سرویس‌هاى هوایى و فرودگاه‌ها و سایر لوازم نقلیه و گاراژ‌ها وآشیانه‌‌هاى هواپیما و کارگاه‌هاى تعمیر و کارگاه‌هاى ریخته‌گرى و مراکز تعمیر و کلیه سرویس‌هاى فرعى که به نظر طرفین این قرارداد یا به نظر طرف دوم‏ (در موردى که مربوط به او باشد) براى اجراى عملیات‌شان لازم بوده یا به این عملیات مرتبط مى‌باشد اقدامات لازم به عمل آورد و نیز کلیه حقوق اضافى دیگرى را که براى اجراى عملیات آنها لازم یا به طور معقولى مرتبط به آن باشد خواهد داشت دستگاه‌هاى مذکور ممکن است توسط طرف مربوطه در محل یا محل‌هایی که معین می‌نماید قرارداده شود مشروط بر این که:

الف- چنانچه بنا باشد دستگاه‌هاى تعیین محل آن بعد از مشاوره بین طرفین این قرارداد با توجه به حداکثر ملاحظه صرفه و اقتضاى عملیات خواهد بود و

ب- در مورد آباد کردن اراضى و ایجاد جزیره و ساختمان راه‌آهن و بندر و تلفن و تلگراف و بى‌سیم و سرویس هوایى در ایران اجازه قبلى و کتبى دولت ایران لازم خواهد بود و اعطاى اجازه مزبور نباید بدون دلیل معقول رد شود و یا به تأخیر افتد. 

طرفین این قرارداد که از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن عمل خواهند کرد به شرط رعایت مقررات این قرارداد حق تصدى و اداره کامل مانع‌للغیر و مؤثر و تعیین نحوه کلیه عملیات خود را خواهند داشت مگر در مورد عملیات اکتشافى (که شامل حفاری اکتشافى نیز خواهد بود) که در مورد این عملیات طرف دوم که از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن عمل خواهد کرد با رعایت مقررات ماده 12 دارى حق تصدّى واداره کامل و مانع‌للغیر و تعیین نحوه عمل خواهد بود.

ماده 11- به منظور تسریع در اجراى عملیات مقرر در این قرارداد شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم مى‌توانند بدون این که از میزان مسئولیت طرفین این قرارداد در برابر ایران چیزى کاسته شود به شرط رعایت مقررات ماده 4 قانون نفت در مواردى که مقتضى می‌دانند اجراى هر‌ یک از عملیات و وظایف مشروح در این قرارداد را بر‌ عهده پیمانکاران بگذارند و از نظر مقررات ماده سوم قانون نفت طرف اول به این وسیله موافقت خود را نسبت به موارد مزبور اعطا می‌نماید.

ماده 12: 1- طرف دوم که از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن عمل خواهد کرد در مورد عملیات اکتشافى (که شامل حفارى اکتشافى نیز خواهد بود) تعهدات زیر را بر عهده خواهد داشت:

الف- سعى کامل در این که عملیات اکتشافى حوزه قرارداد طبق اصول فنى معمول به صنعت نفت به حد اعلاى خود جریان یابد.

ب- تنظیم طرح عملیات خود با مشورت طرف اول و اجراى جدى طرح مزبور به هزینه خود

هر‌گونه مخارج مربوط به استفاده از اراضى جزو هزینه‌‌هاى مذکور محسوب خواهد شد.

ج- تسلیم گزارش‌هاى تفصیلى پیشرفت کار به طرف اول و نیز تسلیم گزارش جامع نهایى.

د- فراهم کردن وسایل براى نمایندگان طرف اول که در هر موقع مناسبى عملیات او را که بر طبق این قرارداد انجام مى‌دهد بازرسى نمایند.

ه- تحمل کلیه هزینه‌هاى اکتشافى یعنى سهم طرف اول و سهم خود در صورتى که عملیات اکتشافى منجر به احراز وجود ذخایر نفتى به میزان بهره‌بردارى تجارتى نشود.

و- رعایت مقررات بندهاى 2 و 3 و 5 و 7 و 8 ماده 13.

ماده 13- طرفین این قرارداد که از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن به خرج و هزینه مشترک خود عمل خواهند نمود ملزم به انجام تعهدات زیر خواهند بود:

1- به کار بردن حداکثر کوشش براى توسعه هر‌یک از مناطق کشف شده به حد اعلا طبق روش فنى صحیح نفت استخراج نفت کشف شده به میزانى که آن قسمت از ذخایر مکشوفه که استخراج آن با استفاده از جدیدترین اصول طرق معمول صنعت نفت از نقطه‌نظر اقتصادى موجه باشد در طى مدت قرارداد تماماً مورد استخراج قرار بگیرد و مخصوصاً رعایت اصول صحیح فنى و مهندسى در حفاظت ذخایر هیدروکربور و اجراى عملیات مقرر در این قرارداد به طور عموم.

2- نگاهدارى حساب‌هاى عملیات خود به طریقى که ارقام و اطلاعات مربوط به هزینه‌هاى عملیات مزبور به طرز درست و واضح و دقیق نمایش داده شود. براى انجام این منظور بایستى روش حسابدارى مناسبى انتخاب گردیده و در روش مزبور طبق تحولاتى که بعداً ممکن است پیش آید تجدید‌نظر به عمل آید.

4- فراهم کردن وسایل نمایندگان یکدیگر که در هر موقع مناسبى عملیات مورد این قرارداد و وسایل اندازه‌گیرى و سنجش و آزمایش را بازرسى نمایند.

5- استخدام حداقل کارمندان خارجى و اطمینان از این که تا حدودی که

+++

معقولاً عملى باشد بیگانگان فقط براى تصدى مقاماتى استخدام شوند که شرکت ایران پان‌آمریکن و طرف دوم (هر‌جا که مربوط به او باشد) نتوانند ایرانیانى حائز معلومات و تجربه کافى براى احراز آن مقامات بیابند.

6- تهیه طرح و برنامه‌ها براى کارآموزى و تعلیم صنعتى و فنى و همکارى در اجراى آنها با توجه به این هدف که در نتیجه اجراى برنامه‌هاى مذکور تقلیل تدریجى و مرتب کارمندان خارجى شرکت ایران پان‌آمریکن از دو درصد کل کارمندان که در استخدام آن شرکت می‌باشند تجاوز ننماید و مقامات عالى اجرایى که توسط کارمندان غیر‌ایرانى اشغال شده از 49 درصد کل مقامات اجرایى موجود بیشتر نباشد.

7- توجه دائم به حقوق و منافع ایران در جریان عملیات خود.

8- فراهم آوردن وسایل براى این که هر کدام از طرفین که بخواهد بتواند ظرف مدت معقولى هر‌گونه اطلاعى را که لازم بداند از قبیل رونوشت‌هاى دقیق نقشه و مقاطع و گزارش‌هاى مربوط به نقشه‌بردارى و زمین‌شناسى و ژئوفیزیک و حفارى تولید و سایر امور مربوطه به عملیات مقرر در این قرارداد که جنبه قطعیت یافته باشد و همچنین جمیع اطلاعات علمى و فنى مهم که در نتیجه عملیات آنها به دست آمده باشد از طریق نمایندگى شرکت ایران پان‌آمریکن دریافت نماید.

ماده 14- کلیه طرح‌ها نقشه‌ها مقاطع گزارش‌ها و جداول و اطلاعات علمى و فنى هر‌گونه اطلاعات مشابه مربوط به عملیات فنى طرف دوم یا شرکت ایران پان‌آمریکن محرمانه تلقی خواهد شد. به این معنى که محتویات و تأثیر آن نباید به وسیله هیچ کدام از طرفین یا شرکت ایران پان‌آمریکن بدون رضایت طرفین این قرارداد افشا شود. منتها در دادن چنین رضایت بدون دلیل موجه امتناع یا تأخیر نباید به عمل آید.

ماده 15: 1- براى تعیین این که مرحله اکتشاف در چه موقع پایان می‌یابد ضابطه Fielb Discoverg Wilbacat طبق تعریف فردریک هلاهى ملاک عمل قرار خواهد گرفت. آزمایش‌هایى که حاکى از پایان مرحله مزبور باشد بایستى در حضور نمایندگان طرفین انجام گیرد.

2- به محض این که طرف دوم به این نتیجه رسید که عملیات اکتشافى وى به مرحله کشف منبع نفتى قابل تولید به میزان تجارتى رسیده است گزارش تفصیلى این مطلب را به طرف اول تسلیم خواهد نمود.

3- گزارشى که طرف دوم به موجب بند 2 فوق به طرف اول تسلیم می‌نماید باید مراتب زیر را به طور وضوح نشان دهد:

الف- عمق- فشار و سایر مشخصات منبع و اندازه و استعداد تولیدى و استعداد تولید روزانه هر چاه و مشخصات نفت کشف شده.

ب- فاصله و میزان دسترس بودن منبع از کنار دریا و نقاط عمده پخش و مصرف فراهم بودن وسایل حمل‌ونقل تا بازارهاى فروش یا میزان مخارجى که براى ایجاد یا تکمیل وسایل مزبور مورد نیاز باشد.

ج- هر‌گونه اطلاعات مربوطه دیگر که مورد استناد طرف دوم قرار گرفته و استنباطات وى مبتنى بر آن بوده باشد

د- نظریاتى که به وسیله کارشناس یا کارشناسانى که عملیات اکتشافى را بر عهده داشتند ابراز گردیده باشد.

4- طرف اول گزارش طرف دوم را فورا و با کمال حسن‌نیت مورد بررسى قرار خواهد داد تا تشخیص دهد که آیا کشف منبع قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى بدان معنى که در بند 5 این ماده تعریف گردیده انجام گرفته یا نه.

5- منبع نفتى کشف شده فقط وقتى قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى تلقی می‌شود که مقدار نفتى که استخراج آن از منبع مزبور به طور معقول قابل پیش‌بینى است طورى باشد که در صورت تحویل نفت در کنار دریا اگر مخارج بهره‌بردارى را با هزینه‌هاى حمل و بارگیرى و همچنین با رقمى معادل 12 و نیم درصد قیمت اعلان شده مربوطه براى نفتى از مشخصات مشابه جمع کنند و رقم حاصله را از قیمت اعلان شده مذکور موضوع نمایند سود ویژه‌اى باقى بماند که میزان آن از 25 درصد قیمت اعلان شده مربوطه کمتر نباشد.

6- هرگاه طرف اول معتقد باشد که استنباط طرف دوم دایر بر کشف منبع قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى غیر‌موجه است نظریات و دلایل خود را به طرف دوم اطلاع خواهد داد در این صورت طرف دوم می‌تواند عملیات حفارى بیشترى را انجام دهد و هر‌گاه در نتیجه این حفاری‌هاى اضافى وجود منبع قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى ثابت شود کلیه مخارجى که بعد از خاتمه F.D.W.C به عمل آمده به عنوان مخارج توسعه و بهره‌بردارى تلقی گردیده و دستگاه مختلط مخارج مزبور را توسط شرکت ایران پان‌آمریکن به طرف دوم خواهد پرداخت.

7- مقررات این ماده نسبت به منابعى که بعد از منبع اولى کشف شود نیز جارى خواهد بود.

8- به محض این که وجود منبع قابل بهره‌بردارى تجارتى به معنى مشروح در بند 5 این ماده به ثبوت رسید طرفین این قرارداد توأماً مسئولیت کلیه مخارجى را که بعد از خاتمه F.D.W.C براى توسعه و بهره‌بردارى منبع مورد بحث لازم باشد بر عهده خواهند گرفت کلیه مخارجى که تا تاریخ مزبور بابت اکتشاف در هر قسمتى از ناحیه عملیات انجام گرفته باشد بدون احتیاج به تشریفات دیگرى از طرف دستگاه مختلط توسط شرکت ایران پان‌آمریکن به طرف دوم مسترد خواهد شد.

9- بعد از کشف منبع اولى طرف دوم مخارج لازم براى اجراى عملیات اکتشافى در مناطق دیگر را از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن به طور مساعده خواهد پرداخت مخارج مزبور بعد از خاتمه چاه اکتشافى F.D.W.C جدیدى به طرف دوم مسترد خواهد شد و در صورتی که حفر چاه جدید قرین موفقیت نباشد مخارج مزبور بعد از انقضاى دوره دوازده ساله اکتشاف قابل استرداد خواهد بود.

10- در اجراى تعهدات مربوط به استرداد وجوهى که در این ماده مقرر است دستگاه مختلط از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن مبلغى معادل مخارج اکتشاف به بستانکار حساب طرف دوم ظرف دو ماه از خاتمه هر‌یک از دوره‌هاى سه‌ماهه به شرکت ایران پان‌آمریکن ارسال خواهد نمود شرکت ایران پان‌آمریکن حق خواهد داشت که صحت مخارج مزبور را مورد رسیدگى و تحقیق قرارداده و براى تأیید آن ارائه اسناد مثبت را بخواهد در صورتی که ظرف مدت 45 روز از تاریخ تسلیم صورت مخارج اعتراضى نسبت به آن نشود صورت مزبور قطعیت خواهد یافت.

11- پرداخت وجوهى که مطابق آن ماده به بستانکار حساب طرف دوم منظور شود توسط دستگاه مختلط در کوتاه‌ترین مدت ممکنه ودر هر حال به اقساط سالیانه که میزان آن نبایستى هیچ‌گاه از معادل ده سنت به هر بشکه نفت صادر شده کمتر باشد به عمل خواهد آمد.

12- پنجاه درصد وجوهی که بابت استرداد مخارج اکتشاف به طرف دوم تأدیه می‌شود توسط طرف دوم به طرف اول پرداخت خواهد گردید.

ماده 16: 1- عملیات اکتشافى بایستى قبل از خاتمه شش‌ماه از تاریخ اجراى قرارداد آغاز شود.

2- عملیات حفاری بایستى با نهایت سرعت معقول و بر‌طبق روش صحیح صنعت نفت آغاز شود ولى طرف دوم به هر حال حداکثر ظرف 18 ماده از تاریخ اجرای قرارداد بایستى اقلاً حفاری یک چاه نفت را در ناحیه‌اى که به موجب این قرارداد به دستگاه مختلط واگذار شده است آغاز کرده باشد.

3- اگر در خاتمه دوازده سال از تاریخ اجراى قرارداد طرف دوم بهره‌بردارى تجارتى را در ناحیه‌اى که به موجب این قرارداد به دستگاه مختلط واگذار گردیده انجام نداده باشد قرارداد حاضر کان‌لم‌یکن تلقی گردیده و شرکت ایران پان‌آمریکن منحل خواهد شد.

ماده 17: 1- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین قرارداد و یا به عنوان عامل طرف دوم (هرجا که مورد پیدا کند) حق خواهد داشت که از کلیه اراضى بایر متعلق به دولت که براى استفاده به منظور عملیات مقرر در این قرارداد به نحو معقول مورد لزوم باشد مجاناً و به طور مانع‌للغیر استفاده نماید. استفاده از این گونه اراضى مشروط به موافقت قبلى و کتبى دولت خواهد بود درخواست موافقت توسط طرف اول به عمل خواهد آمد و نباید به طور غیر‌معقول مورد رد یا تأخیر واقع شود.

2- در مواردی که شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین و یا به عنوان عامل طرف دوم (هر‌جا که مورد پیدا کند) براى اجراى عملیات مقرر در این قرارداد احتیاج باستفاده از اراضى دایر متعلق به دولت داشته باشد تحصیل این اراضى در مقابل پرداخت بهاى عادله یا مال‌الاجاره به دولت خواهد بود درخواست تحصیل اراضى مزبور از طریق طرف اول انجام خواهد گرفت.

هر‌گاه شرکت ایران پان‌آمریکن تحت همان عنوان احتیاج به اراضى داشته باشد که متعلق به مالک خصوصى بوده باشد خرید یا اجاره آنها از طریق مذاکره مستقیم با مالک انجام خواهد گرفت مع‌ذلک شرکت ایران پان‌آمریکن می‌تواند از طرف اول تقاضا کند که در مذاکرات مزبور مداخله و با استفاده از مقررات اساس‌نامه شرکت ملّى نفت ایران در مورد تحصیل اراضى به شرکت مزبور کمک کند.

هیچ‌گونه تقلیلى که به موجب مقررات ماده 3 این قرارداد در ناحیه عملیات حاصل می‌شود نسبت به حقوقى که به موجب مقررات این ماده در اراضى مورد استرداد کسب شده باشد مؤثر نخواهد بود.

ماده 18- هرگاه شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین قرارداد و یا به عنوان عامل طرف دوم (هرجا که طبق مقررات این قرارداد مورد پیدا کند) به منظور انجام عملیات خود در حدود معقول در رو یا در زیر‌زمین (خواه در داخل ناحیه عملیات یا خارج از آن) حقى کمتر از حق استفاده مانع‌للغیر «از قبیل حقوق ارتفاقى و حق عبور

+++

و مرور حق احداث و کشیدن راه و راه‌آهن ولوله و خطوط لوله و مجراى فاضل آب و زه‌کشى و سیم‌کشى و کابل‌کشى و خطوط نظایر آن لازم داشته باشد» مراتب را کتباً به طرف اول اطلاع خواهد داد. طرف اول حقوقى را که شرکت ایران پان‌آمریکن تحت عنوان مزبور لازم دارد در مورد اراضى مشروح در بند 1 ماده 17 به طور مجّانى ودر موارد دیگر در مقابل پرداخت قیمت یا اجاره بهاى عادله براى شرکت مزبور تحصیل خواهد نمود مبالغى که به این ترتیب توسط طرف اول پرداخت می‌شود از طرف دستگاه مختلط (متساویاً به وسیله طرفین این قرارداد) به طرف اول مسترد خواهد گردید.

ماده19-1- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین این قرارداد و یا به عنوان عامل طرف دوم (هرجا که مورد پیدا کند) می‌تواند به منظور اجراى عملیات مقرر در این قرارداد از کلیه آب‌هایى که در سطح یا در تحت اراضى مورد استفاده خود و یا اراضى متعلق به دولت که مورد استفاده دولت نباشد یافت شود استفاده نماید لیکن در مورد شق اخیر استفاده از آن آب‌ها مشروط به موافقت دولت خواهد بود.

