کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره شانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16
[1396/05/29]

جلسه: 182 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز چهارشنبه 30 مرداد ماه 1330  

فهرست مطالب:

1 - گزارش آقاى نخست‌وزیر راجع به جریان امور نفت و تقاضاى رأى اعتماد و ابراز رأى اعتماد مجلس به دولت ایشان.

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه‏

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 182

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز چهارشنبه 30 مرداد ماه 1330

 

فهرست مطالب:

1 - گزارش آقاى نخست‌وزیر راجع به جریان امور نفت و تقاضاى رأى اعتماد و ابراز رأى اعتماد مجلس به دولت ایشان.

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه‏

 

مجلس 10 دقیقه قبل از ظهر به ریاست آقای رضا حکمت تشکیل گردید.

1 - گزارش آقاى نخست‌وزیر راجع به جریان امور نفت و تقاضاى رأى اعتماد و ابراز رأى اعتماد مجلس به دولت ایشان.

رئیس -به طورى که خاطر آقایان مستحضر است جلسه امروز بنابر تقاضاى جناب آقاى نخست‌وزیر تشکیل شده و گزارشى دارند که به عرض مجلس خواهند رسانید. جناب آقاى نخست‌وزیر بفرمایید.

نخست‌وزیر (آقاى دکتر مصدق) - در جلسه 12 مرداد مجلس سنا و 13 مرداد مجلس شوراى ملى جریان مذاکرات و مکاتباتى که پس از ورود جناب اورل هریمن نماینده مخصوص حضرت رئیس جمهور کشورهاى متحده امریکا منتهى به آمدن هیئت نمایندگى دولت انگلستان به وکالت از طرف شرکت سابق نفت انگلیس و ایران و شناسایى اصل ملى شدن صنعت نفت بر طبق تعریف قانون ایران گردید به طور مشروح به عرض نمایندگان محترم مجلسین رسید.

اینک لازم می‌داند جریان مذاکراتى را که از آن تاریخ تاکنون با هیئت نمایندگى انگلستان صورت گرفته به عرض آقایان نمایندگان محترم برساند:

به طورى که آقایان استحضار دارند هیئت نمایندگى انگلستان به ریاست جناب استوکس مهردار سلطنتى در تاریخ 12 مرداد وارد تهران شدند.

از طرف دولت ایران براى مذاکره با هیئت مزبور هیئت نمایندگى به شرح ذیل معین گردید:

1 - از طرف دولت آقاى وارسته وزیر دارایى به سمت ریاست و آقاى دکتر کریم سنجابى وزیر فرهنگ عضو هیئت.

2 -به درخواست دولت و از طرف هیئت مختلط آقایان دکتر متین دفترى و دکتر شفق نمایندگان سنا و اللهیار صالح و دکتر شایگان نمایندگان مجلس شوراى ملى به عنوان عضو هیئت نمایندگى انتخاب گردیدند.

3 - آقاى مهندس حسیبى عضو مشاور هیئت.

در اولین جلسه مذاکرات که در تاریخ دوشنبه 14 مرداد در قصر صاحبقرانیه تشکیل گردید پس از تبادل تعارفات متداوله آقاى استوکس مهردار سلطنتى توضیحاتى راجع به مبناى مذاکرات اظهار داشته و اصول بیانات خود را به صورت یادداشتى به هیئت نمایندگى ایران تسلیم کردند که متن آن به قرار ذیل است:

من اظهارات رئیس نمایندگان دولت پادشاهى انگلستان به تاریخ 6 اوت 1951 مهردار سلطنتى بدواً از دولت ایران نسبت به حسن استقبال و پذیرایى صمیمانه‌اى که در موقع ورود هیئت نمایندگى به تهران از ایشان و سایر اعضا هیئت شده بود تشکر نموده و این را به مثابه نشانه خوبى از بهبودى حاصله در مناسبات بین دو کشور تلقى نمود.

سپس اظهار داشت که دولت متبوعه او کمال اشتیاق را به دیدن چنین محیط مناسبى داشته و امیدوار است که این امر مقدمه یک دوره طولانى دوستى و همکارى بین دو کشور بوده باشد. چه نیکو گفته شده است که دو دوست قدر دوستى را پس از این که مدتى بر اثر نزاع جزیى قطع رابطه نمودند بهتر شناخته و بر استحکام روابط‌شان افزوده می‌گردد.

مستر استوکس سپس وارد جهات و دلایل آمدن هیئت نمایندگى انگلستان به ایران گردید و چنین گفت:

غرض ما از آمدن به ایران افتتاح باب مذاکرات به وکالت از طرف شرکت نفت طبق فرمولى که به وسیله آقاى هریمن به وکالت از طرف دولت شاهنشاهى ایران تسلیم دولت پادشاهى انگلستان گردیده می‌باشد به طوری که دولت پادشاهى انگلستان از این فرمول استنباط کرده است اصل ملى شدن صنعت نفت را در ایران طبق قانون مورخ بیستم مارس 1951 به رسمیت می‌شناسد که مفاد آن به شرح ذیل است.

کلیه عملیات اکتشافى و استخراج و بهره‌بردارى از منابع نفت ایران بایستى تحت اختیار دولت شاهنشاهى ایران بوده باشد.

هیئت نمایندگى که به ریاست او به ایران آمده است در نظر دارد این قانون را وسیله‌اى براى بحث و مذاکره تا آنجایى که مربوط به منافع بریتانیا می‌باشد قرار بدهد. منافع مذکور خیلى وسیع و پر دامنه می‌باشد منجمله تعداد چهل هزار نفر دارندگان سهام تحت تأثیر این قانون جدید قرار می‌گیرند و دولت پادشاهى انگلستان نیز مصمم است که در حفظ منافع خود بکوشد.

مهردار سلطنتى اطمینان دارد که اصولاً

+++

بین منافع ایران و منافع دولت بریتانیا تضاد و تناقضى وجود ندارد زیرا براى هر دو کشور نهایت اهمیت را دارد صنعت بزرگى که با همکارى یکدیگر بنیان نهاده‌اند ادامه یافته و رونق خود را از دست ندهد و به عقیده ایشان یگانه راه حصول این هدف همکارى بین دو کشور می‌باشد و هرگاه این همکاری متوقف گردد داراى عواقب وخیمى براى صنعت نفت و کشور ایران خواهد بود و هیچ کس مگر کمونیسم جهانى از این وضعیت منتفع نخواهد شد.

هیئت نمایندگى انگلستان با پیشنهادات مشخص و جامعى نیامده است بلکه میل آنها بر این بوده که با مشورت با هیئت نمایندگى دولت شاهنشاهى شالوده یک مشارکتى را طرح ریزى نمایند که به عقیده دولت پادشاهى انگلستان براى حسن اداره صنعت عظیم نفت ایران حائز اهمیت می‌باشد ولى در عین حال لازم می‌داند که دو نکته را مؤکداً اظهار نماید که بایستى طرفین به طور دائم آنها را در مدنظر داشته باشند.

در وحله اول بایستى فوریت تجدید فعالیت در صنعت نفت را مؤکداً اظهار نماید و در وحله ثانى این نکته را بایستى در نظر گرفت که هر راه حلى که به آن دست یابى پیدا شود بایستى با اصول نصفت و عدالت منطبق بوده و از روى کمال بى‌غرضى به آن رسیده باشیم.

اما در مورد احتیاج شدید و فورى به تجدید فعالیت و جریان نفت به دنیاى خارج آقاى استوکس نکات ذیل را بیان نمودند.

الف - ادامه یافتن جریان نفت به خارج براى اقتصاد عمومى ایران نهایت اهمیت را دارد دسته کارشناسان انگلیسى که ادامه فعالیت صنعت نفت متکى به آنها مى‌باشد هر گاه تأخیرى در شروع کار بشود پراکنده خواهند شد و نخواهیم توانست آنها را براى مدت مدیدى گرد هم نگاهدارى نماییم زیرا هم اکنون کارشناسان مزبور اعلام داشته‌اند که حاضر نیستند در مؤسسه‌ای که طبق قضاوت آنها از روى صد در صد اصول فنى و اداره نمی‌گردد به خدمت خود ادامه دهند.

ب -کشتی‌هاى نفتکش که در گذشته براى ایران خدمت می‌کرده‌اند عجالتاً در جاهاى دیگر اشتغال به کار داشته و براى مشتریان معمولى نفت ایران مورد سوخت حمل و نقل می‌کنند.

ج - در مدت کوتاهى (که ممکن است از چند هفته تجاوز نکند) شرکت‌هاى نفت دنیا براى به دست آوردن مقادیر بیشترى از نفت از کشورهایى سواى ایران محتمل است ترتیباتى بدهند که خود را از نفت ایران به کلى بى‌نیاز بسازند.

در این زمینه مشارالیه توجه هیئت نمایندگى ایران را به مقاله‌اى که در موضوع تعویض نفت ایران از سایر منابع در تاریخ اول اوت 1951 در «فینانستال تایمز» لندن منتشر شده بود معطوف داشت.

د -به فرض این که کلیه موانع و مشکلات موجوده در راه شروع مجدد استخراج و تولید نفت بلافاصله از بین برده شود معذالک کلیه از شش تا ده هفته وقت لازم خواهد بود تا این که بتوان دستگاه آبادان را به طور کلى به راه‌انداخت.

آقاى استوکس اظهار داشت که جاى نهایت تأسف است که با وجود این مخاطرات دولت ایران بر حسب ظاهر تصمیم گرفته است که از نقطه‌نظر اقتصادى مرتکب خودکشى بشود که ممکن است منجر به انقلاب و کمونیسم بشود به عقیده ایشان به موجب ضرب‌المثل فارسى که از روزهاى طفولیت به یاد دارد و غالباً در انگلستان و در زبان‌ها می‌باشد (اول چاه را بکن بعد چشمت را باز کن و سپس منار را بدزد) این اقدام دولت ایران مورث شکفتى بیشترى می‌شود شاید اشکال کار در اینجا بوده است که در سنجش اولیه آتیه دوره را در نظر نگرفته باشند آقاى استوکس این طور حس می‌کند که به علت وضع مخاطره آمیز فعلى است که رئیس جمهورى اتازونى نماینده شخص خود مستر هریمن را به ایران گسیل داشته و دولت پادشاهى انگلستان هم میسیونى مرکب از بعضى از اعضاى کابینه خود را براى جلوگیرى از حدوث وقایع اسف انگیز به ایران اعزام داشته است کلیه افراد با نگرانى خاصى به منظور حفظ منافع جهانى توقع دارند که سریعاً راه حلى براى این اختلاف پیدا شده و جریان نفت به طور عادى ادامه پیدا نماید.

