کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره شانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16
[1396/05/29]

جلسه: 177 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه سیزدهم مرداد ماه 1330  

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس.

2 - بقیه مذاکره و تصویب گزارش راجع به اجازه دو میلیارد ریال قرضه ملى.

3 - بیانات آقاى نخست‌وزیر دایر به تقاضاى عدم تعطیل جلسات و گزارش امور نفت.

4 - معرفى آقاى امیر علایى به سمت وزارت کشور به وسیله آقاى نخست‌وزیر

5 - بیانات آقاى محمدعلى مسعودى به عنوان ماده 169 آیین‌نامه‏

6 - مذاکره راجع به تعطیل جلسات مجلس و عدم تصویب تعطیل تا آخر مرداد.

7 - طرح گزارش هشت میلیون ریال اعتبار جهت مخارج ساختمان آرامگاه و جشن هزاره ابوعلى سینا

8 - تعیین موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 177

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه سیزدهم مرداد ماه 1330

 

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس.

2 - بقیه مذاکره و تصویب گزارش راجع به اجازه دو میلیارد ریال قرضه ملى.

3 - بیانات آقاى نخست‌وزیر دایر به تقاضاى عدم تعطیل جلسات و گزارش امور نفت.

4 - معرفى آقاى امیر علایى به سمت وزارت کشور به وسیله آقاى نخست‌وزیر

5 - بیانات آقاى محمدعلى مسعودى به عنوان ماده 169 آیین‌نامه‏

6 - مذاکره راجع به تعطیل جلسات مجلس و عدم تصویب تعطیل تا آخر مرداد.

7 - طرح گزارش هشت میلیون ریال اعتبار جهت مخارج ساختمان آرامگاه و جشن هزاره ابوعلى سینا

8 - تعیین موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

 

مجلس ساعت ده صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل شد.

1 - تصوب صورت مجلس.

رئیس - صورت غائبین جلسه گذشته قرائت می‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

غایبین با اجازه - آقایان: شکرایى - اردلان - غلامرضا فولادوند - قاسم فولادوند - آشتیانى‌زاده - فتحعلى افشار - شهاب خسروانى - امیرى قراگزلو - سلطان‌العلما - طباطبایى - حسین مکى - محسن طاهرى - غضنفرى - صدر میرحسینى.

غایبین بى‌اجازه - آقایان: دکتر مصباح‌زاده - محمودى - خاکباز - خسرو قشقایى - عبدالحسین مجتهدى - تولیت - حاذقى - رضوى شیرازى - جواد مسعودى - صمد سودآور - حسن اکبر.

دیر آمدگان با اجازه - آقایان: دکتر کاسمى یک ساعت و سى دقیقه - ناظر‌زاده دو ساعت - موقر یک ساعت - بهادرى یک ساعت.

دیرآمده بى‌اجازه - آقاى محمد هراتى یک ساعت.

رئیس - آقاى حائرى‌زاده نسبت به صورت مجلس نظرى دارید بفرمایید.

حائرى‌زاده - در جلسه سابق من اسم کسى را نبردم ولى دیدم که از طرف انگلستان یک تبلیغاتى نسبت به یک اشخاصى که داراى صفات خیلى رذیله‌اى هستند براى نخست‌وزیرى می‌شود من یک کلیاتى را اینجا گفتم و اسم کسى را نبردم ولى شنیدم که یکی از سناتورها تطبیق با خودش کرده بود آن صفات را که واجد آن صفات بود از این جهت خواستم اول توضیح بدهم که اسم نبردم و بعد هم اجازه بگیرم و تشکر بکنم از ایشان که خودشان را معرفى کردند و نطق ایشان را که مطالعه کردم اگر جوابى دارد جواب عرض کنم.

پیراسته - ایشان هم اسم کسى را نبردند چرا شما هم با خودتان تطبیق مى‌کنید؟

حائرى‌زاده - حامیش را هم شناختم.

پیراسته - کمال افتخار را دارند که شما با ایشان مخالفت کنید.

رئیس - آقاى دکتر بقایى در صورت مجلس نظرى دارید.

دکتر بقایى - بنده یک کلمه توضیح می‌خواستم بدهم راجع به نامه‌اى که از اصفهان رسیده بود که توصیه کرده بودند به نمایندگان‌شان که از جناب آقاى دکتر مصدق پشتیبانى بکنند در همهمه جلسه پیش ممکن نشد توضیح بدهم حالا خواستم عرض کنم که آقاى برومند و اکثر نمایندگان اصفهان تقریباً همیشه از دولت پشتیبانى کرده‌اند و به لوایح مفید همیشه رأى داده‌اند خواستم این در صورت جلسه منعکس شود.

رئیس - من تصور می‌کنم تمام آقایان نمایندگان این کار را تاکنون کرده‌اند (صحیح است) دیگر نظرى نیست به صورت مجلس نیست؟ (گفته شد خیر) صورت مجلس تصویب شد

2 - بقیه مذاکرات و تصویب گزارش راجع به اجازه دو میلیارد ریال قرضه ملى.

رئیس - در جلسه قبل اعلام رأى شده بود نسبت به کفایت مذاکرات لایحه قرضه ملى حالا باید رأى بگیریم چون امروز براى این که کارها بگذرد نطق قبل از دستور نخواهد شد، پس رأى مى‌گیریم به کفایت مذاکرات که پیشنهاد شده آقایانى که با کفایت مذاکرات موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد پیشنهادات قرائت می‌شود.

+++

(به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى اینجانب پیشنهاد می‌نمایم - تبصره زیر اضافه شود.

تبصره - بهره و سود در هر صورت و در هر معامله و به هر عنوان نباید از صدى هشت تجاوز کند.

کهبد

رئیس - آقاى کهبد

کهبد - به طوری که آقایان استحضار دارند در این لایحه سود صدى شش معین شده است بنده پیشنهادى که کردم منظورم این بود که به طور کلى و به هر عنوان سود یا بهره یا هر اسمى که برایش بگذارند گرفته مى‌شود چه از طرف بانک‌ها چه از طرف اشخاص از صدى هشت تجاوز نکند دلیلش هم این بود که وقتى در بازار صدى هیجده و صدى بیست و خود بانک‌ها صدى دوازده می‌دهند مردم استقبال نمی‌کنند که بیایند این قرضه را قبول بکنند و صدى شش بدهند بنده منظورم این بود که کارهاى تولید با سود صدى هیجده یا صدى بیست چهار یا صدى سى عملى نمی‌شود بنده منظورم این بود که این آقایانى که یک مشت پول دارند و افتاده‌اند به جان مردم و به هیچ وجه مالیات هم نمی‌دهند از این موضوع استفاده نکنند و به طور کلى سود یا بهره یا هر عنوانى که باشد از صدى هشت تجاوز نکند

شوشترى - موضوع ربح را مجلس نباید تصویب بکند، ربا را مجلس نباید تصویب بکند حرام است‏

کهبد - بنده پیشنهادم را مسترد داشتم.