درخواست موافقت از طریق طرف اول به عمل خواهد آمد و نباید به طور غیر‌معقول مورد رد یا تأخیر واقع شود استفاده از آب مجّانى لیکن مشروط به رعایت حقوق اشخاص ثالث و پرداخت‌هاى متداول دیگر خواهد بود.

2- هر‌گاه شرکت ایران پان‌آمریکن تحت همان عنوان به طور معقول احتیاج به استفاده از آب‌هایى داشته باشد که در اراضى غیر از آنچه فوقاً ذکر شد واقع باشد براى کسب حقوق مزبور از طریق مذاکره مستقیم اقدام خواهد کرد بها یا اجاره‌اى که در مقابل حقوق مزبور پرداخته می‌شود باید معقول بوده و از بهاى عادله حقوق مشابه در اراضى مجاور نبایستى تجاوز نماید.

ماده 20- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل طرفین این قرارداد و یا به عنوان عامل طرف دوم (هرجا که مورد پیدا کند) می‌تواند براى عملیات خود و با رعایت حقوق اشخاص ثالث از زمین‌هایی که مورد استفاده او است و همچنین از زمین‌هایی که در داخل ناحیه عملیات متعلق به دولت است و مورد استفاده دولت یا دیگران نیست هر نوع خاک و شن و آهک و سنگ و گچ و سایر مصالح ساختمانى را برداشت و استفاده نماید مشروط بر این که خسارات وارده بر اشخاص ثالث را که در نتیجه این برداشت یا استفاده ممکن است متضرر بشوند به میزان عادلانه‌اى جبران نماید.

ماده 21-1- هر‌یک از طرفین نهایت مساعى خود را به کار خواهد برد تا فروش نفت را به حداکثر میزانى که از نقطه‌نظر اقتصادى موجه باشد تأمین نمایند.

2- برنامه تولید و فروش براى هرسال توسط شرکت ایران پان‌آمریکن حداقل شش ماه جلو‌تر از پایان سال قبل طبق شرایط زیر و با رعایت نحوه تقدم و تأخر مذکور در این ماده تهیه خواهد شد:

الف- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط براى اجراى عملیات خود در ایران که به موجب این قرارداد مقرر شده حق خواهد داشت از نفتى که تولید کرد و یا ساخته به طور مجّانى مصرف نماید استفاده مزبور محدود به مصرف اختصاصى و مورد لزوم آن شرکت خواهد بود.

ب- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط نفت مورد احتیاج مصرف داخلى را طبق مقررات ماده 26 به طرف اول تحویل خواهد داد.

ج- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط مقادیر نفتى را که طرفین اول ودوم قرارداد براى انجام تعهدات فروش خود لازم داشته باشند طبق مقررات مشروح در ماده 22 تحویل خواهد داد.

د- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط انجام هر‌گونه تعهداتى را که ممکن است در نتیجه تجربه در بازارهاى جهانى در مورد فروش بر عهده گیرد از مقادیر اضافى نفت که بعد از تأمین احتیاجات مشروحه در جزء‌هاى الف و ب و ج فوق باقى بماند با حدود مقادیر اضافى مزبور تأمین خواهد کرد.

ماده22-1- تعیین مقادیر نفتى که به موجب جزء ج از بند 2 ماده 21 باید به طرفین اول و دوم تحویل شود به نحو مذکور زیر انجام خواهد گرفت:  

شرکت ایران پان‌آمریکن بایستى برآورد تولید خود را که مطابق بند 2 ماده 21 تهیه می‌کند به طرفین اول و دو اعلام نماید هر ‌یک از طرفین می‌تواند نصف مقدار نفت آماده صدور از شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل دستگاه مختلط) دریافت نماید و نیز مى‌تواند هر قسمت از نصف دیگر را تا حدى که طرف دیگر مایل به تحویل گرفتن آن نباشد خریدارى کند. هرگاه طرفین نخواهند کلیه مقدار نفت آماده صدور را به شرایطى که مورد توافق طرفین قرار گرفته برداشت و خریدارى نمایند شرکت ایران پان‌آمریکن (عمل دستگاه مختلط) حق خواهد داشت آن مقدار را به شرایطى که براى دستگاه مختلط نامساعدتر نباشد به خریداران دیگر به فروش رساند.

2- در پایان هر ماه ارزش آن مقدار نفتى که هر‌ یک از طرفین در ظرف ماه برداشت کرده بر اساس قیمت اعلان شده مربوطه در تاریخ تحویل منهاى هر‌گونه تخفیفى که برطبق بند 2 ماده 25 مورد توافق قرار گرفته باشد تعیین خواهد شد. چنانچه ارزش مقادیر برداشتى یک طرف بیش از ارزش مقادیر برداشتى طرف دیگر باشد طرفى که بیشتر برداشت نموده باید ظرف سى روز پس از تعیین ارزش مقادیر برداشتى نصف تفاوت بین ارزش مقادیر برداشتى طرفین را به عنوان تأدیه قیمت مقدار نفتى که از سهم طرف دیگر برداشت نموده به طرف مزبور بپردازد.

پرداخت مزبور به دلار آمریکایى یا لیره انگلیسى یا ارز دیگرى که مورد قبول طرف دریافت‌کننده باشد به عمل خواهد آمد.

3- هر مقدار نفتى که طبق مقررات بند 1 این ماده توسط شرکت ایران پان‌آمریکن بفروش برسد نصف آن به حساب طرف اول و نصف دیگر به حساب طرف دوم تلقی خواهد شد.

ماده 23- طرف دوم حق دارد در طول مدت اکتشاف از نفت تولید شده در ناحیه عملیات آنچه را که براى مصرف عملیات خود لازم دارد در برابر پرداخت نصف بهاى تمام شده آن به طرف اول استفاده نماید.

ماده 24 -1- پنجاه درصد از نفتى که در ناحیه عملیات تولید شود در سر چاه به ملکیت طرف اول و پنجاه درصد دیگر به ملکیت طرف دوم در‌خواهد آمد.

2- صادرات نفت تولید شده از ناحیه عملیاتى حقوق گمرکى و مالیات صادراتى معاف بوده و مشمول هیچ‌گونه مالیات یا عوارض یا پرداخت‌هاى دیگرى به مقامات ایرانى اعم از مرکزى یا محلى نخواهد بود.

3- طرف اول و طرف دوم و شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط و مشتریان آنها مى‌توانند نفت را از ایران آزادانه و بدون احتیاج به هیچ‌گونه پروانه و تشریفات خاص مگر تنظیم اسناد و انجام تشریفات مقرر در بند 6 ماده 33 این قرارداد صادر نمایند.

4- در مورد آنچه راجع به صادرات در این ماده قید شده و آنچه راجع به واردات و صدور مجدد آن در ماده 33 مقرر است صادر کننده و وارد‌کننده نسبت به بیمه کشتى و ملوانان و محصولات و کرایه حمل و تشخیص میزان بیمه مزبور مختار خواهد بود.

5- طرف دوم در مورد حمل‌و‌نقل نفت خام و محصولات نفتى براى کشتى‌هاى نفت‌کش ایرانى حق تقدم قائل خواهد بود.

ماده 25- 1- نفت خام تولید شده در ناحیه عملیات به قیمت‌هاى اعلان شده که شرکت ایران پان‌آمریکن بایستى به نحو مقرر در ماده 1 تعیین و منتشر نموده و به اطلاع طرف اول برساند فروخته یا تحویل خواهد شد و لیکن قیمت‌هاى اعلان شده مزبور ممکن است به میزان تخفیفاتى که بر طبق بند 2 این ماده مقرر مى‌گردد تقلیل داده شود.

2- در مواردی که شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط مصلحت بداند که تخفیفى از قیمت‌هاى اعلان شده داده شود میزان تخفیف به وسیله کمیسیونى مرکب از دو نفر از مدیران شرکت ایران پان‌آمریکن که هر کدام به وسیله کمیسیونى مرکب از دو نفر از مدیران شرکت ایران پان‌آمریکن که هر کدام به وسیله یکى از طرفین قرارداد انتخاب می‌شوند معین خواهد گردید. تخفیفى که در مورد هر خریدار اعطا مى‌گردد با توجه به مقدار تحویلى و طول مدت قرارداد فروش و ترتیب منظم تحویل و تضمین پرداخت و سایر شرایط معین خواهد شد.

ماده 26- 1- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط در هر دوره سالیانه که شروع آن در رأس هر سال از تاریخ اجراى قرارداد است از نفت خامى که از ناحیه عملیات تولید نموده و به دست مى‌آورد هر مقدار که طرف اول براى تأمین احتیاجات مصرف داخلى در ایران لازم بداند به طرف مزبور تحویل خواهد نمود مشروط بر این که:

الف- پس از شروع بهره‌بردارى تجارتى طرف اول احتیاجات خود را براى هر سه ماه کتباً به شرکت ایران پان‌آمریکن اعلام خواهد نمود اعلام مزبور باید تا شروع دوره سه‌ماهه‌اى که تحویل نفت خام براى آن دوره تقاضا مى‌شود حداقل شش ماه فاصله داشته باشد.

ب- تا میزانى که شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل دستگاه مختلط) براى اجراى عملیات خود احتیاج مصرف نفت خام داشته باشد طرف اول از شرکت مزبور تقاضاى تحویل نفت خام خواهد نمود.

ج- میزان تقاضاى طرف اول براى تحویل نفت خام از شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل دستگاه مختلط) در مورد هر دوره سالیانه نباید با میزان تقاضاى وى از عاملین دیگر که در کشور ایران انجام عملیات مشابهى را متعهد می‌باشند نامتناسب باشد و به هر حال میزان تقاضاى مزبور در هر دوره سالیانه نباید از ده درصد کل تولید دستگاه مختلط تجاوز نماید.

د- شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل دستگاه مختلط) ملزم نخواهد بود که براى تأمین احتیاجات طرف اول مقدار تولید نفت خام را به میزانى زاید بر حداکثر مقدار معقول بالا ببرد.

2- نفت خامى که تحویل آن طبق بند 1 این ماده مورد تقاضا واقع مى‌گردد توسط شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل

+++

دستگاه مختلط) در هر نقطه از منطقه تولید با نقاط مجاور آن که شرکت ایران پان‌آمریکن تعیین نماید به طرف اول تحویل خواهد گردید، مالکیت نفت خام تحویلى محل تحویل به طرف اول منتقل خواهد شد و طرفین اول و دوم هر‌یک سهم متساوى از مقدار تحویلى مزبور را بر عهده خواهند داشت.

3- طرف اول در برابر نفت خامى که طبق مقررات بند 1 این ماده از طرف دوم تحویل می‌گیرد مبلغى معادل قیمتى که سهم مزبور براى طرف دوم تمام شده به اضافه حقالعملى مساوى 15 سنت براى هر متر‌مکعب نفت به طرف دوم خواهد پرداخت، پرداخت مزبور ظرف پانزده روز از تاریخى که طرف دوم صورت‌حساب موقّتى آن را ارائه می‌نماید انجام خواهد گرفت ظرف سه ماه بعد از خاتمه هر سال تقویمى طرف دوم صورت‌حساب‌هاى خود را براى سال مزبور بر ‌اساس تعیین قطعى قیمت تمام شده که از طرف شرکت ایران پان‌آمریکن به عمل می‌آید تعدیل خواهد نمود و تفاوت‌هاى حاصله به اختلاف موارد در بدهکار یا بستانکار حساب طرف اول ملحوظ خواهد شد و تصفیه‌حساب ظرف پانزده روز از ارائه صورت بدهکار یا بستانکار مزبور به عمل خواهد آمد.

4- قیمت تمام شده مذکور در بند 3 این ماده از طریق تقسیم هزینه کل عملیات مربوطه به ناحیه بر ‌اساس متر‌مکعب طبق روش صحیح محاسباتى معمول به صنعت نفت تعیین خواهد گردید.

ماده 27- 1- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط از گاز طبیعى که تولید می‌نماید در حدودی که دستگاه مختلط بعد از تأمین مصرف عملیات مقرر در این عملیات موجود داشته باشد هر مقدار که براى تأمین مصرف داخلى ایران مورد احتیاج طرف اول باشد بدون هیچ‌گونه پرداختى غیر از آنچه در همین ماده مقرر است به طرف مزبور تحویل خواهد نمود. مصرف داخلى گاز در ایران شامل احتیاجات مربوط به تهیه مشتقات در ایران نیز خواهد بود اعم از این که مشتقات مزبور مصرف داخلى داشته یا براى صادرات باشد.

2- شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط بعد از تأمین احتیاجات مشروح در بند 1 این ماده هر مقدار از گاز که براى تأمین تعهدات طرفین اول و دوم که ممکن است در مقابل خریداران بر عهده گرفته باشند لازم باشد به طرفین مزبور تحویل خواهد نمود مقادیر قابل تحویل به هر‌یک از طرفین طبق شرایط مقرر در ماده 22 تعیین خواهد گردید.

3- هرگاه بعداز تأمین احتیاجات مشروحه در بند 1 و 2 این ماده مقادیر اضافى از گاز طبیعى موجود باشد شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط می‌تواند از آن به منظور انجام تعهدات صادراتى خود استفاده نماید.

4- در مورد گاز طبیعى که توأماً با نفت خام تولید می‌شود محل تحویل به طرف اول در دستگاه جدا‌کننده نفت از گاز در میدان نفت خواهد بود و در موارد دیگر محل تحویل محلى خواهد بود در میدان گاز و یا در مجاورت آن به نحوى که شرکت ایران پان‌آمریکن تعیین کند.

5- در مواردی که گاز طبیعى به طرف اول تحویل شده و یا خواهد شد گازى باشد که در نتیجه تولید نفت خام به دست آید مقررات زیر مجرى خواهد بود:

الف- چنانچه براى تحویل گاز طبیعى به طرف اول ایجاد وسایل اضافى ضرورى گردد سرمایه لازم براى چنین عملى به عهده طرف اول خواهد بود ولى گرداندن این وسایل اضافى و همچنین کلیه وسایل تولید و تحویل گاز طبیعى به طرف اول با شرکت ایران پان‌آمریکن خواهد بود.

ب- طرف اول هزینه‌هاى شرکت ایران پان‌آمریکن را در مورد تحویل گاز که هزینه‌هاى گرداندان وسایل مربوطه نیز جزو آن خواهد بود به طرف دوم خواهد پرداخت.

6- در موارد‌ی که گاز طبیعى تحویل به طرف اول از میدانى تولید شده باشد که محصول آن اساساً گاز طبیعى باشد مقررات زیر مجرى خواهد بود:

الف- اگر گاز تولید شده از میدان مزبور منحصراً براى تحویل به طرف اول باشد سرمایه‌ای که براى ایجاد وسایل اضافى به منظور آماده کردن میدان براى بهره‌بردارى و تولید و تحویل گاز پس از ورود به مرحله تولید لزوم پیدا کند به عهده طرف اول خواهد بود. گرداندن تمام این گونه وسایل اضافى و همچنین کلیه وسایل تولید و تحویل گاز طبیعى به طرف اول با شرکت ایران پان‌آمریکن خواهد بود.

طرف اول هزینه‌هایى را که شرکت ایران پان‌آمریکن براى تولید سهم طرف دوم از گاز طبیعى و تحویل آن به طرف اول متحمّل شده به انضمام نصف هزینه‌هاى گرداندن تمام دستگاه‌هاى مربوط به تولید و تحویل سهم طرف دوم به طرف دوم خواهد پرداخت.

ب- اگر شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل دستگاه مختلط) و یا طرف دوم نیز از گاز طبیعى یک چنین میدانى استفاده کنند کلیه هزینه جارى بین استفاده‌کنندگان از گاز به نسبت استفاده هر‌یک تقسیم خواهد شد.

ماده 28- 1- طرفین اول و دوم تقبل می‌نماید که هر‌ یک نصف وجوهى را که دستگاه مختلط براى عملیات خود از طریق شرکت ایران پان‌آمریکن لازم دارد تأمین نمایند.

2- شرکت پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط از نفت تولید شده از ناحیه عملیات آنچه را که براى فروش در بازارهاى جهانى صادر مى‌کند بارز‌هایى که براى طرفین اول ودوم قابل قبول بوده و به وسیله بانک ملّى ایران اعلان شده باشد خواهد فروخت همچنین این قبیل فروش‌ها ممکن است بارزى که فقط مورد قبول یکى از طرفین باشد انجام گردد مشروط بر این که طرف مزبور متعهد شود که سهم طرف دیگر را بارزى که مورد قبول او باشد پرداخت کند.

ماده 29- 1- پرداخت مالیات بر درآمد طبق مقررات این قرارداد و هر مبلغ دیگرى که مشمول مقررات ماده 30 باشد به دلار آمریکا یا به لیره انگلیسى یا به هر ارز دیگرى که مورد قبول بانک ملّى ایران باشد انجام خواهد گرفت هر‌گونه پرداخت دیگر به طرف اول یا به دولت ایران و نیز هر‌گونه پرداخت اول به شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل دستگاه مختلط یا به طرف دوم به پول رایج ایران به عمل خواهد آمد .

2- دفاتر اصلى و محاسبات شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل) یا طرف دوم به دلار آمریکایى نگاهدارى خواهد شد و به این منظور تبدیل پول ایران به دلار آمریکایى ودلار آمریکایى به پول ایران به نرخ معدل واقعى ماهیانه‌اى تسعیر خواهد شد که به آن نرخ پول ایران توسط شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم در ماده مزبور در مقابل دلار آمریکایى خریدارى شده است و هر‌گاه این گونه خرید ظرف ماه مزبور به عمل نیامده باشد نرخ خرید نزدیک‌ترین ماه‌هاى پیش مأخذ تسعیر خواهد بود. درآخر هر دوره سالیانه مابه‌التفاوت حاصله از تغییرات نرخ ارز در دفاتر شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل) یا در دفاتر طرف دوم بر‌حسب مورد به مخارج عملیات شرکت پان‌آمریکن (عامل) یا طرف دوم اضافه یا کسر خواهد شد.