در خاتمه بیانات خود آقاى استوکس برخى‌اندیشه‌هاى شخصى خود را نیز اضافه نموده که به عقیده شخص او ممکن است براى هیئت نمایندگى دولت شاهنشاهى مفید واقع گردد مثلاً مشارالیه احساس می‌کند که در مذاکرات فعلى نبایستى زیاد وارد مناقشات و مخالفت‌هاى سابق گردید زیرا براى هیچ طرفى نفعى را متضمن نخواهد بود لذا بایستى آینده آتى و دور را به طور مدام در مدنظر داشته باشند

از این گذشته از نفرت هیچ وقت چیزى عاید کسى نمی‌گردد انزجار داشتن از کمپانى نفت و تصمیم بر این که شرکت مزبور در ایران به عملیات خود خاتمه بدهد براى استخراج نفت مفید فایده‌اى نخواهد بود.

از همه بالاتر این است که به عقیده مشارالیه یعنى به طوری که او استنباط کرده دولت شاهنشاهى ایران می‌خواهد بهره‌بردارى از منابع نفت خود را به اعلا درجه ممکنه برساند تا این که بتواند از منافع آن رفاه عمومى ملت ایران را تأمین نماید بریتانیا با این هدف از روى کمال قلب توافق دارد ولى امتناع از استفاده از ابزارهایی که در دست می‌باشد این طور تلقى خواهد شد که طرف تسلیم تعصباتى گردیده که ممکن است به این نحو به طور متناسب تعریف بشود «برابر کردن مساعى خود در حینى که هدف خود را فراموش نموده باشد» هدف به طوری که گفته شد رفاه ملت ایران است و وسائل و ابزارى که در دست می‌باشد عده کارشناسان فنى واجد شرایط در جنوب است و به علاوه عده زیادى کشتى‌هاى نفت کش که از حیث تعداد در دنیا در درجه اول است امتناع از به کار بردن این وسایل و ابزار کار ممکن است موجبات تخریب اقتصاد ایران را در برداشته باشد

بریتانیا و ایران اصولاً داراى هدف واحدى می‌باشند که عبارت از بهبود وضع توده ایرانى و بقا یک حکومت قوى و آزاد و مستقلى است که بتواند با نهایت اعتماد در مقابل تهدید کمونیسم پایدارى نماید.

نخست‌وزیر - آقاى رئیس اجازه مى‌فرمایید بقیه گزارش را آقاى وارسته بخوانند

رئیس - آقاى وارسته بفرمایید (آقاى وراسته وزیر دارایى بقیه گزارش را به شرح زیر قرائت نمودند)

آقاى استوکس بیانات خود را به این نحو خاتمه داد که دول امضاکننده پیمان اتلانتیک تصمیم بر این گرفته‌اند که مانع از حدوث جنگ سومى در دنیا بشوند و به علاوه مردمان آزاد دنیا در هر جایى که هستند بایستى آزاد باقى بمانند به این دلیل آنها نیروى خود را به اعزام محکمى براى مقابله به اظلم و استبداد و تجاوز تحکیم می‌نماید.

در جلسه بعد به تاریخ 16 مرداد مطابق 8 اوت جناب آقاى وارسته رئیس نمایندگى ایران جوابى را که با موافقت دولت و هیئت مختلط تهیه شده بود شفاهاً به اطلاع نمایندگان دولت انگلستان رسانیده و عین آن را به صورت یادداشتى تسلیم کردند - متن جواب مزبور به قرار ذیل است.

اینجانب لازم می‌دانم که به نمایندگى از طرف دولت ایران بار دیگر باز تشریف فرمایید آقایان اظهار تشکر و خرسندى نمایم این که دولت پادشاهى انگلستان لازم دانسته است که میسیونى مرکب از بعضى اعضای کابینه خود را به وکالت از طرف شرکت سابق نفت براى مذاکره با دولت ایران راجع به طرز اجراى قوانین ملى شدن صنعت نفت در قسمتى که مربوط به منافع انگلستان است به ایران اعزام دارد نشانه تفاهم بیشتری است که خوشبختانه نسبت به حسن نیت دولت و مفهوم قوانین ایران در کشور شما پیدا شده است چون در اساس فعلى دولت و پارلمان ایران عواملى غیر از حقیقت و عدالت و منطق نبوده خوشوقتیم که بالاخره حق و عدالت مثل همیشه راه خود را باز کرده و موفق شده است که سوء تفاهمات را زایل سازد - امیدوارم که اقامت چند روزه شما در ایران و مخصوصاً سفر دو روزه مستر استوکس به آبادان عمق احساسات ملت ایران و ضرورت عمل انجام شده و حسن نیت دولت ایران را برای‌شان و سایر همکاران محترم ایشان کاملاً روشن کرده باشد.

به طوری که آقایان توجه فرموده‌اند ملت ایران ملى شدن صنعت نفت را براى خود یک رنسانس و حیات جدید می‌داند

آقاى استوکس در توضیحات کلى و مقدماتى جلسه گذشته خود بیاناتى فرمودند که اگر اشتباه نکرده باشم اساس آن جلب توجه نسبت به چند نکته اساسى بود اول آن که فعالیت صنعت نفت به طور عادى و مرتب ادامه داشته و از وسایل و کارشناسان و متخصصین موجود استفاده شود دوم این که در تسویه امر نفت اصول عدالت نصفت رعایت گردد سوم آن که صدور جریان منظم نفت به خارج براى اقتصاد ایران و دنیاى آزاد کمال اهمیت و ضرورت را دارد.

این مسائل کاملاً مورد توجه دولت و مجلسین ایران بوده و اصول آن را قانونگذار پیش‌بینى کرده است‏

دولت ایران مایل نیست که حتى یک روز فعالیت منظم صنعت نفت او متوقف و مختل بشود و نهایت علاقه را دارد که از کارشناسان و متخصصین و کارگران و کارمندانی که در امور مربوط به نفت مجرب شده و صنایع نفت ایران را اداره کرده‌اند در شرکت ملى نفت ایران کما فى‌السابق استفاده نماید و حاضر است که نظم حقوق و مزایاى آنان را به موجب قراردادهایی که با شرکت سابق نفت داشته‌اند محفوظ داشته و سوابق خدمت و باز نشستگى آنها را رعایت کند اشخاصی که تاکنون در خدمت یک شرکت تجارتى بوده‌اند معلوم نیست چرا حاضر نخواهند شد با همان مزایا در خدمت یک دولت و براى امرى که نتایج و ثمرات آن عاید بشریت می‌شود باقى بماند.

براى تسویه امر شرکت سابق نیز قانون ترتیب جبران خساراتى را که مبتنى بر عدالت و انصاف باشد پیش‌بینى کرده و حتى تا 25 درصد از عواید خالص نفت را وثیقه آن قرارداده است.

اکنو دولت ایران حاضر است که در این باب وارد مذاکره شده و به حساب مطالبات و دعاوى حقه شرکت و دولت ایران به وسیله کارشناسان رسیدگى به عمل آید.

در مرحله سوم ما کمال علاقه را داریم که کما فى‌السابق و بلکه بیشتر از سابق معامله و تجارت نفت ما با مشتریان عادى سابق ادامه و توسعه داشته باشد و این امر

+++

نیز به طور کامل در قانون پیش‌بینى شده است.

براى اجراى این اصل ما حاضر هستیم وارد مذاکره بشویم و ترتیبى قرار بدهیم که موجب توسعه صادرات نفت ایران و اعتماد و اطمینان بیشتر مشتریان ما بشود.

در خاتمه بیانات خود این نکته را اضافه مى‌نمایم که اینجانب نیز مثل مستر استوکس معتقد است که گفتگوى از کدورت‌ها و اختلافات گذشته بی‌حاصل است ولى در عین حال نمى‌توان در اختیار راه حل آن را نادیده گرفت.

با حسن نیت و اعتماد متقابل و اطمینان به این که طرفین مى‌خواهیم به نتایجى برسیم که شالوده صفا و صمیمیت با دوام بین دو ملت و موجب اعتلا حق و عدالت در جهان آزاد باشد تقاضا می‌کنم که فوراً مذاکرات را بر اساس قرار بدهیم که منتج نتیجه مثبت بشود.

پس از چند جلسه مذاکره در تاریخ 21 مرداد هیئت نمایندگى انگلستان اصول پیشنهادات خود را در هشت ماده به شرح ذیل به هیئت نمایندگى ایران تسلیم نمودند.

شرح خلاصه پیشنهادهایى که از طرف هیئت نمایندگى انگلیس با حفظ حقوق طرفین تقدیم شده است.

1) شرکت سهامى نفت انگلیس و ایران تمام مؤسسات و ماشین آلات و دستگاه‌ها و ملزومات خود را در ایران به شرکت نفت ملى ایران واگذار خواهد نمود در مورد دارایى واقع در جنوب ایران غرامتى که باید از طرف شرکت ملى نفت ایران به شرکت نفت انگلیس و ایران تأدیه شود جزو هزینه اداره صنعت نفت در آن ناحیه محسوب خواهد شد.

موضوع غرامتى که باید در مقابل آن قسمت از دارایى که در گذشته براى عملیات پخش و فروش در ایران مورد استفاده بوده تأدیه شود تابع ترتیبات جداگانه‌اى خواهد بود که در بند (7) زیر شرح آن داده خواهد شد

2) سازمانى به عنوان سازمان خرید تشکیل خواهد شد که وسیله مطمئنى براى تأمین صدور نفت ایران فراهم سازد زیرا صنعت نفتى به عظمت صنعت نفت ایران فقط بر اساس یک چنین ترتیبى مى‌تواند وضع خود را تأمین نماید.

این منظور به وسیله انعقاد قرارداد طویل‌المده‌اى مثلاً براى (25) سال با شرکت نفت ملى ایران حاصل خواهد شد که به موجب آن مقادیر بسیار زیادى نفت خام و فرآورده‌هاى نفتى از جنوب ایران تحویل بندر ایران (F.O.B.) ابتیاع گردد.