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم جمله زیر در آخر ماده واحده پس از جمله صدى شش منتشر نماید الحاق شود.

دولت نمی‌تواند از وجوه قرضه ملى به مصرف پرداخت حقوق ادارات دولتى به رساند این قرضه منحصراً براى اجراى قانون ملى شدن نفت و یا هزینه‌هاى انتفاعى می‌رسد - معدل‏

رئیس - این در خود قانون هم هست.

وزیر دارایى - این پیشنهاد را بنده می‌پذیرم.

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ریاست معظم مجلس شورای ملى‏

پیشنهاد می‌کنم تبصره زیر به ماده واحده اضافه شود.

تبصره: دولت مکلف است براى تکمیل تشکیلات تعلیماتى در سال 1330 علاوه بر بودجه مصوب سال 1329 مبلغ دویست پنجاه میلیون ریال در اختیار وزارت فرهنگ بگذارد که سه ربع آن به تناسب به مصرف شهرستان‌ها برسد وزارت فرهنگ موظف است تا پانزدهم شهریور بودجه جز آن را به مجلس شورای ملى تقدیم و پس از تصویب کمیسیون بودجه به موقع اجرا بگذارد

دولت آبادى - ملک‌مدنى - حسن مکرم - دکتر طاهرى - صفایى - دکتر کیان - ‌صدر‌زاده - چند امضاى دیگر

رئیس - این در حدود بودجه وزارت فرهنگ است یا خارج از بودجه؟ (دولت‌آبادى - اضافه بر بودجه) اگر اضافه شود نمایندگان حق پیشنهاد اضافه ندارند (چند نفر از امضاکنندگان - در حدود همان است) اگر در حدود بودجه وزارت فرهنگ و محل پرداختى باشد مى‌شود طرح کرد

نورالدین امامى - باید وزیر دارایى تصریح بکند که در حدود بودجه است و الا پیشنهاد خرج که نمی‌شود

وزیر دارایى - چون منظور از تقدیم این لایحه این بوده است که وجوهى که از این راه تحصیل مى‌شود براى اداره کردن نفت مصرف شود و با این پیشنهاد نمى‌شود موافقت کرد و نقض غرض است ولیکن پیشنهاد اگر در حدود بودجه وزارت فرهنگ باشد قابل توجه خواهد بود و سعى مى‌کنم که نظر آقایان را تأمین کنم.

کشاورز‌صدر - بنده اجازه خواستم.

رئیس - می‌دانم اجازه خواستید ولى اجازه ندارد اگر پیشنهاد اضافه باشد که از این پول بدهند نمى‌شود پیشنهاد خرج است و اگر جزو بودجه باشد که خود آقاى وزیر دارایى گفتند تأمین مى‌کنند.

دکتر کیان - منظور این است که بودجه وزارت فرهنگ چون تصویب نشده است براى اسال تحصیلى و براى این که امور فرهنگى معوق و معلق نماند با اضافه‌اى که هر سال می‌دهند این موضوع تصویب شود.

رئیس - در هر حال دویست و پنجاه میلیون ریال پیشنهاد می‌کنید که به فرهنگ داده شود این نمی‌شود پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم تبصره زیر به ماده واحده اضافه شود:

تبصره - دولت مکلف است که بودجه ساختمانى اعم از ساختمان‌هاى فرهنگى و بهداشتى و ادارات و غیره و راه سازى سال جارى را لااقل معادل اعتبار مصوبه در سال 1329 در ظرف مدت یک ماه تهیه و به مجلس شورای ملى تقدیم دارد تا پس از تصویب کمیسیون بودجه به موقع اجرا گذاره شود

دولت آبادى - دهقان - مکرم - ملک‌مدنى - دکتر کیان - قهرمان - صفایى - مخبرفرهند - مرتضى حکمت - دکتر جلالى - سالار بهزادی - معین‌زاده - ظفرى - دکتر نبوى - برومند - گنجه - امامى‌اهرى - تیمورتاش - زنگنه - ارباب‌گیو.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - قصد ما از این دو پیشنهادى که تقدیم مقام ریاست کردیم این بود که جلب توجه جناب آقاى وزیر دارایى را کرده باشیم که در این موقعى که دارند بودجه مملکتى را تهیه می‌کنید توجه به احتیاجات کشور و خواست مجلس شوراى ملى بفرمایید و الا همان طورى که جناب آقاى رئیس فرمودند نماینده حق دادن پیشنهاد خرج ندارد ولى هنوز بودجه‌اى تدوین و تقدیم نشده که ما مجاز نباشیم که در اطراف آن پیشنهاد خرج کرده باشیم الآن بودجه مملکتى را جنابعالى که وزیر دارایى هستید دارید تهیه مى‌کنید مسلماً توجه دارید که یکى از مسائل ضرورى و لازم مملکت این است که مردم با سواد بشوند الآن قانون انتخابات را دولت‌هاى قبلى دولت فعلى که جزو برنامه‌اش بود به مجلس داده‌اند و در نظر دارند بالاخره با سوادها مشارکت داشته باشند پس دولت باید وسائل با سواد کردند آنها را فراهم کند این آقاى وزیر فرهنگى که رئیس دانشکده حقوق بوده و می‌خواهم عرض کنم که فرهنگ به تمام معین مهیایى است موجباتش را فراهم کنید تا ما بتوانیم آن قانون را بگذرانیم و از آن استفاده کنیم این یک حقیقتى است (صحیح است) و الآن این پیشنهاد دوم که بنده می‌خواستم عرض کنم براى این است که خود جنابعالى توجه دارید با این وضعى که الآن ما شروع کردیم یک ماه دو ماه دیگر شما توفیق پیدا نمى‌کنید که بودجه‌تان را از مجلس بگذرانید شاید دو ماه دیگر هم نتوانید بیاورید مجلس، راه سازى، مسائل ساختمانى، مسائل بهداشتى، را نمى‌شود همین طور به بوته اجمال گذاشت که تا سال به آخر رسید و همین طور پول‌ها تدریجاً خرج شود ولى نمی‌دانم که چه کارى انجام شده، سال گذشته هم این کار را کردیم سال ما قبل هم این کار را کردیم نتیجه گرفتیم یک عده از آقایان که هر دو پیشنهاد را امضا کرده‌اند براى کمک و تسهیل کار دولت است بنده اعتقادم این است که نسبت موضوع فرهنگ بهداشت و ساختان‌ها همان طور که سال گذشته هم عمل کردیم استثناً موافقت بفرمایید هر مقدارى که بودجه مملکت استطاعت دارد براى این کارها اختصاص بدهیم - و از مجلس بگذرانیم که کار خودشان را بکنند سایر قسمت‌ها را روى یک دوازدهم و دو دوازدهم بیاورید این توضیحى که بنده دادم براى روشن شدن مطلب بود و یقین هم دارم که خود جنابعالى همیشه انصافاً توجه تمام کارهاى ملى مملکت دارید و از هر حیث مورد توجه مجلس و نمایندگان هستید با این مذاکره خیال مى‌کنم موافقت داشته باشید حالا راه حلش هر طورى به نظرتان رسید بفرمایید ما هم موافقت داریم.