3- دولت ایران وسایلى فراهم خواهد کرد که شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم مطمئناً بتوانند پول ایران را در مقابل دلار آمریکایى بدون تبعیض و به نرخ تسعیر بانک که در روز معین براى مشتریان پول ایران در مقابل دلار آمریکایى به طور عموم در دسترس باشد خریدارى نمایند چنانچه در هر موقع چندین نرخ تسعیر بانکى موجود باشد نرخى که بیش‌ترین مبلغ پول ایران را به دست می‌دهد ملاک عمل قرار خواهد گرفت کلیه بهاى گواهى‌نامه ارزى حق‌العمل دستمزد و امثال آن جزء نرخ ارز محسوب خواهد شد.

4- شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم ملزم به تبدیل هیچ قسمت از وجوه خود به پول ایران نخواهند بود ولى وجوهى را که براى پرداخت هزینه‌هاى عملیات خود در ایران لازم می‌دانند باید از طریق بانک‌هاى مجاز به پول ایران تبدیل کنند.

5- در مدت این قرارداد و پس از پایان این قرارداد شرکت ایران پان‌آمریکن (عامل) یا طرف دوم ممنوع نخواهد بود از این که هر‌گونه وجوه یا دارایى را آزادانه در خارج از ایران داشته باشند یا آن را نقل و انتقال دهند ولو آن که این وجوه یا دارایى از عملیات آنها در ایران به دست آمده باشد وهمچنین ممنوع نخواهند بود از این که حساب‌هایى بارز خارجى در بانک ملّى ایران داشته باشند و وجوه موجود در بستانکار حساب‌هاى خود را تاحدودى که وجوه و دارایی‌هاى مزبور به وسیله شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل یا به وسیله طرف دوم طبق مقررات این قرارداد به ایران وارد شده و یا از عملیات آنها حاصل شده باشد آزادانه نگاه داشته یا منتقل و صادر نمایند.

6- هزینه‌ها و عایداتی که بارزى غیر از دلار آمریکایى یا پول ایران باشد به دلار آمریکایى تسعیر خواهد شد در مورد ارزهایى که نرخى در ایران براى آن اعلان نشده باشد نرخ تسعیر عبارت خواهد بود از معدل ریاضى متوسط نرخ‌هاى روزانه خرید‌وفروش دلار آمریکایى نسبت بارز مزبور طى ماه مورد بحث در مورد ارزهایى که نرخ آن رد ایران اعلان شده باشد ابتدا آن را به ریال تبدیل وسپس به مأخذ معدل ماهیانه نرخ تسعیر تجارتى بانکى به شرحی که در این ماده مقرر است به دلار آمریکایى تبدیل خواهد نمود.

7- الف- از نظر این قرارداد وبراى تعیین درآمد ناویژه حاصله در ایران از نقطه‌نظر مالیات بردرآمد دولت ایران چنانچه بهاى اعلان شده بارزى غیر از دلار آمریکایى باشد تسعیر آن به دلار آمریکایى براساس ارزش برابرى روز که طبق مقررات اساس‌نامه صندوق بین‌المللى پول تعیین شده باشد خواهد بود در صورتی که ارزش برابرى مزبور تعیین نشده باشد طرف اول وطرف دوم سعى خواهند کرد که در خصوص تعیین اساس قابل قبولى براى تسعیر مزبور توافق حاصل نمایند در صورت عدم حصول توافق تسعیر مزبور براساس متوسط نرخ‌هاى خرید وفروش ارز بین دلار آمریکایى و ارز مورد بحث در پایان روز کار ادارى مربوطه در نیویورک طبق گواهى بانک ملّى ایران به عمل خواهد آمد.

+++

ب- هرگاه روزى نرخ خرید و فروش ارز در نیویورک معین نگردد نرخی که به جاى متوسط نرخ خرید و فروش ارز در نیویورک باید ملاک عمل قرار گیرد عبارت خواهد بود از متوسط آخرین نرخ‌هاى قبلى ارز مورد بحث در نیویورک که به وسیله بانک ملّى ایران گواهى شده باشد در صورتی که ارز خارجى مورد بحث در نیویورک نرخ‌بندى نشده باشد نرخی که باید براى منظور‌هاى مذکور در فوق به جاى متوسط نرخ‌هاى خرید‌وفروش ارز در نیویورک به کار رود عبارت از نرخى خواهد بود که اتحادیه بانک‌هاى سویس زوریخ با توجه به معاملات با آن ارز و مناسب تشخیص دهد.

8- دولت ایران اطمینان می‌دهد که بعد از خاتمه این قرارداد وجوهی که به پول ایران در اختیار شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان عامل یا در اختیار طرف دوم مى‌باشد تا آنجا که وجوه مزبور طبق این قرارداد به ایران وارد شده یا از عملیاتی که به موجب این قرارداد بر عهده دارند حاصل شده باشد به درخواست آنان و بدون هیچ‌گونه تبعیض به نرخ بانکى که به طور عموم مورد دسترس خریداران دلار آمریکایى باشد به دلار آمریکایى قابل تبدیل خواهد بود.

9- مدیران و کارکنان غیر‌ایرانى شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم و خانواده‌هاى آنها ممنوع نخواهند بود از این که وجوه یا دارایى را که در خارج از ایران دارند آزادنه نگاه داشته یا انتقال دهند و مى‌توانند هر قسمت از این وجوه را که براى حوائج آنها ولى نه به منظور سفته‌بازى ضرورى باشد به ایران انتقال دهند این قبیل اشخاص مجاز نخواهند بود که در ایران معاملات ارزى از هر قبیل به غیر از طریق بانک‌هاى مجاز یا طریق دیگر که دولت تصویب کند انجام دهند.

10- مدیران یا کارمندان غیر‌ایرانى شرکت ایران پان‌آمریکن یا طرف دوم در خاتمه خدمت خود در ایران که ایران را ترک می‌نمایند حق خواهند داشت مبلغى که از پنجاه درصد حقوق 24 ماه اخیر خدمت آنها متجاوز نباشد بارز کشور محل اقامت عادى خود آزادانه از ایران خارج کنند.

ماده 30- 1- طرف دوم قبل از انقضاى مدت سى روز از تاریخ اجرا مبلغ بیست وپنج میلیون دلار آمریکایى به عنوان پذیره به طرف اول خواهد پرداخت مبلغ مزبور در یکى از بانک‌هاى نیویورک به حساب طرف اول گذاشته خواهد شد شماره حساب مزبور و نام آدرس بانک مذکور به وسیله طرف اول حداقل ده روز جلو‌تر از تاریخى که پرداخت آن باید انجام گیرد کتباً به طرف دوم اخطار خواهد شد.

2- طرف دوم با رعایت مقررات بند 3 زیر طى دوازده سال اول از تاریخ اجرا حداقل مبلغ 82 میلیون دلار آمریکایى براى عملیاتى که به موجب این قرارداد متعهد گردیده است مستقیماً و یا از طریق عاملیت شرکت ایران امریکن خرج خواهد کرد از حداقل مزبور مقدارى که براى هر‌یک از دوازده سال باید خرج شود طبق جدول زیر خواهد بود.

دوره سالیانه اول و هر یک از دوره‌هاى سالیانه بعدى

تا خاتمه سال چهارم 8500000 دلار

دوره سالیانه پنجم و هر یک از دوره‌هاى بعدى

تا خاتمه سال دوازدهم 6000000 دلار

3- ظرف شصت روز بعد از خاتمه سال چهارم میزان کل مخارجى که طرف دوم در عملیات خود ضمن چهار سال گذشته به مصرف رسانیده است معین خواهد گردید.

الف- چنانچه مخارج مزبور از میزانى که براى خرج در دوره مورد بحث معین گردیده بود کمتر باشد تفاوت آن به مبلغى که براى مخارج هشت سال آینده تعیین گردیده است اضافه خواهد شد.

ب- چنانچه مخارج مزبور از میزانى که براى خرج در دوره مورد بحث معین گردیده بود بیشتر باشد اضافه آن از مبلغى که براى مخارج هشت سال آینده تعیین گردیده است کم خواهد شد.

ج- در صورتی که به علت پیش آمد فرس‌ماژر به نحو مقرر در این قرارداد اجراى عملیات طرف دوم غیر‌ممکن گردد یا به علت مزبور اجراى آن عملیات در یک یا چند سال به مانعى برخورد یا به تأخیر افتد این امر تأثیرى در میزان تقسیم مخارجى که به شرح جدول مندرج در بند 2 این ماده مقرر است نخواهد داشت مشروط بر این که طرف دوم بعد از رفع پیش‌آمد مزبور کلیه تعهداتى که به موجب بند 2 فوق بر عهده دارد قبل از انقضاى سال دوازدهم از تاریخ اجرا یا در صورتی که قرارداد به علت پیش آمد فرس‌ماژور تمدید شده باشد قبل از انقضاى مدت اضافى مذکور انجام داده باشد.

4- در طول مدت چهار سال اول عملیات اکتشافى تحت هیچ عنوانى به جز در موارد فرس‌ماژر به نحو مقرر در این قرارداد موقوف یا تعطیل نخواهد شد لیکن در انقضاى مدت مزبور و نیز در انقضاى هر‌یک از هشت سال بعدى در صورتی که طرف دوم ملاحظه نماید که شرایط زیرزمینى ناحیه طورى است که کشف نفت به میزان تجارتى براى او غیر‌مقدور به نظر می‌رسد مى‌تواند از ادامه دادن به عملیات اکتشافى خوددارى نماید و در این صورت باید قصد خود را به طرف اول اعلام نموده از حقوق خود نسبت به ناحیه عملیات صرف‌نظر کند لیکن باید ثابت نماید که کلیه امور اکتشافى الى تاریخ اعلام مزبور طبق برنامه به موقع اجرا گذارده شده و کلیه مبالغى که براى خرج کردن در دوره مقدم بر اعلام مزبور در نظر گرفته شده بود به التمام خرج شده است هرگاه  مقدارى از مبالغ مزبور خرج نشده باشد طرف دوم باید نصف مقدار خرج نشده مزبور را به طرف اول بپردازد.

5- در صورتی که در انقضاى سال دوازدهم نفت کشف شده لیکن حداقل مبلغى که به موجب بند 2 این ماده مقرر است کلاً به مصرف نرسیده باشد طرف دوم ملزم خواهد بود که نصف مقدار خرج نشده را به طرف اول بپردازد.

6- پس از کشف نفت در ناحیه عملیات به میزان تجارتى طرف دوم می‌تواند اقلاً شصت روز پیش از شروع هر دوره سالیانه به طرف اعلام کند که قصد دارد به جاى اجراى تمام یا قسمتى از بقیه تعهدات مخارج مشروح در بند دوم این ماده مبلغ معینى به حساب دستگاه مختلط براى عملیاتى غیر از اکتشاف خرج کند مخارجى که به این شرح به عمل آید به منزله مخارجى خواهد بود که در اجراى مقررات بند 2 این ماده به عمل آمده باشد و در این صورت از تعهدات طرف اول براى پرداخت هزینه عملیات دستگاه مختلط به میزان نصف مخارج مزبور کسر خواهد شد.

7- هرگاه کلیه تعهدات مربوط به مخارج به شرح مقرر در بند 2 این ماده انجام گردیده اما قسمتى از مخارج به نحو مقرر در بند 6 براى عملیاتى غیر از امور اکتشافى به مصرف رسیده باشد و بعداً به نظر طرف دوم براى امور اکتشافى مخارج اضافى لازم شود شرکت ایران پان‌آمریکن می‌تواند به عنوان عامل دستگاه مختلط تا حدود درآمدى که تا آن موقع از تولید به دست آورده مخارج اضافى مزبور را تأمین نماید.

8- طرف دوم ظرف مدت باقى قرارداد که آغاز آن از سال سیزدهم از تاریخ اجرا خواهد بود براى سال سیزدهم و هر یک از سال‌هاى متعاقب آن حق‌الارضى که مبلغ آن در ستون الف زیر معین گردیده به نسبت نواحى باقی‌مانده عملیات به طرف اول خواهد پرداخت:

ستون الف کل

تاریخ حق‌الارض

پرداخت براى هرکیلو‌متر‌مربع

در سال سیزدهم و هر یک از سال‌هاى بعدى تا خاتمه سال هفدهم 400 دلار

در سال هیجدهم و هر یک از سال‌هاى بعدى تا خاتمه سال بیست ودوم 480 دلار

در سال بیست وسوم و هر یک از سال‌هاى بعدى 600 دلار

مقررات مربوط به احتساب حق‌الارض جزو هزینه‌هاى عملیات و مواردى که حق‌الارض به عنوان پرداخت مشخص تلقی خواهد شد به شرحى است که در بند الف ماده 9 قانون نفت معین گردیده است‏.

ماده 13-1- طرفین اول ودوم ملزم خواهند بود که نسبت به سود ویژه حاصله از عملیات مقرر در این قرارداد طبق مقررات قانون مالیات بر درآمد وقت مالیات بپردازند مشروط بر این که:

الف- نرخ مالیات بر درآمدى که به موجب آن هر یک از طرفین باید مالیات خود را بپردازند از نرخ پنجاه درصد که به موجب قانون مالیات بر درآمد مورخ 1335 مقرر شده تجاوز ننماید.

ب- مقرراتى که براى تعیین ویژه هر‌یک از طرفین مجرى می‌گیرد نامساعد‌تر از آنچه به موجب ماده 35 قانون مالیات بر درآمد 1328 و تأیید آن ماده 36 قانون مالیات بردرآمد 1335 تصریح گردیده است نباشد.

2- شرکت ایران پان‌آمریکن که صرفاً به عنوان عامل غیر‌انتفاعى طبق مقررات این قرارداد عمل می‌کند مشمول مالیات نخواهد بود و همچنین ارتباطى بین طرفین قرارداد به عنوان دستگاه مختلط ایجاد گردیده مشمول تعهدات مالیات نخواهد بود.

3- بدهى مالیاتى هر‌یک از طرفین بر اساس سود ویژه حاصله از عملیات مقررات در این قرارداد تعیین و برطبق روش حساب معمول صنعت نفت احتساب خواهد گردید از میزان بدهى مالیاتى که به این ترتیب تعیین می‌گردد هر‌گونه مبلغى که طرف مزبور به موجب این قرارداد و برطبق قانون و مقررات قوانین مالیات بر درآمد وقت (یا رعایت مقررات بند 1 این ماده) حق داشته باشد به بستانکار خود محسوب نماید و یا مبلغى که حق داشته باشد از بدهى مالیاتى خود کسر کند کسر خواهد شد.

4- درآمد ناویژه هر‌ یک از طرفین در هر دوره مالیاتى معادل مبلغ فوق خواهد بود.

الف- ارزش سهم وى از نفتى که شرکت ایران پان‌آمریکن به عنوان دستگاه مختلط به منظور مصرف داخلى به طرف اول تحویل گردیده باشد ارز مزبور بر اساس بهایى که طبق مبلغ این قرارداد تعیین می‌گردد احتساب خواهد شد و نیز در صورتى که پرداختى به سوى ماده 27 بابت گاز طبیعى به عمل آمده جزو درآمد نا‌ویژه منظور خواهد کرد.

ب- ارزش پنجاه درصد از کلیه موادى که به طریق غیراز طریق فوق فروخته یا صادر شده یا منتقل شده باشند (به جز آن که در هوا سوخته و به هوا رفته یا به طریقى که خارج از اختیار شرکت ایران پان

+++

آمریکن بوده ضایع گردیده یا در جریان عملیات به مصرف رسیده باشد) که براساس بهاى اعلان شده که در روز فروش یا صدور یا انتقال منتشر گردیده منهاى تخفیفات مقرر در بند 2 ماده 25 محسوب خواهد شد.

5- هر‌یک از طرفین ضمن تعیین درآمد ویژه خود می‌تواند آن قسمت از مخارج هزینه‌ها و پرداخت‌ها را که براى اجراى عملیات مقرر در این قرارداد خواه خود‌خواه به وسیله عاملیت شرکت ایران پان‌آمریکن براى اجراى عملیات مقرر در این قرارداد متحمّل شده به شرح زیر از سهم درآمد نا‌ویژه کسر کند مشروط بر این که هزینه‌هاى مزبور مستند به اسناد یا اقلام وارده در دفاتر باشد.

الف- فقط در مورد طرف دوم طى هر‌یک از ده سال متعاقب تاریخ شروع بهره‌بردارى تجارتى مبلغى معادل ده در کل پذیره 25 میلیون دلار که تحت مقررات 30 این قرارداد باید به طرف اول پرداخت شود.

ب- به منظور داشتن پرداخت حق‌الارض در ماده 30 در جزء هزینه‌ها طبق اصولى که در بند الف ماده 9 قانون نفت مقرر گردیده است خواهد بود

ج- هر‌یک از طرفین از کلیه مخارج هزینه‌هایی که شرکت ایران پان امریکن عامل انجام داده باشد مشروط بر آن که مخارج و هزینه‌هاى مزبور الزاماً و منحصراً با اجراى عملیات مقرر در این قرارداد بستگى داشته باشد هزینه‌هاى تولیدى و تأسیساتى وتشکیلاتى نیز حقوق اجاره بها و یا پرداخت‌هاى دیگرى که در استفاده هر‌گونه از اموال تأدیه شده و همچنین مخارج حفارى چاه‌هایى که استحصال نفت آنها به میزان تجارتى نبوده است اجناس و خدمات و مخارجى که براى نقشه‌برداری‌هاى زمینى و هوایى و دریایى و مخارج مربوط به حفر و تنقیه و عمیق و یا تکمیل چاه‌ها یا آماده کردن آنها جزو مخارج و هزینه‌هاى مربوطه به حساب سرمایه گذارده شده و مبلغ استهلاک درباره آنها منظور شده باشد.

د- مبلغ معقولى در هرسال براى استهلاک فرسودگى و متروک شدن و تمام شدن و تهى شدن به منظور استهلاک هزینه‌هاى سرمایه‌اى توسط شرکت ایران پان‌آمریکن در مورد عملیاتش در ایران

ه- قسمتى از ضررهاى جبران نشده و عملیات که در دوره‌هاى مالیاتى قبلى که از طرفین وارد آمده و به حساب بعد منتقل گردیده است مشروط بر آن که انتقال این حساب‌ها از سالى به سالى از 10 سال از دوره مالیاتى که این ضررها در آن دوره ایجاد گردیده است نباشد.