3) گذشته از ترتیبى که به صورت بالا مقرر خواهد شد شرکت نفت ملى ایران خواهد توانست معاملات اضافى براى فروش نفت انجام بدهد ولى به این شرط عادى تجارتى که این گونه فروش‌ها نوعى صورت گیرد که به منافع سازمان خرید لطمه وارد نیاورد.

4) طبق قرارداد مزبور سازمان خرید دستگاه وسیع دنیایى براى حمل و نقل و پخش و فروش در اختیار شرکت نفت ملى ایران خواهد گذاشت که از جمله یکى از بزرگ‌ترین دستگاه‌هاى حمل و نقل دریایى نفت که در تمام دنیا موجود است جزو آن خواهد بود و تعهدات قطعى در مقابل مشترى‌هاى خود خواهد نمود که براى ایفاى آن متکى به محصول نفت ایران خواهد بود بنابراین طبق عمل عادى تجارتى سازمان نامبرده باید اطمینان حاصل نماید که نفت به مقادیر و از نوع مورد احتیاج در مواقع لازم موجود خواهد بود.

براى تأمین این منظور سازمان خرید با شرکت ملى نفت ایران توافق در باب یک سازمان عامل خواهد نمود که تحت امر شرکت ملى نفت ایران و از طرف شرکت ملى نفت ایران عملیات اکتشافى و تولید و حمل و نقل و تصفیه و بارگیرى نفت را در ناحیه مربوطه اداره نماید. سازمان خرید ترتیب پرداخت هزینه لازم را براى اجراى عملیات از محل درآمد جارى خواهد داد.

5) براى این که سازمان خریدى که موضوع پیشنهاد می‌باشد بتواند تعهد خرید مقادیر زیادى نفت ایران طى سال‌هاى متمادى بنماید شرایط تجارتى بایستى نوعى قرار داده شود که از شرایطى که سازمان خرید در سایر نقاط چه به وسیله خرید و چه به وسیله مباشرت تولید مى‌تواند به دست آورد کم صرفه‌تر نباشد به این معنى که سازمان خرید نفت را از شرکت ملى نفت به قیمت‌هاى تجارتى (.B.O.F) تحویل به کشتى در بندر ایران خواهد خرید که در قیمت مزبور تخفیفى به شرح زیر منظور خواهد شد.

این تخفیف بر روى هم مساوى خواهد بود با سودى که براى شرکت ملى نفت ایران پس از وضع تخفیف و هزینه تهیه نفت براى فروش به سازمان خرید باقى مى‌ماند.

6) در صورتی که پیشنهادهاى بالا به عنوان مبناى عمل آتیه صنعت نفت در جنوب ایران مورد قبول دولت ایران واقع شود پیشنهاد می‌شودکه مفاد آنها به صورت رئوس مسائل مورد موافقت تنظیم شود که بعداً قرارداد خرید تفصیلى بین دولت ایران و سازمان خریدى که موضوع پیشنهاد است روى اساس آن تهیه شود. در ضمن رئوس مسائل مورد موافقت ترتیبى هم براى تجدید فورى عملیات در جنوب ایران بر اساس موقت مقرر خواهد گردید.

7) پیشنهاد مى‌شود که تمام دارایى متعلق به شرکت سهامى نفت کرمانشاه که نفت را براى مصرف ایران استخراج و تصفیه مى‌نماید به انضمام تمام مؤسسات و ماشین آلات و دستگاه‌ها و دارایى منقول شرکت نفت انگلیس و ایران که در گذشته براى پخش و فروش فرآورده‌هاى تصفیه شده در ایران به کار می‌رفته است با شرایط مساعدى به دولت ایران واگذار شود.

8) در هیئت مدیره سازمان عامل «یا هیئت مشابه دیگر» دولت ایران نمایندگى خواهد داشت و البته سازمان از کارکنان غیر ایرانى فقط در مواردى استفاده خواهد نمود که براى حصول نتیجه از عملیات استخدام آنان ضرورى باشد. و همچنین نسبت به هر برنامه کارآموزى که شرکت ملى نفت ایران بخواهد عملى نماید با شرکت نامبرده منتهاى همکارى را خواهد نمود.

این پیشنهادات که بر خلاف اصل ملى شدن صنعت نفت و بر خلاف فرمول چهار ماده تسلیمى به آقاى هریمن که مورد موافقت دولت انگلستان نیز قرار گرفته بود تشخیص داده شد طبیعتاً نمى‌توانست مورد موافقت دولت ایران واقع شود.

به این جهت پس از مذاکره در هیئت دولت و مشاوره با هیئت مختلط جواب دولت ایران و مشاوره با هیئت مختلط جواب دولت ایران در تاریخ سه‌شنبه 2 مرداد بر طبق صورت مجلس ذیل تهیه گردید:

ساعت 9 و نیم صبح روز سه‌شنبه 22 مرداد ماه 1330 جلسه مشترک هیئت دولت و کمیسیون مختلط در منزل آقاى دکتر مصدق تشکیل گردید ابتدا یادداشت پیشنهادى هیئت نمایندگان انگلستان که در هشت ماده تنظیم شده بود خوانده شد و آقاى مهندس حسیبى نیز توضیحات اضافى که هیئت مزبور شفاهاً داده بود به استحضار آقایان وزیران و اعضاى کمسیون مختلط رسانیدند پس از مذاکره و اظهارنظر دولت ایران درباره پیشنهادهاى مزبور به عمل آمد موافقت شد که آقاى نخست‌وزیر به رئیس هیئت نمایندگى انگلستان شفاهاً متذکر شوند که پیشنهادى که دیشب به هیئت نمایندگى ایران تسلیم شده با فرمول چهار ماده‌ای که قبلاً توسط آقاى هریمن به استحضار اولیاى دولت انگلستان رسیده تطبیق نمى‌کند و بهتر است که آقاى استوکس اگر بخواهند پیشنهادات‌شان مورد قبول و بحث و مذاکره قرار گیرد مواد پیشنهاد خود را با اصولى که قبلاً توافق شده تطبیق دهند تا در جلسه بعد که با نمایندگان ایران تشکیل خواهند داد ادامه مذاکرات امکان پذیر باشد.

ضمناً آقایان دکتر متین دفترى - صالح - دکتر شایگان - کاظمى - دکتر سنجابى - دکتر معظمى انتخاب گردیدند. که جواب پیشهاد هیئت نمایندگى انگلستان را به طور خلاصه بر اساس اظهاراتی که مقرر گردید آقاى نخست‌وزیر به آقاى استوکس بنمایند تهیه و براى تصویب هیئت دولت و هیئت مختلط بیاورند و مواردى را که دولت ایران طبق قانون براى مذاکره آماده است تذکر دهند.

و نیز در همان جلسه خلاصه جوابى از طرف کمیسیون مذکور تهیه شده بود به شرح ذیل در هیئت دولت و هیئت مختلط مطرح و مورد موافقت واقع گردید که اینجانب بر طبق آن با آقاى استوکس شفاهاً مذاکره نمایم.

رئوس مسائلى که روز 21 مرداد 1330 از طرف هیئت نمایندگى انگلستان به هیئت نمایندگى ایران تسلیم شده با فرمولى که توسط آقاى هریمن به دولت انگلستان داده شده و مبناى مذاکرات مى‌باشد مطابقت ندارد و بنابراین مسائلى که طبق فرمول مذکور مى‌توان در اطراف آن مذاکره کرد سه مورد ذیل مى‌باشد:

1 - موضوع خرید نفت براى احتیاجات انگلستان.

2 - موضوع رسیدگى به دعاوى حقه دولت ایران و شرکت سابق نفت‏

3 - موضوع ادامه خدمت متخصصین فنى انگلیس‏

بدیهى است هر نوع نظرى در باب مسائل سه گانه فوق طبق فرمول 23 تیر 1330 اظهار شود مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

نظر به این که اصول پیشنهادهاى هیئت نمایندگان انگلستان کتباً تسلیم هیئت نمایندگى ایران شده بود هیئت دولت و هیئت مختلط لازم دانست که جواب پیشنهاد‌هاى مزبور مبنى بر دلایل عدم انطباق آنها با قانون ملى شدن صنعت نفت و همچنین نظریات دولت ایران راجع به مسائل مطروحه کتباً به هیئت نمایندگان انگلستان داده شود این جواب که به وسیله کمیسیون مخصوصى تهیه شده بود در هیئت دولت و هیئت مختلط مطرح و به شرح ذیل به تصویب رسیده و در جلسه مورخ 26 مرداد تسلیم هیئت نمایندگى انگلستان گردید.

جواب هیئت نمایندگى ایران به پیشنهاد هیئت نمایندگى انگلستان‏

(با حفظ حقوق طرفین)

هیئت نمایندگى ایران پیشنهادهایى را که هیئت نمایندگى انگلستان به سمت وکالت از طرف شرکت سابق نفت به عنوان مبناى عمل آیده صنعت نفت در جنوب ایران به هیأت نمایندگى ایران تسلیم داشته‌اند با تعریف اصل ملى شدن صنعت نفت که در قانون ایران پیش‌بینى گردیده و ضمن فرمول تقدیمى به وسیله آقاى هریمن مورد

+++

موافقت دولت پادشاهى انگلستان و شرکت سابق نفت انگلیس و ایران واقع شده است منطبق نمى‌داند

تعریف ملى شدن صنعت نفت مطابق فرمول مذکور این است که تمام عملیات اکتشاف و استخراج و بهره‌بردارى در دست دولت ایران باشد ولى اصول پیشنهادى هیأت نمایندگى انگلستان نه تنها قسمت عمده‌اى از اختیارات اداره صنعت نفت را از دست دولت و شرکت نفت ملى ایران خارج خواهد نمود بلکه شرکت سابق نفت انگلیس و ایران را به صورت جدیدى احیا مى‌نماید.

