کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره پانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15
[1396/05/24]

جلسه: 19 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه دوم مهرماه 1326  

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بقیه مذاکره در برنامه دولت

3- سؤال آقای منصف و آقای دهقان و جواب آقای وزیر کشاورزی راجع به آب هیرمند

4- موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏15

 

 

جلسه: 19

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه دوم مهرماه 1326

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2- بقیه مذاکره در برنامه دولت

3- سؤال آقای منصف و آقای دهقان و جواب آقای وزیر کشاورزی راجع به آب هیرمند

4- موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

 

مجلس دو ساعت و پنج دقیقه قبل از ظهر به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید.

1- تصویب صورت مجلس‏

صورت مجلس روز سه‌شنبه سى و یکم شهریور ماه را آقاى معتمد دماوندى (منشى) قرائت نمودند.

مجلس یک ساعت و چهل دقیقه پیش از ظهر به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید و صورت جلسه قبل ارائه و تصویب شد.

اسامى غائبین جلسه گذشته که ضمن صورت مجلس خوانده شده:

غائبین با اجازه- آقاى جواد عامرى‏

غائبین بى اجازه- آقایان: گنابادى- پالیزى- تولیت- دکتر عبده- تقى‌زاده- على وکیلى.

دیرآمدگان با اجازه- آقایان: رحیمیان- اقبال- شهاب خسروانى‏

دیر آمدگان بى اجازه- آقایان: محمد حسین صولت قشقایى- حسن اکبر- کشاورز صدر- معین‌زاده- آقا خان بختیار- دکتر طبا- فرامرزى- محمدعلى مسعودى- امیر تیمور- دکتر آشتیانى- شریعت‌زاده- مسعود ثابتى- دهقان- سالار بهزادى- اسدى.

بقیه مذاکرات در برنامه دولت شروع شده آقاى دکتر متین دفترى به عنوان مخالف پس ازبیان مقدمه‌ای راجع به روابط اقلیت و اکثریت و دولت و لزوم احترام اقلیت و اشاره به مرام فراکسیون اتحاد ملى، بدواً راجع به نقض اصول قوانین اساسى از طرف دولت از قبیل جرح و تعدیل در بودجه و وضع مالیات و تقسیم ایالات و ولایات و عدم رعایت تساوى و آزادى افراد و ایجاد وزارت کار بدون تصویب مجلس و اعمال حکومت ترور و حبس و تبعید رجال به عوض وحدتى که در برنامه ذکر شده و مداخلیه رئیس دولت در مسئولیت مخصوصه و‌زرا و همچنین راجع به اهانت و تعرضات نسبت به نمایندگان در آخر دوره چهاردهم و عدم آزادى انتخابات شرح مبسوطى بیان نموده سپس با اشاره به کلیات برنامه و استقلال اقتصادى و لزوم اخذ حقوق حقه ایران، معتقد بودند نجات آذربایجان که به واسطه مساعدت اوضا بین المللى بایستى در اول سال 1325 به عمل آمده باشد به علت خبط‌های دولت از قبیل اتخاذ رویه مسالمت آمیز و عدم اعمال قواى تأمینیه و شناختن متجاسرین که در نتیجه باعث تزلزل روحیه اهالى آذربایجان شده بود و کمک‌های مالى حتى تهیه مقدمات انتخابات با حضور متجاسرین مدتى هم به تأخیر افتاد ونیز عقیده داشتند هر چه زودتر دولت بایستى احتیاجات آنجا را از حیث تأسیس دانشگاه و موضوع بهداشت و غیره تأمین نماید.

پس از آن به شرح اعتراضات به اصل برنامه پرداخت در موضوع سیاست خارجى با اشاره و مقایسه دو جنگ بین‌المللى و صدمات وارده به کشور و حفظ بى طرفى ایران در زمان جنگ اول و بعد از آن در تمام دوره سلطنت پادشاه فقید و همچنین اشاره به ترتیب سازمان ملل متفق و اتکاء و بستگى آن منحصراً به شوراى امنیت و اتفاق دول بزرگ معتقد بودند دولت ایران سیاست مستقل ایرانى بر طبق مرام فراکسیون اتحاد ملى و انتخاب رجال بى‌رنگ با شهامت و حفظ بى طرفى کامل به دول بزرگ اثبات کند که تصمیمات

+++

 دولت ایران صرفاً تصمیمات ایرانى است راجع به سیاست اقتصادى با اشاره به لزوم تجدید‌نظر در رژیم اقتصادى و حمایت و تقویت صنایع ملى و تأثیر اعمال خود دولت در ایجاد گرانى هزینه زندگى به علت تنزل ارزش پول گرانى طلا که آن نیز در نتیجه ایجاد عوارض و تکثیر قیمت کالاهاى دولتى و سنگین بودجه و کسر عایدات بخشش‌های بیهوده ایجاد شده است و همچنین اشاره به لزوم تصویب سازمان ادارى وزارتخانه‌ها و محدود کردن انحصارها به موارد ضرورى و عدم لزوم ایجاد بانک صنعتى و سوء اداره آنجا از قبیل مخارج غیر لازم و فروش قسمتى از کالاهاى کارخانه‌ها به شرکت‌های سهامى به وسیله فروش سهام به صاحبان سرمایه‌های کوچک معتقد بودند فقط با اجرا یک نقشه و اتخاذ تدابیر اقتصادى می‌توان هزینه زندگى را پایین آورد و نیز در جواب آقاى وزیر دارایى راجع به مالیات بر درآمد با اشاره به لزوم احترام قانون عقیده داشتند دولت به موجب تصویب‌نامه خود قانون مصوب را نسخ نموده و مرتکب قانوناً قابل تعقیب می‌باشد و پس از اشاره به صدور بخشنامه نسبت به اخذ مالیات توسط سردفتران اسناد رسمى راجع به قانون کار عقیده داشتند باید حل اختلاف بین کارگر و کارفرما بشود نه ایجاد اختلاف.

در خاتمه بیانات خودشان با اشاره به موضوع رأى اعتماد و لزوم انتخاب دولت‌ها و رجال سیاسى به مقتضاى زمان معتقد بودند رأى اعتماد به دولت مستلزم تصدیق اعمل نیست در خاتمه اظهار داشتند که از دو نظر یکى نگرانى نسبت به عدم آزادى و مصونیت مردم و مجلس و یکى از امر سیاست خارجى به دولت حاضر رأى اعتماد نخواهند داد.

آقاى بهار به عنوان ماده 109 نظامنامه در جواب آقاى دکتر متین دفترى راجع به وحدت و احترام اقیلت با توضیح مختصرى اظهار داشتند اکثریت همیشه درصدد تحبیب اقلیت بوده و امیدواریم در موقع رأى اعتماد اقلیت و اکثریتى نداشته باشیم و آقاى مشایخى نیز به همین عنوان از بار‌‌فروش‌ها پولى نگرفته است.

آقاى حکمت وزیر مشاور در پاسخ بیانات آقاى دکتر متین دفترى پس از توضیحات مختصرى نسبت به اقدامات دولت در آذربایجان پس از متجاسرین و تهیه مقدمات افتتاح دانشگاه تبریز اظهار داشتند جمله‌ای که در صدر برنامه دولت نسبت به سیاست خارجى ذکر شده مفهوم همان سیاست مستقل ایران است که ایشان انتظار را دارند و دولت ایران هیچ وقت تمایلى به هیچ یک از طرفین نداشته و نخواهد داشت و نیز نسبت به اقدامات سازمان ملل متفق اظهار قدردانى و امیدوارى نمودند.

آقاى هژیر وزیر دارایى در پاسخ بیانات آقاى دکتر متین دفترى با اشاره به لزوم تشویق و قدردانى از خدمات دولت و ضرورت تثبیت و دوام دولت‌ها و همکارى و همفکرى آقایان نمایندگان و تائید و تصدیق رعایت احترام قانون اساسى و تعقیب متخلفین از قانون و همچنین لزوم تعدیل ثروت عمومى عقیده داشتند آقایان نمایندگان هر چه زودتر مذاکره در برنامه دولت را خاتمه بدهد که بتوانند به مذاکره و رسیدگى در بودجه مملکتى بپردازند، و نیز راجع به نظریات مالى آقایان با تصدیق عدم لزوم انحصارها اظهار داشتند در این 18 ماهه نه تنها بدون هیچ گونه استقراضى دستگاه دولت وظایف خود را انجام داده بلکه مقدارى هم از قروض گذشته که با تصویب مجلس نیز بوده پرداخت گردیده و بایستى مورد قدردانى و تشویق واقع بشود.

آقاى نورالدین امامى به عنوان ماده 109 راجع به عمل اکثریت و مندرجات بعضى جراید و لزوم همکارى اقلیت مختصرى توضیح و آقایان حاذقى و اردلان پیشنهاى مشعر بر تعدد جلسات تقدیم و پس از توضیح آقاى حاذقى و مخالفت آقاى دهقان اخذ رأى شده تصویب نگردید.

جلسه آینده به روز پنجشنبه دوم مهر ماه ساعت هشت و نیم موکول و مجلس یک ساعت و سه ربع بعد از ظهر ختم شد.

رئیس- نسبت به صورت مجلس نظرى نیست؟ آقاى دکتر متین دفترى نسبت به صورت مجلس فرمایشى ندارید؟

دکتر متین دفترى- خیر بنده عرضى ندارم.

کشاورز صدر- بنده عرض مختصر داشتم.

رئیس- نسبت به صورت جلسه؟

کشاورز صدر- بلى نسبت به خودم که جزء غائبین نوشته‌اند. بنده را جزء دیر آمدگان بدون اجازه نوشته‌اند در صورتى که بنده از ابتداى خدمت تاکنون هیچ غیبت نکرده‌ام و دیر نیامده‌ام در جلسه گذشته بنده تلفن کردم که به عرض مقام ریاست برسانند که من گرفتارى دارم و نیم ساعت دیر آمده بودم و اول ساعت نه در مجلس حاضر بودم و یادداشت خدمت خودتان دادم و حاضر نیستم این طور تبعیض بشود که بنویسند دیر آمده بدون اجازه هستم زیرا معتقدم همه نمایندگان بایستى به موقع بیایند و در وقت خودش هم اگر یک گرفتارى داشته باشند اجازه بخواهند (صحیح است)

رئیس- آقاى دکتر معظمى.

دکتر معظمى- عرض کنم که اعتراض بنده به مطالب صورت جلسه نیست ولى چون الان مجلس به صورت جلسه رأى خواهد داد و ممکن است سابقه بشود چون از ماده 109 یک سوء استفاده‌ای شده یعنى هم از طرف اقلیت و هم از طرف اکثریت یک سوء استفاده‌ای شده است این است که بنده می‌خواهم عرض کنم براى این که سابقه نشود ماده 109 دراینجا به هیچ وجه مورد ندارد و فقط مربوط به اشخاصى است که به آن‌ها توهین بشود ویا بیاناتشان تحریف بشود (صحیح است)

رئیس- صورت جلسه تصویب شد آقاى منصف و آقاى دهقان هر دو سؤالى دارند راجع به آب هیرمند که اظهار می‌کنند بفرمایید آقاى منصف.

نخست وزیر- آقاى وزیر کشاورزى که باید جواب بدهند نیستند.

منصف- بسیار خود می‌گذاریم براى وقتى که ایشان تشریف آوردند چون جناب آقاى وزیر کشاورزى باید جوابى در این باب بدهند حاضر نیستند بنابراین براى این که جوابى به این سؤال داده شود ممکن است براى جلسه آتیه بگذاریم.

نخست وزیر- آخر جلسه می‌آیند.

منصف- بسیار خوب. بماند براى آخر جلسه.

2- بقیه مذاکره در برنامه دولت‏

رئیس- آقاى شریعت‌زاده.

شریعت‌زاده- طرح برنامه دولت و موقعی که در این خصوص مباحثه می‌شود بهترین وسیله و فرصتى است که نمایندگان ملت نتیجه مطالعات و نظریات خود را راجع به امور مملکت بیان می‌کنند. بدیهى است براى این که از مباحثات نتیجه مؤثر و مطلوب حاصل شود و براى این که نکات و حقایق مؤثرى به ممکن است در توضیحات ناطقین توضیح گردد و براى این که به این نکات و حقایق توجه به عمل بیاید وظیفه حتمى و تخلف ناپذیر نمایندگان ملت گوش دادن به توضیحات همکاران خودشان است مشروط براین که احساسات عالى و نیروى تفکر نمایندگان تحت تأثیر منطق و اصول مسئولیت بوده و هیچ گونه شائبه و خصوصیات شخصى تأثیر در تفکر آن‌ها نداشته باشد نمایندگان ملت باید در برابر احساساتى که از اصول مسئولیت و وظیفه قانونى ناشى نیست مبارزه کنند زیرا احساساتى که مربوط به اصول مسئولیت و ناشى از سنگینى آن نباشد از خصائص افراد غیر مسئول است افراد مسئول شناخته می‌شوند آن‌ها باید تحت تأثیر احساسات عالى وطن پرستى و احساساتى که از حاکمیت قانون و اصول ناشى است باشد، از این نظر بنده براى توضیح این مطلب لازم می‌دانم چند جمله‌ای به عرض نمایندگان ملت برسانم و تشخیص بدهم که چگونه و در چه موقع افراد مسئول تحت تأثیر دوستى یا خشم و یا علل موجب تأثر واقع می‌شوند و حال آن که باید در مقابل این احساسات مواظب باشند، ملت ایران نظر به هوش و استعداد و گذشته درخشنده و نقش مهمى که در پیدایش و همچنین توسعه تمدن جهان بازى کرده است حق دارد در کلیه شئون زندگى خود از جمیع مزایاى ترقى که ملل مترقى دیگر از آن بهره‌امند شده‌اند بهره‌مند شود، ملت ایران حق دارد در نتیجه اتخاذ اصول و سیستم متناسب اقتصادى از جمیع منابع ثروت و ذخایر مملکت خود در سایه توسعه صنایع و اتخاذ وسایل تجدید آلات تولید ثروت و بالاخره از جمیع منابع و ذخایر خود استفاده کند. با این وصف ما می‌بینیم که ملت ایران از این مزایا آن طور که شایسته است بهره‌مند نشده ورى هم رفته زندگانى توده ملت ایران و مردم مملکت مقرون به آسایش نیست ما می‌بینیم که هنوز وسایل تربیت جسمانى یعنى تجهیزات بهداشتى در مملکت عمومیت پیدا نکرده است وبه این جهت فوج فوج فرزندان این مملکت در برابر مرگ و مبارزه با علل امراض کوشش می‌کنند، این‌ها و مطالبى امثال این‌ها امورى است که هر فرد حساس ایرانى را متأثر می‌کند اما باید دید تنها توجه به این مطالب و تأثر ناشى از آن کافى است یا نه؟ البته پاسخ این سؤال منفى است بلکه کلیه افراد مسئول مخصوصاً مقننین و رجال سیاسى و همه اشخاصى که در برابر ملت ایران وتاریخ مسئولیت دارند با این حوادث با دلیرى و خونسردى برخور کرده به جاى تأثر

+++

 و خشم و غضب و اوصافى مطابق این‌ها در سایه قدرت تفکر و تفحص و استفاده از اعجاز علوم قرن بیستم تشخیص بدهند که با چه وسایلى با این بدبختی‌ها باید مبارزه کرد و البته شرط پیروزى و توفق هم تشخیص بعضى مطالب بدیهى است و آن این است که وقتى ملتى با وجود مشکلات روبرو شده باید تشخیص بدهد که مکلف است کلیه قواى معنوى و مادى موجود در مملکت را متمرکز بکند و تجهیز بکند و ایجاد چنان اتحاد و وحدت نظرى شکست ناپذیرى بکند که این اتحاد منشاء نیرو و قوت باشد و درسایه آن بر همه این مشکلات فائق بیاید، بسیارى از اوقات متفقین و اشخاص سیاسى ناچارند در بیان توضیحات جانب حزم و احتیاط را پیش گیرند و از تصریح بسیارى از مطالب خوددارى کنند ولى من لازم می‌دانم به را تمرکز قواى ملى مخصوصاً تمرکز آن در مجلس شوراى ملى مخصوصا در وضعى خطیر کنونى جمله‌ای به عرض برسانم. اگر ما بخواهیم آن طورى که مقتضى است راجع به اوضاع تأسف آور مملکت از جهات مختلف توضیحاتى بدهیم از حیث نواقص وسایل تربیت اخلاقى و جسمانى و اقتصادى، جسمانى یعنى بهداشت، وضع مملکت را تشریح بکنیم یک پرده مخوف و وحشتناکى در نظر ما مجسم می‌شود و عظمت مسئولیت و سنگینى آن را در ضمن اعلام خطر به ما اعلام می‌کند که قدرت متمرکز ملى خواه در محیط ملت ایران، خواه در مجلس شوراى ملى وسیله پیروزى و غلبه بر این مشکلات است (صحیح است) بنده لازم دانستم قبل از بیان توضیحات راجع به ملاحظات و نظریاتى که از طرف عده‌ای از همکاران محترم ما به عنوان مخالف بیان شده است یک نکته اساسى‏ و مؤثر متداول در حکومت‌های پارلمانى ر به عرض نمایندگان ملت برسانم، رعایت این نکته اساسى در وضع خطیر فعلى دنیا و مخصوصاً در وضع مملکت ما ضرورت قطعى دارد و آن این است که هر مجلسى که متشکل از احزاب یا دسته‌های سیاسى به نام فراکسیون وجود دارند (رحیمیان- یک قدرى بلند‌تر بفرمایید) عرض کردم در هر مجلسى که از دسته‌جات سیاسى واحزاب تشیکل شده است از آنجایى که هر یک از افراد حزب یا فراکسیون داراى شخصیت و نیروى تشخیص هستند اصولًا حق دارند و باید همه آن‌ها در مورد موافقت یا مخالفت با برنامه دولت صحبت کنند، بنده می‌خواهم عرض کنم که قواعد و اصول حکومت دمکراتیک و روش احزاب در مجالس هرگز چنین چیزى را تجویز نمی‌کند زیار لازمه‌اش این است که در مورد هر لایحه یا مور بحث با برنامه دولت دو ماه سه ماه استماع توضیحات فرد فرد نمایندگان ملت یعنى دسته‌جات مختلف وقت مجلس را بگیرد مثلًا بنده موافق نیستم که تمام اعضاء فراکسیون حزب دموکرات ایران، که فراکسیون متبوع من است به عنوان موافقت فرد فردشان در پشت این تریبون اظهار عقیده بکنند همچنین موافق نیستم که تمام افراد فراکسیون اتحاد ملى یا فراکسیون دیگر اگر وجود داشته باشد بیان توضیحات به عنوان مخالف بکنند چرا؟ براى این که باید دو ماه معطل این کار شد. دیگران چه رویه‌ا‌ى را پیش گرفته‌اند؟ براى این که هر چه حزب متشکلى اگر موافق یا مخالف برنامه دولت باش باید در فراکسیون در نتیجه شور موارد مخالفت یا موافقت، مواردى که باید تعرض یا دفاع شود معین می‌کنند یا یک نفر می‌آید یا آن موارد را تقسیم می‌کنند بین سه نفر که آن‌ها بیایند همکاران خود را از نظریات حزب یا فراکسیون آگاه بکنند بعد مذاکره ختم می‌شود (صحیح است) بنده این مطلب را براى این نگفتم که آقایان از بین توضیحات خوددارى کنند نه ولى راهى است که براى افکار و روش سیاسى خواه به عنوان اعتراض، خواه به عنوان موافق، دنیاى قرن بیستم در پیش ما گذاشته است و ما نباید از آن تخلف بکنیم مخصوصاً در موقع خطیر کنونى این مملکت که هر دقیقه‌ای اگربدون دلیل تلف شود مایه تأسف است، اکنون به اظهار نظر نسبت به توضیحات نمایندگان محترم می‌پردازم، البته بنده در بیان این توضیحات روش یک معارض به عنوان موافق که انصاف و عدالت و منطق و اوضاع و احوال را در نظر نگیرد نیستم بلکه پیروى از اصول عدالت و حقیقت می‌کنم ولى البته تشخیص این که جریان امور کدام یک منطبق با عدالت و حقیقت است بنده خوددارى می‌کنم. خلاصه اظهارات همکار محترم من آقاى مکى اظهار عدم رضایت با برقرارى حکومت نظامى و ایراد بر اجراى قانون منع احتمکار یا مجازات گران‌فروشان و شکایت از زیادى وسایط نقلیه در ادارات دولتى اس و همچنین اشاره به پانزده درصد و امور مربوط به جنگل‌ها کردند. در قسمتى آقاى وزیر کشاورزى که در کار خود مرد کارشناس و متخصص و مطلعى است (صحیح است) توضیحات جامعى بیان کردند بنده در آن باب اصلًا صحبت نمی‌کنم اما راجع به شکایت ایشان در خصوص برقرارى حکومت نظامى لازم می‌دانم توجه همکار محترم خودم را به قانون مصوب 1329 قمرى و قوانین مصوب و مقررات و قوانین مصوب 1320 معطوف بدارم و خاطر‌نشان بکنم که اجراى حکومت نظامى در هر موردى که پیش آمده یا پیش بیاید متکى به حق قضاوت و حق تشخیص و حق تعیین است که مقنن دولتى که مسئول است و سرکار است داده است بنابراین ما باید متوجه باشیم که اگر عدم رضایت جنبه انتقادى دارد البته انتقاد در مملکت دموکراسى مجاز است و یکى از وسایلى است که باعث بلندى سطح افکار می‌شود هر کس می‌تواند در روزنامه‌اش یا در نطق یا در سخنرانى استدلالاتى بکند بر عدم لزوم وجود یک قانونى یا لزوم نسخ یک قانونى اما به هیچ وجه به مستند عقیده خودش نمی‌تواند کسى را که قانون مجرى خود تشخیص داده و تشخیص داده است که باید طبق نظریه و تشخیص او معلوم بشود که چه موقعى حکومت نظامى اعلام بشود با تشخیص او مبارزه کند و این یک نوع مبارزه‌ای با وجود قانون است البته ممکن است یک فردى یا یک جمعى راجع به دلایل برقرارى حکومت نظامى و علل آن انتقاد داشته باشد اما باید بدانند دولتى که سرکار است و مسئولیت قطعى و اجتناب ناپذیر براى دفاع از امنیت عمومى دارد وقتى‏ که اعلام حکومت نظامى در حدود قانون کرد، آن هم راجع به حکومت نظامى که سابقه چند ساله دارد آن هم حکومت نظامى که در موقع زمامدارى جناب آقاى قوام‌السلطنه وجود داشته و ادامه یافت است این خود مستند اعتراض بر برنامه است که دولت براى تأمین سعادت آتیه ملت ایران و ایجاد فعالیت و کار و اصلاحات داده است، نمی‌تواند باشد (صحیح است)

ملک مدنى- اعتراض براى اجرا نشدن قانون حکومت نظامى است آقاى شریعت‌زاده (زنگ رئیس)

رئیس- بیان خودتان را بکنید آقاى شریعت‌زاده.