و- سهم هر‌یک از طرفین از زیان‌هاى متحمله در مورد انجام عملیات در ایران مشروط بر آن که به وسیله بیمه یا به نحو دیگرى جبران نشده باشد این خسارات شامل مطالبات غیر‌قابل‌ وصول و زیان‌هاى ناشیه از دعاوى خسارت مربوط به عملیات انجام شده در ایران و زیان ناشی از خسارات وارده به ذخایر تجارتى یا هر‌گونه دارایى که براى عملیات مزبور در ایران استعمال شود یا انهدام یا از دست دادن آنها خواهد بود.

ماده 32 -1- به استثناى مواد زیر:

الف- مالیات بردرآمد که طبق مقررات این قرارداد باید به دولت ایران پرداخت شود.

ب- حقوق گمرکى به نحو مقرر در ماده 33.

ج- پرداخت‌هاى مقرر به طرف اول طبق این قرارداد.

د- پرداخت‌هایى که بابت مالیات طبق قانون مالیات بر درآمد بر حقوق کارمندان تعلق مى‌گیرد و همچنین پرداخت‌هایى که باید از مقاطعه‌کاران و عاملین بابت کار‌هایى که در ایران انجام می‌دهند کسر شود.

ه- عوارض و حقوق معوّق و خالى از تبعیضى که به مقامات دولتى در مقابل خدمات درخواست شده و یا خدماتى که به طور عموم براى عامه انجام مى‌شود از قبیل باج راه حق آب و عوارض بهداشت و عوارض فاضلاب پرداخته شود. و- مالیات و حقوق خالى از تبعیضى که شامل عموم است از قبیل حق تمبر اسناد و حق‌الثبت امور حقوقى و بازرگانى و حق‌الثبت اختراعات و تألیفات. طرف دوم و شرکت ایران پان‌آمریکن (در مواردى که مربوط به او باشد) از مطالبه هر‌گونه پرداختى به طرف اول یا به مقامات دولتى ایران (اعم از مرکزى و محلى) معاف خواهند بود و بر سود سهام پرداختى طرفین اول یا دوم بابت درآمد حاصله از عملیات مقرر در این قرارداد هیچ‌گونه مالیاتى تعلق نخواهد گرفت.

ماده 33 -کلیه ماشین‌آلات- وسایل وسایط نقلیه آبى- دستگاه‌ها- افزار- ادوات- قطعات یدکى- مصالح- الوار- مواد شیمیایى- موارد ضرورى براى اختلاط و امتزاج وسایل خودرو و سایر وسایط نقلیه هواپیما هر نوع مصالح ساختمانى آلات فولادى اشیا و اثاثیه و لوازم ادارى حوائج کشتى مواد خوار‌بار البسه و لوازم استحفاظى دستگاه‌هاى تعلیماتى محصولات نفتى که در ایران به دست نیاید و کلیه اجناس دیگرى که منحصراً از لحاظ صرفه‌جویى و حسن جریان عملیات و وظایف طرف دوم یا شرکت پان‌آمریکن عامل ضرورى باشد بدون پروانه ورودى و با معاف از هر‌گونه حقوق گمرکى و عوارض شهردارى و سایر مالیات‌ها یا پرداخت‌هاى دیگر به ایران وارد خواهد شد. مواد فوق شامل حوائج طبى و جراحى و لوازم بیمارستان و محصولات طبى و دارو و اسباب طبى و اثاثیه و ادواتى که در تأسیس و گرداندن بیمارستان و داروخانه ضرورى باشد نیز خواهد بود.

2- طرف دوم و شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) با اطلاع طرف اول حق خواهند داشت در هر موقع که مایل باشند اشیایى را که به وسیله آنها وارد شده بدون هیچ‌گونه پروانه و یا معافیت از هر‌گونه حقوق و مالیات و یا پرداختى مجدداً صادر نمایند.

3- طرف دوم و شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) نیز حق خواهند داشت با تصویب طرف اول که بدون جهت از تصویب مزبور خود‌دارى نشده و تأخیر در آن رخ نخواهد داد اشیای مذکوری که وارد کرده‌اند در ایران به فروش برسانند در این صورت مسئولیت پرداخت حقوق مربوطه و همچنین انجام تشریفات لازمه طبق مقررات جارى و تهیه اسناد ترخیص براى طرف دوم یا شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) به عهده خریدار خواهد بود.

4- اجناسى که براى استفاده و مصرف مدیران و کارکنان طرف دوم و شرکت ایران پان‌آمریکن و وابستگان تحت تکفّل مدیران و کارکنان مزبور مناسب تشخیص گردد بدون لزوم هیچ‌گونه پروانه ورودى و با معافیت از مقررات هر نوع انحصار دولتى ولى با پرداخت حقوق گمرکى و سایر مالیات‌هایى که در موقع ورود معمولا به آن تعلّق مى‌گیرد وارد خواهد شد. این قبیل اجناس قابل فروش نخواهد بود مگر به مدیران و کارکنان و مکفولین مذکور آن هم منحصراً براى استفاده و مصرف آنها.

5- بدون آن که در کلیات حقوق فوق‌الذکر محدودیتى حاصل شود طرف دوم یا شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) در تحصیل لوازم و حوائج خود باید نسبت به اشیایى که در ایران ساخته و مهیا مى‌شود رجحان قائل شوند با این قید که اشیای مذکور با مقایسه با اشیای مشابه خارجى با همان شرایط مساعد از لحاظ نوع جنس و قیمت و سهل‌الحصول بودن آن در موقع لزوم به مقادیر مورد نیاز و قابل مصرف بودن آن در مواردى که براى آن منظور شده در ایران به دست بیاید. در مقایسه قیمت اشیای وارداتى مزبور قابل پرداخت باشد باید ملحوظ گردد.

6- کلیه واردات و صادرات مذکور در این قرارداد مشمول تنظیم اسناد و تشریفات گمرکى بوده که این تکالیف از آنچه معقولاً مجرى است سنگین‌تر نخواهد بود (ولى مشمول پرداخت‌هایى که به موجب مقررات مربوطه این قرارداد از آن معاف گردیده نمى باشد) این قبیل تشریفات و تنظیم اسناد به طور ساده و سریع انجام خواهد شد و به این منظور بین شرکت‌هاى مربوطه و مقامات گمرکى ممکن است عنداللزوم ترتیبات مقتضى داده شود.

ماده 34- 1- مدت این قرارداد براى هر ‌یک از نواحى مقرره در ماده سه که منابع قابل بهره‌بردارى به میزان تجارتى در آن کشف شده باشد 25 سال از تاریخ شروع به بهره‌بردارى تجارتى در ناحیه مربوطه خواهد بود.

2- از لحاظ مقررات این ماده تاریخ شروع بهره‌بردارى تجارتى تاریخى خواهد بود که صد هزار متر‌مکعب از مواد نفتى تولید شده از ناحیه مربوطه فروش و تحویل شده باشد.

3- قبل از پایان 23 سال طرف دوم مى‌تواند قصد خود را دایر به تمدید این قرارداد به طرف اول اطلاع دهد در این صورت تمدید مدت 5 سال از پایان سال بیست و پنجم به خودى خود و بر طبق مواد این قرارداد عملى خواهد گردید.

4- دو تمدید اضافى پنج‌ساله نیز یکى از خاتمه سال سى‌ام و دیگرى از خاتمه سال سى و پنجم مجاز خواهد بود و طرف دوم در هر مورد دو سال قبل از پایان مدت جارى باید قصد خود را مبنى بر تمدید به طرف اول اطلاع دهد.

5- در مورد دو تمدید مشروحه در بند مقررات زیر رعابت خواهد شد:

هر‌گاه وقتى تقاضاى تمدید به وسیله طرف دوم به عمل مى‌آید شرکت‌هاى نفتى خارجى دیگرى که با طرف اول به منظور فعالیت‌هاى مشابهى مشارکت نموده‌اند وتا آن تاریخ از تولید نتایجى معادل یا بهتر از آنچه توسط شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل دستگاه مختلط) حاصل گردیده به دست آورده باشند قراردادهایى متعقد کرده باشند که شرایط آن روی هم رفته براى ایران از شرایط این قرارداد مساعدتر باشد کلیه شرایط آن رویهم رفته براى ایران از شرایط این قرارداد مساعد‌تر باشد کلیه شرایط قراردادهاى مذکور شامل مدت تمدید مورد تقاضاى طرف دوم نیز خواهد بود.

ماده 35- 1- شرکت ایران پان‌آمریکن در خاتمه مدت یا انقضاى این قرارداد منحل گردیده اموال منقول دستگاه مختلط به فروش خواهد رسید و درآمد آن بین طرفین به نسبت مساوى تقسیم خواهد شد.

2- کلیه تأسیسات و اراضى بدون هیچ‌گونه پرداخت به طرف اول انتقال خواهد یافت.

ماده 36-1- طرف دوم می‌تواند در هر موقع که مقتضى بداند تمام یا قسمتى از منافع خود را در حقوق وتعهداتى که به موجب این قرارداد مقرر است به اشخاص زیر منتقل نماید:

+++

الف- شرکت یا شرکت‌هایى که طرف دوم تحت کنترل آنها باشد

ب- شرکت یا شرکت‌هایى که تحت کنترل طرف دوم باشند

ج- شرکت یا شرکت‌هایى که تحت کنترل شرکت یا شرکت‌هاى مشروحه در دو قسمت الف وب فوق باشند

از لحاظ مقررات این بند مقصود از کنترل یک شرکت عبارت است از مالکیت مستقیم یا غیر‌مستقیم کلیه سهام آن شرکت. و منتقل‌الیه باید شرکتى باشد که وضع آن با شرایط مذکور در ماده 4 قانون نفت مطابقت نماید ضمناً موافقت شد که طرف دوم قبل از آغاز عملیات مشروحه در این قرارداد کلیه منافع و حقوق و تعهداتى را که به موجب این قرارداد به شرکت تابعه خود به نام شرکت پان‌آمریکن انتر‌ناشنال اویل کمپانى که مالکیت کلیه سهام آن با طرف دوم است انتقال دهد بدون آن که هیچ‌گونه خلل وخدشه‌اى به تعهدات طرف دوم ناشى از این قرارداد وارد آورد.

2- هر‌گونه انتقالى توسط طرف دوم به جز آنچه که طبق بند 1 فوق اجازه داده شده است محتاج به کسب موافقت کتبى و قبلى طرف اول خواهد بود و طرف مزبور باید قبل از ابراز موافقت تأیید هیئت وزرا و تصویب قوه مقننه را نیز تحصیل نماید.

ماده 37- 1- در مواردى که به حکم قوه قهریه (فرس‌ماژور) مانعى پیش آید که به طور معقول از حیطه اختیارات طرف دوم یا شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) خارج بوده اجراى تعهدات یا اعمال حقوق مقرر در این قرارداد را غیر‌ممکن یا موقوف گرداند و یا تأخیرى در آن ایجاد کند:

الف- عدم انجام یا تأخیر طرف دوم یا شرکت ایران پان‌آمریکن (به عنوان عامل) در اجراى تعهدات مزبور به عنوان تخلف از اجراى این قرارداد تلقی نخواهد شد.

ب- مدتی که تأحیر در اجرا و اعمال حقوق و تعهدات مزبور طول کشیده باشد به مدتى که طبق قرارداد مقرر است اضافه خواهد شد

ج- هر‌گاه ادامه مدت قوه قهریه کمتر از یک سال نباشد این قرارداد به خودى خود براى دوره‌اى مساوى با مدت مزبور تمدید خواهد شد و این امر در حقوقى که به موجب قراراد براى تمدیدهاى اضافى در نظر گرفته شده است خدشه‌اى وارد نخواهد ساخت.

2- منظور از قوه قهریه (فرس ماژور) در این قراداد همان است که در عرف حقوق بین‌المللى تعریف شده است

ماده 38-1- طرف‌هاى قرارداد متعهد مى‌شوند که شرایط و مقررات این قرارداد را بر طبق اصول حسن‌نیت و صمیمیت متقابل اجرا نموده و هم عبارات و هم روح شرایط و مقررات مزبور را رعایت کنند.

2- تأیید این قرارداد طبق ماده 2 قانون نفت از طرف هیئت وزیران به منزله قبول تعهداتى است که طبق مقررات این قرارداد بر عهده دولت گذارده شده است منجمله تعهدات مربوط به اقداماتى که باید از طرف دولت انجام شود و یا موافقت‌هایى که باید از طرف دولت به عمل آید.

3- هیچ‌گونه اقدام قانون‌گذارى یا ادارى اعم از عمومى و خصوصى یا عمل دیگر از هر قبیل از طرف دولت و یا مقامات دولتى در ایران (اعم از مرکزى و محلى) یا از طرف اول این قرارداد الغا نخواهد نمود و در مقررات آن اصلاح یا تغییرى به عمل نخواهد آورد و مانع و مخل حسن اجراى مقررات آن نخواهد شد الغا یا اصلاح یا تغییر مزبور فقط در صورت توافق طرفین ممکن خواهد بود.

4- هرگاه وظایف طرف اول به دیگرى که تحت اختیار دولت ایران یا مسؤل در مقابل دولت ایران باشد منتقل شود منتقل‌الیه مزبور تمام تعهداتى را که طرف اول به موجب این قرارداد دارد به عهده خواهد گرفت. هرگاه طرف اول از میان برود و وظایف آن به دیگرى که تحت اختیار دولت ایران یا مسؤل در مقابل دولت ایران باشد محول نگردد تمام تعهداتى که طرف اول به موجب این قرارداد دارد تعهدات مستقیم دولت ایران خواهد شد.

5- وزارت دارایى می‌تواند از طرف دولت ایران هر‌گونه اقدامى به عمل آورد یا هر‌گونه موافقتى بنماید که در مورد این قرارداد یا براى تأمین اجراى آن به طرز بهتر لازم یا مقتضى باشد هر اقدامى که به این نحو انجام یا موافقتى که بدین طریق به عمل آمده باشد براى دولت الزام‌آور خواهد بود کلیه مقامات ایرانى بایستى از کلیه دستورهاى وزارت دارایى مربوط به اجراى این قرارداد متابعت نمایند و مقامات مذکور در اجراى این امر دارى اختیارات تام خواهند بود هر‌گاه وزارت دارایى به عللى از اختیاراتى که به موجب مقررات این ماده به آن وزارتخانه داده شده است استفاده ننماید وزارتخانه یا اداره دارایى واگذار خواهد نمود.

ماده 39- هرگاه اختلافى مربوط به اجرا یا تفسیر این قرارداد پیش آید طرفین می‌توانند موافقت کنند که موضوع به یک هیئت سازش مختلط مرکب از چهار عضو مراجعه شود که هر‌یک از طرفین دو نفر آن را تعیین خواهند نمود وظیفه آنها کوشش در حل موضوع به طریق دوستانه خواهد بود هیئت سازش پس از استماع اظهارات نمایندگان طرفین رأى خود را در ظرف سه ماه از تاریخ ارجاع شکایت به هیئت صادر خواهد کرد رأى مزبور در صورتى الزام‌آور خواهد بود که به اتفاق صادر شده باشد.

2- هرگاه طرفین نسبت به ارجاع اختلاف به کمیسیون سازش توافق ننمایند و یا اختلاف بعد از ارجاع به کمیسیون مزبور حل نشده باشد طریق حل آن منحصراً ارجاع به داورى طبق مقررات ماده 41 خواهد بود.

ماده 40- 1- هر‌گونه اختلاف مربوط به مسائل فنى و یا محاسباتى ممکن است با توافق طرفین یا به کارشناس واحد یا به هیئتى مرکب از سه کارشناس مراجعه شود دونفر از سه کارشناس مزبور را طرفین انتخاب خواهند کرد (هریک یک نفر) و سومى به تراضى طرفین تعیین خواهد شد. اگر طرفین نتوانند در انتخاب کارشناس واحد یا کارشناس سومى تواضى کنند هر‌یک از طرفین می‌توانند

در موارد فنى به مدیر مؤسسه Eibgenossiche Technische Hochschule of Zurich و در موارد محاسباتى به رئیس Schweizerische Kammer fur Revisionswesen of Zurich مراجعه کنند که کارشناس واحد یا کارشناس سومى را تعیین نماید. چنانچه ظرف یک‌ماه از تاریخ ارجاع امر به داورى طرفین در باب ارجاع اختلاف به کارشناس واحد یا کارشناس‌هایى به شرح مقرر بالا تراضى ننمایند موضوع بایستى طبق ماده 41 بداوى ارجاع شود.

2- طرفین ظرف یک ‌ماه از تاریخ ارجاع امر به داورى کارشناس یا کارشناسان را تعیین خواهند کرد کارشناس سوم در صورتی که به تراضى طرفین انتخاب نشده باشد ظرف مدت دو ماه تعیین خواهد شد تعیین کارشناس واحد در موادی که به تراضى طرفین عملى نشده باشد ظرف مدت سه ماه از تاریخ ارجاع امر به داورى به عمل خواهد آمد.

3- طرفین باید در قرارداد داورى مسائل فنى یا محاسباتى را که مورد رسیدگى قرار می‌گیرد به طرز روشن و صریح توضیح دهند. رأى کارشناس واحد یا سه کارشناس باید ظرف شش‌ماه از تاریخ تعیین کارشناس سوم (هر کدام که مورد پیدا کند) صادر شود. اگر اختلاف به کارشناس مراجعه شود رأى کارشناسان ممکن است به اکثریت آرا صادر شود کارشناس یا کارشناسان باید رأى خود را منحصراً نسبت به مسائل فنى یا محاسباتى صادر کنند و رأى مزبور قاطع و براى طرفین الزام‌آور خواهد بود.