مخبر کمیسیون بودجه (آقاى فرهودى) - آقاى رئیس بفرمایید پیشنهاد را یک مرتبه دیگر بخوانند.

(به شرح سابق مجدداً قرائت شد)

رئیس - آقایان توجه بفرمایید این پیشنهاد را ممکن است طرح کرده اما مربوط به کار قرضه ملى نیست و هیچ مناسبت ندارد در ضمن این قانون طرح شود و خارج از موضوع است.

کشاورز‌صدر - به مخالف اجازه صحبت نمی‌دهید؟

رئیس - شما مخالفید بفرمایید

نورالدین امامى - بنده هم مخالفم‏

رئیس - اول اسم ایشان بود

ملک‌مدنى - آقایانى که این پیشنهاد را دادند پس گرفته‌اند.

کشاورز‌صدر - بنده هم خواستم استدعا کنم که آقایان پس بگیرند و الا با پیشنهادى که آقاى ملک بدهند من مخالفت نمی‌کنم این کار مربوط به قرضه ملى است و مخالف آیین‌نامه است که پیشنهاد دیگرى طرح شود

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در متن ماده واحده به جاى سود صدى شش نوشته شود جایزه صدى پنج‏

ابریشم‌کار

رئیس - آقاى ابریشم‌کار

ابریشم‌کار - بنده از موافقین این لایحه بودم در ستون موافق هم اسم نوشتم ولى نمی‌دانم چطور شد موقعى که نوبت بنده بود براى توضیح حاضر نبودم مطلبى را هم که مى‌خواهم عرض کنم روى موافقت با این لایحه است اولاً همان طورى که آقاى شوشترى فرمودند کلمه نزول نباید باشد به نام جایزه هر مبلغ از طرف دولت معین شود بهتر است دوم این که این موضوع لایحه قرضه ملى را مى‌خواهم عرض کنم که در کشور ایران این یک چیز تازه‌ای است همین طورى که در مسأله نفت براى کشور

+++

ایران این موفقیت تازگى دارد و اسباب خوشوقتى همه است مسأله قرضه ملى هم در کشور ایران سابقه ندارد این قرضه اساسش احساس مى‌کنم احساسات ملت ایران است همان طورى که گفتم ما در راه نفت از هیچ چیزى خوددارى نمی‌کنیم در راه دادن قرضه براى کار نفت و اجراى عمل نفت هم هیچ کس خوددارى نخواهد کرد در این صورت اشخاصى که استفاده از این قبوض می‌کنند و پول به دولت قرض می‌دهند من تصور نمی‌کنم آن طوری که باید اصل منظور بر آنها پوشیده باشد، در مرحله اول هر کسی که پول داد البته اسمش در ردیف صفحه اول در تاریخ نوشته خواهد شد کما این که من هیچ وقت ندیدیم هیچ کس هیچ پادشاهى در هیچ دوره این هیچ پیشوایى تاکنون به نام سعادت ملت از قرضه ملى استفاده کرده باشد و این را بنده به فال نیک مى‌گیریم و یقین می‌دانم که این هم یکى از سعادت‌هاى کشور ایران است و به همین جهت است که بنده عرض می‌کنم آن چیزی که اضافه بر اصل مبلغ قرضه می‌دهند به نام جایزه باشد و جایزه صدى پنج را که بنده عرض کردم این از نظر این است که مردم ثابت می‌کنند حاضرند براى جانفشانى در راه نفت و نظر انتفاعى در صدى پانزده و صدى بیست ندارند و الا الآن در بازار نزول شاید صدى بیست باشد بانک کشاورزى را که سرمایه‌اش را می‌خواهند اضافه کنند شاید صدى چهارده یا صدى پانزده باشد ولى این مورد منظور استفاده مالى نیست منظور دادن پول براى این قرضه ملى فقط و فقط براى پیشرفت کار دولت و نام نیکى است که در مقابل تمام ملت‌هاى جهان نشان بدهد که از ایثار مال و از نثار جان خود در راه نفت خوددارى نمی‌کنند و اما راجع به پیشنهادی که آقایان فرمودند البته راجع به فرهنگ و بهداشت و وسائل ساختمانى البته حق دارند (زنگ رئیس)

رئیس - آقاى ابریشم‌کار این دیگر خارج از موضوع است‏

ابرشم‌کار - خواستم این دو کلمه را عرض کنم که همان طور که گفته شد این پول در راه پیشرفت کارهاى نفت مصرف برسد امیدوارم آنها هم در جاى خودش تأمین بشود

فرهودى (مخبر) - آنچه را که راجع به تبدیل کلمه سود به جایزه در جلسه اسبق هم خود بنده توضیح دادم که هیچ مانعى ندارد و مجلس هم تصدیق کرد حالا هم بنده با پیشنهاد آقاى ابریشم‌کار موافقت می‌کنم به این ترتیب که اولاً سود یا بهره بشود جایزه سالیانه براى این که سود معنى سالیانه در آن هست ولى جایزه چون یک اصطلاح تازه‌ای است سالیانه باید در آن قید بشود که قرض دهنده بداند که این جایزه سالیانه است ثانیاً صدى شش چون یک عنوانى است و از روز اول که این لایحه تنظیم شده و منتشر شده و بحث روى آن شده صدى شش بوده و عده‌اى هم خودشان را با این مقدار حاضر کرده‌اند حالا به نظر بنده کم کردنش صحیح نیست این است که تقاضا می‌کنم آقاى ابریشم‌کار موافقت بکنند که جایزه سالیانه مبلغش همان صدى شش باشد و به جاى سود هم جایزه باشد.

ابریشم‌کار - بنده اطاعت می‌کنم براى این که زودتر این لایحه تمام بشود پس می‌گیریم.

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود (به شرح زیر قرات شد)

پیشنهاد می‌نمایم تبصره زیر به ماده واحده افزوده شود وزارت دارایى مکلف است علاوه بر مبلغ مصوب در بودجه کل کشور مبلغ یک میلیون ریال به اختیار وزارت بهدارى بگذارد به امضاى عده‌اى از آقایان نمایندگان.