شریعت‌زاده- بنده از نظر روابط خصوصى که با آقایان دارم تمنا می‌کنم در ضمن مذاکرات بنده مداخله نفرمایند و نسبت به قوانین و نظامنامه احترام بگذارند، مانعى ندارد که بعد از بیانات بنده در هر قسمتى که اعتراض دارند استدلال بکنند (ملک مدنى- بسیار خوب) بنابراین اگر همکار محترم بنده با وجود قانون حکومت نظامى مخالف هستید و یا لازم می‌دانید در قانون حکومت نظامى و اختیار مطلق و نامحدودى که به دولت مسئول داده شد است تغییر یا تسهیل یا محدودیتى ایجاد شود مقررات حکومت دمکراتیک نشان داده است که بایستى چطور بشود آقا و همکاران دیگر ما که من هیچ تردیدى در حس نیتشان ندارم در صورتى که لازم بدانند و تشخیص بفرمایند طرحى ترتیب می‌دهند، البته در حدود درجه تأثیر استدلال آقایان و با در نظر گرفتن اوضاع مملکت .. (این یادداشت را کى داده است من امضایش را نتوانستم بخوانم) (مهندس رضوى- آقاى دکتر معظمى) آن عقیده‌ای را که آقا مرقوم فرموده‌اید بنده چنین عقیده‌ای را ندارم ولى اگر بناشد اوضاعى در مملکت وجود داشت که من که رئیس‌الوزرا هستم مقتضى بدانم البته این مجوز طرح اعتراض در مجلس نیست مگر این که مواد قانون اصلاح شود خیلى از جنابعالى آقاى دکتر تشکر می‌کنم که این را به عنوان مداخله در توضیحات نفرمودید و به بنده نوشتید، البته وقتى که این اصول در حدود قانون مستقر شده آن وقت نسبت به نتایج و عوارض برقرارى حکومت نظامى دیگر بحث موضوع ندارد و بنده دیگر در این باب صحبت نمی‌کنم، در خصوص شکایت از زیادى وسائل نقلیه‌ام چون خود دولت متوجه این معنى است گر چه به نظر من اقدام کنونى دولت افراطى است بحثى نمی‌کنم لکن لازم می‌دانم عرض بکنم که در قرن بیستم اگر سازمان‌های ما به خوبى انجام وظیفه بکنند و اگر با حسن نیت تشخیص بدهند که براى انجام وظیفه وسایل نقلیه و تسریع ضرورت دارد بنده با این جریانات افراطى هم موافق نیستم. حتى باید براى تأمین انجام وظایفى که مؤسسات و ادارات ما در سراسر مملکت دارند هر چه لازم دارند داده شود (صحیح است) اما راجع به بیانات آقاى کشاورز صدر بنده در مورد ایشان از نظر همکارى و دوستى و اطمینانى که به حسن نیت ایشان دارم (صحیح است) و بسیار تجربه کرده‌ام معتقدم که در هر موضوعى با حسن نیت مطالبى اظهار می‌کنند (صحیح است) مخصوصاً قسمت‌هایی از نطق ایشان که مربوط است به برقرارى امنیت قضایى کامل در مملکت و تهذیب قوه قضائیه بالاخره این مطالبى که نتیجه رعایت برقرارى امنیت قضایى

+++

 در مملکت است نه دولت مخالف است و نه نمایندگان ملت، هیچ کدام. (صحیح است) این‌ها یک مطالب کلى است و مثل این است که یک کسى اعلام بکند جنگ بد است صلح خوب است، این کلیات قابل مخالفت نیست شکى نیست، اما راجع به مسائلى که ایشان در نطقشان در نظر گرفته‌اند که براى اصلاح قوه قضائیه به به کار برود آن را هم بنده هیچ گونه مخالفتى ندارم، گویا فرمودند که یک شورایعالى قضایى تشکیل شود بنده هم مخصوصاً از دولت درخواست می‌کنم که راجع به این قسمت از توضیحات ایشان توجه بکنند زیرا که اگر یک شورایعالى قضایى از قضات عالیمقام کنونى در عدلیه تشکیل بشود که اصول مربوط به ورود در خدمت و خصوصیت دیگر و بسیارى از مطالب با نظر و تصویب آن‌ها باشد از طرف وزارت عدلیه اقدام شود بسیار خوب چیزى است ولى این قسمت را در نظر بگیرید که این مجوز مخالفت با برنامه دولت نیست زیرا که برنامه دولت هم همین را تأیید می‌کند. اما لازم است بلافاصله بنده عرض بکنم که در دادگسترى کنونى عده بسیارى از قضات با تقوى (صحیح است) و عالیمقام وجود دارد (صحیح است) و وجود آن‌ها نشان می‌دهد که قوه قضائیه می‌تواند اگر تهذیب بشود اکنون و در آتیه مهد پرورش قضات و رجال بزرگى مملکت واقع بشود (صحیح است) یکى از شرایط بسیار مهم در برقرارى امنیت قضایى کامل تأمین کامل زندگى مادى و معاش قضات است (صحیح است) در این هم دولت توجه مخصوصى خواهد کرد ولى لازم است اضافه بکنم که سلب اختیارات از دادگاه عالى انتظامى هم صحیح نبوده است (صحیح است) براى این که وجود دادگاه عالى انتظامى منشاء تراوش و بیم و امید است براى این که آنجا یک جایى بود که وقتى که در اولین شکایت واصل به آن دادگاه آن دادگاه اختیار رسیدگى به وضع اخلاقى و عملى و صلاحیت‏ اخلاقى و علمى قضات را می‌داشت، بسیار از مطالبى که امروز باعث عدم رضایت از قوه قضائیه است پیش نمی‌آید (صحیح است) البته همکار محترم من باید متوجه باشند که با این اصول در مجلس شوراى ملى مخالفتى نیست و نه دولتى که مسئول اداره امور است عدم موافقتى دارد بر عکس یکى از مقاصد مهم دولت فعلى اجراى این اصلاحات است (صحیح است) مطلب دیگرى در نطق آقاى کشاور وجود داشت و بسیار قابل توجه است و آن لزوم جلوگیرى از شیوع ارتشاء و اختلاس در مملکت است (صحیح است) البته این در عدد اصول حتمى‌التصدیق است، کسى با این اصل مخالفتى ندارد ولى آقاى همکار محترم من باید در مطالب اجتماعى با تحقیق و تتبع و پیروى از موازینى که مربوط به آن کار است علل وقایع را تشخیص داد، بنده با صراحتى هر چه تمام‌تر به آقا میگویم که بسیارى از وقایع تأثر‌انگیز کنونى نتیجه فقر اقتصادى و ضعف بنیه مالى ملت و مملکت است (صحیح است) بنابراین باید متوجه باشیم که در برابر سنگین‌ترین مسئولیتى براى ایجاد وسایل بهبود زندگى اقتصادى ملت ایران واقع هستیم و این‌ها از آن مطالبى است که در مجلس مخالفى ندارد و باید با ایجاد یک رویه واحد و اتحاد شکست ناپذیرى از دولت پشتیبانى نمود که سیستم اقتصادى مفید و متناسب با وضع مملکت انتخاب کند و اجرا کند البته راجع به شکایت از حکومت نظامى و چیزهاى دیگر و همچنین زیادى وسایل نقلیه توضیحاتى فرمودند که من در مورد بیان توضیح نسبت به اظهارات همکار محترم آقاى مکى چنانکه دولت هم وعده داده است در تمام این مطالب اقدامات عملى خواهد کرد راجع به بیانات آقاى ممقانى توضیحات آقاى ممقانى در تمام قسمت‌هایی که مشتمل بر کلیات و قواعد لازم الاطاعه و احکام شرع اسلام در وجوب دفاع از حاکمیت مملکت و خدمتگذارى براى تأمین سعادت ملت بوده است مورد تقدیر و احترام است، ملت ایران و کلیه نمایندگان ملت به این اصول معتقد هستند (صحیح است) هیچ شکى نیست. تذکرات دیگر ایشان راجع به لزوم ارجاع مشاغل عمومى به افراد و اشخاص لایق و تشویق مستخدمین در حدود مقررات قانون استخدام هم به نظر من قابل تردید نیست و بنده امیدوار هستم که دولت کنونى این تمایلات جناب آقاى ممقانى را که تمایل همه همکاران است کاملًا در نظر خواهد گرفت. مطالبى هم که راجع به اصول مربوط به تقسیم کار در مملکت و حدود صلاحیت مقامات مسئول گفته‌اند آن هم از نظر اصول اشکالى ندارد و موردى به نظر بنده وجود ندارد که ما از این حیث موضوع بحث قرار بدهیم دولت هم این مطلب را در نظر خواهد گرفت. راجع به گرانى طاقت‌فرسا جناب آقاى ممقانى توضیحاتى دادند نظر به این که توضیحات ایشان ناشى از منت‌های حسن نیت و خیر خواهى بود بنده در موضوع مبارزه با علل گرانى با ایشان موافق هستم ولى با قطعیت و صراحتى هر چه تمام‌تر عرض می‌کنم که علت گرانى محدود به آن چیزى که آقا فرمودید نبوده و در این باب هیچ گونه موجبى براى شکایت از دولت نیست و بنده در این خصوص توضیحاتى عرض خواهم کرد بنده لازم می‌دانم تصریح کنم که خوبى نسبى وضع اقتصادى ایران قبل از جنگ و مدتى در زمان جنگ نتیجه مساعى عظیم و اقدامات مؤثر اعلیحضرت فقید بود (صحیح است) زیرا که در آن موقع اقداماتى که ممکن بود براى تهیه بازار، براى تهیه کالاهى مرغوب مانند خشکبار براى تهیه انواع کالاها و صدور آن به خارجج به عمل می‌آمد البته از نظر اصول اقتصادى بلندى و پایینى قیمت پول تابع قدرت اقتصادى مملکت و نتیجه صادرات و واردات است، مثلًا آقایانى هستند اینجا که می‌دانند که در اواخر تولید پنبه ایران، تولید پنبه ایران به سى و هشت هزار الى چهل هزار تن رسیده بود و همچنین خشکبار و بسیارى از کالاهاى دیگر وجود این امتعه قابل صدور. مقوى بنیه اقتصادى مملکت است (صحیح است) و اگر می‌خواستیم که کالایى وارد کنیم در نتیجه فروش این کالاها اسعار خارجى داشته و احتیاج مملکت به اسعار خارجى کمتر بود از این جهت قیمت رسمى لیره شش تومان یا هشت تومان و قیمت بازارش هم نمی‌دانم ده تومان یا دوازده تومان بود. به هر صورت یکى از علل گرانى کنونى این تنزل تولید و از دست دادن بسیارى از بازارهاى مهم اروپا در نتیجه جنگ بین‌المللى است. باید تصدیق‏ کرد که یکى از علل اختلال راجع به علل اقتصادى که منشاء گرانى است عدم مطالعه و عدم انتخاب یک سیستم اقتصادى مؤثر و منطبق با اوضاع و احوال ایران است، در این باره ما که در مجلس پانزده مجلس متشکل و مثبتى هستیم بایستى درخواست بکنیم از دولت به وسیله کارشناسان عالیمقام اقتصادى ایران که تحصیل کرده‌اند در علوم اقتصادى مطالعات جامعى بکنند و حقیقتاً تشخیص بدهند که اتخاذ چه سیستمى از سیستم‌های اقتصادى در این جا لازم است. خود بنده معتقد هستم که وضع کنونى مملکت ما و بى اعتنایى افراد به نظم جامعه و بى علاقگى اشخاص به حکومت قانون مقتضى است که ما اصول اقتصاد ارشادى توأم با بسیارى از قوانین زمان جنگ را اجرا بکنیم در این صورت ممکن است از تجاوزات و تعدیات افراد جلوگیرى کرد. راجع به آذربایجان نطق جناب آقاى ممقانى مشتمل بر دو قسمت بود یک قسمت راجع به این که آذربایجانی‌ها هم (نورالدین امامى- بلندتر بفرمایید) یک قسمت راجع به این معنى بوده، راجع به آذربایجان بوده آن قسمتى که مربوط است به اوصاف اهالى و هموطنان آذربایجانى ما با این که آنها همیشه براى دفاع از وحدت ایران، آن وحدتى که مولود وحدت در تاریخ، وحدت در آئین و دین، وحدت در ادبیات و وحدت در ارمان ملى است فداکارى می‌کردند، ملت ایران یعنى سایر برادرانشان همیشه از ایشان حقشناسى دارند، شکى نیست (صحیح است ولى مطالبى که ذکر شده است دائر بر این که در موقع خطیرى که جناب آقاى قوام‌السلطنه مسئولیت را بر دوش گرفته است در آن موقع سرعت عمل نشان داده نشده است مایه تأسف است و مسلم است که این تصور نتیجه عدم دقت در اوضاع و احوال و خصوصیات موجود در آن عصر بود که همه چیز ما را به خطر تهدید می‌کرد (صحیح است) ما باید در مقابل یک حقیقتى تسلیم بشویم و آن این است که جناب آقاى قوام‌السلطنه در سایه رهبرى اعلیحضرت شاهنشاه و پشتیبانى ملت ایران بهترن و مؤثرترین سیاست توأم با مهارت را براى سرکوبى نهایى تجزیه‌طلبان و متمردین آذربایجان اتخاذ کرده است (صحیح است) به علاوه از نظر اصول جنابعالى که یکى از قضات عالیمقام مملکت هستید خوب می‌دانید براى این که شخص در موضوع گذشته بتوان قضاوت عادلانه و شایسته‌ای بکند باید کلیه عناصر و موجبات تشکیل کننده آن اوضاع را در نظر بیاورد یعنى آن وضع را مجسم کند آن وقت قضاوت کند ما که اینجا بودیم، ما که در برابر تهدیدها در برابر زوال فکر می‌کردیم چه باید کرد؟ تشخیص دادیم که آقاى قوام‌السلطنه با چه مهارت و فعالیت و پشتکار و سیاست نرم و ملایم و در عین حال مبتنى بر نقشه صحیح براى موفقیت و غلبه بر مشکلات اقدام کرد (صحیح است- صحیح است) اشاره‌ای کردند از روض مسالمت آمیز بنده گفتم اشخاصى سیاسى مخصوصاً متقنین در بسیارى از مراحل حتى باید از بیان حقایق امساک بکنند ولى من تحت تأثیر وجدان، تحت تأثیر نفوذ و قضاوت تاریخ بالاخره تحت تأثیر وظایفى که یک فردى در برابر مملکت دارد و در آن موقع به عللی حتى در وضعیتى بودم که مقتضى بود ناراضى باشم، من تحت تأثیر همان عل روز بروز دقت می‌کردم و تشخیص دادم که آن اوضاع و آن موقع جزء اتخاذ روش مسالمت آمیز توأم با سیاست و درایت که مبتنى بر لزوم تهیه وسایل استفاده