4- اگر ضمن رسیدگى که از طرف کارشناس یا کارشناسان به عمل مى‌آید مسئله‌ای که به نظر کارشناس و یا کارشناسان یا هر‌یک از طرفین جنبه حقوقى داشته باشد (با توجه به این که هر مسئله‌ای که مربوط به تفسیر این قرارداد باشد واجد جنبه حقوقى خواهد بود) پیش آید به طوری که اخذ تصمیم نسبت به موضوع فنى یا محاسباتى مورد بحث مستلزم تعیین تکلیف مسئله حقوقى باشد در آن صورت اگر مسئله مزبور به توافق طرفین حل نشود طرفین یا یکی از آنها خواه ابتکاراً از جانب خود خواه به درخواست کارشناس یا کارشناسان می‌تواند آن را به داورى ارجاع کند.

5- در این موارد به منظور احتساب مدت‌هایى که در این ماده ذکر شد اخطار یکى از طرفین به طرف دیگر دایر به قصد ارجاع مسئله حقوقى به داورى به شرح فوق به انضمام توضیح مسئله حقوقى مزبور در حکم ارجاع امر به داورى از طرف اخطار کننده تلقی خواهد شد.

6- در موردى که مسئله حقوقى ضمن رسیدگى پیش آمده و به داورى ارجاع شود رسیدگى کارشناس یا کارشناسان الزامى متوقف نخواهد شد مگر در صورتی که به نظر کارشناس یا کارشناسان مسئله حقوقى نوعى باشد که قبل از تعیین تکلیف آن ادامه رسیدگى مفید نباشد چنانچه رسیدگى تا تعیین تکلیف مسئله حقوقى معوق بماند به مجرد تعیین تکلیف موضوع طرفین شرح آن را به اطلاع کارشناس یا کارشناسان خواهند رسانید که رسیدگى موضوع فنى محاسباتى مورد بحث را تعقیب نموده هرچه زودتر به مرحله تصمیم نهایى برسانند.

ماده 41- 1- چنانچه طرفین توافق در ارجاع اختلاف به کارشناس یا کارشناسان بر طبق ماده 40 ننمایند و یا چنانچه توافق کرده باشند ولى تعیین کارشناس یا صدور رأی در ظرف مدت معین براى این منظور صورت نگرفته باشد و یا وضعى که در بند 4 از ماده 40 پیش‌بینى شده پیش آمده و یکى از طرفین اقدام براى تعیین تکلیف مسئله حقوقى به عمل آورده باشند هر‌یک از طرفین یک نفر داور تعیین خواهد نمود و دو نفر داور مزبور قبل از شروع داورى داور ثالثى را انتخاب خواهند کرد که سمت رئیس هیئت داورى را خواهد داشت.

چنانچه دونفر داور نتوانند در ظرف چهار ماه از تاریخ ارجاع به داورى نسبت به داور ثالث تراضى کنند و چنانچه طرفین به طرز دیگرى توافق ننمایند داور ثالث به درخواست هر‌یک از طرفین از طرف رئیس دادگاه فدرال سویس تعیین خواهد شد.

2- اگر یکى از طرفین ظرف دو ماه از تاریخ ارجاع امر به داورى داور خود انتخاب ننماید و یا انتخابى را که نموده‌اند به اطلاع طرف دیگر نرساند طرف دیگر

+++

حق خواهد داشت که به رئیس دادگاه فدرال سویس مراجعه و تقاضاى تعیین داور واحد بنماید.

3- اگر به هر دلیلى انتخاب داور واحد یا داور ثالث بر طبق بند (1) به عمل نیاید و طرفین هم کتباً به طرز دیگرى توافق نکرده باشند در آن صورت به درخواست هر ‌یک از طرفین انتخاب مزبور از طرف رئیس یا قاضى هم عرض رئیس عالی‌ترین دادگاه کشورهاى زیر به ترتیبى که ذکر می‌شود به عملى خواهد آمد.

دانمارک- سوئد- برزیل.

4- تعیین داور ثالث یا داور واحد بر طبق بند (1) کاملا بسته به تشخیص کسى خواهد بود که اجازه انتخاب دارد و هیچ یک از طرفین نمی‌توانند نسبت به تشخیص مزبور تردید کنند.

شخصى که به این طریق تعیین می‌شود نباید با ایران و یا ممالک متّحده آمریکا رابطه نزدیکى داشته و یا در خدمت رسمى و یا در تابعیت یکى از آن دو کشور باشد.

5- داور ثالث یا داور واحد (هر کدام که مورد پیدا کند) قبولى خود را به این سمت ظرف سى روز از تاریخ دریافت اعلام تعیین خود اطلاع خواهد داد و در غیر این صورت چنین تلقی خواهد شد که او سمت مزبور را رد کرده است و انتخاب مجدد طبق همان مقررات به عمل خواهد آمد.

6- اگر اختلاف به هیئت داورى ارجاع شود رأى ممکن است به اکثریت صادر شود و طرفین رأى هیئت داورى یا داور واحد (هر کدام که مورد پیدا کند) را با حسن‌نیت اجرا خواهند کرد.

7- محل و تشریفات داورى را طرفین تعیین خواهند کرد چنانچه در این باب توافق شود محل و تشریفات مزبور از طرف کارشناس واحد یا کارشناس ثالث یا داور واحد یا داور ثالث (هر کدام که مورد پیدا کند) تعیین خواهد شد.

8- طرفین طرفین هم نوع تسهیلات (منجمله حق ورود به حوزه عملیات نفتى) را براى کارشناس یا کارشناسان یا هیئت داورى یا داور واحد فراهم خواهند کرد تا هر‌گونه اطلاعاتى را که براى تعیین تکلیف اختلاف لازم باشد به دست آورند.

عدم حضور یا امتناع یکى از طرفین داورى نمی‌تواند مانع یا مخل جریات داورى در یک یا همه مراحل آن بشود.

9- مادام که تصمیم یا رأى داورى صادر نشده توقف عملیات یا فعالیت‌هایى که موضوع داورى از آن ناشى شده است الزامى نیست در صورتی که تصمیم یا رأى داورى دایر بر موجه بودن شکایت باشد ضمن تصمیم با رأى مزبور ممکن است ترتیب مقتضى براى جبران خسارت شاکى مقرر گردد.

10- تعیین مسئولیت پرداخت هزینه داورى کاملاً بسته به تشخیص کارشناس یا کارشناسان یا هیئت داورى یا داور واحد (هر کدام که مورد پیدا کند) خواهد بود.

11- چنانچه به هر علت کارشناس یا یکى از اعضاى هیئت داورى یا داور واحد پس از قبول وظایفى که به او محول شده قادر یا مایل به شروع یا تکمیل رسیدگى به مورد اختلاف نباشد و چنانچه طرفین به صورت دیگرى هم توافق ننمایند هر‌یک از طرفین می‌تواند از رئیس دادگاه فدرال سویس تقاضا کند که در این باب که آیا انتساب اولیه را باید خاتمه یافته تلقی کرد تصمیمى اتخاذ کند اگر تصمیم مشارالیه از این قرار باشد از شخص یا اشخاصی که انتساب اولیه به وسیله آنها به عمل آمده تقاضا خواهد کرد که ظرف مدتى که تعیین خواهد نمود جانشینى تعیین کنند و چنانچه ظرف مدت مقرر جانشین تعیین نشود یا در صورتی که انتخاب اولیه به وسیله خود او به عمل آمده باشد مشارالیه خود جانشین را تعیین خواهد نمود اگر رئیس دادگاه فدرال سویس به هر دلیلى وظایف خود را اجرا نکند اجراى وظایف مزبور به عهده یکى از اشخاص دیگرى محول خواهد گردید که در بند (3) این ماده با ترتیب مقرر ذکر شده است.

12- تا حدى که مورد داشته باشد ضمن تصمیمات داورى که برطبق این ماده صادر می‌شود باید مهلت اجرا تصریح گردد.

13- ظرف مدت پانزده روز از تاریخ ابلاغ تصمى یا رأى به طرفین هر‌ یک از آنها مى‌تواند از کارشناس یا کارشناسان یا هیئت داورى یا داور واحدى (هر کدام که مورد پیدا کند) که تصمیم یا رأى اولیه را صادر نموده تقاضاى تفسیر آن را بنماید. این تقاضا در اعتبار تصمیم یا رأى اولیه تأثیرى نخواهد داشت تفسیر مزبور باید ظرف یک ‌ماه از تاریخ تقاضا داده شود اجراى تصمیم یا رأى تا صدور تفسیر یا انقضاى یک‌ماه (هر کدام زودتر واقع شود) معوّق خواهد ماند.

ماده 42- 1- چنانچه تصمیم یا رأى نهایى صادر طبق ماده 41 این قرارداد فقط دایر به الزام پرداخت مبلغ معین مطرح در تصمیم یا رأى مزبور به دولت ایران یا طرف اول به وسیله طرف دوم باشد و مبلغ مزبور ظرف مدت مقرر در تصمیم یا رأى مذکور یا در صورت عدم قید مدت در تصمیم یا رأى ظرف سه ماه از تاریخ آن تصمیم یا رأى پرداخت نشود دولت ایران حق خواهد داشت کلیه وجوه حاصله از فروش یا صدور نفت به وسیله طرف دوم را توقیف کند تا وقتى که مبلغ مزبور پرداخت شود.

2- در موردى که تصمیم یا رأى نهایى بر طبق این قرارداد صادر باشد چنانچه طرفى که موظّف به اجراى رأى می‌باشد ظرف مهلت مقرر در رأى یا تصمیم یا (چنانچه مهلتى ضمن رأى یا تصمیم معین نشده باشد) در ظرف شش ماه پس از ابلاغ رأى یا تصمیم به طرفین مفاد رأى یا تصمیم را اجرا نکند طرفى که رأى یا تصمیم به نفع او صادر شده حق خواهد داشت که اعلام خاتمه این قرارداد را به وسیله تصمیم هیئت داورى یا داور واحد که بر طبق بند (3) این ماده اتخاذ خواهد شد بخواهد. تصمیم مزبور نسبت به حقوق و تعهداتى که از اجراى این قرارداد تا تاریخ خاتمه قرارداد (طبق این قرارداد) ناشى شده و یا بشود تأثیرى نخواهد داشت حقوق و یا پرداخت وجوه و خسارات دیگرى هم که به موجب رأى هیئت داورى یا دارو واحد مقرر شده باشد در همین حکم خواهد بود.

3- تصمیمى که بر طبق مقررات بند (2) این ماده پیش‌بینى شده فقط با رعایت شرایط زیر ممکن است اتخاذ شود:

الف- فقط هیئت داورى یا داور واحدى که رأى یا تصمیم نهایى مربوطه را صادر کرده می‌تواند این تصمیم را اتخاذ کند ب- چنانچه هیئت داورى یا داور واحدى که رأى یا تصمیم مزبور را صادر کرده به هر علتى قادر یا مایل به اقدام نباشد موضوع خاتمه یافتن قرارداد به علت عدم اجراى رأى بر طبق این قرارداد و به طرزى که براى حل اختلاف پیش‌بینى شده به داورى ارجاع خواهد شد.

4- هیئت داورى یا داور واحد قبل از اخذ تصمیم دایر به خاتمه یافتن این قرارداد بایستى اول یک مدت اضافى (که نود روز کمتر نخواهد بود) براى اجراى تصمیم یا رأى مقرر نماید و تصمیم دایر بر خاتمه دادن قرارداد را فقط در صورتى اتخاذ خواهد کرد که مدت اضافى مقرر منقضى شده و طبق نظر آنها مفاد رأى یا تصمیم اجرا نگردیده باشد

ماده 43- 1- در مورد تعهد دستگاه مختلط راجع به انصراف از حقوق خود نسبت به ناحیه عملیات به نحو مقرر در ماده 3 هر‌گاه طرف دوم طى مهلت مقرر نتواند نظر خود را درباره قسمت‌هاى مورد انصراف به طرف اول اعلام نماید طرف اول حق دارد که طبق نظر خود قسمت‌هایى را که باید مسترد گردد مشخص سازد تشخیص مزبور قطعى بوده و از تاریخى که اعلام گردد قسمت‌هاى مشخص شده مزبور خارج از ناحیه عملیات تلقی خواهد شد.

2- طرف دوم باید در ظرف ده روز از تاریخ اجرای ضمانت‌نامه‌اى از شرکت استاندارد اویل (ایندیانا) مبنى بر تضمین انجام تعهد حفاری که طرف دوم به موجب بند 2 ماده 16 بر عهده دارد به طرف اول تسلیم نماید در صورتی که تعهد مزبور انجام نگردد شرکت استاندارد اویل ایندیانا بر یا هر‌یک ماه تأخیر که در نتیجه وقوع فرس‌ماژر نبوده باشد مبلغ سیصد و پنجاه هزار دلار آمریکایى غرامت خواهد پرداخت هرگاه ظرف مدت شش‌ماه از مهلت مقرر تعهد هنوز انجام نشده طرف اول حق خواهد داشت که این قرارداد را فسخ نماید و در صورت فسخ قرارداد پرداخت جریمه ماهیانه مزبور متوقف خواهد شد.

3- مقررات ماده 37 در باره قوه قهریه (فرس‌ماژر) در موارد  مربوط به این ماده نیز قابل اجرا خواهد بود.

ماده 44- متن فارسى و انگلیسى این قرارداد هر دو معتبر است در صورتى که اختلافى پیش آید و به داورى ارجاع شود هر دو متن به هیئت داورى یا داور واحد (هر کدام که مورد داشته باشد) عرضه خواهد شد که قصد طرفین را از روى هر دو متن نفسیر نمایند. هر‌گاه بین دو متن مزبور اختلافى در مورد حقوق و وظایف طرفین پیدا شود متن انگلیسى معتبر خواهد بود.

ماده 45- مقررات قانون معادن مصوب سال 1336 تأثیرى در این قرارداد نخواهد داشت و قوانین و مقرراتى که کلا یا بعضاً مباین با شرایط این قرارداد باشد در حدودى که مباینت دارند نسبت به مقررات این قرارداد بلا اثر خواهد بود.

به تاریخ 4 اردیبهشت ماه 1337 مطابق 24 آوریل 1958 در تهران امضا و مبادله گردید.

رئیس هیئت مدیره شرکت ملّى نفت ایران- عبدالله انتظام

وکیل پان‌آمریکن پترولیوم کوریوریشن جورج جین گین سون

جدول الف حدود ناحیه عملیات

ناحیه 1

از نقطه (الف) واقع در دریا با مختصات تقریبى طول جغرافیایى 48 درجه و 54 دقیقه و عرض جغرافیایى 29 درجه و 38 دقیقه (منطبق با نقطه (ب) از ناحیه سیریپ که در پیش‌آگهى شماره 228/ 1 ذکر شده) و از آنجا خطى مستقیم به طرف شمال و منطبق با خط منصف خلیج که نقطه مزبور را متصل می‌کند به:

نقطه (ب) در محل تقاطع نصف‌النهار طول جغرافیایى 48 درجه و 54 دقیقه با خط سه میلى در آب‌هاى ساحلى از حد پست‌ترین خط جزر خاک اصلى به عرض جغرافیایى تقریبى 29 درجه و 53 دقیقه و 30 ثانیه از آنجا منطبق با خط سه میلى در آب‌هاى ساحلى به شرح مذکور در فوق تا:

نقطه (ج) مشخص شده به وسیله تقاطع خط مزبور سه میلى آب‌هاى ساحلى با نصف‌النهار 49 درجه و 33 دقیقه و 30 ثانیه و به عرض جغرافیایى تقریبى 29 درجه و 57 دقیقه و 30 ثانیه (منطبق با نقطه (ج) ناحیه سیریپ که در پیش آگهى شماره 228/ 1 ذکر شده) از آنجا خطى

+++

مستقیم به طرف نقطه (الف) به شرح مذکور در فوق.

مساحت ناحیه یک مشروح بالا در حدود 1000 کیلو‌متر‌مربع می‌باشد

ناحیه 2

از نقطه (الف) (منطبق با نقطه (ه) ناحیه سیریپ که در پیش‌آگهى شماره 228/ 1 ذکر شده) واقع در دریا با مختصات تقریبى طول جغرافیایى 49 درجه و 4 دقیقه و عرض جغرافیایى 29 درجه و 15 دقیقه و از آنجا خطى مستقیم که این نقطه را متصل می‌کند به:

نقطه (ب) مشخص شده به وسیله محل تقاطع نصف‌النهار 50 درجه و 13 دقیقه با خط سه میلى در آب‌هاى ساحلى از پست‌ترین خط جزر خاک اصلى به عرض جغرافیایى تقریبى 29 درجه و 49 دقیقه و 30 ثانیه (منطبق با نقطه (د) ناحیه سیریپ که در پیش آگهى شماره 228/ 1 ذکر شده) از این نقطه منطبق با خط سه میلى در آب‌هاى ساحلى به شرح مذکور در فوق تا:

نقطه (ج) مشخص شده به وسیله تقاطع خط مزبور سه میلى آب‌هاى ساحلى با نصف‌النهار طول جغرافیایى 50 درجه و 45 دقیقه و به عرض جغرافیایى تقریبى 28 درجه و 59 دقیقه از آنجا خطى مستقیم به:

نقطه (د) با مختصات طول جغرافیایى 49 درجه و 45 دقیقه و عرض جغرافیایى 28 درجه و 23 دقیقه از آنجا خطى مستقیم (منطبق با خط منصف خلیج) که این نقطه را به نقطه (الف) فوق‌الذکر متصل می‌سازد.

مساحت ناحیه 2 مشروح بالا به استثناى جزایر خارک و خارکو و سه میل از آب‌هاى ساحلى هر‌یک آنها که محاط در این ناحیه می‌باشند تقریبا 15000 کیلومتر‌مربع می‌باشد.

مخبر کمیسیون نفت - مهدى مشایخى‏

رئیس- کلیات مطرح است آقاى علامه وحیدى.