رئوس مسائل پیشنهادى هیأت نمایندگى انگلستان صرف‌نظر از بعضى نکات فرعى آن و استدلال‌هایى که ضمن مطالب براى موجه نشان دادن آنها بیان شده به قرار ذیل است‏

1 - سازمان خرید

در پیشنهاد مذکور پیش‌بینى شده است که سازمان به عنوان سازمان خرید براى صدور نفت ایران تشکیل مى‌شود و این سازمان قرارداد طویل‌المدت مثلاً براى 25 سال با شرکت ملى نفت ایران منعقد نماید سازمان مذکور نفت ایران را به مقادیر بسیار زیاد به صورتى که شبیه انحصار خواهد بود خریدارى خواهد کرد

اگر چه در ماده 3 یادداشت هیأت نمایندگى انگلستان پیش‌بینى گردیده که شرکت ملى نفت ایران خواهد توانست معاملات اضافى براى فروش نفت انجام دهد ولى شرط شده است که این معاملات به طورى انجام شود که به منافع سازمان خرید لطمه وارد نیاورد

دولت ایران حاضر است محصولات نفتى را به مقدارى که در سال‌هاى اخیر به مصارف کشور انگلستان می‌رسیده بر اساس قراردادهاى تجارتى متداوله به آن کشور بفروشد ولیکن دولت ایران نمى‌تواند وضع شبیه به انحصارى براى فروش نفت خود قبول نماید.

2 - قیمت نفت و تقسیم منافع‏

در یادداشت هیئت نمایندگى انگلستان پیشنهاد شده است که سازمان خرید نفت را از شرکت ملى نفت ایران به قیمت تجارتى (.B.O.F) بندر ایران منتها با تخفیفى خریدارى نماید که در نتیجه آن تخفیف منافع باقیمانده براى شرکت ملى نفت ایران پس از وضع مخارج تولید و استهلاک غرامات معادل استفاده سازمان خرید در نتیجه تخفیف دریافتى گردد و به عبارت دیگر منافع شرکت ملى نفت ایران با سازمان خرید بالمناصفه تقسیم گردد.

اساس تخفیف قیمت و تقسیم منافع براى دولت ایران قابل قبول نیست از روش عادى و معمولى و تجارتى نیز خارج است زیرا سازمان خرید که نفت را به قیمت بندر ایران (.B.O.F) خریدارى مى‌نماید و با قیمتى که در بازارهاى مصرف‌کننده به فروش می‌رساند مخارج حمل و نقل و بیمه و توزیع و منافع خود را منظور می‌دارد دیگر براى تقاضاى تخفیف نیست به قیمت (.B.O.F) به طوری که نصف منافع تولید نفت عاید سازمان فرضى خرید شود مجوزى باقى نمی‌ماند

3 - سازمان عامل‏

سومین نکته مهم یادداشت هیأت نمایندگى انگلستان این است که سازمان خرید با شرکت ملى نفت ایران توافق در باب یک سازمان عامل بنماید که تحت امر شرکت ملى نفت ایران و از طرف شرکت ملى نفت ایران عملیات اکتشاف و تولید و حمل و نقل و تصفیه و بارگیرى نفت را در ناحیه مربوطه اداره نماید و در این سازمان دولت ایران نیز نمایندگى داشته باشد.

دولت ایران معتقد است که چنین سازمانى مخالف صریح اصل ملى شدن صنعت نفت و موجب تحدید حاکمیت ایران و احیای شرکت سابق نفت انگلیس و ایران به صورت جدید مى‌باشد به علاوه نظیر چنین پیشنهادى با کم و بیش تفاوت و حتى به صورت مساعدترى از طرف هیئت نمایندگى شرکت سابق نفت انگلیس و ایران رد گردید و رد آن پیشنهاد در قسمت چهارم فرمول تقدیمى به آقاى هریمن که تسلیم دولت انگلستان شده تصریح گردیده است.

دولت ایران متوجه است که براى حسن اداره نفت به وجود کارشناسان مجرب خارجى نیازمند است نیز لازم مى‌داند متخصصین مسئول امور نفت که براى دولت و شرکت ملى نفت ایران عمل خواهند نمود نسبت به امور اجرایى و فنى اختیارات و آزادى عمل کافى داشته باشند و به موجب قانون و مقررات داخلى ایران و قراردادهاى فردى که با متخصصین منعقد مى‌نماید اختیارات لازم به آنها خواهد داد ولى حاضر نیست که اختیار اداره امور نفت را به سازمان خارج بدهد و حاکمیت دولت ایران را محدود نماید

4 - واگذارى اموال شرکت و طرز پرداخت غرامت‏

در ماده یک پیشنهادى هیئت نمایندگى انگلستان پیش‌بینى شده است که شرکت سابق نفت انگلیس و ایران تمام مؤسسات و ماشین آلات و دستگاه‌ها و ملزومات خود را در ایران به شرکت ملى نفت ایران واگذار خواهد نمود و در مورد دارایى واقع در جنوب ایران غرامتى که باید از طرف شرکت ملى نفت ایران به شرکت سابق نفت انگلیس و ایران تأدیه شود جزء هزینه اداره صنعت نفت در آن ناحیه محسوب خواهد شد.

در مورد دارایى مربوط به نفت کرمانشاه و همچنین تمام مؤسسات و ماشین آلات و دستگاه‌ها و دارایى منقول شرکت سابق نفت انگلیس و ایران که در گذشته براى پخش و فروش محصولات تصفیه شده در ایران به کار میرفته در ماده (7) پیش‌بینى شده است که این اموال با شرایط مساعدى به دولت ایران واگذار شود.

در موضوع غرامت و جبران خسارت به طورى که کراراً توضیح داده شده مجدداً تذکر مى‌دهد که دارایى شرکت سابق به موجب قانون ملى شدن صنعت نفت به ملکیت دولت ایران استقرار یافته و دولت حاضر است نسبت به دعاوى و مطالبات حقه شرکت سابق نفت انگلیس و ایران با در نظر گردفتن مطالبات و دعاوى که دولت ایران نسبت به شرکت مزبور و دارایى آن در ایران و خارج از ایران دارد رسیدگى و تعیین حقوق طرفین قرار تصفیه آن داده می‌شود.

با توضیحاتى که داده مبرهن گردید که پیشنهاد هیئت نمایندگى انگلستان با مفاد فرمول تسلیم دولت ایران مباینت دارد و در صورتی که هیئت محترم نمایندگى انگلستان اعتراضات و ایرادات هیئت نمایندگى ایران را مورد توجه قرار دهد این هیئت همان طوری که مکرر اظهار داشته و عملاً با ثبات رسانیده است با کمال اشتیاق ادامه مذاکرات را حسن استقبال مى‌نماید.

روز پنجشنبه 24 مرداد ملاقاتى بین اینجانب با جناب آقاى هریمن دست داد نظر ایشان این بود که تسریع در کار اقتضا مى‌کند جلسات غیر رسمى و بدون صورت مجلس بین نمایندگان دو دولت با حضور ایشان تشکیل شود تا همه بتوانند به طور آزاد نظریات خود را اظهار کنند و زودتر به نتیجه برسند و روى همین نظر دو جلسه غیر رسمى با حضور جناب آقاى هریمن و کارشناسان ایشان تشکیل گردید که چون از نقطه‌نظر حصول توافق بین طرفین نتیجه‌اى نداد جناب آقاى بوشهرى وزیر راه و مهماندار هیئت‌هاى امریکا و انگلیس با جنابان آقایان هریمن و استوکس وارد مذاکره شده و قرار شد که جلسه غیر رسمى مشترکى از جنابان آقایان هریمن و استوکس و اینجانب تشکیل گردد تا شاید بتوان نسبت به رئوس مسائل زمینه موافقتى به دست آورد.

اولین جلسه روز دو شنبه 28 مرداد در صاحبقرانیه با حضور جناب آقاى بوشهرى تشکیل گردید و خلاصه مذاکرات این جلسه به قرار زیر است:

قبل از این که هیئت نمایندگى انگلستان تصمیمى درباره پاسخ تسلیمى دولت ایران بپیشنهادات تقدیم آنان اتخاذ نماید توسط آقاى بوشهرى قرار شد که جلسه خصوصى بین اینجانب و آقایان هریمن و استوکس در ساعت ده صبح امروز عین روز دوشنبه 30/ 5/ 28 تشکیل گردد.

مفاد خلاصه مذاکرات که بعداً یادداشت نموده‌ام‏

بدواً اظهار داشتم که آقایان دو مرد سیاسى از دو مملکت آزاد جهان هستید که براى حل مشکل نفت به ایران آمده‌اید و البته نبایستى دیکتاتورى کنید و بخواهید نظریات خویش را تحمیل کنید (آقایان گفتند ما چنین قصدى نداریم) سپس گفتم من هم جوابى را که داده‌ام به نظر شخصى من نبوده بلکه با هیئت مختلط و هیئت دولت بحث کرده و طبق نظر آنان پاسخ تسلیمى تهیه شده است اگر نخواهیم صحبت کنیم شما چیزى نوشته‌اید و ما هم پاسخ داده‌ایم و چون موافقت حاصل نشده است من مراتب را به اطلاع مجلس می‌رسانم اگر مجلس موافقت داشت که من خواهم ماند و موضوع را به همان طریق ادامه خواهم داد و اگر موافقت نداشت که دولت من می‌رود و دولتى دیگر به هر نحوى که مجلس صلاح می‌داند کار را ادامه می‌دهد و اگر حاضریم صحبت کنیم که فبها پس از مذاکراتى که به عمل آمد آقایان گفتند که حاضریم صحبت کنیم و من سه موضوع خرید، نفت کارشناسان خارجى و بالاخره غرامات را مطرح نمودم‏ راجع به خرید نفت گفتم آیا شما نفت احتیاج دارید یا ندارید؟ جواب دادند خریدار نفت از شما نیستیم و از کمپانى خواهیم خرید من جواب دادم که با شرکت طرف نیستم ولى اگر شما خریدار نفت ما هستید می‌توانید به شرکت اختیار بدهید از طرف شما بیاید با ما صحبت کند پس از مذاکرات زیاد استوکس در صدد بر آمد وارد نقشه خود بشود و چون این عمل کار را به پیچ و خم مى‌انداخت گفتم شما نظریات خود را گفته‌اید و جواب آن را نیز دریافت داشته‌اید باید بشنوید ما چه مى‌گوییم شاید بتوان راه حلى پیدا کرد.