+++

 از موقع مناسب بود هیچ راه دیگرى نداشت (صحیح است) (ممقانى- اشتباه است آقا، عرض خواهم کرد) این تشخیص من است، من در بیان این توضیحات...(ممقانى- بنده عرض خواهم کرد اشتباه است مطابق ماده 109) ... ماده 109 اینجا مورد ندارد (ممقانى- چون اشاره به نطق بنده فرمودید (بنده تحریفى هم در نطق جنابعالى نکردم منت‌های احترام را هم کردم و هیچ تحریفى هم در نطق جنابعالى نکردم مطالبى را بیان کردم، نه تنها من، بلکه همه ایرانی‌ها معتقد هستند بلکه یقین دارند که توده عظیم آذربایجان هم این سیاست عاقلانه مؤثر و منتج آقاى قوام‌السلطنه را تشخیص داده است (صحیح است) الان لازم می‌دانم چند کلمه راجع به توضیحات همکار محترم دیگر آقاى دکتر اعتبار بیان کنم، همکار محترم آقاى دکتر اعتبار در توضیحات خود با روشى که خود قابل مطالعه است به جناب آقاى نخست وزیر خطاب کرده گفته‌اند آن روز از نظر بدى وضع مملکت موافق بودم امروز از نظر بدى وضع مملکت مخالف هستم مقصود از بدى هم بدى زندگى مردم است‏ بنده معتقد هستم که در آن موقع ملت ایران راجع به بدى و خوبى و گرانى زندگى توجهى نداشته است (صحیح است) براى این که اوضاع آذربایجان اوضاع مختل شمال و جریانى که ماجراجویان حتى در مرکز ایجاد کرده بودند امنیت عمومى، امنیت خارجى و داخلى مملکت را مختل کرده بودند (صحیح است) روابط بین ایران و دولت دوست و همجوار ما دولت اتحاد شوروى در منت‌های تیرگى بود، ما هر روز در تمام شئون زندگى در تهدید بودیم همه آقایان شاهد هستند بسیارى از رفقاى ما نمی‌دانستند چه کار بکنند بنده معتقدهستم که موافقت ایشان، اگر موافقت کرده باشند مبتنى بر این جهات بوده است. ما می‌خواهیم ببینیم که این جهات حالا به تمام معنى همان طور هست یا بدتر شده است که مجوزى رأى مخالفت بنده باشد یا خیر؟ پاسخ این سؤال منفى است، زیرا که آذربایجان از چنگال دژخیمان و تجزیه‌طلبان ماجراجو و متمرد بازگشت کرده است (صحیح است) اوضاع دیگرى که در نقاط دیگر شمالى ایران حکمفرما بود همه چیز مردم حتى استقلال مملکت را تهدید می‌کرد از بین رفته است (صحیح است) باید شخص جرئت داشته باشد، انصاف داشته باشد، پیروز از منطق بکند. دلیر باشد، حقایق را بگوید، این حقیقتى است که عرض می‌کنم بنابراین امروز وضع ملت ایران بدتر از آن وقت نیست و کسى که می‌گوید بدین جهت من مخالفم مسلم می‌شود که یا اشتباه کرده است و یا این که با توجه به حقیقت طور دیگر جلوه داده است. به نظر من آن روز موافقت عده‌ای و موافقت اکثریت مجلس و مردم مملکت با جناب آقاى قوام‌السلطنه براى این بوده که این مشکلات مرتفع بشود و تمرد و طغیان و تجزیه‌طلبى و خیانت علنى به مملکت و آلت دست بیگانگان شدند خاتمه پیدا کند و همچنین انتتظار دشته‌اند ایشان که در نتیجه غلبه بر این مشکلات محیط آرام و مساعدى براى شروع به رفع بدبختی‌ها و خرابی‌ها ایجاد بکند، حالا می‌خواهیم ببینیم از نظر جنبه منطق و تجزیه و تحلیل چه موقع عملیات دولت راجع به اجراى برنامه‌ای که تقدیم شده است پایان یافته است؟ در اواخر سال 1325، این طور است تا آن وقت دولت مشغول کشمکش و مبارزه با مشکلات بوده، موقع این که در آن موقع خطیر به تمام جزئیات مملکت رسیدگى بشود و به کیفیتى که کلیه آثار و عوامل و موجبات ناشى از جنگ و اختلالات دیگر رفع و زندگى به طرف بهبودى سیر بکند وجود نداشته است براى چه؟ براى این که ما هم به منظور ایجادمحیط مساعد براى ایجاد فعالیت و کار با ایشان موافقت کردیم البته باید این حقیقت را هم تصدیق بکنیم آن وقتى که مملکت به طرف آرامى سیر کرده و مشکلات سابق و آن مشکلاتى که ما را تهدید می‌کرد از بین رفت است ما نباید به جاى حق‌شناسى با تفسیر و تعبیر و استدلات آن حقایق را طور دیگرى جلوه دهیم، اما از نظر سیاست خارجى که فرمودند در وضع وخیم‌تری هستیم بنده معتقد هستم تصور این که ما فعلًا در وضع وخیم‌تر از سابق باشیم صجیح نیست ما متکى به وحدت ملى و قدرت کار و اتفاق و اتحاد در محیط ایران هستیم مالک این مملکت هستیم و در حدود حقوق بین‌الملل عمومى استقلال تام داریم و در هیچ موضوعى، از هیچ رویی نه دولت و نه ملت ایران زیر بار مسائلى که تحمیل شده باشد نخواهند رفت (صحیح است) و بنابراین تصور این که الان در معرض مخاطراتى هستیم صحیح نیست و متقضى نبوده است با آن روابط به سار مدیدى که آقاى دکتر اعتبار با جناب آقاى نخست وزیر داشتند در این باره توضیحاتى که متکى به اصول مغالطه باشد داده باشند. آقاى دکتر اعتبار در ضمن بیان توضیحا ت راجع به برنامه گفتند وزرا را مى شناسندولى هیچ کدام این کاره نیستند، بنده در این جمله بسیار دقت کردم و نفهمیدم چطور ممکن است یک مرد سیاسی را نسبت به وزرایی که تماماً از طبقه جوان و تحصیل کرده و دانشمند در اینجا حضور یافته‌اند نفى صلاحیت کند. آیا لازم بود عنصر موجد صلاحیت این هیئت وزرا یک فرد دیگرى باشد که به اینها ضمیمه می‌شد تا این که صلاحیت به ایشان پیوسته می‌شد یا چیز دیگر بود نمی‌دانم صلاحیت وزرا یا صلاحیت علمى است یا صلاحیت اخلاقى است. نسبت به این وزرا من معتقد هستم نه از نظر صلاحیت اخلاقى و نه از نظر صلاحیت علمى نمی‌توان اعتراض کردم (صحیح است) چرا باید ما براى معارضه باحقیقت‏ مطالبى را که متکى به حقیقت نیست مورد استناد قرار بدهیم و به حیثیت اشخاص و بر خلاف نزاکت توهین کنیم؟ (محمود محمود- احسنت) (صحیح است) آقاى دکتر اعتبار مطالبى راجع به دادن جواز بعد از تشکیل مجلس شوراى ملى گفتند که آقاى وزیر بهدارى جواب داده‌اند و بنده اینجا عرضى ندارم ولى مطلب دیگرى راجع به انتخابات ساوجبلاغ گفتند و گفتند که دولت می‌خواهد کهبد را مجدداً انتخاب کند در صورتى که مطابق اطلاعى که من دارم هنوز مقدمات انتخابات در آنجا شروع نشده و ثانیاً اصلًا نمی‌فهمم از نظر موازین چگونه ممکن است این مطلب مجوز اعتراض بر برنامه دولت واقع شود و از نظر بیان، انجام حکم مشکل است که ایشان یک مطلبى را شنیده‌اند خودشان را مکلف دانسته‌اند بدون این که تحقیق بکندبر دولت اعتراض بکنند یا جهات دیگرى داشته است. اما بنده اجازه می‌خواهم یک حقیقتى را به عرض نمایندگان ملت برسانم و آن این است که در تمام ملل متمدن دنیا ملت ایران که متکى به دین اسلام است در کلیه قوانین ملل دنیا از حیث مفادعمومى ناظر به بیان احکام تکلیفى است یعنى چه؟ یعنى این قوانینى که مقرر می‌دارد که هر کس دین دارد معنایش این است که باید بپردازد یعنى مکلف است که بپردازد و اگر نپرداخت مرجعى است که او را ملزم می‌کند یعنى هر کس مکلف است هر وظیفه‌ای که قانون و مواد قانون براى او معین کرده است اطاعت بکند مثلًا اگر کسى وکیل شخص یا جامعه‌ای نیست نباید به اصطلاح به موضوعت رأى مجلس شوراى ملى خودش را به آن سمت معرفى بکند حالا می‌خواهم عرض کنم که همیشه نمایندگان ملت و مردم متوجه حقایق هستند و میدانند. بنده بیش از این دیگر توضحى نمی‌دهم (فولادوند- همین کافى است) جناب آقى دکتر دفترى در مخالفت برنامه دولت توضیحاتى دادند، بسیارى از توضیحات من مخصوصاً در مورد توضیحاتى که راجع به برقرارى حکومت نظامى بیان کردم پاسخ مؤثرى به اشکالات ایشان است زیرا قسمت مهمى از توضیحات ایشان حاکى از نسبت به به تخلف از قانون اساسى یا نقض قانون اساسى است بنده از نظر حقوقى نقضى نمی‌بینم براى این که قانون اساسى قابل نقض نیست لابد مقصود تخلف از قانون اساسى است، آن قسمت‌هایی که مربوط است به نتایج برقرارى حکومت نظامى و برقرارى حکومت نظامى از نظر این که حکومت نظامى در وضع وخیم آنزمان اختیاراتش را اعمال کرده است اگر از آن نظر بود که به نظر بنده قابل بحث نیست مطالب همان است که عرض کردم راجع به وضعى که در اواخر مجلس 14 وجود داشته است که نمایندگان را تهدید می‌کردند آقاى دکتر معظمى فرمودند هیچ یک از نمایندگانى که نمی‌ترسیدند از حضور در مجلس امتناع نکردند (اردلان- تا آخرین ساعت ما بودیم) در هر صورت اگر ما منصفانه بخواهیم قضاوت کنیم به تمام علل و موجبات آن وضع آشنا هستیم و می‌دانیم که نه مربوط به کابینه فعلى است و نه مربوط به این است که در اعتراض به برنامه کنونى به آن استناد کنیم، مجوز همچو چیزى نیست فرمودند که انتظار داشتند جناب آقاى نخست وزیر به مقتضاى سن و شخصیتى که داشتند ترتیبى بدهند که گرگ و میش با هم زندگى بکنند بنده نمی‌دانم آیا ما باید همچه تعبیرى را در مجلس شوراى ملى بکنیم که تشبیه بکنیم قسمتى از ملت ایران را به گرگ و قسمتى را به میش (مهندس رضوى- متأسفانه همین طور است) (دهقان- این مثل است در مثل که مناقشه نیست) عرض کنم موازیر منطق براى تمثیل هم یک قواعدى وضع کرد است باید به آن آشنا شد. اگر ملت ایران در نتیجه تجاوز یک اقلیتى در زحمت باشد نباید گفت میش است باید گفت، عناصر شریفى هستند که باید از حقوق آن‌ها دفاع کرد نمی‌شود گفت که میش هستند. انسان را نباید تشبیه به میش کرد این غلط است ولکن جناب آقاى نخست وزیر هم در این مدت اقداماتى کردند خود آقا را دعوت کردن منتهى علل و موجباتى پیدا شد که این سازش حاصل نشد و به علاوه در آن موقع مشکل باید مردم وطنخواه ایشان را احاطه می‌کردند، شکى نیست که مردم بزرگوارى با این سن در آن موق مشکل که زیر بار مسئولیت رفته است کمال خوشوقتى را می‌داشت اگر همه صلحا دور او جمع می‌شدند و

+++

 وسیله کمک و تقویت ایشان واقع می‌شدند حالا بنده نمی‌دانم اگر در یک دولتى یا در یک جریانى یک چند نفرى از نظر جناب آقاى دکتر دفترى قابل انتقاد باشند این لازمه‌اش این است که ما به کلیه این جریان شمول بدهیم؟ البته پاسخ این سؤال هم منفى است؟ اگر مقدمات تشکیل دولت جناب آقاى نخست وزیر در 1324 توام با عناصر و عوامل ترور بوده چرا آقاى دکتر دفترى قبول وزارت کردند؟ بنده این مطالب را به هیچ وجه شایسته نمی‌دانم، راجع به تصویب‌نامه بنده لازم است که یک کلیاتى اینحا به عرض برسانم براى این که آقایان خیلى هسته شده‌اند در زمانى که بریان ناجى صلح دنیا وزیر جنگ فرانسه بود حوادثى در فرانسه پیش آمد که منتهى به اعتصاب شد که اگر در آن موقع با سرعت و قدرت جلوگیرى نمی‌شد امنیت داخلى و خارجى در تهدید بود بریان وزیر جنگ براى جلوگیرى از اعتصاب اعلان تجهیزات عمومى کرد و چون وزیر جنگ بود در نتیجه تجهیزات کلیه عوامل انقلاب و اعتصاب ناچار زیر پرچم رفتند و از آن جلوگیرى شد و در مجلس فرانسه که نسبت به او استیضاح شد گفته است که من تشخیص دادم. وزیر جنگ هستم تشخیص دادم که براى دفاع از استقلال مملکت این موبیلیزاسیون را بکنم، شما موافق قانون نمی‌دانید من با نظر شما موافق نیستم، من حسن نیت داشتم، من وظیفه مقدس ناشى از وجوب دفاع از مملکت را انجام دادم، بالاتر از این به شما بگوى به شما چیزى بگویم که از روى صندلی‌ها بجهید و آن این است که اگر به طور صریح هم مخالف قانون می‌بود من براى دفاع از استقلال فرانسه این کار را می‌کردم (دکتر معظمى- آقاى شریعت‌زاده مجبورش کردند معذرت خواست از این حرفش صورت جلسه‌اش هم هست در هر مملکتى باید اصول باشد) عرض کنم که این مطلبى را که عرض کردم آقاى دکتر، این یک کتابى است که مصنفش یکى از نویسندگان فرانسه است و این کتاب مشتمل بر بیان این قسمتى است که من گفتم و آن قسمتى را که آقا می‌فرمایید معذرت خواست (دکتر معظمى- کتاب چاپش را بنده دارم، می‌آورم) آن قسمت در ا‌ین کتاب نیست (دکتر معظمى- کتابش را می‌آورم خدمتتان) (زنگ رئیس) و وجود آن مطالب هم منافاتى با تأثر استدلال بنده ندارد حالا من هم تکذیب نمی‌کنم که این کتاب را شما دارید یا ندارید براى این که اگر این موضوع منتهى به چنین نتیجه‌ای می‌شد مقتضى بود که در این کتاب هم نوشته می‌شد در هر صورت در موقعى که مجلسى نبود اداره امور مملکت اضطراراً محتاج بود با اتخاذ یک تصمیماتى عرض کنم که اقداماتى باید بشود. قشون بایستى فرستاده بشود به آذربایجان، این ادارات عریض و طویل این سازمان‌ها این مستخدمین می‌بایستی که در جهت آسایش باشند حالا به نظر بنده در این باره حکومت انصاف و حکومت وجدان با در نظر گرفتن اوضاع و احوال باید منتج باشد والّا نه از نظر این که منظور از اعتراض است، من خیال می‌کنم که خود آقاى دکتر دفترى هم اگر رئیس‌الوزرا می‌بودند و مسئولیت دفترى در حضور مجلس قبول می‌کردند ناچار بودند که براى نجات مملکت ایران از غرقاب با وسائلى که مؤثر تشخیص می‌شد انجام وظیفه بکنند آقاى دکتر دفترى هم اظهارات آقاى ممقانى را در خصوص تأخیر سرکوبى تجزیه طلب‌ها و متمردین آذربایجان موضوع بحث قرار دادند چون من در مورد توضیحات جناب آقاى ممقانى توضیحات جامعى دادم در مورد این قسمت از توضیحات جناب آقاى دکتر دفترى دیگر لازم نمی‌دانم توضیحاتى بدهم. جناب آقاى دکتر دفترى یک مطلبى را بیان کرده گفتند، تلگرافى جناب آقاى نخست وزیر به ناصر خان کرده است و در آن مورد و در آن تلگراف نوشته شده است که وزراى من بدون اطلاع من کارى نمی‌کنند بنده نمی‌دانم که چنین تلگرافى صادر شده است یا نه ولى قرائن موجوده معلوم است در ضمن اوضاعى که در فارس پیش آمه است شاید یک همچو تلگرافى شده باشد اما می‌دانید اوضاعى که در فارس پیش آمده بود یکى از موضوع‌هایی است که در این مورد به خصوص «وزراى من کارى بدون اطلاع من نمی‌کنند» بنده نمی‌دانم به چه مناسبت این مطلب باید توسعه پیدا بکند به این که در تمام امور وزرا در تبعیت جناب آقاى نخست وزیر هستند. بنده خودم مکرر با همین جناب آقاى هژیر کارهایى داشتم برخوردم به اشخاصى که متکى بودند به اظهار جناب آقاى نخست وزیر ایشان پاسخ منفى دادند (صحیح است) بسیارى از مواقع پاسخ منفى دادند در وزارت دادگسترى هم اشخاص می‌گفتند توصیه دارند وزیر دادگسترى گفته است توصیه این جا مؤثر نیست حالا بنده نمی‌دانم که به موجب قانون اساسى برفرض این طور باشد که توصیه نخست وزیر تأثیر داشته باشد در وزرایش بنده عقیده‌ام این است که این تقصیر وزرایى بوده که در کابینه بوده‌اند چه ربطى به آقاى نخست وزیر دارد که این را به عنوان تخلف از اصول مشروطیت عنوان کردند به نظر بنده باید موجه تلقى کرد (فولادوند- چهل هزار نفر مسلح ساکت بشود با یک چنین تلگرافى) (زنگ رئیس) جناب آقاى دکتر راجع به امنیت بین‌المللى ایران توضیحاتى دادند البته متکى بر تاریخ و موازین علمى بوده است و شخص بنده به نام یک نفر ایرانى از معلومات جامع و مطالعات دقیق ایشان راجع به این مطالب بسیار خوشوقت هستم و در خصوص امنیت بین‌المللى متوجه شده‌اند در نتیجه مطالعات که امنیت کامل جمعى و بین‌المللى قابل حصول نیست خود بنده در این باب مطالعه نکردم البته نظر به اعتمادى که دارم به جناب آقاى دکتر موافقت می‌کنم که این طور است اما همین مطلب که امنیت جمعى بین‌المللى به حد کمال قابل حصول نیست همین منشاء عظیم‌ترین و موجد عظیم‌ترین تکلیف براى ملت ایران و نمایندگان ملت است (صحیح است) که نباید در داخله مملکت به اقدامات اساسى و مؤثرترى بپردازند؟ نیروى ملت ایران را براى تولید ثروت و تقویت بنیه اقتصادى مملکت و بهداشت مملکت و عمران و آبادى صرف بکنند؟ و یک مجلس متشکلى تشکیل بدهند که در این فرصتى که داریم خودمان را آماده بکنیم که اگر خداى نخواسته پیش آمدى بکند ما شایستگى و ارزش مقاومت یا مقابله‌ای را اقلاً داشته باشیم؟ بنابراین خود این مطلب تأیید می‌کند که ما باید نیرومند باشیم و تشخیص بدهیم که ملت ایران در حالت تخطیر کنونى چه احتیاجاتى دارد و چه اصلاحاتى بایستى که انجام بشود؟ البته همیشه سیاست خارجى ایران باید مستقل ولى مبتنى بر اصل موازنه باشد و این به لزوم اتخاذ این سیاست هستند ما هیچ وقت نمی‌خواهیم در سیاست خارجى لغرشى بکنیم که به ما نسبت داده شود که رعایت موازنه سیاسى را نمی‌کنیم، در این موضوع هم به نظر بنده اختلافى نیست و نمایندگان ملت هم جزء این نظرى ندارند، این بود توضیحات جناب آقاى دکتر دفترى. بنده لازم می‌دانم در پایان عرایض خودم چند جمله‌ای به عرض نمایندگان ملت برسانم در وضع خطیر فعلى در نتیجه ابراز تمایل از طرف مجلس شوراى ملى بر حسب امر اعلیحضرت شاهنشاه جناب آقاى قوام‌السلطنه مأمور تشکیل دولت شده و دولتى را معرفى کرده است ما می‌خواهیم حالا تصمیم بگیریم که به این دولت اعتماد داریم یا خیر براى این که در این تصمیم مصبا باشیم و براى اثبات این که وجدان و وطن‌پرستى هم ایجاب می‌کند که ما در این باره تصمیم مثبت اتخاذ کنیم من لازم می‌دانم چند جمله‌ای که در عین حال پاسخ بعضى از توضیحات آقایان مخالفین است به عرض برسانم. ما باید براى این که در این باره تصمیم بگیریم یک قدرى به عقب برگردیم و وقایعى که پیش آمده است در نظر بگیریم ما باید در نظر بگیریم که وضع قبل از تصدى جناب آقاى قوام‌السلطنه در سال 1324 و تا مدتى بعد از آن چه بوده است خلاصه این وضع این طور تشریح می‌شود، اختلال مطلق در سرتاسر مملکت حکومت داشته، فرد و جامعه امنیت نداشته، وحدت ملى ایران عملًا در تهدید بوده، از نظر سیاست خارجى صورت تیرگى فوق‌العاده و وضع وخیمى وجود داشته مردم آذربایجان در شکنجه و عذاب تجزیه‌طلبان بوده‌اند مجموع این اوضاع امنیت و استقلال و وحدت ملى ایران را تهدید می‌کرده‌اند (صحیح است) این اوضاع اگر مجسم بشود پرده وحشتناکى را نشان می‌دهد و به اشخاص با وجدان و شرافتمند و با جرئت و دلیر اعلام می‌کند که باید نسبت به این خدمات حق شناسى کرد (صحیح است) علاقه شدید و مساعى عظیم و رهبرى اعلیحضرت شاهنشاه و حسن تدبیر و درایت و پشتکار مشقت دائم آقاى قوام‌السلطنه و بالاخره تمایل و پشتیبانى ملت ایران باعث توفیق ایشان شده است، که تمام این پرده هولناک مخوف از بین رفته است، حالا ما مکلف هستیم تشخیص بدهیم که این مرد، این مردى که این خدمات را کرده است بهتر است مورد اعتماد ملت ایران و مجلس باشد و به زمامدارش ادامه بدهد یا نه؟ البته پاسخ این سؤال مثبت است، و ما باید کوشش بکنیم که در قضاوت تاریخ آبرومندباشیم و تحت تأثیر تأثر از مسئولیت در مقابل ملت ایران اتخاذ تصمیم می‌کنیم. بسیارى از اشخاص یادداشت‌هایی به من داده‌اند و مطالبى راجع به خدمات جناب آقاى نخست وزیر گفته‌اند ولى من فکر می‌کنم آنچه که خودم تشخیص داده‌ام آن را بگویم بهتر است. بنده لازم می‌دانم که در پایان توضیحات خودم از دولت تقاضا بکنم مخصوصاً از جناب آقاى وزیر دارایى که به وضع رقت انگیز مردم مازندران (مهندس رضوى- و سایر نقاط ایران) (صحیح است- خنده حضار) توجهى بکنند. ملت ایران تصمیم

+++

 داشت از مردم آنجا که املاکشان منتزع شده است احقاق حق بشود و نشده است (صحیح است) براى آبادى آنجا راه شوسه‌ای احداث شده است که 180 میلیون ریال خرج آن شده است حالا با چند میلیون ریال احیا می‌شود اگر این کار نشود آن 180 میلیون ریال از بین می‌رود از نظر احتساب هم بایستى این عمل بشود، وزارت دادگسترى هم در اجراى قانون املاک واگذارى آن طورى که شایسته است انجام وظیفه نکرده است (صحیح است) من از دولت درخواست می‌کنم (مهندس رضوى- حاتم بخشى در دادگسترى زیاد است) (زنگ رئیس) در این مورد اقدام لازم بشود. عرض می‌شود که آقاى مهندس رضوى من با این که با جنابعالى هم مسلک و هم عقیده هستم ولى با این تک مضراب زدن‌ها موافق نیستم (خنده حضار) بنده عقیده این است که اگر یک مطالب مؤثر و لازم‌تر آقا دارید اگر می‌خواهید که به بنده بفرمایید که بنده ارادتمند و همه توضیحات آقا را گوش می‌دهم اگر براى مجلس است بیایید پشت این تریبون و ما هرقدر به حکومت ملى احترام بگذاریم البته رعایت اصول می‌شود و بهتر است. (صحیح است)

مهندس رضوى- بنده در بعضى اصول با جنابعالى موافقم در گرفتن املاک موافق نیستم.