علامه وحیدى- بنده تذکر عبارتى دارم و لازم دیدم که این تذکر عبارتى به عرض مجلس شورای ملّى برسد و به‌ مخبر محترم کمیسیون و نمایندگان محترم دولت خواستم عرض کنم و تصور می‌کنم که این عبارات در قرارداد بر خلاف مبانى باشد که پیش‌بینى شده است و آن از این لحاظ است که عبارتى عربى در بعضى از این مواد ذکر شده است و آن عبارت مانع‌للغیر است و بنده ناچار هستم این موضوع را تذکر بدهم. لام در زبان عربى براى انتفاع است و بعضى حروف عربى معانى حرفى دیگر هم می‌دهند ولى در اینجا اظهار‌نظر می‌کنم و آنچه را که من در زبان عربى اظهار‌نظر بکنم بدون تردید مستند است حتى مستند اعراب هم هست به معناى فى و على و الى آمده است یعنى در بر و سوى ولى به معناى من نیامده است در اینجا مى‌گویم که مانع‌للغیر و مانع‌الغیر اگر مانع‌للغیر باشد یعنى این که اگر بیگانه بخواهد استخراج بکند شرکت از دیگران ممانعت می‌کند و آن بیگانه می‌تواند بیاید استخراج کند و اگر بگوییم مانع‌من‌الغیر است دیگرى نمی‌تواند استخراج کند این بسیار مطلب ساده‌اى است و احتیاج به توضیح ندارد و اگر بخواهیم این عبارت را تغییر بدهیم باید برویم و با طرف دوم صحبت کنیم و بعد موجب تأخیر در تصویب این قرارداد مى‌شود و چون این یک قراردادى است که واقعاً باید به دولت تبریک گفت که یک همچو قراردادى را به مجلس براى تصویب آورده و موجب تأخیر نباید بشود این است که از مخبر محترم کمیسیون استدعا می‌کنم که این موضوع را تذکر بدهند که در صورت‌مجلس قید شود (احسنت)

رئیس- آقاى مخبر

مشایخى- عرض شود کلمه مانع‌للغیر در این موافقت‌نامه و در موافقت‌نامه سیریپ و در موافقت‌نامه مربوط به کنسرسیوم هر‌جا که ذکر شده است منظور از آن این است که در حوزه موافقت‌نامه و قرارداد فقط طرف دوم این این قرارداد حق استفاده دارد لاغیر و هیچ کس در آنجا حق استفاده نخواهد داشت و این اصطلاح است و منظور همین است که گفته شد بنابراین با توجه به توضیحاتى که جنابعالى دادید می‌خواهم عرض کنم که مقصود از ذکر این جمله در این 3 لایحه این بوده است که فقط و فقط این شخصى که طرف دوم است می‌تواند از حوزه این موافقت‌نامه بر‌اساس مقررات آن استفاده و بهره‌بردارى کند و کسى دیگر نمی‌تواند.

علامه وحیدى- همین قدر تذکر کافى بود.

رئیس- آقاى خرازى‏

خرازى- بنده قبلاً از تذکر اصلاحى جناب آقاى استاد علامه همکار محترم‌مان تشکر می‌کنم که یک توجهى کردند و آقاى مخبر محترم کمیسیون هم توضیحى دادند که رفع شبهه بشود عرض کنم که به شهادت همکاران محترم‌مان بنده از دوره 18 افتخار همکارى و نمایندگى داشتم همیشه اوقات سعى کرده‌ام راجع به دو رشته صحبت کنم یکى رشته اقتصادى که مهم است و یکى هم امور اجتماعى و امور مبتلا به مردم (احسنت) موافقت‌نامه‌اى که بین شرکت ملّى نفت و کمپانى پان‌آمریکن به اسم ایران پان‌آمریکن تنظیم شده و در کمیسیون خاص نفت هم که بنده عضو آن بودم مورد بررسى دقیق قرار گرفته و مطالعه شده و توضیحاتى از طرف هیئت مدیره شرکت نفت و نمایندگان دولت داده شده است البته آقایان از متنش اطلاع دارند مى‌شود گفت در این 4 سال و نیم که اوضاع ایران ثباتى پیدا کرده و با توجهات شخص اعلیحضرت همایون شاهنشاهى امنیت در ایران برقرار شده اوضاع ما از هر حیث تغییر کرده است اولاً اگر ما انتظار داشته باشیم که یک‌مرتبه در ظرف 5/ 4 سال با آن مشکلاتى که بوده و همه می‌دانند که آن روزهاى آخر چه وضعى بود آن روزهاى آخر نزدیک به 28 مرداد 32 حتّى در بیمارستان‌ها براى شیر و سبزى و دارو و مخارج روزمره هیچ وجهى در خزانه دولت نبود اگر ما انتظار داشته باشیم که کشور ما یک‌ مرتبه بهشت برین بشود و وضع همه مردم و طبقات مختلف خوب بشود و در کلیه شئون اجتماعى ما یک تحول عظیمى ایجاد شود این بى‌انصافى است و مرور زمان لازم دارد بنابر اهمیت کار. بنده با این که حق دارم چون موضوع قرارداد است در قسمت‌هاى مختلف صحبت کنم ولى در همین قسمت نفت یک مقایسه‌اى می‌کنم و نظریاتى را در همین قسمت نفت عرض می‌کنم به عنوان موافق و وقت آقایان را مخصوصاً چون شب جمعه است نمى‌گیرم. اگر نظر آقایان باشد یک موقعى در سال 1933 زمان اعلیحضرت فقید رضا‌شاه کبیر آمدند و در این امر نفت یعنى یک تجدید‌نظرى در مسئله قرارداد شرکت سابق نفت کردند و خدا رحمت کند مرحوم داور را به نمایندگى دولت ایران رفت در مجمع اتفاق بین‌الملل آن وقت و یک تغییراتى دادند بعد آمدند در سال 27 زمانى که آقاى گلشائیان وزیر دارایى بود آن قرارداد معروف گس‌گلشائیان را درست کردند و اگر نظر آقایان باشد وزیر دارایى وقت پشت تریبون مى‌گفت یک زبرش را زیر نمی‌توانیم بکنیم و یک زبرش را زبر نمی‌توانیم بکنیم و 16% بیشتر به ما نمی‌دهند یک عده‌اى هم آمدند توى این مملکت براى خود‌‌شان دکان نفت باز کردند و هر روز به عنوانى مملکت را متشنّج مى‌کردند.

رئیس- این مطالب که مربوط به این لایحه نیست در موضوع صحبت بفرمایید

خرازى- چون قرارداد است بنده از موضوع نفت خارج نمى‌شوم و جار‌و‌جنجال راه انداختند و هیئت‌هاى مختلف به ایران آمدند که به وضع نفت سر و صورتى بدهند خلاصه دیدند اگر یک سر و صورتى بدهند دکانشاءن بسته می‌شود و هر روز هم در همین تهران یا سایر شهرستان‌ها انواع و اقسام تشنجات را ایجاد می‌کردند که سابقاً معروف بود بازار مى‌بستند دیگر به خیابان‌ها هم سرایت کرد هر روز این خیابان اسلامبول و شاه‌آباد و لاله‌زار آهن‌ها را بالا مى‌کشیدند و پایین مى‌کشیدند تا این که خداوند ایران به حمد‌الله توجه کرد و بردبارى و سیاست مدبرانه شخص اعلیحضرت همایونى وضع کشور ما را تغییر داد و آمدند این قرارداد کنسرسیوم را را دایر کردند البته قراردادى است مجلس هم رأى داده است و به توشیح ملوکانه هم رسیده است براى همه ملت ایران مطاع و متیع است و از آن روز که این قضیه کنسرسیوم حل شد و خارجی‌ها دیدند وقتى تحریکاتى نباشد ملت ایران ملتى است که همیشه صلح‌جو بوده است و حافظ حقوق و استقلال خودش هم در عین حال بوده است وقتى حقوق و استقلالش محفوظ باشد ماجرا‌جو و جنجال‌طلب نیست و دلش مى‌خواهد که خارجى‌ها با اطمینان خاطر بیایند در ایران و سرمایه‌شان را بیاورند و به همین علّت هم آن قانون جلب سرمایه‌هاى خارجى به تصویب رسید و شاید هر پانزده روز یک مرتبه اگر در جراید منتشر بشود دیده باشند آقایان در آن کمیسیونى که هست و اطاق بازرگانى هم نماینده دارد دوسه نفر از اشخاص ومؤسسات هستند که تقاضا می‌کنند سرمایه‌هایشان را طبق آن قانون به ایران بیاورند و اعتماد و اطمینان می‌کنند و می‌آورند

سال گذشته آقایان ملاحظه فرمودند ان قرارداد ایتالیایى‌ها آن قرارداد سیریپ که سهم ما را عوض صدى پنجاه که با کنسرسیوم قرارداد داریم آن را آمد 75% کرد وحقیقتاً این قضیه علاوه بر این که در خاورمیانه انعکاس عجیب‌وغریبى پیدا کرد در تمام دنیا و مخصوصاً در کارتل‌هاى نفتى که یک تشکیلات خیلى قوى و منظمى دارند و در موقعش هم از هیچ‌گونه فعالیت و پول خرج کردن مضایقه نمی‌کنند آمدند به عناوین مختلف در روزنامه‌ها حتّى ما را تهدید کردند که شما نمی‌توانید نفت‌تان را بفروشید یا این شرکت سیریپ جزء کارتل‌هاى نفتى نیست و از این قبیل صحبت‌ها به حمد‌الله‌والمنه ایران به رهبرى شاهنشاه ثابت کرد که ما یک مملکت مستقلّى هستیم ما هر کجا دل‌مان بخواهد قرارداد مى‌بندیم تا این که چندى قبل این قرارداد ایران پان‌آمریکن را آوردند و این کمپانى که با ما طرف قرارداد است و آن هم آمده است 75% به ما سهم مى‌دهد و اگر آن شرکت ایتالیایى سیریپ 25 میلیون دلار در ظرف 12 سال خرج مى‌کرد این 82 میلیون دلار خرج می‌کند و 25 میلیون دلار هم به ما آوانس می‌دهد آن وقت یک تفاوتى بین شرکت سیریپ و این شرکت پان‌آمریکن هست و آن این است که این شرکت پان‌آمریکن جزء آن 5 شرکت بزرگ نفتى دنیاست نه نفتى آمریکا بنابراین ما مى‌بینیم که در این قرارداد اخیر که به اسم پان‌آمریکن ببخشید ایران پان‌آمریکن است ما یک موفقیت‌هاى زیادى پیدا کردیم وکمپانی‌هاى آمریکایى یعنى یکى از آن 5 کمپانى بزرگ است و جنبه استقلال هم دارد و جزء کارتل‌ها نیست این هم آمد با ما قرارداد بست ما امیدوار هستیم که قرارداد سوم هم بیاید و از درآمد 75% که سهم ما می‌شود وضع اقتصادى ما بهبود پیدا کند امیدوار هستیم چون بعضى‌ها ممکن است تصور کنند آن پنجاه درصد که به عنوان حق‌السهم ما هست از نفت مثلاً ما بتوانیم بازار فروش پیدا کنیم همچو چیزى نیست علاوه بر این که آنها که با ما طرف قرارداد هستند فرض بفرمایید این 5/ 12%

+++

 که کنسرسیوم به عنوان مالیات می‌دهد هر وقت که شرکت ملّى نفت اظهار کرده است طبق نرخ بین‌المللى پولش را داده است و در این قسمت هم نگرانى نیست و ما امیدوار هستیم و انتظار داریم که در تحت توجهات اعلیحضرت همایونى و توجه مخصوص مجلس و پشتیبانى ملت ایران به رهبرى ایشان یک روزى ما در این کارتل‌هاى نفتى یک صندلى داشته باشیم و ما هم در  مقدّرات نفت مؤثّر بشویم و حتى باز انتظار داریم در آنجاهایى که نفت ایران به فروش می‌رود از آن پمپ‌هایى که اغلب آقایان در ممالک خارجه دیده‌اند که شرکت شل شرکت نمی‌دانم فلان یک دفعه ما بتوانیم در آنجا‌ها پمپ دایر کنیم و بنزین ما رسماً در آنجاها فروخته شود و این انتظارات را ما داریم و مطمئن باشید که موفق خواهیم شد بعد از این موضوعاتى که عرض کردم ما هم از دولت یک انتظاراتى داریم و آن این است که از این درآمد نفت مقدار زیادش صرف بالا بردن تولیدات کشاورزى و صنعتى و استخراج معادن بشود معادن ایران فعلاً به طریق غیر‌علمى استخراج می‌شود و ذوب و تصفیه هم نداریم باید اگر سرب ما مثلاً حداکثر 53 درصد است 47 درصد هم ما در داخله و خارجه کرایه خاک سنگ و شن و سایر مواد خارجى را بدهیم در صورتی که اگر توجهى بشود و این معادن به طریق علمى استخراج بشود و تصفیه داشته باشم ما می‌توانیم هم رفع نیاز بکنیم در داخله کشور و هم آن قسمتى که مازاد بر احتیاجات ماست به خارجه حمل کنیم و همچنین نسبت به عمران و آبادى شهرستان‌ها باید با صراحت در اینجا عرض کنم که صدى نود و شش نود و هفت شهرستان‌هاى ما آب ندارد (صحیح است) آب لوله‌کشى ندارد برق اگر دارد اسمش را برق نمی‌شود گذاشت یا فرض بفرمایید اغلب طرف و شوارع ما آسفالته نیست و بایستى این درآمد نفت خلاصه کلام به مصرف بالا بردن سطح تولیدات کشاورزى و صنعتى و استخراج معادن بشود و در عمران و آبادى طرق و شوارع و شهرستان‌ها مصرف بشود و طورى بکنیم که سطح زندگى مردم بالا برود همان طور که اعلیحضرت همایون شاهنشاهى دیروز که نمایندگان مجلسین شرفیاب بودند فرمودند باید قدرى بکنیم که مردم این مملکت در این پنج اصل که عبارت از غذا، مسکن، بهداشت، فرهنگ و لباس باشد و دیگر چیزهاى اولیه‌اى که در تمام دنیا حل شده ما براى اینها گرفتار نباشیم و بنده مى‌خواستم یک استفاده دیگرى بکنم و آن این است که توجه نمایندگان محترم مخصوصاً مقام ریاست مجلس شوراى ملّى و همچنین نمایندگان دولت را جلب کنم با این که بنده به شهادت آقایان با این مستشار‌‌هاى قلابى که مى‌آیند استخدام مى‌کنند مخالفم براى این که ما در رشته‌هاى مختلف مهندسین و اشخاصى که بتوانند به مملکت‏ خدمت بکنند داریم ولى اگر یک نسبتى بگیریم ما در قسمت نفت متخصص کم داریم با این پیشرفت‌هایى که ما داریم مى‌کنیم متخصص در صنعت نفت کم داریم بنده اطلاع دارم یک عده‌اى ایرانى‌ها رفته‌اند در آمریکا و متخصص عالی‌مقام شده‌اند و بین هشتصد الى هزار‌ و ‌دویست دلار حقوق مى‌گیرند و به ایران نمى‌آیند (صحیح است) بایستى ما در درجه اول سعى کنیم این اشخاص را که رفته‌اند و فرزندان وطن هستند آقاى دیهیم رفته‌اند آنجا یا با پول خود‌‌شان که آن هم مال مملکت است یا با پول مملکت تحصیل کرده‌اند وسایل آسایش و راحتى اینها را فراهم کنیم اینها به ایران عزیز برگردند و به مملکت خود‌‌شان خدمت کنند دوم این که عده زیادی اشخاصى هستند که اینها در قسمت نفت تخصّص دارند ولى تصدیق مى‌فرمایید که ما در علوم بیست سال از اروپایى‌ها و چهل سال از آمریکایى‌ها عقب هستیم هر روز در قسمت علوم شئون فنى یک تحولات و یک پیشرفت‌هایى می‌شود اینها را بفرستند کور‌هاى شش‌ماهه یک‌ساله ببینند و برگردند و هم این که یک عده‌اى را با یک شرایط خیلى بهتر و با یک امتحان خیلى دقیق و با یک تعهدات الزام‌آور بفرستید که در صنعت نفت در رشته‌هاى مختلف آن تخصّص پیدا کنند و برگردند تا رفع نیاز وحاجت بکنیم از متخصصین خارجى که مى‌آیند به عناوین مختلف به عنوان مشورت از ما ملت فقیر حقوق می‌گیرند این قسمت را بنده از حضور آقایان نمایندگان محترم تمنا می‌کنم که توجه بفرمایند و دولت را متوجه کنند که یک عده زیادى را بفرستند به خارجه در صنعت نفت تحصیلات عالیه بکنند و متخصص عالى‌مقام بشوند و برگردند خدمت کنند یک تذکر دوستانه‌اى هم به شرکت ملّى نفت داشتم و آن این است که در دنیا یک حسابى هست هر تن نفت چه قدر تمام بشود اگر از آن مبلغ زیادتر تمام بشود ما باید بگوییم یا دستگاه نفت‌مان خوب کار نمى‌کند یا دستگاه‌هاى بازرگانى شرکت ملّى نفت شرکت ملّى نفت در رأسش اشخاص وطن‌پرست و از رجال خوب ما هستند و بینى بین‌الله زحمت مى‌کشند در تهیه این قراردادها و ما مى‌توانیم به وجود آنها در نزد خارجى‌ها افتخار کنیم که یک چنین اشخاص متخصصى در رشته‌هاى مختلف و در رأس شرکت ملّى ایران هستند ولى باید در امر بازرگانى اعم از این که دولت بکند یا هر کس بکند دو چیز باید درش رعایت بشود یکى این که به طریق فنى اداره شود یکى هم این که به طریق بازرگانى اگر این دو قسمت رعایت شود این شرکت و هر شرکتى که این دو قسمت درش رعایت بشود نمى‌شود گفت که شرکت بازرگانى است بنده عرضم را خاتمه مى‌دهم و از این تصدیعى که دارم معذرت مى‌خواهم (صحیح است، احسنت)