پس از این مذاکرات بالاخره استوکس گفتن ما نفت مى‌خواهیم گفتم به چه میزان گفت فرض کنید ده میلیون تن با خنده گفتم من بیشتر هم به شما می‌دهم تا راضى باشید و سپس راجع به مبناى قیمت صحبت شد و بالاخره استوکس قبول کرد که معامله به نرخ بین‌المللى حاضریم براى مدتى هم قرارداد فروش نفت منعقد نماییم و این اشکالى نخواهد داشت.

آقایان گفتند کار حمل و نقل نفت را باید شرکتى انجام دهد گفتم ما با شرکت طرف

+++

نیستیم ولى شما مى‌توانید هر شرکتى را که مى‌خواهید معین کنید ما فروشنده نفت هستیم ولى تحویل خلیج فارس مثل هر صاحب مغازه‌اى که جنس را در مغازه خود به فروش می‌رساند و تأمین وسائل حمل بر عهده خریدار است اگر نمى‌توانید حمل کنید که معامله موردى ندارد.

با این ترتیب موضوع معامله نفت تمام شد و من اضافه کردم.

تا زمانی که موافقت در کلیات نشود اظهارات من در قسمت فروش نفت براى هیچ یک از طرفین تعهد آور نیست‏

2 - مستخدمین فنى‏

استوکس مى‌گفت که باید آژانسى وجود داشته باشد که کارهاى تولیدى مستخدمین خارجى را اداره کرده و تحت‌نظر بگیرد و گزارش عملیات را به شرکت ملى نفت دهد جواب من این بود که شرکت ملى نفت ایران قهراً تقسیماتى از قبیل اکتشاف و استخراج و تصفیه و کارگزینى و محاسبات و غیره خواهد داشت که مسلماً هر قسمتى رئیسى دارد که به تمام کارهاى آن قسمت رسیدگى مى‌کند و آن رئیس اختیار تام خواهد داشت و بنابراین ما حاضریم همان اختیاراتى را که شرکت به رؤساى قسمت‌ها می‌داده به آنها بدهیم و آنها را مسئول کار خودشان قرار دهیم این را هم می‌دانم که شرکت سابق با تجربیات چهل ساله خود هر تشکیلاتى را که داده در صلاح خود او بوده است و دولت ایران هم که امروز قائم مقام شرکت شده تا زمانی که ثابت نشود تشکیلات شرکت سابق مضر نیست از آن صرف‌نظر نمى‌کند و آن را ابقا خواهد کرد البته فوق تمام این تشکیلات هیئت مدیره شرکت ملى نفت ایران خواهد بود و رؤساى هر قسمت باید گزارشات خود را به آن هیئت بدهند و دستورات آن را اجرا نمایند با این ترتیب دخالت یک آژانسى بین این تشکیلات و هیئت مدیره شرکت ملى نفت ایران به هیچ وجه مورد ندارد و نتیجه‌اى جز سوء‌ظن جامعه ایرانى در بر نخواهد داشت با صحبت از این آژانس مردم چنین تصور می‌کنند که شما می‌خواهید یک امتیازى برقرار کنید بدون این که اسمى از آن برده باشید و مدت 25 سال با دخالت یک سازمان خرید و یک آژانس در تمام امور فنى و اداراى نفت دخالت کرده و ضمناً نصف از عایدات را نیز ببرید و به عبارت دیگر همان امتیازات بین‌النهرین را در ایران نیز برقرار کرده و ادامه دهید در هیئت مدیره شرکت ملى نفت ایران ما حاضریم عده‌اى کارشناس ردیف اول از ممالک بی‌طرف مثل سوئد و سویس و بلژیک و هلند و غیره وارد کنیم که حتى اکثریت نیز داشته باشند تا از این لحاظ کار فنى و ادارى شرکت هم از شائبه هر گونه نگرانى نیز بر کنار باقى بماند در اینجا استوکس گفت من با شما موافقم و این دخالت متخصصین به منفعت دولت ایران خواهد بود.

3 - راجع به خسارات‏

آقاى استوکس گفت اولاً بایستى خسارت لغو یک جانبه قرارداد را که 40 سال از مدت آن باقى مانده است بپردازید و ثانیاً خسارت دستگاهى را که از آن استفاده خواهید نمود تأدیه کنید.

جواب من این بود که وقتى شما ملى شدن را شناختید آن مدت از بین رفته است و براى خسارت مایملک استوکس و هریمن اظهار داشتند که خسارت به قدرى است که دولت ایران نمى‌تواند بدهد و من گفتم این خسارت هى چه مى‌خواهد باشد ما از حرف حساب خارج نمی‌شویم و خسارت ملى شدن صنعت نفت را بر اساس قیمت بازار سهام شرکت محاسبه و پرداخت خواهیم نمود و اگر به این ترتیب هم موافقت نکنید حاضریم بهترین طریقه ما جبران خسارت را که ممالکى که صنایع خود را ملى کرده‌اند و شرکت آن قانون را به حال خود نافع‌تر مى‌داند مورد استفاده قرار دهیم در صورتى که نه بر اساس قیمت سهام و نه تمکین از یک قانون بین‌المللى نمایند بالاخره نمى‌توانید منکر شوید که اختلاف را بتوان توسط یک حکمیت با تعیین حکم طرفین و انتخاب سرحکم توسط آنها حل نمود.

استوکس پرسید راجع به پرداخت غرامت چه نظر دارید و به چه ترتیب بایستى پرداخت بشود؟ گفتم اگر مى‌خواهید 50 درصد از قیمت نفتى را که خریدارى می‌کنید همه ساله بابت وجه غرامت تا استهلاک آن حساب کنید تا تفریق شود و اگر بخواهید بر طبق قانون عمل شود 25 درصد عایدات خالص شرکت ملى نفت ایران براى تأدیه غرامت تخصیص داده خواهد شد

استوکس گفت که من با همکارانم در این مسائل مذاکره می‌کنم و جلسه آتیه را تعیین خواهم نمود که دنباله مذاکرات ادامه یابد ساعت 12 بود که جلسه خاتمه یافت.

در مذاکرات آقاى بوشهرى و از طرف آنها مترجم و یک نفر منشى حاضر بودند ولى من گفتم که جلسه غیر رسمى است و نبایستى یادداشت بشود.

در جلسه دوم ملاقات اینجانب با جناب آقاى استوکس که از ساعت ده تا دوازده دیروز (29 مرداد ماه) صورت گرفت و جناب آقاى بوشهرى حضور داشتند مجدداً مذاکرات مفصلى صورت گرفت و به جاى این که وقت آقایان را زیاد مشغول نمایم خلاصه آن را به عرض مجلس می‌رسانم.

این مذاکرات در اطراف چهار نکته اساسى زیر دور میزد:

1 - آقاى استوکس سؤال کردند آیا ممکن است عده‌اى کارشناس انگلیسى در هیئت مدیره شرکت ملى نفت ایران عضویت داشته باشند؟

این موضوع مورد موافقت اینجانب واقع نگردید.

2 - سپس آقاى استوکس پرسیدند اگر از طرف مشتریان سه سال اخیر نفت ایران ما حواله بیاوریم به ما نفت آنها را خواهید داد؟ یا نه من جواب دادم که این موضوع مخالف قانون نیست و من مانعى نمى‌بینم که نفت مشتریان سابق را در صورتی که به دستگاه حمل و نقلى حواله نمایند به آن دستگاه تحویل شود.

3 - نسبت به مازاد نفت استحصالى ایران آقاى استوکس تقاضا داشتند که آن را به قیمت ارزان‌تر از قیمتى که نفت به مشتریان سابق فروخته می‌شود نفروشیم البته در اینجا من به استناد ماده قانون طرز اجراى ملى شدن صنعت نفت تذکر دادم که خریداران سابق در هر حال در صورت تساوى شراطى مقدم خواهند بود

4 - پس از این مذاکرات آقاى استوکس اظهار داشتند که چون کارشناسان و کارمندان انگلیسى حاضر نیستند تحت ریاست کسى که از ملت انگلیس نباشد انجام وظیفه نمایند باید قبول کنید که مدیر عامل دستگاه نفت یک نفر انگلیسى باشد که کلیه عملیات اکتشاف و استخراج و بهره‌بردارى (که تنها فروش نفت از آن مستثنى شود) تحت دستور و اختیار او قرار گیرد و این مدیر عامل تحت‌نظر هیئت مدیره انجام وظیفه نماید اینجانب گفتم خوب است تمام مطالب مختلف فی‌ها را حل کنیم و سپس در این موضوع وارد مذاکره شویم و چنانچه مطالبى باشد که خودمان نتوانیم حل بکنیم اینجانب به عرض مجلس شوراى ملى و سنا خواهم رسانید تا هر طور مجلسین در صلاح مملکت بدانند اتخاذ تصمیم نمایند

ایشان به این طرز عمل رضایت ندادند و گفتند تا مسأله مدیر عامل حل نشود نمى‌توانم در سایر مطالب وارد مذاکره شوم‏

با این ترتیب صحبت و مذاکرات ما در ساعت 12 خاتمه پذیرفت و ساعت 5/1 بعد از ظهر نامه‌اى به شرح زیر از طرف آقاى استوکس رسید:

نخست‌وزیر عزیزم‏

این نامه براى تأیید این مطلب است که پیشنهاد هشت ماده من که براى اساس مذاکراً تقدیم شده بود مسترد مى‌شود

اگر جنابعالى تا قبل از ظهر تا قبل از ظهر فردا تصمیم فرمایید پرنسیبى را که من توضیح دادم و موجب آن خواهد شد که ممکن شود کارمندان انگلیسى در تصفیه‌خانه و مناطق نفت خیز بمانند (منظوری که خودتان فرمودید لازم است) قبول فرمایید من مهیا خواهم شد که مذاکرات را تجدید نمایند   استوکس‏

این نامه در جلسه هیئت مختلط که ساعت پنج بعد از ظهر دیروز در منزل اینجانب تشکیل شده مطرح و پاسخ زیر با نظر هیئت مختلط تهیه و ساعت 5/ 7 توسط جناب آقاى بوشهرى ارسال گردید

آقاى مهردار عزیزم‏

در جواب نامه خصوصى امروز (29 مرداد 30) آنجناب اشعار می‌دارد

همان طور که مکرر اظهار شده و خاطر جنابعالى مسبوق است دولت ایران علاقمند است براى پیدا کردن راه حل مذاکرات فیما بین ادامه یابد و چون دولت مشغول است نظر خود را براى حصول توافق تهیه و تسلیم نمایند خواهشمندم جزئیات آن اصلى که در نامه خود به آن اشاره فرموده‌اید که موجب خواهد شد کارمندان انگلیسى در تصفیه‌خانه و مناطق نفت خیز بمانند به طور روشن مرقوم فرمایید تا دولت بتواند پس از مشاوره نظر خود را به طور قطع ضمن سایر مطالب براى مذاکره اعلام دارد.