شریعت‌زاده- املاک مال دولت است؟

ممقانى- اجازه می‌فرمایید؟

رئیس- بفرمایید.

ممقانى- چون آقاى دکتر متین دفترى راجع به اظهارات من توضیحى گفته بودند و آقاى شریعت‌زاده هم نیز اشاره کردند می‌خواهم طبق ماده 109 جواب آن را بدهم چون اظهارات من مربوط به به این قضایا نبود آقاى متین دفترى راجع به معنى کاپیتولاسیون فرمودند مثل این که گویا من یک نوع کاپیتولاسیون ایجاد کرده‌ام قطعاً مقصد من این نبوده من در بدایت اظهارات خود آن روز نه در مقام موعظه بودم و نه در مقام تدریس علم حقوق بودم بلکه مقصود من بیان اهمیت عظمت استقلال و حاکمیت ملیه بود استدلال بنده در مورد کاپیتولاسیون و مثالى که ذکر کردن آنطور که باید توجه بشود نشده، کاپیتولاسیون مداخله یکى از دول در امور اتباع خود در کشور دیگرى است در حالى که مداخله یک دولت در امور اتباع کشور دیگر در آن سرزمین کاپیتولاسیون نیست و بلکه تجاوز به حقوق استقلال آن دولت است و منشوراتلانتیک به هیچ وجه اجازه آن را نخواهد داد (صحیح است) من در نطق خود به قسمتى رسیدم که عده زیادى یادداشت دادند که فعلًا تذکر ندهم. موضوع حل مسئله آذربایجان به طور مسالمت آمیز به نظر من آن طور که آقایان دکتر متین دفترى و شریعت‌زاده گفتند از مصادیق کاپیتولاسیون نبوده، مسئله قیلد مسالمت آمیز براى اجراى اصلاحات در آذربایجان در موافقت‌نامه‌ای که به امضاء آقایان احمد قوام و سادچکیف رسیده منافى با استقلال و حاکمیت دولت ایران بوده.

رئیس- آقا تمنا می‌کنم ماده را رعایت بکنید مجلس، به من اعتراض می‌کند.

ممقانى- عرض کردم ذکر مسالمت آمیز و اجراى اصلاحات از موارد کاپیتولاسیون نیست این مداخله بیگانه در اجراى اصلاحات در آذربایجان است، این تجاوز به حق حاکمیت ایران است، این مداخله بیگانه است در امور داخلى ایران خواه به نام اصلاحات باشد خواه به نام خیرخواهى و مسالمت این را گفتم که آقایان بدانند.

رئیس- چون آقاى دکتر اعتبار هم نسبت به ماده 109 می‌خواهند اجازه بگیرند این ماده هم قرائت می‌شود.

 (ماده صد و نهم و صد و دهم به وسیله آقاى فولادوند منشى به شرح زیر قرائت گردید)

ماده صد و نهم- اگر در ضمن مباحثات ونطق و افترا و تهمتى به یکى از نمایندگان زده شود یا عقیده اظهار او بر‌خلاف واقع جلوه داده شود و نماینده مذکور براى تبرئه و رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت اجازه داده خواهد شد.

ماده صد و دهم- ناطق باید از موضوع مباحثه خرج نشود چنانچه خارج شود رئیس او را متذکر می‌سازد و اگر ناطق مزبور بخواهد توضیحاتى بدهد که او از موضوع خارج نشده است یا آن که خارج از موضوع شدن دلایل دارد در این باب اجازه داده نخواهد شد.

رئیس- آقاى دکتر اعتبار.

دکتر اعتبار- ناطق محترم در آن قسمتى که نسبت به بیانات بنده اظهار عقیده فرمودند اشاره کردند من با روشى که مورد بحث بود در اینجا بیاناتى کردم (شریعت‌زاده- چطور؟) آقا فرمودید بنده با یک روشى که آن روش هم مورد بحث است در اینجا عرایضى کردم بنده خیال می‌کنم آقایان تصدیق بفرمایند که در عرایضم از حدود احترام خارج نشدم و هیچ عرضى نکردم که به کسى توهین شده باشد. آقا فرمودند بنده اینجا عرضى راجع به جواز کردم و آقاى دکتر اقبال هم فرمایشاتى جواب فرمودند بنده امروز سؤالى از دولت کرد که اگر در پاسخ این سؤال تسریع بشود حقایق عرایض بنده به آقایان ثابت خواهد شد. راجع به انتخابات ساوجبلاغ فرمودند بنده معلوم نبود چرا اینجا اسمش را بردم آنچه که مورد سوء‌ظن واقع شده انتخاب مأمورینى است که سوابقى در این کارها دارند (صحیح است) و این است که مورد نگرانى افکار عمومى شده است در پایان فرمایشاتتان آنچه که بنده از جنابعالى هیچ انتظار نداشتم و آن این بود که فرمودید من به آقایان وزرا توهین کردم من جداً تکذیب می‌کنم بنده در پایان عرایضم عرض می‌کنم که من فقط و فقط نجات مملکت را یک انقلاب قانونى می‌دانم بعد عرض کردم که بنده آقایان وزرا را این کاره نمی‌دانم آن را امروز هم باید تأیید بکنم براى اجراى آن اصلى که بنده در نظر دارم اشخاص بسیار بى‌ملاحظه لازم است متأسفانه عرض می‌کنم با سوابقى که از آقایان وزرا دارم این کاره نیستند تا رفع فاسد بکنیم و اما آقا فرمودید که اعتراض من نسبت به هیئت دولت شاید براى این باشدکه یک نفر جزء هیئت این دولت نیست این را بنده ابداً انتظار نداشتم بنده به شما اطمینان می‌دهم که اگر همان یک نفرى را که شما می‌فرمایید حالا نیست و بود من از نقطه‌نظر اصول باز هم مخالف بودم.

رئیس- آقاى وزیر راه.

وزیر راه- عرض کنم بیانات بسیار منطقى جناب آقاى شریعت‌زاده در مقابل حملاتى که به دولت از طرف آقایان می‌شد بنده را مستغنى از این می‌کند که بیش از آنچه که ایشان فرموده‌اند اظهاراتى بکنم ولى چون یک قسمت از اظهاراتى که بر علیه دولت شده است بلاجواب مانده براى این که رفع هر نوع سوء تفاهمى بشود لازم می‌دانم عرایضى را در اینجا بکنم و خاطر آقایان نمایندگان محترم را کاملًا روشن سازم و رفع هر نوع سوء تفاهمى را بکنم. اظهاراتى که در اینجا می‌خواهم بکنم جواب بعضى از بیانات جناب آقاى دکتر متین دفترى است که بلاجواب مانده است و لازم است که در اطراف آن توضیحاتى داده شود آقاى دکتر متین دفترى در جلسه گذشته در ضمن بیانات بسیار ممتد و طولانى که فرمودند سعى می‌کردند که تمام عملیات دولت را بد و نارسا جلوه بدهند و آنچه را هم که دولت بنا به قول خودشان علمیات خوبى کرده است آن را هم در نتیجه پیش آمدها و حوادثى جلوه بدهند منجمله خوب در نظر دارم فرمودند دولت در قضیه آذربایجان تعلل و مسامحه کرده است و اگر حوادث بین‌المللى نبود ممکن بود که آذربایجان از بین برود خواستم به آقاى ناطق محترم عرض کنم گذشته از این که دولت کوچک‌ترین تعلل و مسامحه‌ای را نکرده است (صحیح است) و گذشته از این که آقاى شریعت‌زاده توضیحات کافى در این خصوص دادند اصلًا و ابداً ممکن نبود که آذربایجان از ایران برود (صحیح است) تفوه این این مسئله حتى در این موقع به عقیده بنده موردى ندارد. آذربایجان گرفتار دست و پنجه عده‌ای اشرار و ماجرا‌جو شده بود (صحیح است) جناب اشرف آقاى نخست وزیر طبق اطلاعات شخصى که بنده دارم در نتیجه زحمات شبانه روزى و بی‌خوابی‌هاى ممتد با مهارت و تدابیر فراوانى توانسته دست این اشرار را از دامان آذربایجان کوتاه بکند ولى آذربایجان همیشه جزء ایران است و هیچ وقت از ایران نخواه رفت (صحیح است) خوب در نظر دارم روز چهارشنبه‌ای بود که خبر سقوط تبریز و فرار متجاسرین و اشرار در تهران منتشر شد پنجشنبه فرداى آن روز براى عرض تبریک خدمت جناب اشرف آقاى قوام شرفیاب شدم اگر آقاى دکتر متین دفترى ناظر و حاضر آن جلسه بودند آن وقت علاقه جناب اشرف را به آذربایجان و زحماتى که براى رفع این غائله متحمل شده بودند به طور تحقیق تصدیق می‌فرمودند و ممکن نبود که این بیانات را در اینجا بکنند. قسمت دیگرى که جناب آقاى دکتر متین دفترى سعى فرموند به کلى اثرات آن را از بین ببرند وبه هیچ وجه اعتراض قانع کننده‌ای نسبته به آن نداشتند موقعى بود که به آن قسمت از برنامه دولت که در آن نوشته شده است که توانستیم استقلال گمرکى و اقتصادى ایران را برقرار بکنیم اعتراضى کردند و نیز جواب قانع کننده‌ای ندادند فقط فرمودند که «دست شما درد نکند پنج سال مملکت گرفتار اشغال بوده است سرحدات ما در اختیار مانبوده است حالا می‌گویند که توانستیم استقلال گمرکى را برقرار بکنیم» خواستم به ایشان عرض بکنم قضایاى پنج شش سال پیش اصلاً و ابداً مربوط به دولت جناب اشرف

+++

 آقاى قوام نبوده است (صحیح است) و اگر در نتیجه یک پیشآمدهایى یک عواقب بدى براى این مملکت ایجاد شده است و جناب اشرف توانستند در نتیجه اقدامات و مساعى خودشان آن اثرات سوء را از بین ببرند و استقلال و تمامیت ایران را حفظ کنند آیا نباید از ایشان و از دولت ایشان متشکر بود؟ (صحیح است) حالا چگونگى را به عرض آقایان حضار محترم می‌رسانم تا مسبوق باشند. براى این که مطلع باشند از اردیبهشت ماه 1321 یعنى چند ماه پس از اشغال ایران صورت مجلس پروتکلى راجع به گمرکات شمال ایران به امضاء رسیده بود که مطابق این صورت مجلس تقریباً استقلال گمرکى ما در شمال از بین رفته بود این صورت مج مجلس هم متأسفانه موعدى نداشت، نا‌محدود بود این صورت مجلس امضاء شد (امیر تیمور- کى امضاء کرده بود) عرض کردم اردیبهشت 21 خوب به خاطر دارم در آن شبى که جناب آقاى وزیر دارایى همکار محترم من در هیئت وزرا گزارش این موضوع را به عرض دولت رساندند و گفتند در نتیجه مذاکراتى که کردم و قراردادى که داده شده است این پروتکل الغاء شده است آن شب هم خوب بود باشید تا مراتب شعف و سرور جناب اشرف را می‌دیدید (دکتر متین دفترى- کدام پروتکل؟) پرتکل اردیبهشت‏1321 است عرض کردم حالا اگر یک چنین چیزى بوده است و وزیر مالیه دولت آقاى قوام‌السلطنه توانسته است این را لغو بکند استقلال گمرکى ما را برقرار بدارد آیا بایستى به ایشان گفت دست شما درد نکند آن هم با آن لحن و بیان؟ قسمتى دیگر که در ضمت همین اظهارات فرمودند خسارات بسیار زیادى از ورود قواى خارجى به ایران متوجه شده است براى اصول این مطالبات و کرایه‌های راه آهن چه اقدامى کرده‌اند، بیان به قسمى بود که می‌خواستند بفرمایند کوچک‌ترین اقدامى نشده است عرض کنم که به طور خلاصه به اطلاع آقایان نمایندگان محترم می‌رسانم دولت جناب اشرف آقاى قوام حد اعلاى مساعدت، حد اعلاى جدیت را براى وصول مطالبات دولت کرده است (صحیح است) گذشته از مذاکراتى که از مجارى سیاسى و دیپلماتیک تعقیب می‌شود در نتیجه اقدامات و عواملى که ایشان فرمودند وصار کردند نماینده خزانه‌دارى دولت انگلستان در اردیبهشت ماه امسال به تهران آمد خبرى هم در جراید منتشر شد و آقایان دیدند قطعاً خواندند (صحیح است) عرض کنم حضورتا مطالباتى که ما از متفقین داریم به دو قسمت تقسیم می‌شود من موقع را مغتنم می‌شمارم براى این که توضیحاتى بدهم تا رفع بعضى از سوء تفاهمات دیگر هم بشود یکى از تاریخ شهریور ماه 1320 است تا تیر ماه 1324 که در اصطلاح ادارى معروف به دوره همکارى شده است یکى از تیر ماه 24 است تا آن موقعى که نیروى خارجى به کلی از ایران رفته است که این دو قسمت به کلی متمایز است، راجع به قسمت اول یعنى دوره همکارى مطابق مکاتباتى که شده است دولت انگلستان خودش را به اصطلاح مادر حساب معرفى کرده است و ما با دولت انگلستان مذاکره کردیم و نسبت به دوره بعد از همکارى یکان یکان با آقایان مذاکره می‌کنیم دیدیم در خرداد ماه امسال موقعى که براى دوره بعد از آن همکارى که چند ماه بیشتر نبود وقتى که در نتیجه اقدامات و مذاکرات رسیدگى به محاسبات و بارنامه‌ها و سایر اسناد و اوراق طلب دولت معلوم شد که آمریکایی‌ها چقدر مدیون به دولت هستند براى آن مدت یعنى 1418000 تومان و کسرى مدیون هستند. در بعضى از جراید وقتى آن پول را ما گرفتیم دیدیم یک صحبت‌هایی شد یکى از جراید نوشته بود که شما به چه مجوزى این پول را گرفتید، چه حقى داشتید این پول را گرفتید، شما تمام دارایى دولت با بخشیدید و این پول را گرفتید، در صورتى که نه دارایى بخشیده شده بود و نه مجوزى لازم داشتیم مجوز ما مطالبه حق ما بود، راه آهن یک بنگاه تجارتى است از کسى طلب داشته است وارد مذاکر شده است و پولش را هم گرفته است. یکى دیگر از جراید دست چپ اصلًا منکر وجود این مسئله شده بود، اظهار کرده بود که این‌ها ارقامى است براى تبلیغات، خیر آق ارقام نیست براى تبلیغات نیست وجهش گرفته شده است و به خزانه دولت هم ریخته شده است ولى در مقابل دین این‌ها این مبالغ کم است. قسمت دوم که راجع به دوره همکارى است چون دیدم در این قسمت هم سئوالى ازطرف یکى از آقایان شده است در این قسمت موانع زیاد است اقدامات بسیار جدى شده است و مذاکراتى هم شده است موفقیت‌هایی هم پیدا شده است حتى می‌توانم البته جزئیات را امروز به عرض برسانم، دولت تصمیم دارد در مورد خودش تمام جزئیات لازمه و توضیحات را در دسترس مجلس شوراى ملى بگذارد ولى خود بنده از طرف دولت جناب اشرف مأمور مذاکره با نماینده خزانه‌دارى انگلستان بودم و در آنجا موفقیت‌های زیادى هم پیدا کردم (صحیح است) براى استحضار جناب آقاى دکتر متین دفترى می‌گویم حاضر شده‌اند این‌ها تمام ایستگاه‌ها و مؤسساتى که درایران درست کرده‌اند و مهم‌ترین این‌ها شاید اسکله بندر شاهپور باشد از آن‌ها صرف‌نظر بکنند و میلیون‌ها پوند هم نقد به ما بدهند (برزین- چقدر؟) ولى چون مبلغى که می‌دادند کمتر از آن میزانى بود که دولت مطالبه می‌کند دولت قبول نکرده است و مذاکرات الساعه جریان دارد آقایان کاملًا با این توضیحاتى که به عرض رساندم از چگونگى قضایا مستحضر شده‌اند. قسمت دیگرى که لازم بود دراینجا براى استحضار آقایان نمایندگان محترم به عرض برسانم این بود که آقایان مخالفین دولت سعى کردند تمام عملیاتى را که به قول خودشان تخلف با قانون و قانون اساسى داشت به صورت بسیار بد و ناهموارى جلوه دهند و در عین حال جناب آقاى دکتر متین دفترى سعى فرمودند که دولت‏ فعلى و حکومت جناب اشرف را مخالف طبقه جوان جلوه گر بکنند، در بیاناتشان اظهار کردند حتى به جوان‌ها هم رحم نکرده‌اند، و در وزارت امور خارجه به جوان‌ها شغل رجوع نفرموده‌اند، و از این صحبت‌ها می‌کردند و یک تصویب‌نامه‌اى که به اتکاء مصوبات کمیسیون دارایى و مجلس شوراى ملى صادر شده است آن را در اینجا پیراهن عثمان فرموده چون به رله خودشان و ظاهراً بر علیه دولت بوده است، اما به هیچ وجه از تصویب‌نامه‌هایی که دولت براى رفاه حال همان طبقه تحصیل کرده که ایشان خودشان را حافظ منافع آن‌ها می‌دانند صادر کرده صحبتى نفرمودند پس معلوم است اصلًا ایشان مخالف با صدور تصویب‌نامه نیستند، حالا عرض می‌کنم، دولت تصویب‌نامه صادر کرده است که به مستخدمینى که درجه لیسانس را حائز شده‌اند حقوق اضافه بدهند مدت ماندن آن‌ها را در رتبه‌های که دارند براى ارتقاء به رتبه‌های بالاتر کمتر بکنند، چرا این را نفرمودند اینجا؟ این هم یک تصویب‌نامه‌اى است نظیر آن تصویب‌نامه دیگر. آقا به این اعتراض نفرمودید براى این که اگر به این هم اعتراض می‌فرمودید آن وقت آن طبقه جوان تحصیل کرده شاید جنابعالى را مورد اعتراض قرار می‌داد، دولت تمام رعایت حال طبقه جوان و تحصیل کرده را کرده، این اظهارات جز این که بر علیه همان طبقه جوان تمام می‌شود به عقیده من فایده‌ای ندارد، آتیه این مملکت مال جوان‌ها است و خواهى نخواهى جوان‌ها هستند که باید این کارها را اداره بکنند، اما راجع به تصویب‌نامه‌ها اظهاراتى کردند که جناب آقاى شریعت‌زاده و جناب آقاى وزیر دارایى هم توضیحاتى دادند و خواستم به آقایان یک جمله‌ای را عرض بکنم آقایان بعضى از اصول و مواد قانون اساسى را توجه می‌فرمایند ولى بعضى از اصول و موادش را که عطف به سایر قوانین است مورد دقت قرار نمی‌دهند گویا اصل 96 قانون اساسى است که می‌گوید میزان مالیات هر سال را مجلس شوراى ملى جداگانه تعیین می‌کند یعنى چه؟ یعنى به تنهایى بودن یک قانون مالیاتى کافى نیست، یعنى میزان آن مالیات را مجلس شوراى ملى بایستى در ظرف سال در ضمن بودجه تعیین بکند، خوب اگر مجلس نبود و آن میزان مالیات را تعیین نکرد نه تنها مالیات بر درآمد را مطابق این دلیلى که فرمودند نمی‌شود گرفت بلکه گمرکات را هم نمی‌شود گرفت، این طور نیست؟ بسیار خوب از طرف دیگرى هم قانونى مجلس شوراى ملى بایستى در ظرف سال در ضمن بودجه تعیین بکند، خوب اگر مجلس نبود و آن میزان مالیات را تعیین نکرد نه تنه مالیات بر درآمد را مطابق این دلیلى که فرمودند نمی‌شود گرفت بلکه گمرکات را هم نمی‌شود گرفت این طور نیست؟ بسیار خوب از طرف دیگر هم قانونى مجلس شوراى ملى وضع کرده بود که مادامى که قواى خارجى در کشور شاهنشاهى اقامت دارند انتخابات نباید بشود مجلس هم تمام شد در اسفند ماه بودجه 25 هم که به تصویب نرسیده بود، قواى خارجى هم که در ایران بودند در اوایل سال 1325 و معلوم نبود کى بروند، می‌فرمایید دولت چه می‌کرد؟ دولت تمام کارها را می‌خوابانید؟ به مستخدمین اصلًا حقوق نمی‌داد، مؤسسات دولتى را که می‌فرمایید بد است پول نمی‌داد و بدتر اداره می‌کرد، همان جوان‌های تحصیل کرده که شما طرفداراشان هستید می‌گذاشتیند درب دانشگاه بسته شود و آنجا درس نخوانند و به تحصیل و معلوماتشان نیفزایند و ادامه می‌دادید به علاوه آقاى دکتر متین دفترى که خودشان سال‌ها بر مسند قضا تکیه زده‌اند و اطلاعات جامع حقوقى دارند مستحضر هستند که علاوه بر فقه چیز دیگرى هم هست که اسمش را گذاشته‌اند اصول و اصل‌الضرورت تبیح‌المحظورات هم به نظرشان رسیده است. و به علاوه این دفعه تازه نیست اگر ما در دوره فترت بین‌المجلسین 14 و 15 که در حدود یک سال و هفت هشت ماه طول کشید، یک فترت 17، 18 ماه طول کشید یک فترت خیلى طولانى هم داشتیم. فترت‌های قبلى طولش زیادتر بود مثلًا بین دوره دوم و سوم گویا سه، چهار سال طول کشید بین سوم و چهارم بیشتر گویا تقریباً 6 سال طول کشید