رئیس- آقاى ارسلان خلعتبرى‏

خلعتبرى- آقاى دولت‌آبادى صحبت نمی‌فرمایند؟

رئیس- ایشان موافقند شما اگر صحبتى دارید بفرمایید بعد ایشان صحبت مى‌کنند

خلعتبرى- بنده احساس مى‌کنم در مجلس شاید مخالف اصولاً از لحاظ این لایحه نباشد (صحیح است) ولى مسائلى که از لحاظ فنى و تذکراتى که از لحاظ مملکت مفید است باید به موقع خود به عرض مجلس و به اطلاع دولت برسد (صحیح است) مردم هم باید اهمیت و فایده این قبیل قراردادها را بدانند به همین جهت با تذکراتى که من‌باب مخالفت با لایحه عرض می‌شود از نظر خودم مخالفت مشروط است یعنى اگر این تذکرات را مورد توجه قرارداد نیستم خاطر مبارک آقایان هست که در سه سال قبل چهارسال قبل قضیه قرارداد کنسرسیوم پیش آمد و آن روز در نتیجه احساسات عده زیادى از مردم ایران نمى‌توانستند ثمره اقدامى را که آن‌ روز می‌شد درک کنند چه قدر موجب خوش‌وقتى است که مرور زمان مطالبى را ثابت مى‌کند که با نطق و بیان نمى‌شود آن را ثابت کرد یا اثبات آن مشکل است آن روز اگر قرارداد نفت را در شرایط روز مجلس تصویب نمی‌کرد دستگاه نفت در ایران برچیده می‌شد و این قراردادهایى که امروز مى‌بندند این قراردادها نصیب ممالک دیگرى می‌شد که داراى نفت هستند و ما که آن روز اساس این قرارداد را گذاشتیم آن روزى که شاه فرمود این قراردادى که با کنسرسیوم مى‌بندیم در شرایط فعلى در نوع خود مفید به حال مملکت است و ما هم آن را تأیید کردیم و در شرایط سخت که هنوز تشکیلات منظمى از مخالفین و مخصوصاً تشکیلات کمونیست بین‌المللى در مملکت وجود داشت با قدرت و شهامت آمدیم در پشت این تریبون و مطالبى را براى روشن شدن فکر مردم ایران گفتیم بنده امروز بر‌می‌گردم به اهمیت اقدام آن روز با این که ما در مجلس گفتیم این قرارداد ایده‌آل و مطلوب نیست مع‌ذلک در شرایط فعلى قراردادى بهتر از این در جلو ما نیست و نمى‌گذاشتند و نمى‌شد آن روز بیاد دارم آقاى دکتر بینا آقاى دکتر افشار جزو موافقین صحبت کردند آقایان دیگرى که بیاد دارم آقاى دولت‌آبادى گویا وخود بنده صحبت کردیم و در شرایط آن روز ما گفتیم این مقدمه‌اى می‌شود براى این که صنعت نفت در ایران باقى بماند و انشاء‌ءالله به روز‌هاى بهترى هم خواهد رسید استدعا مى‌کنم به این قسمت عرض بنده توجه بفرمایید بنده آن روز در مجلس علنى عرض کردم غیر از این چه می‌شود کرد جز این که از این نفت صرف‌نظر بکنیم ولى هر آدم عاقلى در وضع موجود آن مقدارى که هست می‌گیرد و خود را مهیا و مجهز مى‌کند که بعد تمام حق را بگیرد و روزى می‌آید که تمام حق ملت ایران گرفته خواهد شد (احسنت) مسلماً روزى خواهد رسید که در خاورمیانه 70 یا 80 درصد به ما می‌دهند (احسنت) آقایان این است پیش‌بینى این است که نباید تابع احساسات و گفته‌هاى اشخاصى شد که پیش‌بینى نمى‌کنند بنده آن روز با کمال شهامت این نطق را کردم سه سال نگذشته حدس بنده بین 70 و 80 درصد بود هفتاد وپنج درصد به ما دادند این را کى قبول کرد؟ شرکت پان‌آمریکن یکى از پنج شرکت بزرگ قبول کرد دیگر شوخى نیست بنابراین مى‌خواستم عرض کنم که ما در آن شرایط فکر نمى‌کردیم به این زودى به این مرحله برسیم ولى حالا مى‌بینیم که دو سه سال هنوز نگذشته و به این مرحله رسیدیم که 25 میلیون دلار نقد مى‌دهند در آن موقع آمریکایى‌ها در نتیجه فشار شرکت نفت و انگلیس‌ها به ما کوچک‌ترین کمکى نکردند یک مثقال نفت به آمریکایى نمى‌توانستیم بفروشیم حالا آمریکایى می‌گوید 25 میلیون دلار پیش می‌دهم 82 میلیون دلار هم خرج اکتشاف می‌کنم بعد هم تا وسط اقیانوس و خلیج می‌روم تا آن زیر نفت‌تان را در‌مى‌آورم 75 درصد مال شما 25 درصد مال ما خوب آدم عاقل که با این مخالفت نمى‌کند یعنى چیزى که 5 سال پیش ما خوابش را هم نمى‌دیدیم حالا صورت عمل به خود گرفته بنابراین اگر آن پایه گذاشته نشده بود که جلب اعتماد بشود و همکارى مثبت با دنیا نبود نمی‌توانستیم گام‌هاى مثبت از جهت سیاسى و اقتصادى برداریم همان طور که آن روز همکار محترم جناب آقاى عماد تربتى به عرض مجلس رساندند اگر آن مقدمات و آن توجه و آن سیاست مثبت و آن همکارى و استفاده از وضع مثبت بین‌المللى نبود این قرارداد با شرکت کویت بسته می‌شد با ممالکى بسته می‌شد که در کنار خلیج باشند و از فلات قاره آنها استفاده می‌کردند پس این است هنر اخذ تصمیم به موقع و خدمتى که از لحاظ اقتصادى صورت می‌گیرد اما موقعى که آن قرارداد کنسرسیوم مطرح بود یکى از مخالفین در کمیسیون مشترک می‌گفت آقا حالا که ما حوزه سابق شرکت نفت را به امتیاز می‌دهیم یعنى به شرکت می‌گذاریم پس جزایر خلیج‌فارس را چرا داخل در حوزه عمل کنسرسیوم بکنیم؟ بنده گفتم آقا الان سیصد چهارصد سال بلکه هفتصد سال است خلیج‌فارس و سواحل جنوب ما در نتیجه انقلابات و در نتیجه سیاست‌هاى دول بزرگ در نتیجه ناامنى در نتیجه انقلابات داخلى محروم از عمران و آبادى مانده ما که در کارهاى عادى وجارى خودمان از لحاظ

+++

سرمایه و قدرت وامانده هستیم چه ضرر دارد اشخاصى بیایند و یا سرمایه‌اى که مى‌آورند جزایر خلیج‌فارس و ساحل خلیج‌فارس ما عمران و آباد بشود این را آقایان توجه بفرمایید در نتیجه و ثمره این نوع قراردادها چه با آن شرکت ایتالیایى و چه با این شرکت آمریکایى سواحل خلیج‌فارس و جزایر با این قراردادها و اقدامات دیگر محکوم به عمران و آبادى هستند (صحیح است) و خلیج‌فارس آباد خواهد شد آقایان این بسیار اهمیت دارد نظر مبارک‌تان هست دو سال پیش در پشت این تریبون عرض کردم که خلیج‌فارس اهمیت دارد و روز ‌به ‌روز اهمیت این منطقه بیشتر خواهد شد و ملاحظه مى‌فرمایید که روزبروز بیشتر مى‌شود هم از لحاظ اقتصادى و هم از جهت سیاسى ما که در شرایط فعلى داراى وسایل و تجهیزات کافى نیستیم وقتى پاى سرمایه‌دار‌هاى بزرگ عالم که پشت سر آنها براى حمایت آنها تجهیزات بزرگ و عظیمى از لحاظ سرمایه و قدرت و از لحاظ عقل سیاسى وجود دارد خلیج‌فارس و جزایر خلیج‌فارس را با این عملیات نسبت مى‌دهیم و ربط مى‌دهیم به امنیت بین‌المللى دنیا وخلیج‌فارس ما بستگى پیدا می‌کند به مسئله بزرگ امنیت بین‌المللى دنیا بنابراین وضع استقلال سیاسى ما وضع استقلال اقتصادى ما مسلماً در این نقطه حساس که امروز از نظر کشور براى ما حساس‌ترین موقعیت است با این قراردادها تثبیت و تحکیم خواهد شد (صحیح است) این عقیده سیاسى بنده است (صحیح است) همه آقایان و هر کس که در سیاست وارد است این عقیده را تأیید خواهد کرد بنابراین بدون تردید جلب سرمایه‌هاى خارجى که متکى به ممالک مقتدرى هستند که پشت سر‌شان است از لحاظ استقلال تمام کشور یک قدم مهمّ غیر قابل تردیدى است (عماد تربتى- صحیح است) و سه سال دیگر اگر ما اینجا نباشیم هرکس دیگر باشد مطلب امروز ما را تأیید خواهد کرد و همان طور که در قرارداد کنسرسیوم مطالبى عرض شد که در مدت کمى همه مردم تأیید کردند و هیچ از یادم نمی‌رود که سال گذشته اعلامیه‌اى منتشر شد از طرف اشخاصى که آن روز عمل ما را در قرارداد با کنسرسیوم تخطئه و تحقیر مى‌کردند حتّى نسبت‌هاى بد مى‌دادند ولى خود‌‌شان اعلامیه‌اى منتشر کردند و در این اعلامیه چند مطلب را قید کردند یکى دکترین آیزناور را قبول کردند یکى هم گفتند قراردادهایى که بسته شده این قراردادها مورد قبول و احترام هست یعنى مخالفین ما در یک‌سال قبل با صدور اعلامیه عمل سه سال قبل ما را تأیید کردند و این یک دلیل بارز دیگرى است براى این که آنچه که قبلاً گفتیم در شرایط و محیط آن روز که یک مثقال نفت ما را نمی‌خریدند مورد تأیید همه است و واقعاً به عنوان مخالفت ثبت نام کردن و صحبت کردن خیلى براى من مشکل بود به همین جهت بنده خواستم اهمیت این موضوع را از جهتى که براى مملکت دارد عرض کنم یک شرکتى آمده است و سرمایه‌اى آورده است در توى دریا مى‌روند پایین ما اصلاً فکرش را نمی‌توانستیم بکنیم می‌روند از آن زیر و این نفت را مى‌آورند بالا انشاء‌الله بعد از 7 یا 8 سال یک دویست یا سیصد میلیون دلار مى‌گویند بیایید بگیرید این کجاش بد است؟ کشور عزیز همسایه ما ترکیه باید تمام سال تلاش بکند و زحمت بکشد و براى پرداخت حوائج ضرورى خودش محتاج یک دلار ارز است و نفت ندارد مایک جا با ایتالیایی‌ها شرکت کردیم یکى با انگلیس و امریکا و فرانسه و هلند و اینجا باز دو مرتبه با آمریکا بنابراین فکر بفرمایید که ما از جهت سیاسى و از جهت این که همیشه از نتیجه اعتماد  و وابستگى اقتصادى محفوظ خواهیم ماند هم یک عمل مدبرانه سیاسى انجام می‌دهیم و هم یک عمل مفید اقتصادى (صحیح است) بنابراین حالا که کار به اینجا رسیده بنده می‌خواهم به شرکت ملّى نفت یک تذکرى بدهم و آن این است که در شرایط فعلى همان طوری که ثابت شد مملکت ایران از این که الان بتواند بازار‌هاى مهمی در دنیا به دست بیاورد و مستقیماً نفت بفروشد و با شرکت‌هاى بزرگ خارجى رقابت بکند اینها یک مسائلى است که از باب این که با بحث در ایده‌آل وآرزو بکنیم بد نیست و خیلى عامه‌پسند است ولى مطلب این است که اگر ما امروز وسایل و قدرت و امکان تهیه بازار‌هاى مستقل براى فروش نفت خودمان نداریم باید این را وجهه همت و جزء رکن اساسى سیاست نفتى خود‌مان قرار بدهیم که شرکت ملّى نفت از الان که وارد این قراردادها مى‌شود فکر بکند که براى کشور ایران بتواند از حالا تا 10 سال دیگر بازارهاى ثابت و مشتری‌هاى ثابت پیدا کند (صحیح است) که روزى وضع نفت ما تماماً متکى به شرکت‌ها و تأسیسات خارجى نباشد در هند و ژاپن در آسیای جنوب شرقى در آفریقا در مدیترانه در این طور جاها به وسیله ایجاد بحریه کافى و اقدامات بازرگانى عملیاتى بکند که ما به تدریج از جهت معاملات نفت بتوانیم در عرض شرکت‌هاى دیگر قرار بگیریم و کمپانى و شرکت ملّى نفت یک شرکت مقتدرى باشد که عملاً بتواند مستقلاً و منفرداً عمل بکند که در آن صورت ما بیشتر به حساب خواهیم آمد ما درآمد بیشتر پیدا خواهیم کرد و امیدواریم وضع بین‌المللى همانطور که تا کنون سبب حفظ استقلال ما شده است سبب کمک‌هایى به ما شده است باز به ما بیشتر کمک بکنند که بتوانیم این منظور خودمان را عملى بکنیم این یک تذکرى است به دولت و شرکت ملّى نفت مى‌دهم تذکر دوم این است که چند دفعه هم اینجا عرض کردم که شرکت ملّى نفت یک وظایف مهمی دارد و این قراردادهایى که بسته می‌شود وقتى که تحویل شرکت ملّى نفت شد شرکت ملّى نفت باید مو به مو این قراردادها را اجرا کند و اولین مسئله براى ما این است که در ایران یک کادر یک گروه فنى در مسئله نفت تهیه شود (صحیح است) به هر وسیله که هست باید تهیه شود مسئله دوم این است که این شرکت‌هاى خارجى که مى‌آیند با ما شریک مى‌شوند اینها باید سعى بکنند که در درجه اول مملکت ما آباد بشود نه فقط جیب خود‌‌شان اگر قرار باشد فقط جیب خود‌‌شان آباد شود اگر در قرارداد رعایت شرایط را نکنند و با صداقت و صمیمیت عمل نکنند مردم ایران اگر ناراضى شدند هیچ چیزى نمی‌تواند این قراردادها را حفظ کند بنابراین باید سعی‌شان آباد کردن مملکت ایران باشد کار‌هایى که در مملکت به دست ایرانى ممکن است صورت بگیرد آقایان اعضای شرکت نفت هیئت‌مدیره آقایان وزرای دولت باید نظارت کنند که شرکت‌هاى خارجى که اینجا مى‌آیند کار‌هایى را که باید ایرانى‌ها انجام بدهند اگر به ایرانى‌ها ندهند و به غیر‌ایرانى بدهند به خدا در انجام وظیفه مقصّر هستند (صحیح است) راه می‌سازید باید مقاطعه کار ایرانى باشد مستخدم مى‌آورید باید ایرانى باشد کارى که مهندسین ایرانى مى‌توانند بکنند نباید به مهندسین خارجى داده شود کار‌هایى که شرکت‌هاى ایرانى می‌توانند بکنند باید شرکت‌هاى ایرانى انجام بدهند این پولى که براى مصرف می‌ریزد این را باید در درجه اول ایرانى‌ها ببرند این شرکت‌ها هم باید منفعت خود‌‌شان را ببرند این را تقاضا می‌کنم از حالا به آنها بگویید مراقبت بکنید و آن برنامه عمران و آبادى که ما داریم یک قسمتش بستگى به این دارد که این مصارف به دست ایرانى بشود و برود توى جیب ایرانى نه این که بیکارهاى ایتالیا و آمریکا و آمریکاى جنوبى بیایند اینجا و آن وقت رقابت بکنند با شرکت‌هاى ایرانى و فروشندگان ایرانى باد کاندارهاى ایرانى با اصناف و طبقات پایین ایرانى و صدمه‌اى به ما از این جهت به خورد بنده این دو مطلب را لازم دیدم که تذکرى بدهم اما یک مطلب را لازم دیدم که تذکرى بدهم اما یک مطلب دیگر که لازم است عرض کنم آقایان کمتر فرصتى به دست می‌آید وکیل مجلس تذکراتى که به نفع کشور است همیشه در موقع حساس باید بدهد و منظور دولت خدمت به مردم است بنابراین کلامى که به موقع باید گفت اگر به موقع گفته نشود به نظر بنده تقصیر است یا لااقل قصور است بنده اگر اینجا مطلبى عرض می‌کنم و آقایان تأیید می‌فرمایند این مال خود بنده تنها نیست متعلق به تمام مجلس است کسى که حرف مى‌زند مادام که کسى چیزى نگفت و مخالفتى و اعتراضى نکرد این متعلق به تمام مجلس است (صحیح است) بنده می‌خواهم عرض کنم که به حمد‌الله همچنین فرصتى براى مملکت پیش آمده که از آن سردنیا شرکت‌هاى بزرگى که با ایروپلان و طیاره احتزار مى‌کردند از فضاى ایران پرواز کنند با دست و پاى خود‌‌شان آمده‌اند و با همدیگر به دعوا افتاده‌اند حالا بر بنده معلوم شده خوب اینها همه براى چیست اینها براى خدمت  به مملکت است اگر این قراردادها تصویب بشود و ما هم فواید و اهمیت آن را اینجا تشریح کنیم و توضیح بدهیم ولى مردم از لحاظ شرایطى حال خود‌‌شان تفاوتى مشاهده نکنند به نظر بنده یک پاى قضّیه لنگ است و در اهمیت این قراردادها تردیدى نیست در این که در آینده فایده دارند هیچ تردیدى نیست در این که از جهاتى که عرض کردم الان هم فایده دارند هیچ تردیدى نیست ولى مردم هم باید بفهمند که از این قراردادها براى مردم این مملکت است براى کوه و صحرا آب که نیست این زحمتى که کشیده می‌شود شوخى نیست این قرارداد الان یک‌سال درش زحمت کشیده شده تا به این صورت درآمده است چه قدر وقت روى آن صرف شده است که این وارد عمل بشود و اجرا بشود خیال نکنید که این قراردادها خیلى ساده اینجا مى‌آید خبر دستگاه‌هاى عظیم در دنیا و مؤسسات اقتصادى عظیم به کار مى‌افتد که این قراردادها نباید به اینجا و تصویب نشود با هم رقابت دارند رقابت اقتصادى دارند رقابت سیاسى دارند این قراردادها این مراحل را گذرانیده باید تشکر کرد از آنهایى که صرف وقت کرده‌اند و تلاش کرده‌اند تا به این مرحله رسیده است جناب آقاى نخست وزیر نیستند ولى شما آقاى ذوالفقارى نماینده ایشان هستید یک مطلبى به شما عرض کنم مردم ایران احتیاجاتى دارند این احتیاجات را باید امروز برآورد باید امسال برآورد نمی‌شود معطل کرد ما از این طرف فواید امورى را به مردم تذکر می‌دهیم اما مردم می‌گویند که این قراردادها صحیح اما در عرض این قراردادها باید یک دستگاهى هم باشد که احتیاجات مردم را تأمین کند آقایان می‌دانند که بنده همیشه مثبت حرف می‌زنم چند روز پیش با یک نفر صحبت می‌کردیم اظهار عدم رضایت می‌کرد بنده گفتم که نمی‌خواهم بگویم که در این چند سال چه کار‌هایى شده است صحیح از آقازاده‌اش بود ورفتن به خارجه گفتم آقا در زمان اعلیحضرت فقید در 5 سال سالى صد محصل رفت به اروپا پانصد نفر اول تا آخر داوطلب رفت و برگشت گفت همه مردم موافق و مخالف همیشه می‌گویند خدا اعلیحضرت فقید را براى این کارش بیامرزد این را دیگر هیچ کس منکر نیستند خدمات بزرگى کرد آقا این یک چیزى بود که همه درش اتفاق داشتند گفتم چرا حالا بى‌انصافى می‌کنید در زمان این شاه پنج‌هزار محصل در اروپاست سالى پنجاه میلیون وزارت فرهنگ خرج محصلین را می‌دهد که در اروپا و آمریکا هستند این شوخى نیست و این مخارج از پول همین نفت داده