علاوه ساعت نه و نیم دیشب نامه‌اى براى انتشار از طرف جناب آقاى هریمن ارسال گردید که ترجمه آن را عیناً به اطلاع آقایان نمایندگان محترم می‌رسانم.

دکتر مصدق عزیزم‏

به پیوست نامه‌اى را که خطاب به شما نموده‌ام و متضمن وضعى است که در حین مذاکرات بین دو هیئت نمایندگى در باب مسأله نفت به خود گرفته بودنم تقدیم می‌دارم و چون تا به حال از دادن بیانیه به مطبوعات در ظرف پنج هفته‌ای که در تهران اقامت داشته‌ام امتناع نموده‌ام اکنون ناگزیرم که این نامه را براى انتشار در مطبوعات بنویسم تا این که نظریات اینجانب در این موقع که مذاکرا بین دو هیئت حالت بحران آمیزى به خود گرفته است بر عامه معلوم گردد.

ارادتمند صمیمى - اورل هریمن‏

نخست‌وزیر عزیزم‏

نظر به این که مذاکرات بین هیئت نمایندگى دولت ایران و هیئت نمایندگى دولت انگلستان دچار مخاطره بن بست واقع گردیده (که در صورت وقوع نهایت موجب تأسف خواهد شد) این طور حس می‌کنم که بعضى نظریات و ملاحظات را براى آنجناب تذکر بدهم.

به طوری که بر آن جناب معلوم است حضرت ترومن رئیس جمهور اتازونى از من تقاضا نمود که به ایران آمده و در یافتن راه حلى براى مسأله نفت مفید واقع شود علت اقدام معظم له این بود که دولت و مردم اتازونى دوستان صمیمى ملتین ایران و بریتانیا می‌باشند و نهایت اشتیاق را دراند که این اختلاف از طریق دوستانه‌اى حل

+++

شده و در عین حال به ملت ایران اجازه بدهید که به آمال خود نائل گردد (آشتیانى‌زاده - عوض این حرف‌ها به ایران کمک ماده بکنند) دولت و ملت اتازونى همچنین متوجه منافع بریتانیا در این امر بوده و متذکر اهمیت مسأله نفت براى اقصادیات ایران و بریتانیاى کبیر و همچنین اهمیت جریان نفت ایران براى اقتصاد دنیاى آزاد مى‌باشد.

اینجانب متجاوز از پنچ هفته است که در ایران اقامت دارم به وسیله مذاکرات با دولت شاهنشاهى ایران ترتیباتى فراهم شد که در نتیجه آن هیئت نمایندگى انگلستان به ریاست مهردار سلطنتى براى شروع مذاکرات بر روى زمینه قبول اصل ملى شدن تا جایی که منافع بریتانیا را مورد تأثیر قرار می‌دهد به ایران آمدند این مذاکرات بر حسب فرمولی که به وسیله دولت شاهنشاهى ایران تسلیم اینجانب گردید و مورد قبول طرفین واقع شده بود شروع گردید.

در مذاکراتى که تا به حال بین دو هیئت نمایندگى واقع شده ممکن نشده است که توافقى حاصل شود این وضع موجب نهایت تأسف است به خصوص که منافع طرفین دعوى براى یافتن راه حلى که به نفع هر دو طرف بوده باشد به نظر من کاملاً ممکن است و هرگاه چنین راه حلى یافت بشود نه تنها مفید به حال طرفین ذى علاقه واقع خواهد گردید بلکه بر ثبات و استحکام دنیاى آزاد نیز خواهد افزود.

بنابراین دولت و ملت اتازونى امیدوارى کامل دارند که براى حل و قطع موضوع مساعى لازمه مبذول گردد و از مخاطرات شکست و عدم توفیق مذاکرات اجتناب به عمل آید.

براى جستن راه حلى براى این مسأله غامض اینجانب سعى وافى نموده‌ام که مقاصد و هدف‌هاى دولت ایران را طبق استنباط خود به نمایندگان بریتانیا گوشزد نمایم و در عین حال به دولت شاهنشاهى ایران قبل از ورود هیئت نمایندگى انگلستان حقایق چندى را درباره تجارت بین‌الملى نفت که بایستى در حین پیشرفت مذاکرات براى ادامه عملیات صنعت نفت و براى به دست آوردن حداکثر منافع گوشزد نموده‌ام.

مثلاً به دولت شاهنشاهى ایران یادآور گردیدم که هرگاه بخواهند مقادیر زیادى از نفت را براى فروش به بازارهاى دنیا عرضه بدارند بایستى ترتیباتى با یک سازمانى که وسائل حمل و نقل و توزیع نفت را به مقادیر زیاد در دسترس دارد وارد مذاکراتى بشوند از نقطه‌نظر تجارتى هیچ شرکتى حاضر نمی‌شود که وارد عقد قراردادى با دولت ایران بشود مگر این که بداند که نفت ایران را می‌تواند به قیمت نازل‌ترى از سایر کشورهاى نفت خیز به دست بیاورد

و به علاوه متذکر گردیدم که طبق اصول تجارتى تنها شرکتى که بازار موجودى براى نفت ایران دارد خواهد توانست خرید آن را به مقادیر زیادى به عهده بگیرد.

به طوری که از مذاکرات اینجانب با دولت شاهنشاهى ایران بر من معلوم گردیده اولیاى دولت شاهنشاهى تشخیص داده‌اند که براى گرداندن صنعت نفت احتیاج به کمک خارجى دارند و به علاوه براى حسن اداره صنعت نفت احتیاج به مساعدت فنى دنیاى خارج دارند زیرا تکنیک مربوط به نفت روز به روز در حال ترقى و پیشرفت می‌باشد. در این زمینه خاطر نشان نمودم که جلب مساعدت فنى تا حدى که مورد لزوم است نمى‌توان به وسیله استخدام کارشناسان فنى به طور انفراد تحصیل نمود بلکه لازم است دستگاه مجرب و مسئولى براى صنعت نفت ایجاد گردد و بدون چنین دستگاهى جریان امور صنعت مختل مانده و کارشناسان خارجى که مردمان آزادى هستند حاضر به ادامه کار نخواهند بود.

اینجانب از روز کمال جدیت و صراحت در همه موقع نظریات خود را به طور بی‌طرفانه اظهار نموده‌ام به این امید که منجر به یافتن راه حل منصفانه براى مشکلات بشود. این راه حل در صورتى به دست خواهد آمد که جنبه‌هاى عملى و تجارتى این مسأله به طورى که مستر لیوى و اینجانب توضیح داده‌ایم مورد توجه قرار گیرد.

هیئت نمایندگى انگلستان فهرست پیشنهاداتى براى حل و قطع این اختلاف به هیئت نمایندگى ایران تسلیم نمودند و انتظار داشتم که مذاکرات بر روى زمینه این پیشنهادات شروع گردد و پس از آن ترتیباتى براى جزئیات امر که مبتنى بر روى اصول انصاف و اصول تجارت بوده باشد طبق فرمولی که به اینجانب تسلیم شده بود یافت بشود هیئت نمایندگى انگلستان به اطلاع اینجانب رسانیده‌اند که چون دولت شاهنشاهى ایران پیشنهادات آنها را به نحو دیگرى درک و استنباط نموده‌اند یعنى آنچه مقصود اصلى بوده لذا پیشنهادات مزبور را پس گرفته‌اند

دولت شاهنشاهى ایران در مذاکرات با اینجانب ابراز فرموده‌اند که قصد مصادره اموال شرکت سابق نفت را ندارند نظر دولت من بر این است که قضیه مایملک یک شرکت خارجى به وسیله دولتى بدون پرداخت پاداش فورى و مکفى و مؤثر و یا دادن ترتیبى که مرضى‌الطرفین بوده باشد بایستى مصادره نامیده شود و نه ملى شدن. بنابراین ترتیبات رضایت بخشى کمال لزوم را دارد و به عقیده من هرگاه چنین ترتیباتى داده شود هم دولت ایران به آمال ملى خود خواهد رسید و کنترل و نظارت بر صنعت نفت را در داخله خود به دست خواهد آورد و همچنین درآمد زیادى تحصیل خواهد نمود که بتواند به وسیله آن استعدادهاى اقتصادى بالقوه کشور را به فعل درآورد. در این مسافرت امکانات زیادى براى پیشرفت اقتصادى ایران و توسعه وسائل بهداشت و رفاه و آسایش مردم ایران مرا تحت تأثیر شدید خود قرار داده است. حصول به این هدف‌ها به وسیله بهبود وضع آبیارى و ازدیاد قنوات و بهبود روش‌هاى کشاورزى و ایجاد وسایل ارتباطیه و سایر وسایل ممکن خواهد بود ولى عملى ساختن این قبیل برنامه‌ها موکول به این است که مسأله نفت حل بشود و حداکثر درآمد از این صنعت نأمین گردد. دولت و ملت اتازونى اشتیاق دارند که کشور ایران را براى حصول به این مقاصد کمک و مساعدت نمایند.

کمال تأسف را دارم که مساعى مبذوله براى پیدا کردن راه حلى تا به حال به نتیجه مثبتى نرسیده و رجاء واثق دارم که دولت شاهنشاهى ایران نظریات اینجانب را که از روز کمال صداقت و دوستى می‌باشد مورد مداقه کامل قرار بدهند

موقع را براى تقدیم احترامات فائقه مغتنم می‌شمارد امضا   اورل هریمن‏

خلاصه جریان مذاکراتى که با هیئت نمایندگى انگلستان تا این تاریخ صورت گرفته به شرح مذکور به عرض نمایندگان محترم رسد و اکنون دولت ایران منتظر است که نمایندگان انگلستان جواب آخرین نامه را که روز قبل اینجانب به آقاى استوکس نوشته‌ام بدهند تا هیئت نمایندگى ایران بتواند پیشنهادى را که زمینه مذاکرات جدید خواهد بود به هیئت نمایندگى انگلستان تسلیم نماید.