+++

 از سال 1294 شمسى که نظر بنده نیست گویا از عقرب 1294 شمسى است که مجلس سوم مهاجرت کرده است و تا اواسط 1300 که جناب اشرف مجلس را افتتاح فرمودند در حدود 6 سال فترت بوده است و در ظرف این دو فترت هم تصویب‌نامه‌هاى مالیاتى صادر شده است و بعداً دولت‌های بعدى یا در ضمن قوانین و یا در ضمن بودجه‌هایی که به مجلس شوراى ملى می‌دادند آن‌ها را به تصویب مجلس رسانده‌اند قطعاً اطلاع دارند، به علاوه یک مسئله‌ای که می‌خواهم عرض بکنم جناب آقاى دکتر متین دفترى در موقعى که ریاست محکمه استیناف را داشتند و بنده ریاست دفتر محکمه استیناف را داشتم در امور جزایی از روى قوانینى که هیچ وقت به تصویب مجلس شوراى ملى نرسیده است و روى اصل الضرورات تبیح المحظورات درست شده احکام را فسخ می‌کردند، حکم می‌دادند چى می‌دادند همین جناب آقاى ممقانى قطعاً در دیوان تمیز به موجب همین قانونى که هیچ وقت از تصویب مجلس شوراى ملى نگذشته است قوانین را نقص می‌کنند ابرام می‌کنند ارجاع می‌کنند چه شده است که در فترت‌های سابق این اصل وجود داشته است و حالا نباید داشته باشد؟ این را خواستم به اطلاع آقایان برسانم، فقط حسن نیت دولت بوده است و بنده نمی‌دانم چه چیز را می‌خواهید منکر شوید؟ وزیر مالیه مسئول این مملکت که حسن نیت او مورد تصدیق همه آقایان است در پشت این تریبون در دو جلسه متوالى می‌گوید آقایان وضعى مالیه مملکت کسر بودجه ندارد این یک سال و نیمه تمام هزینه‌ها را پرداخته‌اند چهل و پنج میلیون تومان هم از مبالغ قرض دولت کاسته‌اند و مبالغ گزافى هم موجودى دارند باید به او بگویند وضعیت مالى مملکت بده بوده است، بدعمل کرده‌اند؟ و اصلًا می‌گویند که دولت کسر بودجه دارد و اگر براى دفعه سوم گفته شود باز هم تکذیب خواهند فرمود، اگر چه جناب آقاى دکتر فرمودند که اگر تکذیب هم بکنند قبول ندارم عرض کنم حضورتان که یک قسمت دیگر از اظهاراتى که آقاى دکتر فرمودند این بود که گفتند آذربایجان ناراضى است هیچ اقدامى از طرف دولت براى آذربایجان نشده است خواستم حضور ایشان عرض کنم که اگر دولت اقداماتى براى آذربایجان بکند و یا کرده است صرفاً از نظر این نیست که اینجا آقایان نمایندگان تذکراتى بدهند، دولت موظف است نسبت به تمام ایالات ایران هرقدر ممکن است اقداماتى بکند، نسبت به آذربایجان هم آقا یک اقداماتى شده است، دانشگاه را که جناب آقاى حکمت در اینجا توضیح دادند به اطلاع آقایان رساندند، در سایل قسمت‌ها هم اقدام شده است، اما شما اگر تصور بفرمایید که ممکن است در ظرف 24 ساعت فرضاً تمام خرابی‌های آذربایجان را که مطابق گزارش یکى از شاگردان آقاى دکتر متین دفترى که به عرضشان رسانده بو بد است اصلاح شود متأسفانه براى بنده که سهل است براى هیچ وزیر راهى مقدور نیست، براى هیچ دولتى مقدور نیست، دولت براى آذربایجان مدت‌ها قبل از تشکیل مجلس شوراى ملى یعنى قبل از افتتاح، اعتبارات اضافى منظور کرده است، در آن قسمتى که تحت نظر خود بنده است یک قلم هفتاد و پنج میلیون ریال اعتبار براى شروع ساختمان راه آهن‌های شمال تصویب شده است، الان در حدود 70، 80 هزار عمله براى ساختن آنجاها مشغول کار است، عرض کنم حضورتان 1300000 تومان اضافه اعتبار براى راه‌ها داده شده است که در تحت اختیار رئیس راه و سرپرست راه آذربایجان گذاشته شده است که به اطلاع خود آقایان نمایندگان آذربایجان هم رسیده است و برنامه‌اش هم با حضور خود آقایان نمایندگان آذربایجان تنظیم شده است، عرض کنم که قسمت‌های دیگرى هم شده است وضعیت دانشگاه از جهت بهدارى فرمودند بنده خودم شاهد بودم موقعى که افتخار ملازمت رکاب اعلیحضرت شاهنشاهى را داشتم و در التزام رکاب شاهانه به آذربایجان رفتم با توجه خاصى که ذات مقدس ملوکانه نسبت به بهدارى دارند تمام مریضخانه‌ها را سرکشى می‌فرمودند دیدم وضعیت بهدارى آذربایجان تا حدى که بودجه از هر حیث خوب و رضایت بخش اداره شده است، شخص آقاى دکتر اقبال همکار عزیز من هم تصور نمی‌کنم که در این قسمت مورد این گونه حملات واقع شوند (صحیح است) اما مسئله دیگر که جناب آقاى دکتر فرمودند که هر کسى به بهدارى کمک بکند من ارادتمند و ممنون او می‌شوم خیلى مایل بودم که مراتب تشکرشان را در این قسمت به جناب اشرف آقاى رئیس دولت تقدیم کنند بزرگ‌ترین اقدامى که براى بهبود وضعیت مزاجى اهالى این کشور شده است و از نظر بهداشت مملکت در درجه اول اهمیت است ممنوع کردن کشت تریاک است در مملکت (صحیح است) کشت تریاک را جناب اشرف منع فرمودند، کشت تریاک را امر فرمودند ممنوع شود، حد اعلاى ممارست را هم در این قسمت دارند، حالا اگر احیاناً در بعضى نقاط دور دست کشور فرضاً تریاک کاشته بشود یا نشود این‌ها آقایان اول کار است، ولى با اقداماتى که در این قسمت شده است نسل آتیه ایران از شر تریاک و تریاک کشیدن خلاص می‌شود واین بزرگ‌تری خدمتى است که جناب اشرف به بهدارى کشور فرمودند، بنابراین لازم بود که مراتب امتنان ایشان هم خدمت ایشان برسد و یک نکته دیگرى را می‌خواستم اینجا به عرض آقایان نمایندگان محترم برسانم، فرمایشى فرمودند که سربسته بود، کلیه آقایان که به موازین قضایی آشنایى دارند و با اصول قانون اساسى کما بیش یک نظرى ولو سطحى هم شده ست افکنده‌اند می‌دانند که مطابق قانون اساسى و سایر قوانین مدونه هیچ کس را نمی‌شود مانع شد از این که محکمه‌ای را که قانوناً درباره او باید حکم بکند حکم نکند به علاوه آقایان می‌دانند که رسیدگى به صلاحیت محاکم که قانوناً خود بنده سابقه مختص خدمت قضایى داشتم می‌توانم این را عرض کنم صلاحیت محاکم جزء اختصاصات خود این محاکم است محاکم یا در نتیجه اعتراض یا شخصاً و رأساً به صلاحیت خودشان رسیدگى می‌کنند قوانین خیلى زیاد است من اینجا توجه نمایندگان مجلس شوراى ملى را به بخشنامه‌ای که به شماره 12028 ج 1211 در سنه 1318 قبل از آبان که جناب آقاى دکتر متین دفترى نخست وزیر بودند در 25 مرداد 1318 صادر شده است و در آنجا به کلیه محاکم دستور فرموده بودند که به طور کلى و براى همیشه به هر شکلى که هى مسلحى دزدى کرد در دادگاه‌های نظامى محاکمه بشود مراتب را لزوماً ابلاغ نمایید، خوب رسیدگى به جرائم معینى داخل در صلاحیت محاکم نظامى بوده است نه این که در محکمه‌ای که قانون براى او مقرر داشته است و بایستى در آن محکمه به جرم و اتهام او رسیدگى شود صرف‌نظر بکنند به یک محکمه دیگرى که قانوناً این صلاحیت را نداشته است مراجعه بکنند، این بر حسب دستور جناب آقاى دکتر متین دفترى بوده است، ممکن است ایشان هم بگویند الضرورات تبیح‌المحظورات ولى اجازه بدهید عرض کنم که در این قسمت هم قوانینى هست و دراین صورت البته کیت هستیم و ایشان حق ندارند این اعتراضات را به دولت جناب اشرف بکنند. باز در اینجا تکرار می‌کنم اشخاصى که مرا می‌شناسند خود جناب آقاى دکتر متین دفترى هم به اخلاق و روحیه من آشنایى دارند من اصولًا اهل تملق نیستم ولى در دوستى هم پابند و صمیمى هستم من در نتیجه هشت ماه نه ماه همکارى نزدیک یعنى این افتخر همکارى نزدیک را که با جناب اشرف داشتم، ایشان را بر خلاف آنچه که در خارج می‌گویند که وزرا در مقابل جناب اشرف یک آلات بلا اراده‌ای هستند و هر چه ایشان امر بفرمایند قبول می‌شود، خواستم حضور آقایان عرض کنم نه تنها بنده که شاید از حیث سن هم یکى از کوچک‌ترین آقایان وزرا باشم بنده هیچ وقت ندیدم که جناب اشرف یک وزیرى را سرپا نگاهدارد یا در کار آقایان مداخله فرموده باشند، تمام مسائل مهم کشور اعم از قضایاى داخلى و خارجى را البته آقایان همکارهاى من شاهدند تمام را جناب اشرف در هیئت دولت طرح می‌فرمایند مورد رسیدگى قرار می‌دهند استدلالات و اعتراضات موافقین و مخالفین را هر چه هست تمام را می‌شنوند حتى رأى می‌گیرند و هیچ یک از این صحبت‌هایی که در خارج می‌شود صحت ندارد، این‌ها تمام وسایل تبلیغاتى است که بر علیه ایشان می‌شود. این به طور کلى عرایضى بود که خواستم اینجا براى استحضار خاطر آقایان نمایندگان بکنم. مسئله دیگرى که من دیدم در اینجا یکى از آقایان نمایندگان خیلى سطحى و بسیاربى اهمیت جلوه دادند قضیه لوله‌کشى (یکى از نمایندگان- قضیه چه آقا بلندتر بفرمایید) قضیه لوله‌کشى تهران آقا، این هم باز از آن مواردى است که فرمودند بایستى آن اشخاص که به صحیه کشور خدمت کرده‌اند از آن‌ها تشکر بکنند، این هم از آن کارها است، لوله‌کشى تهران را جناب اشرف اقدام فرمودند، فکر ایشان است یعنى افکارى قبلًا در شهردارى تهران بوده است ولى هیچوقت به موقع اجرا گذاشته نشده، در مقابل آن همه اشکالاتى که بوده همه فرار می‌کردند، آقاى قوام السلطنه رئیس‌الوزرا که همه آقایان می‌دانند در مقابل مشکلات فرار نمی‌کنند و ارده‌شان فوق‌العاده قوى است این کار را تحت نظر مستقیم خودشان قرار دادند و تمام مقدماتش هم فراهم شده است حالا اگر شما توقع دارید که در این امر عظیم که گویا شصت، هفتاد هزار تن لوله‌های آهنى و چدنى می‌خواهد

+++

 که بایستى از اروپا، از انگلستان و امریکا سفارش داده شود و کشتى‏‌‌‌‌‌‌‌ها از اقیانوس‌ها بیاورند و حمل شود اگر تصور می‌فرمایید که اعجازى بشود در ظرف بیست و چهار، پنج ساعت لوله‌کشى تهران تمام بشود البته این امر غیر ممکن است، آقایان اساسش گذاشته شده است، اقدامات ایشان به این نتیجه رسیده است و حتى در این مورد می‌خواهم تذکرى خدمت جناب آقاى ممقانى بدهم که فرمودند رئیس‌الوزرا چه حق دارد رئیس بلدیه را بخواهد... (ممقانى- همچو چیزى عرض نکردم مطابق ماده 109 اجازه می‌خواهم آقا) در ضمن بیاناتى که فرمودید بنده خوب در نظر دارم خواستم خدمت آقا عرض کنم که فرمودید رئیس دولت باید ریاست جلسه هیئت وزرا را داشته باشد و اگر اختلافى بین وزرا باشد آن اختلافات را حل و فصل بکند این فرمایش را آقا فرمودند چون حافظه بنده خوشبختانه یا بدبختانه قدرى قوى است بعد فرمودید که فلان کس رئیس شهردارى شده است اولًا این را خدمت آقا عرض کنم که فرمایشات جنابعالى با آن اظهاراتى که جناب آقاى دکتر متین دفترى که فراکسیون هم هستید یک قدرى تخالف و تضاد دارد، براى این که جنابعالى براى رئیس دولت فقط حق تشکیل جلسه و رفع حل اختلاف نمودن را قائل هستید یعنى مثل اختلاف بین مستنطق و مدعى‌العموم یک همچو چیزى را، ولى آقاى دکتر متین دفترى فرمودند که آقاى رئیس‌الوزرا نباید وزیر امور خارجه باشد وزارت خارجه را باید کس دیگرى داشته باشد شما می‌فرمایید که آقاى رئیس‌الوزرا مثلًا مقام استیناف را داشته باشد شما یک قدرى جلوتر رفتید چون محکمه استیناف لااقل یک حق ورود در ماهیت دعوى و یک اختیاراتى دارد این استدلال که اصلًا وارد نیست، در این موقع و هر موقعى که سوء تفاهمى باشد، من می‌خواهم خدمت آقایان عرض کنم که در آن موقعى که لوله‌کشى تهران مطرح بود و تصویب‌نامه آن از هیئت وزرا صادر شد در آن موق وزارت خارجه و هم وزارت داخله را عهده‌دار بوده‌اند و مسئله لوله‌کشى را تا آخر حدى که در نظر دارم در مهر یا آبان 1325 تصویب‌نامه‌اش از هیئت دولت صادر شد ‌اما اظهاراتى که گفتید خدمت آقا سرلشگر آق اولى عرض کرده خواستم براى رفع سوء تفاهم عرض بکنم اولًا تیمسار سرلشگر آق الى بیش از هفده، هجده روز عضویت دولت را نداشته‌اند، کمیسیونى شد در هیئت دولت راجع به اختلافى که بین وزارت کشور و بانک ملى راجع به امر شهردارى ایجاد شده بود مدیر کل بانک ملى آمد در هیئت وزرا و توضیحات خودش را داد اصلًا ابداً ارتباط با شهردارى نداشت (ارتباط با شهردارى از نظر لوله‌کشى داشت) ولى اختلاف بین مدیر کل بانک و وزارت کشور در خصوص آن قراردادها بود این مسائلى بود که خواستم اینجا تذکراً به عرض آقایان برسانم و موضوع دیگرى هم که خواستم خدمت آقایان تذکر بدهم بدون این که یک کلمه از خودم تعریف بکنم جناب آقاى دکتر متین دفترى در ضمن بیاناتشان فرمودند که در ضمن صحبتى که با آقایان نمایندگان می‌کردیم آقاى دکتر مصباح‌زاده فرمودند اگر یک کسى یک کار مثبتى توى این مملکت بکند یعنى پنج، شش کیلومتر راه بسازد من به او رأى می‌دهم، حالا ایشان را هم بنده اصرار نمی‌کنم زیرا فرمودند که من رأى نمی‌دهم، البته ایشان مختارند که رأى بدهند یا رأى ندهند، ولى خواستم حضورتان عرض کنم از وقتى که جناب اشرف از آن اشکالات خلاص شدند خیلى کارها کرده‌اند یعنى از محل همان تصویب‌نامه‌هایى که جنابعالى اعتراض می‌کنید و می‌گویید باعث بالابردن هزینه و قیمت زندگى شده است آن تصویب‌نامه‌ها که یک قسمتش براى اصلاح راه‌های کشور است، از اوایل اردیبهشت ماه که وضعیت جوى اجازه می‌داد ما در حدود اعتبارات بسیار محدود و قلیلى که داشتیم این را هم براى رفع سوء تفاهم عرض می‌کنم چون در بعضى از جراید هم این موضوع بود از هر لیتر بنزین ده شاهى مقرر شد بگیرند حد اعلاى مصرف بنزین هم در تمام کشور 144 میلیون لیتر یا 145 میلیون لیتر بیشتر نیست، هفت میلیون و کسرى اعتبار داشتیم، هزینه اسفالت را هم آقایان می‌دانند خیلى گران است، در نتیجه دقت منظمى که جناب اشرف می‌فرمایند همیشه به ایشان گزارش می‌دهم و این گزارش‌ها در هیئت دولت مطرح می‌شود ما می‌توانیم تا شصت، هفتاد روز دیگر اقلاً 260 کیلومتر جاده اسفالت شده مطابق اصول امروزه تحویل شما بدهیم این یک چیزى نیست که صحیح نباشد آقایان تشریف می‌برید می‌بینید جاده کرج و قزوین تمام می‌شود مختصراً عرض کنم کهریزک قم هم تمام خواهد شد. مهر آباد که آن وضعیت مفلوک را داشت که واقعاً براى حیثیت مملکت از نظر مسافرینى که می‌آمدند شرم‌آور و مفتضح بود آن هم اسفالت شده است در قسمت راه‌های دیگر نیز البته مطابق اعتباراتى که داده شده است با اظها نظر جناب اشرف اقدامات زیادى شده است اگر هوا اجازه بدهد که راه‌ها کشیده شود راه کناره بندر عباس و بندر بوشهر که یکى از مهم‌ترین جاده‌های این کشور است شروع می‌شود... (برزین- را همدان را هم) (اردلان- راه بروجرد و میاندو‌آب را) علاوه بر این‌ها راه‌های دیگرى هم هست که بایستى ساخته شود چون بنده در اینجا علناً عرض می‌کنم موافق نیستم در قسمت راهسازى که یک قدرى شن ریزى بشود و ماسه بریزند، بنده این‌ها را از جناب اشرف دستور می‌گیرم حالا آقایان هر طور دیگر می‌خواهند بفرمایند چه عرض کنم آقایان مقدمات اسفالت کارى سنوات آتیه هم فراهم شده است و تمام راه بین قم و اصفهان را نقشه بردار کردیم از شیراز به طرف اصفهان داریم جلو می‌رویم (اسلامى- ولى تمام راه‌های ساخته مازندران دارد خراب می‌شود) خوب بعد تشریف می‌آورید می‌بینید بین بستان آباد و تبریز عملیات اسفالت را شروع کرده‌ایم، اسفالت میانه نیز در دست اقدام است و اعلان مناقصه آن را خواهیم داد، در راه آهن هم نیز عملیات زیادى داریم آیا این‌ها آقایان عملیات مثبت نیست؟ این‌ها عملیات مثبت حکومت آقاى قوام‌السلطنه است (صحیح است) راه آهن که به تصدیق تمام آقایان مرکز فتنه و فساد و اخلال بود و هر روز اعتصاب هر روز زدو خورد، هر روز آدم کشى، هر روز سوء قصد نسبت به ترن‌ها حتى اطلاع داریدکه زیر دیگ‌های لوکوموتیو دینامیت گذاشته بودند امروز در راه آهن یک دیسپلین و انضباط بسیار سختى حکمفرما است، عرض کنم تعداد قطارهایى که سال گذشته به جنوب می‌رفت نمی‌دانم پنج تا بود ولى الان هفته‌ای هفت تا می‌رود و تا به حال هفته‌ای چهار روز می‌رفت الان هفته‌ای شش روز می‌رود واگن‌هایی که در نتیجه اشغال این مملکت در ظرف این چهار پنج سال به بدترین وضعیتى افتاده بود تمام آن‌ها را تعمیر کرده‌ایم، لوکوموتیوهاى قدیمى را تماماً اصلاح کرده‌ایم روزى سه هزار تن از جنوب جنس می‌آوریم بالاتر از همه تا اول شهریور ماه قریب 64 میلیوت ریال راه آهن اضافه عایدات داشته است، به عقیده آقایان این‌ها عملیات مثبت دولت نیست (صحیح است) در قسمت هواپیمایى البته بسیار کمک شده است و هواپیمایى را سرو صورتى دادم اول کارى که کردیم قانون هواپیمایى را نوشتیم اداره‌ای که جدیدالتأسیس بوده است ترقیات زیادى هم کرده واین قانون هم به مجلس داده خواهد شد میدان مهرآباد را درست کرده‌ایم، بهترین مؤسسات هواپیمایى را در میدان مهرآباد که تاکنون وجود نداشت ایجاد کرده‌ایم به قسمى که امروز با تمام طیارتی که از خارج ایران می‌آیند در تماس هستیم و حتى آن نماینده شوراى عالى هواپیمایى لوفور که چند روز پیش به ایران آمده بود به وزارت راه تبریک گفته بود براى این دستگاه ملاحظه می‌فرمایید یک نفر خارجى هم تبریک می‌گوید. این کار را ما کردیم با مساعدت وزارت دارایى امروز چندین عمارت بسیار خوب در دست ساختمان داریم براى هواپیمایى در میدان مهر آباد یکى از بهترین عمارت‌هاى شرق نزدیک ساخته خواهد شد گویا امروز یا فردا آخر مدت مناقصه‌اش باشد، در تبریز و شیراز نیز شروع کرده‌ایم مناقصه‌اش تمام شده است و ساختمان‌ها شروع می‌شود، بالاتر از همه این‌ها میدان هواپیمایى آبادان است که بزرگ‌ترین و بهترین فرودگاه‌های شرق نزدیک است (صحیح است) دولت جناب اشرف به کم‌ترین قیمتى که ممکن و مقدور بوده است از آمریکایی‌ها خریده است (صحیح است) یعنى 136 هزار دلار آن هم به اقساط سه سال و پنج سال و هفت سال باید بدهیم در صورتى که اگر این میدان را خودمان می‌خواستیم بسازیم، آقایان قدر متیقن 4 میلیون دلار خرج آن می‌شد، این یکى از بهترین دستگاه‌های هواپیمایى دنیا است (بعضى از نمایندگان- مجاناً بایستى بدهند) در آنجا نیست گویا اجبارى نداشتند که مجانى بدهند (یک نفر از نمایندگان- بد بوده است) خوب بود بوده است بفرمایید بد است از تمام اینهاگذشته یکى از بزرگ‌ترین موفقیت‌های حکومت جناب اشرف در استقلال تام و تمام کشور قضیه هواپیماهاى خارجى است‏ که به ایران می‌آمدند (صحیح است) هواپیماهاى خارجى که بعد از خاتمه جنگ به ایران می‌آمدند (محمد‌على مسعودى- بی‌خود می‌آمدند) بنده کار ندارم روز اول که آمدند با خود می‌آمدند یا بی‌خود می‌آمدند. عرض کنم که در نتیجه دستورات ایشان و مطالعات در هیئت دولت وارد مذاکره شدیم موفق شدیم که آمدن طیارات قطع شد و استقلال هوایى کشور که عیناً مثل استقلال زمینى است چون هوا و زمین درعرض هم هستند امروز کاملًا اعاده شده این‌ها آقایان کار نیست؟ این‌ها کارهاى مثبت نیست؟ اعتراضاتى می‌کنند مثل این که دولت جناب اشرف مجبور است جواب تمام عملیاتى که دولت‌های گذشته می‌کرده‌اند