+++

می‌شود با هر چیز خوب که نباید مخالفت کرد این را منظور ندارید نصف خرج این را دولت می‌دهد 50 میلیون تومان در سال خرج اینها را دولت می‌دهد 50 میلیون تومان در سال خرج مى‌شود همین مجلسین می‌دهد که تصویب کرده‌اند شاهى می‌دهد که دستور داده و دولتى که این کار از کرده اصولاً شاه و مجلس و دولت اگر برنامه‌شان خدمت به مملکت نباشد چرا از پول مملکت بدهند که پنج‌هزار محصل را آنجا تربیت بکنند برگردانند و بلاى جان درست کنند در 50 سال پیش محصل را نمى‌گذاشتند برود اروپا می‌گفتند وقتى بر‌مى‌گردد کله‌اش بوى قرمه سبزى می‌دهد وضع را به هم می‌زند حالا این مملکت پنج‌هزار محصل را نصف خرجش را دولت می‌دهد و می‌فرستد به اروپا آیا حسن‌نیت در این کار نیست؟ آیا آن شاه و آن دولت و این مجلس نمى‌خواهند که این محصلین برگردند اینجا تا 5 سال دیگر محصلین عده‌شان ده هزار و 15 هزار بشود پس آیا اینها به نفع مردم نیست این صلاح نیست؟ از این کارها خیلى شده و می‌شود همین شیر پاستوریزه را بنده دیدم بنده در مجلس آن روز مطلبى گفتند که خلاف واقع بود رفتم دیدم آقا خدا شاهد است یک دستگاهى به وجود آمده است که براى اولین مرتبه نصف مردم شهر شیر سالم می‌خوردند و ماست سالم می‌خورند بچه‌هاى این مردم شیر سالم مى خورند حالا امکان دارد که ماست سالم بخورند که چه خدمتى شده است حالا ما از همین زمان برنامه هم گله داریم اما این مسائل مخلوط نباید کرد. کار‌هایى شده کار‌هایى دارد  می‌شود تذکر بنده این است که همچو موقعى که آقایان نمایندگان عمیدى نورى سازمان برنامه کارخانه (پاستوریزه درست نکرده) اساس کار شیر پاستوریزه در زمان دکتر جهانشاءه گذاشته‏ شد پولش را یونیسف داد و قسمت کشاورزى سازمان برنامه و دکتر کاظمى حسن‌نیت اینکار را انجام داد کار را باید گفت خوب است ولى همین الان برنامه هم 140 میلیون پول این را مفت به جان مولم داد (پرفسور- نه آقا)

رئیس- آقا از موضوع دارد خارج می‌شود ماست و اینها مربوط به قرارداد نفت نیست (خنده نمایندگان) (یک نفر از نمایندگان- ماست مالى شد)

خلعتبرى- عرض کنم آقا جریان عرض می‌کنم. ملت ایران و مردم یک جایى دارند شما اگر این احتیاجات را برآورده نکنید مردم به اهمیت این قرارداد عملیات اقتصادى متوجه نخواهند شد این را هم عرض می‌کنم مثلاً فرض بفرمایید شما در بودجه خودتان امسال براى راه‌سازى در مملکت به وزارت راه سى میلیون تومان پول دادید هرجا می‌روید راه خراب است و مردم ناراضى هستند. در این صورت نمی‌شود به مردم گفت که این قراردادها مفید است و فایده دارد. چون مردم از خانه‌شان می‌خواهند بیرون بیایند راه ندارند این شرط اول است این احتیاج اول را باید برآورده کنید براى مردم شما باید سعى کنید که زودتر این برنامه‌ها اجرا بشود بحث بنده با دولت این است که یک برنامه‌هایى به دست‌شان داده‌اند این راه‌سازى را باید در ظرف این چند سال می‌کردید شما می‌توانستید در این مدت ششصد کیلومتر راه بسازید و البته من از خجالتم به مازندران نمی‌توانم بروم الان چهارسال تمام است راه‌ها نیمه‌تمام مانده و راه‌هاى اساسى ساخته نشده، اعتبار ندارند بنده تصدیق می‌کنم همه آقایانى که به ولایات می‌روند از دست راه شکایت دارند اما اگر دولت تجدید‌نظرى در برنامه‌اش بکند و براى مردم در ظرف دوسال از درآمدى که دارد راه بسازد آن وقت تمام مردم به اهمیت این قراردادها پى می‌برند و متوجه می‌شوند که دستگاه دولت از یک طرف این برنامه‌هاى اساسى را براى وضع سیاسى مملکت تهیه می‌کند و از طرف دیگر احتیاجات روزانه مردم را هم بر طرف می‌کند شما ملاحظه بفرمایید تمام شهرهاى ما محتاج به اصلاح است البته این طول مدت و زمان هم لازم دارد ولى خیلى از این کارها را می‌شود با یک برنامه سریع‌ترى انجام داد این آقاى شادمان را مأمور این کار بکنید اگر در مدت قلیلى این کارها که من می‌گویم اجرا نکرد؟

مردم میلیون‌ها به شهرستان تهران هجوم مى‌آورند براى این که بیمارستان دارد الان چهار سال است که قرار است که آسایشگاه مسلولین در قسمت‌هاى مختلف ایران ساخته بشود و هنوز آغاز نشده است دهات ایران و شهرهاى کوچک و قصبات همه احتیاج به درمانگاه دارند احتیاج به دبستان دارند اینها هم جزو برنامه ما هست ولى این را هم عرض کنم که شما سعى بفرمایید این برنامه‌هاى ما اجرا بشود و زودتر اجرا بشود بنده الان که اینجا حضور شما ایستاده‌ام خدا شاهد است که چندین هزارنفر زارع شمال در مصیبت فروش برگ سبز چاى هستند به شاه متوسّل شده‌اند به دولت متوسل شده‌اند به ما متوسّل شده‌اند دولت هم خرجش را می‌کند پول می‌دهد اما بى‌مورد و دیر مسئولین به موقع توجه نمى‌کنند کاری که می‌بایستى سه ماه قبل کرده باشند تازه در فکرند که چه بکنند خوب دولت تقصیر ندارد مردم بیچاره‌اند خوب آقا مردم احتیاجاتى دارند دوا می‌خواهند محصول کشاورزی‌شان باید خریده شود دفع آفات دارند این کار‌هایى که مردم ایران احتیاج دارند بنده معتقدم که رئیس دولت وهیئت دولت توجه کنند تاکنون این برنامه‌ها مقدارى اجرا شده و مقدار عمده‌اى اجرا نشده است مصلحت‌خواه وخیر‌اندیش کسى است که این تذکرات را بدهد امروز که به حمد‌الله این گونه قرارداد‌هاى اساسى و مفید بسته می‌شود در عرض این کار والله به خدا آقایان وظیفه دارند احتیاجات آنى و فورى مردم را در نظر بگیرند (صحیح است) آخر آقا چه قدر پادشاه گفته که این برنامه‌ها را اجرا کنید به حال مردم توجه کنید چه قدر دیگر بگوید مکرر گفته ما مکرر گفتیم ما تقاضا کردیم مردم به ما مراجعه می‌کنند آخر ما هم باید پیش مردم رو داشته باشیم بنده می‌خواستم با این وضع و فرصتى که امروز در مملکت پیش آمد که کسى تصور نمی‌کرد این وضعیت پیش خواهد آمد بنده وظیفه خودم می‌دانم که از طرف نمایندگان محترم در اینجا از لحاظ نفت و این قرارداد اهمیتش را به عرض برسانم و این موفقیت را به دولت تبریک بگویم و همین طور به شاهنشاه معظم تبریک عرض کنم و از آن طرف دستگاه دولت را متوجه بکنم والله به خدا این تذکراتى که من راجع به احتیاجات مردم دادم اگر به این چیزها به مالیه به نظام وظیفه والله اگر به این چیزها توجه نکنید به خدا خیانت مى‌کنید براى این که این مردم نمی‌توانند اهمیت این کارها را بفهمند وقتى اهمیت این کارها را مى‌فهمند که در عرض این برنامه یک برنامه دیگرى باشد پل خراب را بسازید تعدیات مأمورین را جلوگیرى کنید دفع افت بکنید به کشاورزى کمک کنید پریروز تصویب لایحه 350 میلیون کمک به بانک کشاورزى بزرگترین خدمت بود که رفت به سنا و در آنجا هم انشاء‌الله تصویب می‌شود و این خودش قدم بزرگى است ولى احتیاجات مملکت زیاد است غفلت نکنید وضع دنیا همیشه یکنواخت نیست باید در داخله ایران آن طور مردم ایران به هم متحد و صمیمى باشند که هیچ وقت هیچ کس نتواند مردم ایران را برضد دولت ایران تحریک بکند این مطالب بنده بود که خواستم عرض بکنم (احسنت)

رئیس- آقاى پرفسور اعلم‏

پرفسور اعلم- همین وجود این قرارداد و فرمایشات آقایان و پشت‌کارى که کمیسیون خاص نفت براى تهیه این قرارداد نشان داده و من از مخبر کمیسیونش تشکر می‌کنم خود این خدمت  به مملکت است مجلس دارد خدمت می‌کند دولت هم باید خدمت بکند برو کلاست که ناظر خدمت اجزا دولت و دولت‌ها باشیم و ما هم ناظر خواهیم بود که این قرارداد به نفع مملکت اجرا شود  و براى نفع مملکت قراردادهاى بهترى هم بیاید این عرض بنده قبل از پرداختن به اصل موضوع بود اما بنده معتقدم براى این که اهمیت این قرارداد بهتر درک شود خوب است یک مختصرى چند سالى به عقب برگردیم یک ناسیونالیسم مثبت، یک جنبش ناسیونالیسم مثبت در ایران ایجاد شد و به عقیده من رهبر این ناسیونالیسم مثبت شخص اول مملکت اعلیحضرت همایونى بود (صحیح است) چه قبل از 28 مرداد و چه بعد از 28 مرداد و تا آنجایى که حس کردند که این جنبش مثبت در جهت حقیقت می‌رود پشتیبانى کردند و با تمام قوا پشت این جنبش بودند و روزى که درک فرمودند منحرف شد و یک شخص مصروع و یک عده عوام‌فریب و منفعت‌جو ثابت خواهم کرد که منفعت‌جو بودند براى خود‌‌شان دارند کار مى‌کنند از آن جنبش مجزا شدند و شاهنشاه هم با نهایت شدت در مقابل ایستادگى کردند تا پیش آمد 28 مرداد و دست غیبى از همّت ایرانى و تدبیر خود شاهنشاه ما را از آن بدبختى نجات داد و بیرون آورد و  این ثمره‌اى که امروز مى‌بینیم نتیجه این جنبش است این ناسیونالیسم مثبت از 28 مرداد شروع کرد به راه راست رفتن روزى که قرارداد کنسرسیوم را در این محضر مقدّس داشتند پى‌ریزى می‌کردند و می‌گذراندند و خدمت به این مملکت در آن شرایط می‌کردند باز این عده منفعت‌جو از پا ننشستند آقایان یادتان است که یک اعلامیه‌اى منتشر کردند و به تمام مقدّسات این مملکت حمله کردند و این قرارداد را تخطئه کردند و خیال کردند که باز هم مى‌توانند از آب گل‌آلود ماهى بگیرند من به آنها حق می‌دهم که این کارها را بکنند براى این که راه منفعتشان بسته شد آقا بدتر از نقره داغ چیزى نیست اینها راه منفعت‌شان بسته شد ولى در همانجا توهین کردند من یادم مى‌آید آقاى دکتر افشار تشریف ندارند آقاى دکتر بینا و ایشان از این قرارداد دفاع کردند و در آن روز دفاع از این قرارداد بسیار سخت و مشکل بود چون در آن روز و در آن شرایط قراردادى بهتر از آن نمی‌شد کرد و لازم بود آن قرارداد، قرارداد با ایتالیایی‌ها این قراردادى واقعاً در تاریخ ایران نظیر وسابقه ندارد (صحیح است) در آ‌ن روزى که این آقایان از آن قرارداد دفاع می‌کردند فحش‌ها شنیدند من این را می‌گویم که این آقایان بدانند که یک نفر پیدا می‌شود که قدر خدمت را بداند تهدیداتى شنیدند حتى تهدید به قتل شدند و مجلس 18 با نهایت شهامت همین آقاى خلعتبرى و سایرین ایستادگى کردند وگفتند ما این قرارداد را مى‌بندیم براى این که روى پاى خدمان بتوانیم بایستیم وقتى روى پاى خودمان ایستادیم این جریان پیدا شد و این قرارداد حاصل شد و این جریان نفت پیدا شد که در نتیجه کار آنها به دریا می‌ریخت و حتى مجاناً هم کسى قبولش نکرد آن وقت ما می‌توانیم قراردادهایى که صددرصد به نفع مملکت است ببندیم و این حقیقت پیدا شد و امروز ثابت شد البته این قراردادى که امروز آمده با این شرایط و مشقت‌ها و تحمل این الم و درد‌ها پیدا شده و من در پشت تریبون باز هم تکرار می‌کنم این نتیجه سیاست مدبّرانه شخص شاهنشاه است (صحیح است) و خدمت

+++

دوره 18 و 19 است (صحیح است) و وکلاى این دو دوره خدمت بزرگى به مملکت ما کردند (صحیح است) من می‌خواهم اینجا یک چیزى را ثابت کنم یعنى همان چیزى را که اول عرض کردم وآن این است که این آقایان به اسم ناسیونالیسم مثبت ایران که به خود‌‌شان وابسته کرده بودند و به غلط سنگ ایران را به سینه می‌زدند جز یک عده عوام‌‌فریب مغرض چیز دیگرى نبودند، چون اگر اینها مغرض نبودند امروز که قراردادى با این شرایط به نفع مملکت ما ایجاد شده و ما اینجا هستیم براى این که آن را تصویب کنیم لااقل امروز اینها انصاف می‌دادند که خطا کرده‌اند و راه خطا می‌رفته‌اند پس اینها مغرضند بالا‌ترین خدمت به وطن آن است که وقتى یک کسى یک شخصى خطا کرد و متوجه خطا شد اعتراف کند و برگردد ولى همان طور که عرض کردم این آقایان ابداً اعتراف به گناه خود‌‌شان که نکردند هیچ باز هم یک چیزى از ما طلبکارند. بنده این قسمت را عرض می‌کنم نه براى این که آقایان متوجه بشوند خود آقایان حتما متوجه هستند این را براى جوانانى که گه و گاه مى شنوم صحبت‌هایى مى‌کنند و من بسیار متأسفم که یک عده جوانانى که براى خدمت به این مملکت باید حاضر باشند یک فکر غلط توى مغز‌شان باشد من می‌گویم آقایان شما تصور می‌کنید که اینها می‌خواسته‌اند خدمت کنند اینها جز نفع جیب خود‌‌‌شان و خیانت به مملکت نظر دیگرى نداشتند اینها مغرضند و اگر مغرض نبودند امروز اقرار می‌کردند که این قرارداد با این آوانتاژ‌ها و با این 75 درصد و با این شرایط مفیدى که براى ما ایجاد کرده بسیار قرارداد خوبى است و به نفع مملکت است و این آقایان نکردند پس این آقایان مغرضند بنده در ماهیت قرارداد صحبت نمی‌کنم به اندازه کافى درش غور و بحث شده و کمیسیون خاص نفت زحمت کشیده و باز هم از این کمیسیون تشکر می‌کنم و امیدوارم در تحت هدایت شاهنشاه در راه ناسیونالیسم مثبتى که قدم گذاشته‌ایم به ترقیات بسیار بسیار درخشانى نایل شویم (انشاء‌الله) امیدواریم این سفرى که شاهنشاه در پیش دارند به خیر وخوشى بگذرد و شاهنشاه با نهایت خوشى وارد مملکت بشوند و ما هم در خدمت به شاه‌مان موفّق باشیم (احسنت)

رئیس- دیگر در کلیات کسى اجازه صحبت نخواسته رأى گرفته می‌شود به ورود در مواد، آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد ماده واحده مطرح است مخالفى نیست؟

جمعى از نمایندگان- خیر

رئیس- رأى گرفته می‌شود به ماده واحده و مجموع لایحه آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد به مجلس سنا فرستاده می‌شود (احسنت)

5 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه‏

رئیس- جلسه را ختم می‌کنیم جلسه آینده روز یکشنبه خواهد بود.

 (مجلس 25 دقیقه بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملّى- رضا حکمت‏

+++

 

یادداشت ها
Parameter:295255!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)