در خاتمه لازم می‌دانم مراتب ذیل را به عرض نمایندگان محترم مجلس برسانم. در کشور ایران دو اقلیت کوچک با افکار متناقض وجود دارند که در اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت به صورت‌هاى مختلف مخالفت و کارشکنى مى‌نمایند. (آزاد - آقاى وارسته این هر دو اقلیت رفقاى آقاى دکتر هستند)

1 - اقلیت کوچکى که به هیچ قیمت و به هیچ عنوانى حاضر نیست براى مسأله نفت راه حلى پیدا شود مبادا در نتیجه آن ملت ایران بتواند به دست خود عدالت اجتماعى و استقلال سیاسى و اقتصادى کامل خویش را تأمین نماید.

2 - عده معدودى که زندگى و حیثیت صورى آنها از خدمتگزارى به سیاست شرکت نفت به وجود آمده و این عده براى پیشرفت مقاصد شرکت سابق از هیچ اقدامى خوددارى نمى‌نمایند.

در مقابل این افراد معدود افکار عمومى ملت ایران قرار دارد. باید اقرار و اعتراف نمود اگر مسأله نفت به این پایه پیشرفت کرده و قوانین ملى ‌شدن صنعت نفت به تصویب مجلسین رسیده و به مرحله اجرا در آمده در نتیجه قیام عمومى ملت بوده است.

هرگاه در کشور ما متخصص و کارشناس نفت به عده کافى وجود داشت لازم بود که تمام امور مربوط به صنعت نفت به وسیله کارشناسان ایرانى اداره شود ولى چون تاکنون عده کافى کارشناس و متخصص نفت براى کشور ما تهیه و تربیت نشده دولت ناچار است از وجود کارشناسان البته مستلزم اعطاى اختیارات لازم به آنها خواهد بود و دولت حاضر است به موجب قوانین و مقررات داخلى و قراردادهاى فردى که بر اساس قانون ایران منعقد شده باشد اختیارت لازم به آنها بدهد ولى به هیچ وجه صلاح نمی‌داند که این اختیارات به یک سازمان خارجى داده شود به خصوص که چنین قراردادى مخالف اصل ملى شدن صنعت نفت است که بر طبق آن تمام امور را اکتشاف و استخراج و بهره‌بردارى باید به دست دولت باشد.

در مورد فروش نفت هم این است همان طور که قانون مقرر داشته نفت ایران به نرخ عادله بین‌المللى به مقدار متوسطى که در سه سال اخیر هر یک از کشورهاى مشترى نفت ایران خریدارى کرده‌اند به آنها فروخته شود و نسبت به مازاد محصول هم با شرایط مساوى حق تقدم داشته باشند و براى انجام این منظور حاضر است قراردادهاى عادلانه که مدت و شرایط آن با توافق طرفین معین خواهد گردید منعقد نماید.

ولى توضح و تأکید این نکته را لازم می‌دانم که خواه این دولت بر سرکار باشد و خواه دولت دیگرى مشمول امور بشود به هر حال و تا زمانى که موضوع غرامات و دعاوى احتمالى کمپانى سابق نفت و دعاوى و مطالبات دولت ایران از کمپانى مزبور حل نشده و شرایط آن معین نگردیده صدور نفت از کشور باید ممنوع باشد زیرا چنانچه دولت ایران به یک توافق موقت تن در دهد و صدور نفت بدون آن که مسأله غرامات حل شده باشد مجاز شود ممکن است میزان غرامات و خسارات احتمالى شرکت سابق و شرایط پرداخت آن را به جایى برسانند که هیچ وقت ملت ایران نتواند از زیر بار سنگین آن کمر راست کند.

آشتیانى‌زاده - بنده دو سه کلمه عرض داشتم و اجازه خواسته‌ام‏

آزاد - آقاى رئیس اجازه بفرمایید بنده هم یک تذکرى دارم.

اسلامى - اسامى نمایندگانى که شب با استوکس تماس مى‌گیرند و خودشان گفته‌اند باید معلوم شود و در این خصوص سؤال هم کرده‌ام.

+++

رئیس - آقا ساکت باشید.

کشاورزصدر - حالا وقت‌ این حرف‌ها نیست و صلاح نمى‌باشد

رئیس - آقاى نخست‌وزیر فرمایشى دارید.

نخست‌وزیر - تا سه چهار روز قبل اختلافى که بین هیئت ایرانى و هیئت انگلیسى بود راجع به مسأله سازمان بود آنها مى‌گفتند که باید یک سازمانى باشد که واسطه بین شرکت ملى نفت ایران و خریداران باشد و تمام کارهاى شرکت را این سازمان اداره کند پس از آن که آن هشت ماده را استرداد کردند مى‌خواهند یک کسى حالا معلوم نیست که به چه عنوان شاید به عنوان مدیر عامل با عنوان دیگر باشد و بنده اینجا یک قسمت از نامه را که به آنها نوشته‌ام عین عبارتى را که نوشته شده باید عرض کنم «چون دولت مشغول است نظر خود را براى حصول توافق تهیه و تسلیم نمایند خواهشمندم جزئیات آن اصلى که در نامه خود به آن اشاره فرموده‌اید که موجب خواهد شد کارمندان انگلیسى در تصفیه‌خانه و مناطق نفت خیز بمانند به طور روشن مرقوم فرمایید تا دولت بتواند پس از مشاوره نظر خود را به طور قطع ضمن سایر مطالب براى مذاکره اعلام دارد» روى این اصل مدیر عامل باشد یا یک شخص دیگرى باشد آن کسى است که یک اختیاراتى براى او می‌خواهند که شرکت نفت را اداره بکند و البته گفتند غیر از فروش و فروش هم مطلب مهمى نیست و فروش را البته هیئت مدیره نفت ملى ایران باید بفروشد و قرارداد منعقد کند نظر بنده قبل از این که هشت ماده را پس بگیرند در مذاکرات این بود که شرکت نفت سابق یک تشکیلاتى داشته یک دوایر و شعبى داشته که هر کدام مأمور کارى بودند مثلاً شعبه تصفیه، شعبه استخراج، شعبه اکتشاف شعبه پرسنل که کارگزینى باشد و سایر شعب، متخصصین فنى که در آنجاها کار مى‌کنند آنها تابع رئیس هر شعبه خواهند بود و به هر شعبه اختیارات تامى داده می‌شود که بتوانند کارهاى آنها را اداره بکند بنابراین لازم نیست که یک سازمان دیگرى با یک قدرت نامحدودى به وجود بیاید که ما نمی‌توانیم بدانیم که صورت این کار چه مى‌شود رؤساى شعب مى‌توانند به هیئت مدیره نفت ملى مراجعه کنند و مشکلات خود را و احتیاجات خود را تأمین کنند به هر حال پس از این که آن هشت ماده را پس گرفتند تقاضا نمودند که شخصى که آن هم فقط انگلیسى باشد نه از ملل دیگر و نه ایرانى کار شرکت نفت را اداره بکند وابسته به شرکت ملى نفت ایران و دوایر و شعب نفت باشد این اختلاف بین دولت و نمایندگان انگلیس هست در نامه‌ای که امروز رسید این طور مى‌نویسد که قرائت نشده است حالا من قرائت می‌کنم‏

22  اوت 1951

نخست‌وزیر عزیزم‏

در ملاقات دیروز ما که دو ساعت به طور انجامید وظایف و مسئولیت‌هاى یک سازمان عامل و یا یک مدیر کل را در مورد شرکت نفت ملى ایران تا حدى که ممکن بود بر آن جناب روشن ساختم خود جنابعالى به اینجانب اطمینان داده بودید که هیئت کارمندان انگلیسى طبق قانون می‌توانند وظایف و مسئولیت‌هاى خود را کما فى‌السابق ادامه بدند ولى اظهارات دیروز جنابعالى در مورد اصرار ورزیدن در تقسیم مسئولیت کاملاً غیر منتظره بود به عقیده من هرگاه این کار عملى بشود اداره امور پالایشگاه و چاه‌هاى نفت کاملاً غیر مقدور خواهد بود من میبایستى این شرط اصلى را که هیئت کارمندان انگلیسى بایستى در تحت‌نظر دستگاهى کار بکنند که ورزیده و کاردان باشند مؤکد نمایم‏. اینها مردان آزادى هستند و هرگاه راضى نباشند هیچ گونه قراردادى که بین دولتین ما منعقد شود نخواهد توانست آنها را در ایران نگاه بدارد

نمى‌توانم باور بکنم که قصد جنابعالى این بوده باشد که تنظیمى یک ترتیب تجارتى را براى ما غیر مقدور بفرمایید یعنى یک ترتیبى که هیئت کارمندان انگلیسى را قادر بسازد که به خدمات خود در ایران ادامه داده و در راه کامیابى این کشور سهم خود را ادا نمایند

امیدوارم که قبل از ظهر امروز جواب جنابعالى را بشنوم با تقدیم مراتب ارادت. استوکس‏

البته اگر مذاکرات ادامه پیدا کند دولت سعى خواهد کرد که این مسأله‌ای که تاریک است روشن بشود (انشاءالله) و هر اقدامى که بشود البته در صلاح مملکت خواهد بود بنده تقاضا مى‌کنم از آقایان اگر عملیات دولت را تاکنون بر صلاح مملکت دیده‌اند و اگر با رفتار دولت موافق هستند از رأى اعتماد خودشان نسبت به دولت فروگذار نفرمایند تا دولت با کمال اطمینان بتواند در این کار آنچه را که وظیفه دارد انجام دهد (صحیح است)

رئیس - آقاى نخست‌وزیر تقاضاى رأى اعتماد کرده‌اند به حکم سابقه در اطرافش دیگر صحبتى نمى‌شود (صحیح است)

آزاد - تذکر مختصرى دارم‏

رئیس - البته این رأى اعتماد براى این است که به مذاکرات‌شان ادامه بدهند و این کار را در مصلحت مملکت انشاءالله تمام کنند.

آزاد - بنده دو کلمه عرض دارم.