+++

 بدهد، می‌فرمایند که وضعیت اقتصادى مملکت از چهار، پنج سال پیش بد شد، اگر از چهار، پنج سال پیش بد شد به عصر حکومت جناب اشرف چه ربطى دارد مثل این است که امروز بگویند چرا مرحوم میرزا آقا خان صدراعظم در قرارداد صلح 1857 پاریس براى براى تشحیذ ذهن جناب آقاى ممقانى عرض می‌کنم مطابق ماده 9 آن قرارداد که در پاریس بسته شد در قرارداد صلح با انگلیس‌ها در آن ماده 9 چرا اصل کاملةالوداد را قبول کرده است و بالطبع مقررات عهد‌نامه ترکمن‌چاى هم درباره دول دیگر اجرا شد جواب این را حکومت جناب اشرف باید بدهد، خیر آقا به ایشان مربوط نیست آن روز آن وضع بوده است و امروز این وضع است. در قسمت‌های دیگر هم پیشرفت‌های خیلى زیادى شده است مثلًا الان در همین راه آهنى که ما داریم و همان کارگرها هم طبق تصویب‌نامه‌اى که با تصویب‌نامه‌هاى دیگر فرقى ندراد تمام آن قانون کار اجرا شد و یک مریضخانه صد تختخوابى الان در تهران بر طبق استجازه‌اى که از آقاى قوام‌السلطنه کردم ساخته می‌شود این مریضخانه براى کارگران است و همچنین براى بستگان آن‌ها است مریضخانه‌ای که الان دارد داراى 120 تختخواب است یکصد تختخواب دیگر به آن اضافه می‌شود، در اهواز نیز مریضخانه می‌سازیم در سارى و تبریز مریضخانه می‌سازیم و در تمام ایستگاه‌های راه آهن که تعداد عمله‌جاتش خیلى زیاد است و کودکانى دارند در تمام این‌ها با تصویب‌نامه خودش دولت مدارس و دبستان‌هایی باز کرده است و به کودکان آنجا درس می‌دهند، این‌ها از نظر آقایان کار مثبت نیست؟ و نبایستى این‌ها را مورد توجه قرار داد؟ (اردلان- صحیح است) آقاى وزیر دارایى تشریف آوردند اینجا و تمام جزئیات را به عرض آقایان رساندند سایر آقایان هم در مورد خودشان البته دفاع می‌کنند بنده ‌این جا حضور آقایان یک نکته‌ای را عرض می‌کنم و آن این است که مبارزه بسیار خوب است ولى آقاى دکتر چون یک لغت فرنگى فرمودند بنده هم عرض می‌کنم مبارزه باید لوایال باشد (فولادوند- در مجلس ایران بایستى فارسى صحبت شود) بفرمایید شما این کار را کرده‌اید اما این کارها به نظر من بد است، این که تمام کارهاى خوب را ایشان در نظر نگیرند. مگر این که ایشان منکر محسوسات باشند و وضعیت بهمن 1324 را با وضعیت شهریور 1326 بدتر تشخیص نکنند یا لااقل این وضعیت را از آن وضعیت بهتر ندانند و آن وقت یک اعتراضاتى و به طور کلى استهزا بکنند و دلیلى هم نیاورند، راجع به گرانى فرمایشى فرمودند که من نقشه‌ای دارم که حاضرم در ظرف شش ماه قیمت اجناس را بر گردانم به قبل جنگ این عین فرمایششان است، یک اظهار دیگرى هم فرمودند که بنده ایشان را مأخوذ بقول خودشان می‌کنم، فرمودند اگر مصالح کشور ایران حکم بکند من اقلیت و اکثریت نمی‌شناسم از آقاى دکتر متین دفترى هم غیر از این انتظار ندارم خوب مگر قضیه گرانى جزء مصالح کشور نیست؟ بیاورند این نقشه را لطف بفرمایند، بدهند، مگر دولت اظهاراتى که منطقى و حقیقى باشد چون از اقلیت باشد قبول نمی‌کند؟ بنده و تمام آقایان نمایندگان ملت قول قطعى می‌دهیم اولًا اصولًا دولت نمی‌خواهد اقلیت و اکثریتى باشد ولى البته اگر هم باشد آقایان نمایندگان در عقاید خودشان آزادند بدیهى است که از هر دسته هر نظر صحیح و خوبى بیاید و منتج به نتایج خوب بشود و رفاه و سعادت ایران را در برداشته باشد آن را دولت قبول می‌کند و چون دوست عزیرم آقاى هژیر این جا شعرى خواندند بنده را هم شاعر کردند خواستم عرض کنم مقصود دولت اینجا یک چیزى است به قول حافظ که می‌گوید، در بیابان گر به شوق کعبه خواهى زد قدم- سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور. ما یک کعبه‏ آمال داریم و این کعبه آمال ما عبارت است از رفاه و سعادت ملت ایران (صحیح است) و عظمت و بزرگى تخت و تاج کیان، براى رسیدن به این مقصود در تمام بیابان‌ها روى خار مغیلان می‌رویم و می‌گوییم، گرچه ره دور است و مقصد ناپدید یا پس بعید هیچ راهى نیست که او را نیست پایان غم مخور (احسنت) ما هم به این حرف‌ها غم به خودمان راه نمی‌دهیم

رئیس- آقاى دکتر متین دفترى بر طبق ماده 109 فرمایشى دارید؟

دکتر معظمى- بنده پیشنهاد تنفس داده‌ام پیشنهاد بنده مقدم است.

رئیس- ایشان اجازه خواسته‌اند آن وقت اگر بعد از جلسه تشکیل نشد حق ایشان از بین می‌رود (دکتر معظمى- پس حق ایشان محفوظ است اجازه بفرمایید پیشنهاد تنفس شده است) بفرمایید.

دکتر معظمى- عرض کنم این پیشنهادى که بنده دادم براى این بود که چند کلمه توضیح بدهم و حضور آقایان عرض کنم که بنده هم مثل آقاى فروهر به آقاى نخست وزیر ارادت و علاقه دارم ولى ارادت و علاقه نباید به حدى باشد که انسان اصول را کند، آقاى فروهر وزیر راه امروز بر خلاف اصول پارلمانى اینجا صحبت کردند ما این ایرادى که می‌گیریم براى این است که در آتیه این سابقه نشود، جنابعالى در عوض یک کار خبطى که شده است می‌آیید یک خبط دیگرى را به رخ ما می‌کشید ما می‌گوییم اصولًا فلسفه مجالس برى تصویب خرج و دخل است (صحیح است) اگر دولت احتیاجى نداشته باشد به درآمد هیچ وقت مجلس را نگاه نمی‌کند، مجلس براى این است که ما بیاییم اینجا و حرف بزنیم بنابراین آقاى شریعت‌زاده و آقاى فروهر یک اصولى را اینجا گفتند که مورد قبول نمایندگان نیست (نمایندگان- صحیح است) و نبایستى این اصول سابقه بشود که در آتیه به ضرر مملکت است، بنده خواستم این قسمت را عرض کنم و پیشنهاد تنفس کرده بودم مسترد می‌دارم (صحیح است)

رئیس- ایشان پیشنهادشان را پس گرفتند. آقاى دکتر متین دفترى.

دکتر متین دفترى- بنده از ماده 109 که می‌خواستم استفاده بکنم براى اظهارات جلسه قبل آقاى وزیر دارایى و آقاى حکمت وزیر مشاور است، این اظهار نظرى که در آخر جلسه و ختم جلسه شد که در جلسه بعد نمی‌شود استفاده نمود این را بنده قبول ندارم حالا خوشبختانه آقاى فروهر این مجال را به من دادند که رفع اشتباه بکنم. بنده باور بفرمایید که تصمیم نداشتم راجع به تصویب‌نامه مالیات بر درآمد اظهارى بکنم که مبادا در مجلس این طور جواب‌ها را بشنوم، این جواب‌ها قابل تأسف را بشنوم. ولى چون آقاى هژیر وزیر دارایى در جلسه ماقبل این را خیلى ساده گرفتند و خواستند سر مطلب را به هم بیاورند گفتند که ما قانون را به هم نزدیم و از میزان قانون کمتر گرفتیم و نقض قانون هم نشده است و از این صحبت‌ها فرمودند بنده مجبور شدم که در بیانات خودم که مخالفت با برنامه بود این مطلب را تصریح کنم که آقا این طور نیست در تصویب‌نامه‌تان صریحاً نوشته‌اید که قانون را نسخ کردید این هم که فرمودید به اتکاء مصوبات کمیسیون داراى مجلس شوراى ملى تا وقتى که به تصویب مجلس شوراى ملى است، آن هم درست نیست اولًا مصوبات کمیسیون مجلس شوراى ملى تا وقتى که به تصویب مجلس شوراى ملى نرسد هیچ ارزشى ندارد (صحیح است) مثل یک مطالعه‌ای است که علما اهل علم و اهل فن در یک مسئله کرده باشند، این همان ارزش را دارد، علاوه به راین بنده ثابت کردم که هیچ وقت منفى‌باف نبودم و نخواهم بود نگفتم که اصول مالیه مملکت تعطیل بشود کى بنده این حرف را زدم کى بنده این را گفتم که آقاى وزیر دارایى مالیات نگیرید چرخ‌های مملکت را تعطیل بکنید که جنابعالى تشریف می‌آورید اینجا چهار سطر شعر می‌خوانید و اینجا قضیه را لوث می‌کنید و آقایان را می‌خندانید در صورتى که بایستى گریه کرد، خندند بر آن دیده کاینجا نشود گریان- شعر می‌فرمایید ماهم به شعر جوابتان را می‌دهیم، بنده البته ثابت می‌کنم که شما بدون جهت بدون لزوم قانون را تغییر دادید هیچ مقتضى هم نبود که قانون را تغییر بدهید، شما قانون را تغییر دادید براى حمایت از متمولین و فشار آوردن به ضعفاء (صحیح است) و به علاوه شما سیستم مالیات بر درآمد در سال 1322 امپوگلوبال بود، یعنى تمام درآمدهاى یک شخصى را جمع می‌کردند و بعد از آن که از یکى یکى مالیات گرفته بودند به حساب گلوبال رسیدگى می‌کردند این را من نخواستم به شما عرض کنم ولى این که پاسخ جنابعالى را تصریح کرده باشم عرض می‌کنم که در کابینه اول آقاى قوام بود ولى شما هم ساکت بودند و بعد شما تصویب‌نامه‌هاى دیگرى هم صادر کردید که اصولًا سیستم را عوض کردید بنه این تصویب‌نامه‌ها را در دست دارم آن روز هم متن تصویب‌نامه‌ها را خواندم یکى از آقایان می‌فرمایند که تصویب‌نامه را بخوانید ولى بنده کارى که در جلسه قبل کردم دیگر تکرار نمی‌کنم بنده نمی‌خواهم از ماده 109 سوء استفاده بکنم شما در تصویب‌نامه نوشتید صریحاً قانون 1322 و 24 نسخ می‌شود (وزیر دارایى- کى نوشته) ... در تصویب‌نامه نوشته است (وزیر دارایى- بفرمایید کى نوشته است؟) تصویب‌نامه کابینه اول ... (وزیر دارایى- به بنده چه مربوط است) ... بعد در کابینه دوم آقاى قوام شما این را تکمیل کردید و دنبالش باز تصویب‌نامه‌هایى صادر گردید، عرض کنم که بنده هم جواب جنابعالى را عرض می‌کنم و هم جواب آقاى فروهر را که استناد کردند با کمال تأسف به فترت‌های گذشته، خدا نکند دیگر فترت ایجاد شود ما این حرف‌ها را می‌زنیم که یک فترت‌هایی در آتیه انشاء الله ایجاد نشود و اگر هم بشود دیگر کسى

+++

 جرأت نکند که این کارها را بکند من خیلى متأسف هستم که این حرف‌ها در مجلس شوراى ملى زده می‌شود اینجا وزراى رسمى مملکت می‌آیند قانون اساسى و همه چیز را با سهل‌انگارى تعبیر می‌کنند تحریفات دیگرى که در عرایض بنده شده این است که آقاى فروهر چند نکته‌اى فرمودند کى این که فرمودند... و آن راهم براهنمیى آقاى وکیل زیرا خودشان که فرصت نداشتند براى این که در جلسه قبل آقاى وکیل یک تذکرى به بنده دادند که شما یک بخشنامه‌ای دارید (وکیل- زیاد است آقایان یکى از آن‌ها است) این مال هفت، هشت سال پیش است مال 318 است نمی‌دانم مال کى است بنده جزئیاتش در نظرم نیست ولى براى این که بدانید این طور نیست که آقا می‌فرمایند و قانون در دوره پیش بهتر اجرا می‌شد و همه نکات قوانین رعاىت می‌شد عرض می‌کنم این که شما گفتید در فترت‌های پیش این کارها می‌شد، در فترت‌های پیش اصلًا قانون نداشتیم نه قانون مدنى داشتم و نه قوانین دیگرى و جزء اصول محاکمات حقوقى قانون دیگرى نداشتیم و این که آقاى فروهر می‌گویند که شما در استیناف بدون اطلاع قانون کار می‌کردید این را کاملًا تکذیب می‌کنم هیچ این طور کارى نبود، از زمان عدلیه جدید که در زمان وزارت مرحوم داور بود تمام کارهاى قضایی روى اصول قانونى بوده (وکیل- اصول محاکمات جزایی) آقا آن مطلب دیگرى است آن ازطرف دولت، از طرف نایب‌السلطنه وقت صحه شده و امضاء شده است حالا اگر نایب‌السلطه وقت غلط کرده است آن یک امر علیحده‌ای است در هر صورت محاکم آن را قانون می‌شناسند و در قوانین بعد نیز تأیید شده است، عرض کنم این بخشنامه‌ای که فرمودند و ذنب لایغفرى براى من پیدا کردند این مربوط است به دزدان مسلح، دزدان مسلح که مطابق مقررات سابق به کارشان در محاکم عمومى رسیدگى می‌شد در محاکم عمومى کارشان خیلى بطیی بود و البته قهراً هم بطیی خواهد بود و این امر باعث اختلال در نظم و امنیت عمومى می‌شد که محاکم عمومى می‌خواهد با یک تشریفات معمولى یک دزد مسلح را محاکمه بکند و مجازا‌ت بکند این موضوع امنیت را مختل می‌کند اعلیحضرت فقید خیلى از این پیشآمد عصبانى بودند و امر فرمودن که دزدان مسلح را دیگر تحویل عدلیه ندهید و ما هم خدمتشان عرض کردیم که این قانون بایستى اصلاح بشود و تا قانون اصلاح نشود یک کشمکش‌هایی بین دادستان و مأمورین دیوان حرب خواهد بود این قانون اصلاح شد و در قانون محاکمات ارتش هم این مسئله تأیید و تأمین شد بعد براى اجراى این امر اعلیحضرت فقید که البته امر ایشان براى ارتش مطاع و متبع بود یعنى براى همه متبع بود، به خصوص براى ارتش آن‌ها تحویل مال نمی‌دادند و براى این که این اختلافات بین وزات عدلیه و محاکم و دادستان ارتش نشود این کار شد، عرض می‌کنم قانون کار را هم اینجا می‌توانستیم یک آئین‌نامه تلقى بکنیم براى این که قانون کار نبوده است و این تغیىر قانون نیست آقاى فروهر، و اما این که خیلى منت گذاشتید بر سر جوان‌ها و حرف بنده را تحریف فرمودید بنده هیچ همچو چیزى نگفتم آقاى فروهر، بنده گفتم در این نفاق‌ها و این کارها که کار به چاقو کشى رسید شما طبقه تحصیل کرده این مملکت هم رحم نکردید و آن‌ها را هم تسلیم چاقو کش‌ها کردید. شما اینجا تصویب‌نامه‌ها را بیان کردید و قتى که پیشخدمت‌های ادارات مملکت رتبه 9 بگیرند این مزایا براى تحصیل کرده‌ها براى لیسانسه‌‌ها ارزشى ندارد (صحیح است، احسنت) اما مسئله کسر بودجه و این‌ها و آنچه که آقاى وزیر دارایى فرمودند بنده تا دسترسى به دفاتر و اوراق پیدا نکنم نمی‌توانم اظهارنظرى بکنم ولى آنچه که مسلم است این است که ایشان سحر نکردند. در سال‌های اول بعد از شهریور که دولت از آن ذخیره‌های سابق خرج می‌کرد و آن چهل میلیون که از اعلیحضرت همایون قرض کرده بودند خرج می‌کردند بواسطه این که مالیات‌ها یک قدرى هم به واسطه خبط قانون دکتر میلسپو وصول نشده بود بقایایی مانده بود شما آقا مالیات سال‌های 1322 و 1323 و 1324 را گرفتید خرج کردید ولى این دیگر در آتیه تکرار نشود توجه بفرمایید ما اینقدر هم بى اطلاع نیستیم کسر بودجه‌مان از این محل‌ها تأمین شده است اما راجع به گله بنده از آقاى حکمت و آقاى هژیر در خصوص بیاناتى که بنده کردم، آقاى هژیر بنده کى گفتم که کابینه تابستانى درست بشود کابینه زمستانى درست بشود، آقاى هژیر شوخى خوب است اما در مجلس شوراى ملى که از این شوخی‌ها جایز نیست بنده گفتم که رجال مملکت هر کدام براى یک موقعى ساخته و ذخیره شده‌اند. بنده گناه کردم این را تشبیه کردم به لباس زمستانى و تابستانى، آن وقت شما گفتید هر فصلى باید یک کابینه‌ای تشکیل بشود، آقاى حکمت رفیق عزیز بنده آمدند بیانات بنده را تحریف کردند و گفتند مردم آرزوى پیشه‌ورى را می‌کنند، بنده زبانم لال بشود اگر همچو حرفى بزنم، آن کاغذى را که اینجا خواندم جوان‌های آذربایجان نوشته بودند که «محال است دیگر دستگاه پیشه‌ورى در اینجا تکرار شود» (صحیح است) من شکایت کردم از تأخیر نجات آذربایجان. شما می‌گویید که من گفته‌ایم که اهالى‏آذربایجان آرزوى پیشه‌ورى را می‌کند؟ هیچ وقت هیچ ایرانى همچو فکرى را نمی‌کنند (صحیح است) راجع به گله‌ای که آقاى حکمت کردند که بنده به آقاى نخست وزیر گفتم دست شما درد نکند این یک تشکرى است آقا، ایشان یک چیزى نوشته بودند بنده به این وسیله از ایشان تشکر کردم منتهى یقین داشتم که اگر ایشان راجع به مطالبه خسارت کارى کرده بودند مسلماً این را در جزء موفقیت‌های برجسته خودشان محسوب می‌کردند این اقدامات را هر وقت نتیجه‌اش را اینجا گفتند بنده باز هم می‌گوید دست شما درد نکند (فروهر- خواهید گفت) اما در قسمت نقشه اقتصادى البته می‌دانید که اینجور مسائل خیلى مسائل دقیقى است این نقشه‌ها ارتباط به حسن نیت و تصمیم کسى که می‌خواهد اجرا بکند دارد بنده که فعلًا به هیچ وجه داوطلب کارهاى دولتى نیستم و هر وقت به یک دولتى که توانستم بهش رأى اعتماد بدهم آن وقت نقشه اقتصادى خودم را به آن دولت می‌دهم.