رئیس - این پیشنهاد خرج است و وارد نیست یک پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود

(پیشنهاد آقاى شوشترى به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شورای ملى اینجانب پیشنهاد می‌کنم موضوع شش درصد جایزه از قانون حذف شود

رئیس - اولاً پیشنهاد حذف نمى‌شود کرد (شوشترى - تجزیه‌اش مى‌کنم) بفرمایید توضیح بدهید

شوشترى - بسم الله الرحمن الرحیم - در مورد این پیشنهادى که بنده دادم الزام دارم از نظر مملکت و از نظر حفظ قانون اساسى درباره آن توضیح بدهم و از نظر کمک با دولت گرچه ما هر قدر با دولت کمک کردیم و کمک می‌کنیم جور دیگرى تعبیر می‌شود به شهادت این آقاى فاطمى جناب آقاى معدل آقاى کشاورز‌صدر و هر نماینده‌اى روزى که در مجلس خصوصى با این که من با برنامه آقاى دکتر مصدق شدیداً مخالفت کرده بودم ولى راجع به اصل قانون ملى شدن نفت به طورى که همه مجلس رأى دادند رأى دادم وقتى دیدم آقاى دکتر مصدق آمدند اینجا تقاضاى ابراز تمایل کردند تأیید دولت را کردم با این که با برنامه‌شان مخالفت کرده بودم در جلسه خصوصى دیدم یک تشنجى پیدا شده است گفتم با مخالفتى که دارم، راجع به این موضوع رأى خواهم داد و دولت را تأیید می‌کنم چرا؟ براى این که اصل کلى این است که مجلس شوراى ملى راجع به نفت به اتفاق آرا رأى داده وقتی که دیدم آبروى مملکت و شخص رئیس دولت در پیش بود در مسائل خارجى مقتضى ندیدم مخالفت کنم و اگر مخالفت شخصى دارم مخالفت شخصى مربوط به امر مملکت نباشد همه مجلس هم این نظر را باید داشته باشند متأسفانه از آن چیزى که جناب آقاى دکتر مصدق آن چیزى که می‌ترسیدند و می‌ترسیدم به سرمان آمد ما لغو کردیم قراداد 1933 را به برهانى که آن قرارداد از روى تهدید بود در مجلس شوراى ملى قرارداد بسته نشده حالا هم اگر یک روز بیایند بگویند وکیل جبهه ملى آمد در جلسه خصوصى گفت بعضى از وکلا از ترس رأى دادند این چه صورتى پیدا می‌کند (زنگ رئیس)

رئیس - این بیانات خارج از موضوع است.

شوشترى - بنده هم در پیشنهاد صحبت می‌کنم خواستم بگویم که ما با ترس رأى ندادیم و این حرف‌هایى که می‌گویند به دستور خارجى است و مضر است براى مملکت و اما چرا گفتم این صدى شش این فرمایشات آقاى فرهودى و آقایان وارد نیست آقایان ما مسئولیتى داریم که روى مسئولیت خودمان باید اظهارنظر کنیم کلمه تنزیل، کلمه ربح حل الله البیع و حرم الربوا با تصریح قانون اساسى که مملکت ایران دینش اسلام و طریقش طریقه جعفرى است ما برخلاف قانون و قرآن مجید حق نداریم در مجلس این عنوانات را بکنیم اگر در خارج دولت تنزیل می‌گیرد و یک کارى را می‌کند مجلس نباید آن را تسجیل بکند و جایزه را به عنوان ربا قبول کنیم آقایان این جایزه نیست و از این جهت این لایحه باید تجزیه بشود آقایانی که به استقلال و عظت ایران و موفقیت دکتر مصدق معتقدند و ملت ایران می‌گوید از منافع نفت ما استیفا باید بکنیم و ما باید مال خودمان را خودمان اداره کنیم باید کمک بکنید این کلمه سود و ربا و جایزه و تنزیل را حذف بکنید و الا با این که بنده صد در صد آن روز گفتم با این قانون موافقم ولى من چون یک وظیفه‌اى دارم هر کس هم هر چه می‌خواهد بگوید نمی‌توانم به چنین چیزى رأى بدهم آن وقت آن عوام بیچاره می‌گوید کلاه شرعیش را درست کرد شرع اسلام حقیقت دارد کلاه بازى ندارد این عبارت کلاه سازى است این عبارت باید حذف بشود.

رئیس - اولاً این وارد نیست زیرا حذف نمى‌شود کرد این هم سود نیست بهره نوشته شده است (شوشترى - بهره و سود یکى است پیشنهاد تجزیه مى‌کنم) تجزیه می‌شود کرد پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود

(پیشنهاد آقاى پیراسته به شرح زیر قرائت شد)

تبصره ذیل را پیشنهاد می‌کنم به ماده واحده اضافه شود وجوه جمع آورى شده در باب قرضه ملى منحصراً با اجازه شخص آقاى دکتر مصدق به مصرف خواهد رسید.

شوشترى - آقا توماس هم باید از این مملکت پروانه‌اش باطل شده برود

رئیس - بفرمایید بنشینید ساکت باشید.

شوشترى - یک جریانى است در مملکت آقاى سردار فاخر مقدمه‌ای است براى مملکت توماس باید از ایران بیرون برود.

رئیس - به شما تذکر می‌دهم بنشینید اخطار خواهم کرد نظم مجلس را رعایت کنید

پیراسه - اجازه بدهید توضیح عرض کنم‏

رئیس - وارد نیست وقتى که وارد نیست قرائت می‌شود ولى توضیح ندارد پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود

(پیشنهاد آقاى دکتر کاسمى به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم که سهام قرضه یکصد ریال تعین شود

رئیس - آقاى دکتر کاسمى‏

دکتر کاسمى - آقایان محترم می‌دانند که در شکستن طلسم نفت تمام ملت ایران از عالى و دانى شرکت داشتند (صحیح است) و علت این هم که این منظور بزرگ ملى این طور پیشرفت کرد براى این بود که انحصار به دسته خاصى نداشت (صحیح است) نمایندگان مجلس در مجلس و مردم در خارج مجلس در این کار همکارى کردند و قضیه به اینجا رسید که این طلسم شکسته شد (صحیح است) البته مردم براى ابراز این عقیده خودشان به وسائل مختلف اظهار عقیده کرده‌اند به وسیله تلگراف به وسیله میتینگ به وسیله نامه به وسیله نطق به انواع و اقسام اظهار عقیده کرده‌اند ولى تنها موردى که معلوم می‌شود ملت ایران رسماً اظهار عقیده خودش را خواهد کرد در این قضیه قرضه ملى است (صحیح است) در قضیه قرضه ملى که در حقیقت یک رفراندم از ملت ایران است معلوم می‌شود که مردم چه عقیده‌اى دارندپس راجع به این قرضه به عقیده من دولت باید انواع اقسام تسهیلات را قائل بشود تا هر فردى در مملک بتواند عقیده خودش را در این باب اظهار بکند (صحیح است) نه تنها فلان ملاک که داراى ثروت است بتواند اظهار عقیده کند بلکه آن محصلى که ماهى پنجاه تومان دارد بتواند قسمتى از این پول را بدهد از براى قرضه ملى یا فلال پیرزن هم بتواند بدهد البته خود دولت این مسأله را توجه کرده و سهام را دویست ریالى یعنى بیست تومان قائل شده است ولى باز به عقیده من براى یک کارگر یا یک محصل که حقوقش کم است یا درآمدش کم است به عقیده من اختصاص بیست تومان

+++

باز زیاد است این است که بنده پیشنهاد کردم که سهام قرضه ملى یکصد ریال معلوم شود تا تمام مردم بتوانند این کار را بکنند حتى به عقیده بنده دولت باید یک اقدام دیگر هم بکند و آن این است که نه تنها پول قبول بکند بلکه در برابر سهام جنس هم قبول بکند که تا هر کس پول نداشته باشد انگشتر خودش را خواست بدهد دولت باز بتواند قبول بکند منتهى در عمل ممکن است یک اشکالى پیدا بکند براى تقویم و براى قرض ولى این جور اجناس را دولت باید در موزه نگاهدارد که یک شواهدى از نهضت بزگ ملى باشد به علاوه چون تصور می‌کنم نظر آقاى دکتر مصدق رئیس محترم دولت هم براى این کار این است که تمام مردم اظهارنظر بکنند خواهش می‌کنم با پیشنهاد بنده موافقت بفرمایند

وزیر دارایى - اگر آقایان این طور تصور می‌کنند که با تبدیل اوراق دویست ریالى به صد ریالى تسهیلات بیشترى براى مردم فراهم می‌شود بنده موافقت دارم (احسنت)

رئیس - آقایانى که با این پیشنهاد موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصوب شد

نورالدین امامى - تصویب شد ولى مخالف صحبت نکرد.