رئیس - اگر راجع به رأى باشد عیب ندارد،

آشتیانى‌زاده - بنده مقدم هستم‏

رئیس - راجع به رأى می‌توانید صحبت کنید که من به این دلیل رأى می‌دهم یا نمی‌دهم‏

آزاد - بنده راجع به رأى دو کلمه عرض دارم.

رئیس - بفرمایید

آزاد - عرض مى‌کنم که این رأیى که مجلس مى‌دهد به کابینه آقاى دکتر براى نفت است و خواهش هم داریم که تا ده روز پانزده روز دیگر تکلیف مملکت را روشن بکنند الآن چهار ماده است که موضوع نفت مطرح است.

رئیس - من که توضیح دادم آقاى آزاد

آزاد - مى‌خواستم عرض کنم که تکلیف نفت را تا پانزده روز بیست روز دیگر معین بکنند و الا اگر این را تا یک سال دیگر بخواهند بکشانند و وضع مملکت هم خراب بشود صحیح نیست.

رئیس - آقاى رفیع.

رفیع - آقاى دکتر مصدق باید بدانند که از مجلس رفته‌اند در هیئت دولت و نخست‌وزیر شدند مجلس شوراى ملى تا تمام قوا به ایشان کمک کرد و بعد هم کمک می‌کند (صحیح است) با رأى مجلس و امر شاهانه لباس وکالت را کندند و خلعت صدارت را پوشیدند (صحیح است) حالا باید با کمال قوت و قدرت ایشان مشغول مذاکره باشند و ادامه بدهند به این مذاکرات.

آزاد - تا کى؟ تا صد سال که نمى‌شود

رفیع - تا کار روشن بشود تا کار براى این مردم درست بشود

رئیس - بیست نفر اجازه خواسته‌اند نمی‌شود صحبت کرد آقاى آشتیانى‌زاده‏

آشتیانى‌زاده - عرض مى‌شود که ...

عده‌اى از نمایندگان - فرمایش آقاى رفیع تمام نشده است دارند صحبت مى‌کنند و مجلس موافق با صحبت ایشان است.

رئیس - بفرمایید

رفیع - من با کمال اطمینان و آقایان رفقاى من به جناب مصدق شخصاً رأى دادیم و حالا هم رأى می‌دهیم (صحیح است) نه حالا رأى مى‌دهیم بلکه تا هر وقت که مشغول صحبت باشند طرف اعتماد ما هستند و ما به ایشان رأى می‌دهیم (صحیح است) اما باید بدانند که این رأى فقط به شخصى ایشان است (صحیح است) وزرا هم اگر بخواهند این طور باشند باید رویه ایشان را پیش بگیرند مؤدب باشند وطن پرست باشند به مملکت خدمت بکنند تا بتوانند این مقام را پیدا کنند و بعد من خواهشمندم که جناب آقاى دکتر مصدق تعقیب بکنند همین زمینه نفت را و نتیجه را به عرض مجلس برسانند (صحیح است)

رئیس - آقاى آشتیانى‌زاده فقط راجع به رأى می‌توانید صحبت کنید.

آشتیانى‌زاده - از نظر مدت به اندازه جناب آقاى قائم مقام‌الملک بنده هم عرض دارم.

رئیس - بنده نطق ایشان را قطع کردم می‌خواهید مال شما را هم قطع کنم.

آشتیانى‌زاده - هر طور که می‌فرمایید

رئیس - بفرمایید.

آشتیانى‌زاده - بنده معتقدم که دولت جناب آقاى دکتر مصدق یعنى شخص ایشان گذشته از این که طرف اعتماد مجلس و سنا و شخص شاه بودند در نتیجه افکار عمومى که از بعد از شهریور رویش کار شده روى کار آمدند خاصه راجع به نفت هیچ کس در این مملکت به اندازه ایشان سابقه ندارد مبارزات ایشان در دوره چهاردهم بر همه ما واضح است فقط چیزى که هست موضوع اعضا و افراد کابینه ایشان است تا در کابینه ایشان بوى نفت می‌آید یعنى افرادى در کابینه ایشان هستند که در مظان نفت واقع شده‌اند ممکن نیست طرف اعتماد مردم باشند یک قدر این موضوع را خدشه‌دار می‌کند بنده استدعا می‌کنم از ایشان همان طوری که در روز طرح برنامه کابینه‌شان عرض کردم و فرصت نشد که به عنوان موافق بنده صحبت بکنم کابینه‌شان را هر چه زودتر ترمیم بکنند اشخاصى که از بیست سال پیش در موضوع نفت سابقه دارند از دولت ایشان خارج بشوند اجازه بفرمایید بنده اول رأى بدهم.

رئیس - رأى گرفته مى‌شود. آقایان موافقین ورقه سفید می‌دهند.

(اسامى آقایان نمایندگان به قرار ذیل اعلام و در محل نطق حاضر شده و رأى دادند) آقایان: آشتیانى‌زاده (با ارائه یک ورقه سفید و یک ورقه کبود اظهار داشت این رأى سفید مال آقاى دکتر مصدق است این کبود مال بقیه‌السیف کابینه‌شان) نبوى - جواد مسعودى - حائرى‌زاده - فرهودى - گنابادى - دکتر مصباح‌زاده - محمدعلى مسعودى - جمال امامى - بوداغیان - سالار بهزادى - پناهى - کشاورزصدر - اعظم زنگنه - دکتر معظمى - آزاد - دکتر هدایتى - دکتر طبا - حکیمى - کهبد - ابتهاج - صفایى - موقر - محمودى - گنجه - پالیزى - وهاب‌زاده - موسوى - دکتر بقایى - دکتر شایگان - افشار - صادقى - دکتر نبوى - مهدى ارباب - دکتر کاسمى - عماد تربتى - دولتشاهى - تیمورتاش - اسلامى - نصرتیان - دکتر جلالى - بهبهانى -ابریشم‌کار - ملک ‌مدنى - ظفرى -ثقه‌الاسلامى - حسن اکبر - غضنفرى - نریمان - صالح - آصف -صاحب‌جمع - قرشى -بزرگ‌نیا - قبادیان -

+++

عباسى - گرگانى - سنندجى -عرب‌شیبانى - دکتر علوى - حسن مکرم - آبکار - منصف - شادلو - نورالدین امامى - رفیع - جواد عامرى - دکتر طاهرى - دکتر کیان - برومند - معین‌زاده - معدل - ارباب گیو - کوراوغلى - محمد هراتى - دهقان - مرتضى حکمت - دکتر برال - شهاب خسروانى - ناصر ذوالفقارى - صدر‌زاده - (پس از شمارش آرا نتیجه به شرح زیر اعلام شد)

ورقه سفید موافق 72 برگ‏

اوراق سفید بى‌اسم علامت امتناع 8 برگ‏

رئیس - از 81 نفر عده حضار با 72 رأى اظهار اعتماد نسبت به دولت آقاى دکتر مصدق کرده‌اند.

اسامى موافقین - آقایان: ناصر ذوالفقارى - سالار بهزادى - غضنفرى - ابریشم‌کار - موسوى - ابتهاج (با قید این جمله: رأى اعتماد بنده منحصراً مربوط به شخص آقاى دکتر مصدق و نفت است) نبوى - اعظم‌زنگنه - گنجه - دکتر معظمى - وهاب‌زاده - بوداغیان - پناهى - کشاورزصدر - حکیمى - پالیزى - دکتر نبوى - دکتر بقایى - دکتر کاسمى - دکتر هدایتى - دکتر طبا - محمودى - مهدى ارباب - دکتر شایگان - اسلامى - آصف - کهبد - ظفرى - ملک‌مدنى - افشار صادقى - حسن اکبر - نریمان - صالح - کوراوغلى - گیو - نورالدین امامى - برومند - صاحب‌جمع - بهبانى - معین‌زاده - موقر - نصرتیان - فرهود ى - شهاب خسروانى - بزرگ‌نیا - دکتر علوى - آبکار - معدل - دکتر برال - دهقان - دکتر طاهرى - جواد مسعودى - دکتر مصباح‌زاده - دکتر کیان - محمدعلى مسعودى - رفیع - گنابادى - ثقه‌الاسلامى - عامرى - عرب‌شیبانى - حائرى‌زاده - گرگانى - شادلو - مرتضى حکمت - منصف - هراتى - قرشى - صدر‌زاده - مکرم.

رئیس - آقاى نخست‌وزیر

نخست‌وزیر - قبلاً لازم است که به عرض آقایان محترم برسانم که این دولت هر کارى کرده به مسئولیت مشترک بوده (صحیح است) آقایان وزرا از روزى که در این دولت وارد شده‌اند در هیچ زمینه از انجام وظیفه خوددارى نکرده‌اند همه با یک روح صمیمیت و با نهایت دقت آنچه را که وظیفه خودشان بوده است انجام داده‌اند بنابراین بعضى تذکراتى که در اینجا شد مورد نداشت زیرا اگر آقایان حقیقتاً به آقایان وزرا رأى نمی‌دادند مثل این بود که به خدمت دولت رأى نمی‌دادند زیرا ما مسئولیت مشترکه داریم و هر کارى که بنده می‌کنم با مسئولیت مشترک است و اگر بعضى چیزها واقع شده باشد که برخلاف انتظار آقایان باشد و واقعاً به نا حق هم شده باشد ممکن است که به خود من تذکر بدهند و من رفع چیزهایى که شده است می‌کنم در خاتمه از این حسن ظنى که از طرف آقایان نمایندگان به دولت شد باز عرض می‌کنم به دولت ابراز فرمودند بى‌نهایت تشکر می‌کنم و امیدوارم که این رأى ما را در مصالح ملت و مملکت به کار بریم و کارى نکنیم که مردم این مملکت بر خلاف این دولت بشوند و عملیات دولت را در مصالح خود نیندیشند

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه

رئیس - اگر آقایان موافقند روز پنجشنبه را که فردا باشد و براى سؤالات معین کرده‌ایم جلسه باشد آقایان وزرا هم حاضر بشوند و سؤالات مطرح بشود

عده‌اى از نمایندگان - روز یکشنبه باشد.

رئیس - بنابراین جلسه آینده روز یکشنبه خواهد بود.

(مجلس یک ساعت و ده دقیقه بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى - رضا حکمت‏

+++

یادداشت ها
Parameter:294701!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)