رئیس- آقاى وزیر دارایى.

وزیر دارایی- بنده خیلى متأسفم که ناچار می‌شوم در یک مورد در جلسات متوالى توضیح عرض کنم اگربنده در آن جلسه مختصر عرض کردم که ایشان به شعر و خنده تعبیر کردند فقط براى رفع کسالت از نطق‌های طولانى بود من نمی‌دانم چطور است که مجلس جاى تعارف هستم جاى شوخى نیست؟ شما می‌فرمایید که من گفتم خوب بنده هم شوخى کردم؟ اگر جدى حرف می‌زدید بفرمایید بنده مرد میدان دانه دانه حرف بزنید جواب می‌دهم، می‌نویسم مجلس شوراى ملى هم حکم. این که اشکال ندارد، بنده نخواستم بحث در معضلات مملکت را تکلیفش را در برنامه معین کنم می‌فرمایید خیر بحث کنیم بنده حاضرم 6 ماه ده ماه هر قدر جنابعالى می‌فرمایید در مسائلى که اینجا مطرح فرمودید یا سایر آقایان مطرح فرمودند یکى یکى مذاکره شود بعد به برنامه رأى بدهید، بنده هم عرضى ندرام اگر بنده به کوتهی پرداختم فقط براى این بود، حالا هم اگر این تقصیرى که به بنده می‌گیرید این باشد که خواستم به طبقه خودم خدمت کنم یعنى از متمولین مالیات نگریم و به طبقه آقاى متین دفترى فشار نیاورم یعنى از بى بضاعت‌ها مالیات بگیرم (خنده نمایندگان) بنده که ملتفت نمی‌شوم مقصود آقایان کجا است، یک روز آقایان در دوره 14 کشمکش بود که این قانون مالیات بر درآمد دکتر میلسپو بدترین قوانین مالیات بر درآمد است (صحیح است) حالا که آن قانون ازبین رفته است یعنى داغ باطله از طرف مجلس و از طرف افکارعامه بهش خورده و فقط چیزى که به رایش باقى مانده یک رأى مجلس شوراى ملى است، حالابراى این که برضد بنده ازش استفاده بکنند یک سند متقن محکم که در محکمه عدل الهى باید نشانش داد استفاده می‌شود، قانونى که از صدر تاذیل مملکت همه کس با آن موافق نبود حالا باید ورقه اتهامیه بنده بشود، بنده حاضرم آقا، یک قانونى که در سال 1322 تصویب شد قرار شد به موقع اجرا گذاشته شود در سال 23 و 24 هیچ پولى وصول نشد می‌فرمایید قانونى بود که از متمولین مالیات وصول می‌کرد، بنده نمی‌دانم آن کجا است توى جیب چه کسر مخفى است، پولهایی که به موجب آن قانون دولت وصول کرد کجا است؟ عیبى ندرد عیب این قانون این بود که اگر مثلًا یک کسى ملک مزروعى دارد، در آذربایجان مستقل دارد، درخراسان خدمت دولت دارد، در طهران چک قبول کرده است، در اصفهان چیزى دیگر دارد، این‌ها همه را باید عایداتش را جمع کنیم، جمع کنیم، جمع کنیم تا آخر سال و همه را روى هم بریزیم تا آخر سال که بنده نمی‌دانم چطورمیشود اشل این را پیدا کرد و آنوقت مشمول آن اشل 80% بکنیم و اشل آن کجا است که بنده پیدایش کنم؟ البته وقتى که پیشنهاد می‌کنم که کسانى که تنزیل خورند یا به اصطلاح ربا خوار هستندهمان وقتى که می‌روند در محضر رسمى و سند تنظیم می‌کنند ازآنها بگیریم و صبر نکنیم که تا آخر سال مالیات را بدهد در این صورت بنده مورد ایرادم؟ البته مورد ایرادم براى این که رفته‌ام از طبقه بى بضاعت مالیات می‌خواهم؟ معلوم می‌شود در این مملکت رباخوار طبقه بى بضاعت است البته آقا صحیح می‌فرمایید بنده در جلسه گذشته آقا توضیح عرض کردم، عرض کردم آقا بنده موظف بودم اراده این مملکت را بگردانم

+++

 یک تصمیماتى گرفته شده است که خون خوردم بنده در ظرف این 18 ماه در شبانه روز تا همین معوقه‌هایی که می‌فرمایید وصول کردم، این کار آسانى نبود (صحیح است) عرض کردم ناچار بودم براى گرداندن اراده مملکت اقداماتى بکنم، دولت هم موافقت کرد و گذشت، حالا بنده در محضر عدل آقایان حاضرم سار اموال دولتى هستم؟ می‌فرمایید مجازاتم چیست حبس، اعدام چیست؟ (به عرض از نمایندگان- شما مرد پاکدامن هستید) (صحیح است) آخر آقا مقرراتى که می‌فرمایید و قوانین که باید اجرا شود بنده عرضى ندارم، خوب آخر بفرمایید آقا بدانیم که یک مطلبى را دنبال کردیم که این مخالف آن است آن مخالف این است، کى مخالف است، کى گفته است که باید اصول زیر پاگذاشته شود، گفته شده است که یک روز یک مشکلاتى در پیش بوده است و یک نفر براى رفع آن مشکل زحمتى کشیده است، یک دولتى اجازه داده تا این که اجرا شده است و به نتیجه رسیده است حالا باید به قول آن رجل سیاسى قدیم حالا که تابستان تمام شده و احتیاج به آن درخت چنار بارور نیست که زیر سایه‌اش بیاساییم حالا آن را می‌فرمایید قطع بکنیم؟ اگر این‏ که باید قطع بشود بنده هستم بفرمایید، بنده سحر نکردم، کى ادعا کرده بود سحر کردم؟ مگر بنده همچو عرضى کردم، بنده عرض کردم برای انجام وظیفه‌ای که بعهده یک فرد، یک ایرانى گذاشته شده است، آنچه ممکن بوده است سعى کردم، این خلاصه جرم بنده بوده است؟ (دکتر متین دفترى- این خدمتتان قابل تقدیر است) بنده در دو جلسه که اینجا صحبت کردم تقدیرى نشنیدم من جزء فحش و ناسزا چیزى نشنیدم، حالا به هر صورت گاهى اوقات اگر از حدود وضعى که بایستى یک ناطق، وزیر یا وکیل هر چه هست در نظر بگیرد رعایت نمی‌کنم و یک قدرى خارج می‌شوم یعنى به اصطلاح از جاده اعتدال خارج می‌شوم عذر می‌خواهم ولى تصدیق می‌فرمایید که انتظار بنده و انتظار دولت (که هر چه بنده کردم البته فرع مساعدت کامل همکاران و عنایت و توجه آقاى رئیس‌الوزرا بوده است) بیش از این تقدیر بشوم عرض کردم دانه دانه این‌ها را در حضور آقایان می‌گذارم، به هر حال در اصل این که باید قوانین توسط مجلس شوراى ملى اصلاح بشود بنده آن قسمت اصلاحش را کار ندارم جنبه‌ای را که اختصاصا ایراد به وزیر دارایى وقت هست عرض می‌کنم هر چه می‌خواهید بکنید اینجا منظور دولت از اول این بود که وارد ایراد بنى اسرائیلى نشود یعنى نگویند شما چه کردید آن یکى چه کرده است، اگر سوابق عمل مطرح است که هیچ دولتى در دنیا نمی‌تواند مدعى شود که طورى مملکت را اداره کرده‌ام که جاى نقص نیست به خصوص که در ایران تشتت افکار به قدرى است که معلوم نیست از کجا باید شروع کرد و کجا باید رفت، اگر بیائید یک اصول اقتصادى انحصارى را رعایت بکند البته یک معایبى ازش می‌گیرند کسانى که مخالف آن عقیده هستند، ولى آقا روى هم رفته باید قضاوت کرد به نظر بنده کسانى را هم که قاصر، مقصر، مجرم، متهم هر طورى که حساب می‌فرمایید این را حسابش را از کابینه جدا بفرمایید طرز عمل که در آینده یک دولتى می‌خواهد پیش بگیرد و جلو برود این ارتباطى با عمل بنده که در فلان تاریخ فلان چیز را گفتم ندارد بنده را هرچه می‌خواهید بفرمایید، خلاصه عرض بنده این است که الان می‌فرمایید بنده الان حاضرم اگر بعد از برنامه می‌فرمایید باز بنده حاضر ولى آنچه که مجلس شوراى ملى می‌خواهد در حق بنده تصمیم بگیرد هر چه زودتر بفرمایید تا این که بنده هم تکلیفم معلوم شود و خیالم که راحت‌تر است، بنده به اصطلاح جنگ تن به تن با کسى ندارم (صحیح است) ولى اگر کسى میل دارد بنده حاضرم، بنده در تمام عمدم مزاحم منافع و مصالح اشخاص نیستم ولى مادامى که کسى از حدود خودش تخطى نکند بنده آن آزادى را که می‌فرمایید آن آزادى را رعایت می‌کنم در صورتى که مزاحم حقوق حقه بنده نباشد، حالا این حقوق حقه را که عرض می‌کنم یک وقت از لحاظ جنبه شخصى است، از لحاظ فردى است، یک وقت حقوق حقه آن مقام رسمى است که به بنده سپرده شده است حالا تصور می‌فرمایید که یک دفعه دیگر توضیح بدهم، هر چند بنده آن روز وزیر دارایى نبودم ولى آن تصویب‌نامه‌اى که قرائت می‌فرمایید اگر در آن نوشته شده که قانون فلان و قانون فلان ملغى است نه مقصود اهانت به قانون بوده است نه مقصود تخلف از مقررات قانون اساسى بوده است مقصود این بوده است که عین آن چیزى را که از کمیسیون قوانین دارایی به عنوان راپورت کمیسیون تنظیم کرده و به مجلس آمده یک نقطه است هم پس و پیش نشده این راپورت اینجور تنظیم شده بود براى این که در مجلس شوراى ملى بعد تصویب شود آقاى بیات هم که در آن موقع وزیر دارایی بودند آنقدر احتیاط کارى نشان داده‌اند که حتى یک جلمه پس و پیش نشده و عین آن را آوردند تصویب شد، حالا تصور نفرمائید که دولت وقت در آن روز خیال داشته است در آن تاریخ بگوید نه قانون می‌شناسم نه مجلس می‌شناسم نه غیر و ذالک و ماهر طور می‌خواهیم خودمان بنشینیم قانون لغو بکنیم، قانون بگذرانیم هیچ همچو چیزى مقصود نبوده است بر عکس این احتیاط کارى و تغییر ندادن کلمات بوده است. حالا جنابعالى در هر چیزى بخواهید تشکیک بفرمایید بنده عرضى ندارم ولى البته یک مطلب که معلوم است این است اگر بنا بشود که مخارج مملکت سرجاى خودش باشد و ما کسر بودجه داشته‏ باشیم آخر می‌باید از یک کسى می‌گرفتیم، آن مرد خیر آن مؤسسه و شرکت کیست؟ (حائرى‌زاده- ذخیره مملکت) کدام ذخیره مملکت (حائرى‌زاده- در بودجه 26 که خودتان نوشته‌اید تصریح دارد) آقا این بودجه‌ای که نوشته شده است آقایان لطف بفرمایید تمامش را بخوانید. در صفحه اولش نوشته است این بودجه با آن که نوشته شده است آقایان لطف بفرمایید تمامش را بخوانید، در صفحه اولش نوشته است این بودجه با آن عواید و این مخارج در حدود وصولی‌های کشور قابل پرداخت قابل دریافت است نه این که یک قسمت را لطف بفرمایید زحمت بکشید قرائت بفرمایید و قسمت دیگرش را کنار بگذارید، بودجه اگر نوشته شد یک نوع بودجه احتیاجاتى بود نه بودجه مصرفى منتها در این قید شده است که در حدود وصول‌های کشور این مخارجى که تصویب شده می‌توانید بپردازید حالا بنده نمی‌دانم این چیزى که به این صورت نوشته شده و شرطش این است که در خود بودجه کسرى نداشته باشد نه در عمل بالاخره چه عیبى دارد؟ خلاصه امرى که بنده عرض می‌کنم این است اصل فرمایش آقایان راجع به مطاع و متبع بودن قوانین اساس و سایر مقررات مملکتى البته به جاى خودش مسلم است و کسى هم نباید تخلف بکند مورد ایراد نیست هیچ دولتى هم هیچوقت خیش نمی‌کند منتهى یک دولتى یک روزى ایجاد شد که خواه ناخواه براى رفع آن اشکالات یک اقدامات موقتى کرده که حتماً باید آن اقدامات بیاید به مجلس شوراى ملى عرض شود و هر نوع صلاح می‌دانید البته نسبت به آتیه دستور خواهید فرمود و اطاعت خواهد شد، نسبت به گذشته هم باز هم عرض می‌کنم براى کسى که سوء نیتى داشته هر نوع مجازاتى که می‌خواهید بفرمایید، کسى هم که سوء نیتى نداشته باز هم هر نوع مجازات می‌خواهید بکنید، اما اگر مجلس شوراى ملى به برنامه که خداى نکرده یا خداى کرده رأى داد دیگر که بنده قابل تعقیب نیستم و مجرم نیستم باز هم آقا فرمایشى دارید؟ (حائرى‌زاده- طرح این موضوع، موضوع استیضاح و تعقیب وزرا نیست) پس به چه عنوان مطرح است بنده می‌خواستم در این موضوع فقط توضیح عرض کرده باشم (امیر تیمور- مطرح نیست و زودتر بفرمایید تمام شود) بهر صورت بعد از این که برنامه گذشت هر موقعى که می‌فرمایید بنده حاضرم.

3- سؤال آقاى منصف و آقاى دهقان و جواب آقاى وزیر کشاورزى راجع به آب هیرمند

رئیس- چون آقاى وزیر کشاورزى حاضر نیستند و یک ساعت هم از ظهر می‌گذرد سؤالى راجع به آب هیرمند آقاى منصف و آقاى دهقان کرده‌اند. آقاى منصف بفرمایید.

منصف- استاد معظمى که اطاعت اوامرشان بر بنده فرض است در خارج یادآورى فرمودند که چون راجع به هیرمند جریاناتى در کار است در بیانات خودت بیا متوجه باشى که مذاکرات تندى پیش نیاید و به جریان لطمه‌ای وارد نگردد. البته اظهار استاد محترم از لحاظ کمال احتیاط بود و گرنه خودشان می‌دانند که بنده آدم تند خو تند‌گویی نیستم به خصوص وقتى پاى مسائل خارجى در میان باشد بنابراین جزء در حدود نزاکت و جزء در حدود حقوق ملى ایران چیزى عرض نخواهم کرد (صحیح است) که خلاصه‌اش این بود برادران زابلى من و شما قریب دو ماه است از آب هیرمند که حق چندهزار ساله آن‌ها است محروم شده‌اند و تصور نمی‌کنم این مقدار برخلاف نزاکت و برخلاف مقررات بین‌المللى باشد آقایان نمایندگان محترم سابقه و اطلاع دارند که در سنوات اخیر به رود هیرمند تصرفات غیر مجازى از ناحیه دولت و ملت همجوار ما افغانستان به عمل آمده است. به مناسبت همین انتشارات و اطلاعات بود که در اواخر دوره 14 بنده اجمالًا مجلس شوراى ملى را مستحضر ساخته و به عرض رساندم که از زابل و مطلعین آن حدود اخبار وحشت‌آورى می‌رسد که شایان کمال توجه است زیرا مجموع اخبار واصله حکایت می‌کرد که افاغنه در مسیر رود هیرمند انهار جدید حفر کرده و می‌کنند، که چنانچه دولت و ملت‌ ایران را مراقب و بیدار نباشد عواقب وخیمى به وجود خواهد آمد و بالنتیجه اگر در تمام مدت سال

+++

 امکان نباید اقلاً چند ماهى که از لحاظ فلاحت مهم‌ترین اوقات زراعت است شهرستان زابل و زابلی‌ها از آب هیرمند محروم خواهند بود.

جناب اشرف آقاى نخست وزیر در آن موقع مسکو تشریف داشتند جناب آقاى بیت قائم‌مقام ایشان که در مجلس حاضر و شاهد بودند که نمایندگان محترم عرایض بنده را تصدیق و مورد تأیید قرار دادند رسماً جواب دادند و وعده فرمودند که اقدام سریع از طرف دولت به عمل خواهد آمد و نتیجه هم به استحضار مجلس و ملت ایران خواهد رسید. قریب دو سال از آن تاریخ می‌گذرد. در ظرف این مدت جزء یک مصاحبه مختصر مطبوعاتى که از طرف بنگاه کل آبیارى به عمل آمده اعلام رسمى دیگرى از جناب دولت به عمل نیامده است. به عقیده بنده این مصاحبه هم در جواب مصاحبه مطبوعاتى آقاى سفیر کبیر افغانستان بوده که چند روز قبل از آن با مخبر اطلاعات کرده بودند و ضمن یک سلسله عبارات تعارف آمیز و الفاظ شیرین خوش ظاهر از قبیل هم کیش و هم نژادى این موضوع را خیلى عادى و ساده جلوه‌گر ساخته‌اند غافل از این که حق ایرانیان به رود هیرمند مقارن پیدایش ایران است و مادامى که از ایرانى و ایران نامى در صفحه تاریخ باقى باشد این حق سلب شدنى نخواهد بود (صحیح است) بنده شخصاً اطلاع دارم و قویاً شهادت می‌دهم که جناب اشرف آقاى نخست وزیر در این باب هیچ مضایقه و کوتاهى نفرموده حتى در مواقع کسالت که طبق دستور پزشکان از کار ممنوع بوده‌اند از صدور تعلیمات و دستورات مقتضى کوتاهى نفرموده‌اند که البته این کمال مراقبت و حسن توجه همیشه مورد شکر و تقدیرملت ایران و بالاخص رعایاى سیستان خواهد بود.

متأسفانه دستگاهى که بایستى مجرى تعلیمات و اوامر رئیس دولت باشد آن طورى که شایسته‌شان این امر حیاتى و لازمه وظیفه شناسى است به عقیده بنده انجام وظیفه نکرده بلکه حالا هم نمی‌کند (مسعودى- وزارت خارجه) چنانچه غالباً اطلاعات واصله از حدود زابل را که دورنماى وضع اسف آور فعلى بود اغراق آمیز دانسته حتى بحث آن را بر خلاف حسن رابطه و مغایر عوالم و داد و همجوارى می‌دانستند نتیجه این همه حسن ظن و رعایت کمال و داد و یک جانبه این شده که قریب دو ماه است آب رودخانه هیرمند در قسمت مربوط به ایران خشکیده سیصد هزار سکنه از زراعت که سهل است حتى از آب آشامیدنى نیز محروم شده‌اند.