رئیس - آقایان موافقت کردند آقاى وزیر دارایى هم موافقت کرد پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود

(پیشنهاد آقاى پیراسته به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌نمایم فقط ایرانیان حق خرید سهام را دارند و در صورتی که دولت‌هاى خارجى یا اتباع خارجى سهام قرضه ملى را به دست آوردند دولت هیچ گونه مسئولیتى براى پرداخت آن نخواهد داشت‏

رئیس - این وارد نیست براى این که این اوراق بى‌نام است دست هر کسى باشد دولت وجه آن را می‌دهد سرمایه‌هاى خارجى اینجا کار می‌کند شرکت خارجى کار می‌کند

پیراسته - بنده یک اظهاراتى دارم این پیشنهاد به نفع ملت ایران است‏

رئیس - شما می‌خواهید سلب اعتبار بکنید این وارد نیست.

پیراسته - اجازه بفرمایید بنده توضیح بدهم اگر وارد نبود بنده پس می‌گیرم.

رئیس - مطابق ماده 120 آیین‌نامه وارد نیست‏

پیراسته - بنده عرض می‌کنم خارجى‌ها نباید بخرند اگر فردا خریدند و اسارت ما را فراهم کردند و خارجى آمدند و گفتند که این قرضه را ما خریده‌ایم دولت تعهدى نداشته باشد.

رئیس - چرا تعهد نداشته باشد شرکت‌هایى هستند که در این مملکت کار می‌کنند.

آزاد - آقاى رئیس اجازه بدهید توضیح بدهند

رئیس - وارد نیست حالا بفرمایید توضیح بدهید سلب اعتماد می‌شود که سرمایه خارجى نیاید این وارد نیست.

پیراسته - عرض کنم بنده از حضور جناب آقاى رئیس محترم دولت استفاده می‌کنم و مطلبى را که می‌خواهم به عرض‌شان برسانم و راجع به این موضوع است عرض می‌کنم چون ایشان آن قدر گرفتار هستند که وقت مراجعه به روزنامه‌ها و مذاکرات مجلس را ندارند جناب آقاى دکتر مصدق مسأله نفت یک مسأله‌ای است همان طوری که در جلسه خصوصى عرض کردم مورد قبول و اتفاق همه ملت ایران است و اگر ملاحظه می‌فرمایید که اشخاص گاهى انتقاداتى می‌کنند راجع به یک عده از افرد دولت این مربوط به شخص حضرتعالى و مسأله نفت نیست جنابعالى می‌دانیدکه بنده یکى از کسانى بودم که اینجا انتقاد کردم عرض کنم که ما نسبت به شخص حضرتعالى همان طور که در جلسه خصوصى هم عرض کردم مسأله نفت را از بقیه مسائل جدا می‌کنیم‌شان این که جنابعالى با این حال ضعف و رنجورى آمدید و قبول زمامدارى فرمودید این بود که مسأله نفت تمام شود صرفاً با این شرط که مسأله نفت به نفع ملت ایران تمام بشود و با اعتماد به شخص جنابعالى رأى دادیم و تأیید کردیم و تأیید هم می‌کنیم اما جنابعالى چون قلبى مثل آینه دارید مردى صاف هستید و شخصى هستید که هیچ وقت در تقلب و دو رویى نبوده‌اید تصور می‌کنید که همه این طور هستد بنده جنابعالى را بر حذر مى‌کنم از هر جایى‌هاى سیاسى یک دسته‌اى در این مملکت هستند که بنده تعبیر می‌کنم به هر جایى‌هاى سیاسى‏

رئیس - این مربوط به پیشنهادتان نیست.

پیراسته - عرض کنم یک دسته‌اى در این مملکت هستند نوکر حاکم هرات هستند هر کس که علمى بلند کرد زیر علمش سینه می‌زند و بنده اگر لازم شود اسم آنها را عرض می‌کنم اما راجع به پیشنهادم بنده عرض می‌کنم موقع یک موقع بحرانى است و ملت ایران باید کمال فداکارى را بکند و ثابت بکند و نشان بدهد که تمام ملت ایران راجع به ملى شدن نفت و این که نفت خودش را خودش بدون قید و شرط می‌خواهد اداره کند جدیت دارد که این قرضه به دست خارجی‌ها نیفتد ممکن است اشکالاتى پیدا بشود که اگر جناب آقاى رئیس اجازه بفرمایند بنده آن معایب را عرض بکنم بعد ببینند اگر راه صحیح به نظرشان آمد رعایت بکنند این اسمش قرضه ملى است و بنابراین این خارجی‌ها نباید در این کار دخالت بکنند این باید نشانه رشد ملت ایران باشد که بگوید من حاضرم از قوت لایموتم بگیرم و به مملکت کمک کنم پس این یک قرضه ملى است قرضه خارجى نیست و به علاوه توجه بفرمایید که خارجی‌ها الآن ممکن است از هر مسأله‌اى به ضرر ملت ایران و براى تضعیف ما ملت ضعیف استفاده کنند اگر این سهام را بخرند فردا ممکن است تبدیل به ریال بکنند و صرف آن تشکیلاتى بکنند که امسال آنها در ایران دارند براى این که احتیاجات ریالى خود را بتوانند رفع بکنند به چه وسیله‌اى است که خارجی‌ها در مملکت ما بتوانند انجام بدهند و دخالت بکنند پس این به چه جور بشود که رفع این محظور بشود بند پیشنهادم این است که ممکن است این کار را بکنید اگر این سهام بى‌اسم را ایرانى عرضه کرد اعتبار داشته باشد اما اگر ایرانى عرضه نکرد به دولت ایران دولت ایران در مقابل دیگران تعهدى نداشته باشد اگر این طور عمل بشود این یک وسیله‌اى خواهد شد براى بعضى سوء استفاده‌ها مضافاً به این که وثیقه‌اش نفت است وقتى که وثیقه یک دینى نفت بود و این را خارجى‌ها خریدند و یک موقعى خواستند این را به چه صورتى خواهید داد و وقتى که فردا در دنیا یک دادگاه بین‌المللى رأى بدهد به این که این وثیقه را ضبط بکنند چه صورتى خواهد داشت (امامى‌اهرى - این سهم بى‌اسم است) پس این طور در نظر بگیرید که اگر عرضه از طرف ایرانى‌ها شد اعتبار داشته باشد و اگر از طرف ایرانى‌ها نشد اعتبار نداشته باشد این عرض بنده است‏

رئیس - آقاى وزیر دارایى بفرمایید

وزیر دارایى - چون این اوراق قرضه بى‌اسم است البته به دست اتباع خارجى ممکن است بیفتد ولى هیچ گونه نگرانى از این موضوع نیست تقریباً به شکل اسکناس می‌ماند و بلکه از اسکناس هم موقت‌تر است براى این که اسکناس ممکن است براى همیشه بماند ولى این اوراق بعد از یک مدتى جمع می‌شود ممکن است بعد از یک سال دو سال به کلى از بین برود اما این که اشاره فرمودید که از این اوراق خارجى‌ها می‌خرند از لحاظ این که وثیقه این نفت است ممکن است یک حقى براى آنها ایجاد بشود این اشتباه است براى این که ما به آنها حقى نمی‌دهیم و به علاوه سهمى براى آنها قائل نیستیم فقط اینجا گفتیم این قرضه از لحاظ اداره کردن امور نفت درخواست شده بنابراین فرض این که از این راه خطرى متوجه اساس کشور می‌شود به نظر بنده این مبنى بر اشتباه است و خواهش می‌کنم که جنابعالى پیشنهادتان را پس بگیرید.

فرهودى (مخبر کمیسون بودجه) - اجازه بفرمایید یک توضیح مختصر بدهم.

پیراسته - پس گرفتم.

رئیس - ایشان پیشنهادشان را پس گرفته دیگر توضیحى ندارد.

مخبر - اجازه بفرمایید یک نکته‌اى لازم است عرض کنم.

نمایندگان - رأى رأى‏

رئیس - فقط براى حرف زدن است ایشان پس گرفتند دیگر توضیحى ندارد

فرهودى - یک جمله کوچکى است عرض می‌کنم اینجا گفته شد که...

نمایندگان - رأى رأى‏

فرهودى - اجازه بفرمایید چون اینجا گفته شد که وثیقه‌اش نفت است خواستم عرض کنم چنین چیزى نیست.

رئیس - چیزى که پس گرفته شده دیگر جوابى لازم ندارد

مخبر - چون یک مطلبى اینجا گفته شد که باید اصلاح شود از طرف کمیسیون تقاضا می‌کنم که کلمه سود تبدیل بشود به جایزه سالیانه ثانیاً این گفت شد که وثیقه این قرضه نفت است بنده خواستم عرض کنم که همچو چیزى نیست ما که در کمیسیون رأى دادیم به هیچ وجه نظرمان این نبود که وثیقه این قرضه نفت است بلکه وثیقه این قرضه فقط امضاى دولت است.

تیمورتاش - آقاى فرهودى به تبصره 6 توجه کنید

رئیس - رأى گرفته می‌شود به ماده واحده که داراى هفت تبصره است نسبت به یک تبصره که تبصره 6 باشد پیشنهاد تجزیه رسیده است که باید علیحده رأى گرفته شود پس اول رأى می‌گیریم به ماده واحده با 6 تبصره و به تبصره 6 هم دو مرتبه رأى مى‌گیریم و البته اصلاحاتى هم که قبول شده جزو لایحه است رأى می‌گیریم به ماده واحده با شش تبصره البته به استثناى تبصره 6 است آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (اکثر نمایندگان برخاستند) تصویب شد، حالا رأى می‌گیریم طبق پیشنهاد آقاى شوشترى به تبصره 6 به این مضمون:

استرداد اصل وام در انقضاى سال دوم و همچنین پرداخت بهره آن از محل درآمد‌هاى نفت صورت خواهد گرفت‏

شوشترى - مراد بنده این نیست، مراد بنده همان قسمت سود است که پاداش و بهره همه‌اش تنزیل است.

رئیس - آن که اصلاح شد پرداخت بهره تبدیل شد به جایزه سالیانه‏

شوشترى - اجازه بفرمایید توضیح بدهم بهره و پاداش همه آنها تنزیل است.

مخبر - جایزه سالیانه است.

شوشترى - باز هم تنزیل است و حرام است.

رئیس - حالا بنده یک توضیحى می‌دهم آقایانى که مى‌خواهد رأى بدهند اگر رأى دادند به پیشنهاد آقاى شوشترى

+++

این تبصره از بین رفته و اگر رأى ندادند این تبصره به جاى خودش باقى است این توضیح را خواستم بدهم که در موقع رأى اشکالى پیش نیاید اگر خواستید بماند باید رأى ندهید، آقایانى که با تجزیه تبصره 6 موافقند قیام کنند، (کسى برنخاست) تصویب نشد رأى گرفته می‌شود به مجموع گزارش مشتمل بر ماده واحده و 7 تبصره آقایانى که موافقن قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد بنابراین لایحه قرضه ملى به مجلس سنا فرستاده مى‌شود.

3 - بیانات آقاى نخست‌وزیر دایر به تقاضاى عدم تعطیل جلسات مجلس و جریان امور نفت.

رئیس - آقاى نخست‌وزیر فرمایشى دارید بفرمایید.

نخست‌وزیر (آقاى دکتر مصدق) - از توجهى که آقایان نمایندگان محترم به این لایحه دولت راجع به قرضه ملى فرمودند تشکرات خود را تقدیم مى‌کنم و استدعا مى‌کنم لایحه سوم را هم هر چه زوتر طرح بفرمایید.

نمایندگان - تصویب مى‌شود.

رئیس - فقط همان لایحه 25 میلیون دلار مانده است‏

نخست‌وزیر - و بعد چون مجلس شورای ملى مى‌خواهد از تعطیلى استفاده کند گر چه دخالت بنده در امور مجلس شورای ملى به هیچ وجه شایسته نیست و حق دخالت ندارم فقط براى تذکر خاطر آقایان محترم عرض می‌کنم کارهاى مهمى در پیش است که ممکن است ما محتاج به تشکیل جلسات مجلس شورای ملى و مجلس سنا یا هر دو بشویم (صحیح است) زیرا که اگر ما بخواهیم کار نفت را حل کنیم (آزاد - حل کردید) بدون مشورت با مجلسین نمى‌توانیم تصمیم بگیریم و باید هر روزه کمیسون‌هاى خارجه مجلس را در جریان بگذاریم و در صورت لزوم هم به عرض مجلس شورای ملى در جلسات خصوصى برسانیم - بنابراین مجلس شورای ملى و مجلس سنا باید آماده باشند که هر ساعت دولت احتیاج پیدا کرد رفع احتیاج از دولت بفرمایید (صحیح است) این نظر بنده بود که عرض کردم حالا دیگر بسته به نظر مجلس شوراى ملى است البته تصدیق مى‌فرمایید وجود مجلس شورای ملى در یک دوره براى یک ساعت ممکن است مؤثر باشد (تیمورتاش - عمده کار مجلس براى همین روزها است) آن هم در این موقع که کارهاى بزرگى در پیش است این است که آقایان باید توجهى بفرمایید تا زمانى که کار دولت یعنى کار نفت خاتمه نیافته مجلس آماده کار باشد (تیمورتاش - مجلس نباید در این موقع تعطیل کند) تا هر وقت که لازم شد تشکیل جلسه بشود - دیروز در مجلس سنا بنده جریان کار نفت را از تاریخى که جناب آقاى هریمن تشریف آورند به عرض رسانیدم البته جریان بعضى مکاتبات بعدى در آنجاگفته نشده که امروز در اینجا آنها گفته نشده که امروز در اینجا آنها را به عرایض خودم اضافه می‌کنم و به عرض مجلس می‌رسانم و این یک پرونده کاملى است از این قضیه که در دسترس عموم گذاشته خواهد شد.