اغنام و احشام زابل که یکى از منابع مهم ثروت آن حدود و مورد استفاده سکنه آن شهرستان و نواحى همجوار است قسمتى از دست رفته و بقیه هم در پرتو عوالم آمیخته به کمال و داد و همجوارى و هم کیشى که همیشه عصاره مصاحبه‌های مطبوعاتى تعارف آمیز آقاى سفیرکبیر افغانستان بوده تدریجاً از بین خواهد رفت انبار غله شرق ایران که محل اعاشه و ارتزاق رعایاى فقیر قاینى، کرمانى، بلوچ است به آتیه بسیار وخیمى تهدید می‌شود سرتاسر ناحیه زابل و جنوب شرق ایران را بهت و نگرانى و وحشت فوق‌العاده‌اى فرا گرفته، به طورى که از سطور جراید پیدا است در این حیرت و وحشت همه نقاط و محافل ایرنى سهیم و شریکند که البته لازمه وطن‌پرستى هم همین است وظایف محلى و ملى بنده ایجاب می‌کند که مثل گذشته عواقب وخیم این وضع را به استحضار مجلس شوراى ملى و ملت ایران برسانم ضمناً از هیئت محترم دولت که خوشبختانه تشریف دارند سؤال کنم که:

اولًا- در ظرف این مدت که بحث حفر نهر بقرا و پیش آمده خلاصه عملیات و اقدامات دولت چه بوده است.

ثانیاً- موضوع نهار بقراء سراج تا چه اندازه مقرون به واقع و تأثیر آن‌ها در آب هیرمند یعنى قسمتى مربوط به ایران به چه اندازه است.

ثالثاً- قطع آب هیرمند معلول چه علتى و از کدام نقطه به عمل آمده است.

رابعاً- سیاست و روش دولت در مقابل این وضع کنونى چیست؟

بنده انتظار دارم هیئت محترم دولت با ادا توضیح و جواب فورى به افکار آشفته و خاطرهاى نگران تسکینى بدهند و یقین دادم هر قسمتى ولو شدید در حفظ حقوق ملى ایران ایجاد فرمانید به حکم غریزه میهن‌پرستى تمام افراد طبقات ایرانى پشتیبان آن خواهند بود (صحیح است)

رئیس- آقاى دهقان هم در همین زمینه سؤال می‌کنند بفرمایید.

دهقان- بنده از دو سال قبل به این طرف به وسیله روزنامه تهران مصور در تعقیب این موضوع بودم و همیشه به دولت‌های وقت براى حفظ حقوق کشور تذکراتى می‌دادم و پیش‌بینى هم می‌شد که یک همچو تجاوزى به حقوق ایران خواهد شد و همین پیش‌بینى را هم مکرر تذکر دادم، این اواخر که به کلى آب هیرمند از طرف دولت افغانستان قطع شد و اهالى سیستان شکایاتى کردند بند اطلاع پیدا کردم که دولت اقداماتى در این باب کرده است و مذاکراتى هم کرده است و گویا درصدد است که به انجمن ملل متفق شکایتى بکند و در این موضوع به آنجا مراجعه بکند با اطمینانى که به اقدامات دولت داشتم سؤالى در این باب کردم تا دیگران مستحضر بشوند که ملت ایران و مخصوصاً مجلس شوراى ملى چه اقلیت و چه اکثریت در موقعى که تجاوزى به حقوق و حدود ایران بشود همه متفقند و همه عملیات دولت را تأیید می‌کنند (صحیح است) بنده مخصوصاً سؤال را براى این کردم که این موضوع را تذکربدهم که مجلس شوراى ملى پشتیبان دولت است به اتفاق و عملیات دولت را در این خصوص تأیید می‌کنند و ما انتظار دارم که به شدیدترین وجهى حقوق حقه ما از تجاوز و تعرض دیگران از هر نوع مللى هستند چه همجوار و چه غیر همجوار محفوظ بماند (صحیح است) و اطمینان من از این است که در اثر مذاکراتى که در جلسه هیئت دولت چند شب قبل شده است با کمال شدت و صراحت مخصوصا مراجعه به ملل متفق را خواستار شده‌اند از این اقدامات تشکر می‌کنم و امیدوارم که این اقدامات مفید باشد و حقوق اهاى سیستان محفوظ بماند (صحیح است)

رئیس- آقاى وزیر کشاورزى.

وزیر کشاورزى- اختلاف بین ما و افغانستان راجع به آب هیرمند مسئله تازه‌ای نیست 75 سال است که این کشمکش هست منتها درزمان سابق وقتى که در سیستان آب قطع می‌شد و همین طور که آقاى منصف فرمودند آب نداشتند سایر نقاط ایران یا ملتف نبودند یا این که اهمیتى نمی‌دادند ولى حالا وقتى که یک تلگرافى از سیستان می‌رسد که آب کم شده یا قطع شده تمام ملت ایران از این پیشآمد متأثر بوده و خواستار اقداماتى است که حق برادران سیستانى محفوظ بمان (صحیح است) این خودش یکى از بهترین دلایل وحدت و یگانگى ملت ایران است (صحیح است) چون وقت هم گذشته بنده اجازه می‌خواهم به طور مختصر عرایضى بکنم، چون در چند روز قبل هم با روزنامه‌ها یک مصاحبه‌ای در بنگاه آبیارى در این خصوص شده بود و تا اندازه‌ای هم آقایان از جریان مطلع هستند. در 1827 یعنى 75 سال پیش یک حکمیتى شد راجع به حدود ایران و افغانستان، منجمله در موضوع آب و تقسیم آب‌های هیرمند و ژنرال گلد اسمت انگلیسى مأمور شد که بیاید این حدود را ببینید و حکمیت خودش را بکند این شخص یک رأیی داد که البته بند کلمات صحیح آن حالا در نظرم نیست ولى به طور خلاصه مفهومش این بود که طرفین باید ازآبهاى هیرمند مشروب بشوند، یک سال بعد یعنى در 1873 حکومت افغانستان از وزارت خارجه انگلیس تقاضاى تفسیر این رأى را کرد، وزارت خارجه انگلیس هم رجوع کرد به خود ژنرال گلد اسمت و ایشان تفسیر کردند و گفتند که این رأیی که من دادم معنی‌اش این نیست که نهرهاى کهنه و نهرهاى مترو‌که نباید آباد بشود یا انهار جدیدى دایر بکنند، نهرهاى قدیم را آباد بکنند ولى به مشروط به این که در سهمیه طرف دیگرى تأثیر نداشت باشد، بنابراین از آن تاریخ یعنى 74 سال به این طرف طرفین مجبور بودند این حکمیت را که قبول کرده بودند و بر حسب تقاضاى دولت افغانستان از طرف خود این سر حکم تفسیر شده بود به این ترتیب که عرض کردم این را رعایت بکنند، یعنى کارى بکنند که به حق دیگرى لطمه‌ای وارد نشود در سال 1902 باز یک اختلافى پیدا شد و کلنل ماک ماهون مأمور رسیدگى شد منتهى آنجا دولت ایران صریحاً ذکر کرده که در موضوع آب هیرمند باید رأى گلد‌اسمت مراعات بشود و الّا حکمیت را قبول نخواهد کرد خود ماک ماهون هم در مقدمه حکمیت خود این را نوشته که در موضوع تقسیم آب هیرمند من مقید به این شرط هستم ولى چون رأیی را که داده بود برخلاف این نظر دولت ایران بود و خود او هم قبلًا قبول کرده و بر خلاف آن رأى داده بود قبول نشد و کان لم یکن ماند، ترتیب تقسیم آب در این مدت به طور کلى روى تنصیف بود یعنى مأمورین می‌رفتند و آب را باالمناصفه تقسیم می‌کردند ولى در عمل همیشه سهم ایران خیلى بیشتر از نصف می‌شد، بعضى اوقات سه ربع بلکه بیشتر آب به طرف ایران می‌آمد براى این که به این قضیه و این وضع ناراحت یک ترتیب قطعى داده شود درسال 1311 قرار شد که یک عهد نامه بسته شود، 6 سال مذاکره در اطراف آن طول

+++

کشید یک موادى نوشته شد، دولت ایران در همان موقع پیشنهاد کرد که یک ماده آنجا گنجانیده شود که منظور حکمیت گلد اسمیت در معنى آنجا تأمین گردد ولى دولت افغانستان قبول نکرد و قرار شد در ضمن یک اعلامیه‌ای که محلق به قرارداد خواهد شد، این موضوع گنجانیده و تصویب شود، خود قرار داد می‌گوید که هر مقدار آبى که به بنده کمال خانى می‌رسد بین طرفین بالمنصفه تقسیم خواهد شد، در اعلامیه که ملحق به همین قرارداد است و در همان روز امضاء شده است ذکر شده است که طرفین نباید هیچ کارى بکنند که حق دیگرى پایمال شود مجلس شوراى ملى ایران قرارداد و اعلامیه را تصویب کرد و مجلس افغانستان قرارداد را تصویب ولى اعلامیه را تصویب نکرد در این صورت آن‌ها می‌خواستند که قرارداد بدون اعلامیه جزء لاینفک هستند و نمی‌شود این‌ها را از هم جدا کرد حالا هم که می‌گویند مجلس ما تصویب نکرد ما حرفى نداریم برمی‌گردیم به حکمیت گلد اسمیت (صحیح است) هر سال از اوایل تابستان که آب کم می‌شود نگرانى در سیستان تولید می‌شود در این مدت ده سال که قرارداد امضاء شده و متأسفانه براى همین اشکالى که تولید شده اجرا نشد دو دفعه هم رفتند در بند کمال خانى آب را اندازه‏گیرى کردند و در تابستان پارسال آب سیستان قطع شد و امسال هم قضایایی که آقایان اطلاع دارند جریان پیدا کرد، براى اینک به این جریان خاتمه داده شود مخصوصاً که خبر می‌دادند که چندین سال است در افغانستان در بقرا نهر عظیمى احداث می‌شود که به وسیله مهندسین مطلعى نقشه‌اش کشیده شده و یک خطر بزرگى براى ایران دارد و چندین سال است بود که این موضوع مورد گفتگو بود و البته دولت و وزارت خارجه مشغول مذاکره و اقدام بود که این عمل آن‌ها لطمه به حق به می‌زند تا این که در اوایل امسال پیشنهاد کردیم که یک هیئتى از یاران برود به افغانستان و عملیات آن‌ها را ببیند چون آن‌ها می‌گفتند که ما هیچ کارى نمی‌کنیم که حق ایران پایمال شود همان طور که گفتند ما برادریم، ما همجواریم، ما هم دینیم، خوب برویم ببینیم که چه کار می‌کنند که حق ما پایمال نشود، آن‌ها را جواب دادند که چون جناب اشرف آقاى نخست وزیر اظهر فرمودند که چون ما فقط می‌خواهیم احتیاجات آب سیستان رفع شود بنابراین ما پیشنهاد می‌کنیم که یک هیئتى از افغانستان بیاید به ایران و با نمایندگان فنى ایرانى سیستان را بازدید نموده ببینند احتیاجات آنجا چقدر است تا بعد ترتیبش را بدهیم مطالعات این کمیسیون مشترک هم فقط جنبه مطالعاتى داشته باشد این پیشنهاد البته براى ما قابل قبول نبود، براى این که ما یک حقى داریم از رود هیرمند که طالب آن هستیم و به موجب حکمیت گلد اسمیت که متکى به آن هستیم آن‌ها حقى ندارند آن را از بین ببرند و عنوان احتیاج آبى سیستان به آب مربوط به این قضیه نیست به خصوص که در این سال‌های اخیر در نتیجه همین پیشآمد‌ها یک عده از سیستان مهاجرت کردند، زراعت کم شده و از طرف دیگر به هیچ وجه چنین اظهارى از طرف جناب آقاى نخست وزیر نشده است، درخواست آنها که پیشنهاد کرده بودند یک هیئتى بیاید به سیستان در هیئت وزیران مطرح شد، بالاخره تصمیم گرفته شد، براى این که به این کشمکش که الان ده سال است دوام دارد غیر از 65 سال گذشته خاتمه داده شود وزیر کشاورزى برود به افغانستان هم با آن‌ها تماس پیدا کند و هم از نزدیک ببیند که این حرف‌هایی که در ایران زده می‌شود و آن اظهاراتى را که آن‌ها می‌کنند و ما می‌گوییم آب هیرمند را برده‌اند و آن‌ها می‌گویند که خیر همچو چیزى نیست برویم در محل ببینیم، بعد ازمدتى جواب دادند که اگر وزیر کشاورزى بیاید ما از ایشان پذیرایى می‌کنیم با کمال مسرت و‌ می‌پذیریم ولى به شرط این که یا قرارداد بدون اعلامیه اجرا شود یا این که ما بیاییم به سیستان و سیستان را بازرسى کنیم (نخست وزیر- آن‌ها حق ندارند به سیستان بیایند) و البته این را هم دولت نمی‌توانست قبول کند، آن‌ها حق ندارند، و نظر ما از اعزام وزیر کشاورزى این بود که برود آنجا و از نزدیک تماس حاصل کند و ببیند چه کار می‌کنند، چون در ایران گفته می‌شود که آن‌ها آب را برده‌اند و آن‌ها می‌گویند همچو کارى نشده، لازم بود یک هیئتى برود ببیند، آن‌ها این پیشنهاد را قبول نکردند ودولت جواب داد حق ما روى حکمیت گلد اسمیت و قرارداد 1317 و اعلامیه منضم به آن مشخص و معین است و اگر دولت افغانستان اعلامیه منضم به قرارداد را قبول ندارد پس هم قرارداد و هم اعلامیه که ملحق به آن است مورد قبول نباید واقع شود و در این صورت حکمیت گلد اسمیت باید اجرا شود (نخست وزیر- و یک ضرب‌الاجلى هم قرار داده‌ایم و مدت 15 روز ضرب‌الاجل قرار داده‌ایم که یکى از دو راه را انتخاب کنند یا حکمیت گلداسمیت یا قرارداد 1317 و اعلامیه ملحق به آن والّا ما براى حفظ منافع خودمان به اقداماتى که مقتضى است مشتبث خواهیم شد و حالا آن اقدامات در جریان است و آقایان مطمئن باشند که توجه نسبت به این موضوع از طرف دولت می‌شود و منافع اهالى سیستان و ایران کاملًا حفظ خواهد شد راجع به نهر بقرا و سراج که سؤال فرمودند، نهر بقر گویا هنوز دایر نشده است ما که از آنجا اطلاعى نداریم ولى می‌گویند که دایر نشده است، نهر سراج یک نهر عظیمى است دایر کرده‌اند و یک قسمت عمده آب را می‌برند و حالا هم آب دارد، و قطع آب در خواجه على و قاضى شیرجان کامل است که آنجا رودخانه را مسدود کرده و آب را می‌برند اگر هم گاهگاهى مقدار قلیلى آب بیاید در همان بند گوهک آبش فرو می‌رود، این بود به طور خلاصه جریان این کار که آقایان نگران بودند از آن اطلاع حاصل کنند و عملیات و اقداماتى که دولت در این چند ماه آخر کرده است و مشغول هم هست و بنده هم اطمینان دارم که منافع اهالى سیستان به نحو احسن حفظ خواهد شد (نمایندگان- انشاء الله- صحیح است)

4- موقع دستور جلسه بعد- ختم جلسه‏

بعضى از نمایندگان- ختم جلسه.

رئیس- پیشنهادى راجع به این که جلسه روز شنبه باشد ازطرف آقاى اردلان رسیده است که قرائت می‌شود (به شرح ذیل قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى بنده پیشنهاد می‌کنم جلسه آتیه روز شنبه باشد.

فولادوند- شبیه به این پیشنهاد هم آقاى عباس اسکندرى داده‌اند.

اردلان- بنده پیشنهاد کردم که آقایان بیایید این کار را تمام بکنیم، از آقایان خواهش می‌کنم که مخالفت نفرمایند و شنبه تشریف بیاورید، اگر مخالفت نفرمایید رأى هم لازم ندارد.

رئیس- عده براى رأى کافى نیست.

قبادیان- دستور بفرمایید روز یکشنبه باشد که عده هم کافى باشد.

اردلان- آقای رئیس اعلام بفرمایید روز شنبه حضرتعالى حق دارید بفرمایید.

رئیس- چون مخالفت شده است باید رأى گرفته شود. و عده هم براى رأى کافى نیست، بنابراین جلسه روز یکشنبه ساعت هشت و نیم.

(مجلس یک ساعت و نیم بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى- رضا حکمت

 

اخبار مجلس

رونوشت تلگرافی که از طرف رئیس مجلس پاکستان در جواب تلگراف مجلس شورای ملی ایران رسیده است.

مقام محترم ریاست مجلس شورای ملی ایران

اینجانب تبریکات صمیمانه مجلس شورای ملی ایران را که به وسیله آن جناب راجع به تشکیل دولت مسلم پاکستان ارسال شده بود با اطلاع مجمع ملی پاکستان ارسال شده بود به اطلاع مجمع ملی پاکستان رساندم لطفاً تشکرات قلبی ما را از این پیام هم‌کیشی دوستانه و برادرانه به استحضار مجلس شورای ملی ایران ابلاغ فرمایید.

مطمئنیم که این احساسات صمیمانه روابط برادری دو ملت همکیش و مسلمان ایران و پاکستان را مستحکم‌تر خواهد ساخت.

رئیس مجلس مؤسسان پاکستان

روز دوشنبه ششم مهرماه 326 چهار قبل از ظهر که قرار بود شعبه اول مجلس برای انتخاب یک نفر مخبر به جای آقای امیرتیمور تشکیل شود به واسطه عدم حصول اکثریت تشکیل نگردید ساعت 9 صبح دوشنبه کمیسیون بازرگانی و پیشه و هنر با حضور آقایان وزیر بازرگانی و پیشه و هنر و وزیر دارایی تشکیل و در اطراف بازرگانی خارجی و داخلی مذاکرات لازم به عمل آمد.

رئیس اداره کمیسیون‌ها

+++

 شماره 421 و6521 اصلاح آئین‌نامه 31-6-26

ماده 9 آئین‌نامه دستمزد کارشناسان و تبصره ذیل آن مصوب 1323 به شرح زیر اصلاح شده است.

صدور پروانه کارشناسى براى کارمندان ادارى و قضایى وزارت دادگسترى موکول به اجازه مخصوص وزیر است و در هر مورد که وزیر دادگسترى مقتضى بداند می‌تواند پروانه کارشناسى مستخدم را ابطال و او را از ادامه شغل کارشناسى ممنوع سازد.

تبصره- در مورد سایر کارشناسان نیز وزیر دادگسترى می‌تواند نظر به گزارش اداره فنى راجع به سوء رفتار و عملیات آن‌ها دستور استرداد موقت و یا ابطال پروانه راصادر نماید.

م- 3674 رئیس اداره فنى‏

 

شماره 3687 تشکیل شعبه ثبت 1-7-326

شعبه ثبت ‌الشتر و دلفا از تاریخ هفتم مرداد 1326 تشکیل و از نظر سازمان ادارى تابع ثبت خرم آباد می‌باشد.

 

انتصابات  و احکام‏

شماره 15720و57351    30-6-236

در وزارت کشور

آقاى منوچهر سلطان سلیمى بخشدار کبوتر آهنگ از تاریخ اول مهر ماه 26 به سمت بخشدارى سنقر منتقل می‌شوید.

شماره 16010و58321        2-7-326

آقاى على اصغر صفوت بازرس اداره امور شهرداری‌ها از تاریخ اول مهر 1326 به سمت فرماندارى ایرانشهر منتقل شدند.

شماره 16107و58478

آقاى محمد مقتدر مژده‌ای فرماندار قزوین از تاریخ اول مهر ماه 1326 به سمت فرماندار قم منتقل شدند.

شماره 16108و58480        4-7-1326

آقاى هادل شاهنواز فرماندار شهرضا از تاریخ اول مهر ماه 1326 به سمت فرماندار شهرستان قزوین منتقل شدند.

شماره 16011و58596       3-7-1326

آقاى حسام‌الدین عارفى بازرس وزارتى طبق پیشنهاد فرماندارى کل بلوچستان از تاریخ اول مهر ماه 1326 به سمت فرماندارى زابل منتقل شدند.

شماره 15821و58598     31-6-1326

آقاى علیمحمد کاظمى بخشدار سابق ایرانشهر، از تاریخ اول مهر 1326 به سمت بخشدار زرند منصوب شدند.

شماره 16012و54960     2-7-1326

آقاى بزرگ خزائیان رئیس شعبه امور استخدامى استان 7 و 9 اداره کارگزینى وزارت کشور طبق پیشنهاد فرماندارى کل بلوچستان از تاریخ اول مهر ماه 1326 به سمت فرماندار سراوان منتقل شدند...

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294328!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)