در سى‌ام خرداد ماه گذشته اینجانب گزارش مشروح مذاکرات دولت ایران را با هیئت نمایندگى اعزامى شرکت سابق نفت انگلیس و ایران به عرض آقایان نمایندگان محترم رسانیده و توضیح دادم که با آن که دولت طى یادداشت هشتم خرداد ماه 1330 صریحاً قید کرده بود که دولت ایران فقط در حدود قانون ملى شدن صنعت نفت حاضر به مذاکره است هیئت نمایندگى شرکت سابق پس از چندین بار استمهال ساعت 8 بعد از ظهر سه‌شنبه 28 خرداد ماه 1330 در کاخ نخست‌وزیرى یادداشت غیر منتظره‌اى که به کلى مباین با قوانین راجع به ملى شدن صنعت نفت بود تسلیم نمود و به این جهت دولت ایران از ادامه مذاکرات خوددارى کرد و دو روز بعد نمایندگان اعزامى شرکت سابق نفت به انگستان باز گشتند و بلافاصله دستور خلع ید صادر و به موقع اجرا گذاشته شد در هفدهم تیر ماه جناب آقاى سفیر کبیر امریکا نامه‌اى از طرف حضرت ترومن رئیس جمهورى کشورهاى متحده امریکا به اینجانب تسلیم نمود که پس از اظهار علاقه به حل اختلاف پیشنهاد فرموده بودند جناب آقاى اورل هریمن را به نمایندگى مخصوص خود به ایران روانه کنند تا درباره این مسأله با اینجانب و دولت ایران به مذاکره پردازند

اینجانب با اظهار تشکر از حسن نیت ایشان اطلاع دادم چناچه حق ملى ما مطابق قوانین ملى شدن صنعت نفت مورد موافقت واقع شود دولت ایران حاضر است بلافاصله براى حل کلیه اختلافات وارد مذاکره شود و ورود نماینده حضرت رئیس جمهورى را استقبال نماید

در تعقیب این پیام ساعت 11 صبح روز یکشنبه 23 تیر ماه جناب آقاى اورل هریمن وارد تهران شدند و صبح روز 24 تیر ماه با اینجانب ملاقات و مذاکره کردند و در تعقیب آن مذاکره و مذاکرات بعدى از طرف هیئت دولت به وزیر دارایى و از طرف هیئت مختلط به آقایان دکتر متین دفتری و دکتر رضا‌زاده شفق و دکتر شایگان و الهیار صالح اعضا آن هیئت مأموریت داده شد که با آقاى هریمن وارد مذاکره شوند در نتیجه این مذاکرات در جلسه دوشنبه سى و یکم تیر ماه هیئت وزیران و هیئت مختلط که در منزل اینجانب تشکل گردید فرمول ذیل طرح و مورد تصویب قرار گرفت و به عنوان نظریه قطعى دولت ایران به آقاى هریمن تسلیم شد:

هیئت وزیران و هیئت مختلط نفت در جلسه دوشنبه 31 تیر ماه 1330 منعقده در منزل جناب آقاى دکتر مصدق نخست‌وزیر فرمول ذیل را تصویب نمودند

اولاً - در صورتی که دولت انگلیس به وکالت از طرف شرکت سابق نفت انگلیس و ایران اصل ملى شدن صنعت نفت در ایران را بشناسد دولت ایران حاضر است با نمایندگان دولت انگلیس به وکالت از طرف شرکت سابق وارد مذاکره شود

ثانیاً - دولت انگلستان قبل از اعزام نمایندگان به تهران موافق خود را به وکالت از طرف شرکت سابق با اصل ملى شدن صنعت نفت رسماً اعلام نماید

ثالثاً - مقصود از اصل ملى شدن صنعت نفت پیشنهادى است که در کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملى تصویب شده و در قانون مورخه 29 اسفند ماه 1329 تأیید گردیده است و متن آن ذیلاً درج مى‌شود.

به نام سعات ملت ایران و به منظور کمک به تأمین صلح جهان امضاکنندگان ذیل پیشنهاد می‌نماییم که صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثنا ملى اعلام شود یعنى تمام عملیات اکتشاف استخراج و بهره‌بردارى در دست دولت قرار گیرد.

براى مزید استحضار آقاى هریمن یک نسخه از یادداشتى را که نمایندگان شرکت سابق نفت راجع به طرز قبول اصل ملى شدن صنعت نفت به دولت ایران داده‌اند و مورد قبول واقع نشده به اطلاع ایشان برسد.

رابعاً - دولت ایران حاضر است راجع به طریقه اجراى قانون تا آنجا که مربوط به منافع انگلیس است وارد مذاکره شود.

اکنون متن یادداشت نمایندگان شرکت سابق نفت که مورد قبول دولت ایران واقع نشد براى استحضار قرائت مى‌شود.

یادداشت‏

در یادداشتى که جناب آقاى وزیر دارایى روز هشتم خرداد به نماینده عمده شرکت در تهران تسلیم نمودند به شرکت اطلاع داده شده بود که دولت شاهنشاهى ایران مایل است از تجارب و اطلاعات شرکت استفاده نماید و حاضر است پیشنهادى را که شرکت تقدیم کند مورد توجه قرار دهد مشروط بر این که منافى با اصل ملى شدن نفت نباشد.

اینک شرکت می‌خواهد بلادرنگ پیشنهاد مثبتى که جنبه موقت دارد تقدیم نموده به این  وسیله ثابت کند که مایل است هر چه زودتر یک ترتیب عملى داده شود که طبق آن دولت بتواند از تجربه شرکت استفاده نماید بنابراین هیئت نمایندگى از طرف شرکت اجازه دارد مبلغ ده میلیون لیره در اختیار دولت بگذارد این مبلغ مساعده‌اى خواهد بود از بابت وجوهى که در نتیجه موافقت نهایى بین دولت و شرکت طلب دولت خواهد بود و با این تفاهم پرداخت می‌شود که دولت تعهد نماید مادام که مذاکرات در جریان است مانع عملیات شرکت نشود همچنین ما حاضر هستیم از ماه ژویه به بعد هر ماه مبلغ 3 میلیون لیره تا وقتى که ترتیى مقرر شود به دولت بپردازیم در جلسه قبل این جانب اظهار کردم که ما با حفظ کامل کلى حقوق خود بسیار مایل هستیم که به وسیله مذاکره با آقایان محترم طریقه رضایت بخشى پیدا کنیم که حسن اداره صنعت را تأمین نموده و با اصل ملى شدن هم منطبق باشد به نظر شرکت چنین می‌رسد که ممکن است بر اساس طرحى مشتمل بر کلیات زیر ترتیبى داده شود:

دارایى ایرانى شرکت به یک شرکت ملى نفت ایران منتقل گردیده و شرکت مزبور در ازاى این واگذارى حق استفاده از دارایى مزبور را به شرکت جدیدى که از طرف شرکت سهامى نفت انگلیس و ایران تأسیس می‌شود تفویض خواهد نمود - شرکت جدید عده‌اى مدیر ایران در هیئت مدیره خود خواهد داشت و از طرف شرکت ملى ایران عمل خواهد کرد عملیات پخش در ایران به شرکتى منتقل خواهد شد که مالکیت و اداره آن کاملاً ایرانى باشد و انتقال دارایى موجود به آن شرکت طبق شرایط مساعدى انجام خواهد گرفت‏

شرح فوق فقط کلیات طرز عملى است که امکان پذیر می‌باشد و شرکت آن را به عنوان یک قدم مثبت در راه پیدا کردن اساس مذاکره پیشنهاد می‌نماید

ما نکاتى را که جناب آقای وزیر دارایى در جلسه 23 خرداد بیان فرمودند مورد توجه کامل قرار داده‌ایم‏

اگر در مفهوم خود اشتباه نکرده باشیم پیشنهاد جناب ایشان این بود که از تاریخ 29 اسفند ماه شرکت بایستى مجموع درآمد فروش نفت ایران را (منهاى هزینه) به دولت تحویل دهد که 25 در صد آن در بانک مرضى‌الطرقى براى پرداخت مطالبات احتمالى شرکت تودیع گردد ما یک چنین پیشنهادى را نمى‌توانیم قبول کنیم هیئت براى مذاکره به ایران آمده است و به عقیده ما عنوان یک چنین تقاضایى از طرف دولت ایران قبل از این که مذاکرات حتى شروع هم شده باشد عمل غیر موجهى است و به علاوه ما اطمینان داریم که وقتى ما در ضمن مذاکرات آینده طرز جریان و اداره کار خود را با تفصیل بیشترى براى آقایان توضیح دادیم.

+++

آقایان با ما هم عقیده خواهند شد که یک چنین تقاضایى نه از لحاظ تجارتى ممکن و نه براى هیچ شرکت نفتى قابل قبول است.

آقاى هریمن داوطلب شدند که شخصاً این فرمول را به اطلاع دولت انگلستان برسانند و به این  منظور روز جمعه چهارم مرداد ماه با هواپیما به لندن حرکت کردند و روز ششم مرداد ماه نامه زیر از طرف دولت انگلستان توسط سفارت کبراى آن دولت در تهران به دولت ایران تسلیم شد:

دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان پیشنهاد دولت ایران را برای مذاکره بین دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان از طرف شرکت نفت انگلیس و ایران و دولت ایران و براى بحث مطالبى که مورد علاقه متقابل دولتین توسط آقاى هریمن دریافت داشته است.

دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان مایل است از این دعوت استفاده نماید لکن دولت ایران به این نکته توجه خواهد نمود که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با منتهاى حسن نیت وارد مذاکره خواهد شد و مذاکرات مزبور فقط در صورتى می‌تواند به صورت رضایت بخش جریان یابد که کششى که در حال حاضر در جنوب موجود است تسکین و تخفیف یابد.

با این اطمینان که دولت ایران این حقیقت را تشخیص می‌دهد و با همان روح وارد مذاکرات خواهد شد هیئتى به ریاست یکى از وزرا کابینه فوراً حرکت خواهد کرد

دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان از طرف خود و از طرف شرکت اصل ملى شدن صنعت نفت را در ایران به رسمیت می‌شناسد،

عصر روز ششم مرداد ماه از طرف سفارت کبراى امریکا پیشنهاد شد که دولت ایران در صورت موافقت پاسخى به مضمون زیر توسط آقاى هریمن براى دولت انگلستان بفرستد.

دولت ایران خوشوقت است که دولت انگلستان طبق پیشنهادى که توسط آقاى هریمن تسلیم گردیده هیئتى به ایران اعزام می‌دارد

آزاد - شما حق نداشتید چنین کارى بکنید، کى به شما چنین حقى را داده است که هیئتى را دعوت کنید؟!

دکتر بقایى و کشاورز‌صدر - خفه شو (همهمه نمایندگان - زنگ رئیس دعوت به سکوت)

آزاد - شما حق نداشتید چنین کارى را بکنید شما به مملکت خیانت کردید جاسوس‌ها شما انگلیس‌ها را وارد کردید مملکت را تاراج بکنند وطن فروش‌ها

رئیس - آقای آزاد به شما تذکر می‌دهم ساکت شوید نظم مجلس را مختل نکنید

آزاد - شما روى تقى‌زاده را سفید کردید کى به شما چنین حقى داده بود؟‏

نخست‌وزیر - دولت ایران تمایل به رفع تانسیون در جنوب را از نقطه‌نظر دولتین و به نفع توفیق مذاکرات مطلوب تشخیص می‌دهد و دولت ایران با همان روح حسن نیتى که دولت انگلستان ابراز داشته است وارد مذاکره خواهد شد ولى پیشنهاد فوق مورد موافقت دولت ایران قرار نگرفت زیرا در آن صحبت از وجود کششى در خوزستان شده بود که دولت ایران قبول می‌کرد آن را رفع کند و ممکن بود از ابهام این کلمه استفاده کرده و آن را چنین تعبیر کنند که تمام عملیات مربوط به خلع ید در خوزستان باعث وجود حالت تانسیون شده و دولت ایران قبول کرده است که براى رفع این حالت وضع را به حال اولیه برگرداند به این جهت شب دوشنبه هفتم مرداد ماه در جلسه هیئت دولت و هیئت مختلط نفت به جاى نامه‌اى که پیشنهاد شده بود نامه‌اى به این مضمون تهیه و ارسال گردید:

دولت شاهنشاهى ایران خوشوقت است که بر طبق فرمول مورخه دوشنبه 31 تیرماه 1330 (مطابق 23 ژوئیه 1951) که به جناب آقاى هریمن داده بود دولت پادشاهى انگلستان از طرف خود و از طرف شرکت سابق نفت اصل ملى شدن صنعت نفت را در ایران به رسمیت می‌شناسد و انتظار دارد که این شناسایى رسمى به صورت علنی در معرض اطلاع عمومى گذارده شود.

و نیز خوشوقت است که دولت انگلستان قصد دارد هیئتى را به سمت وکالت از طرف شرکت سابق نفت براى مذاکر با دولت و مقامات صلاحیتدار به تهران اعزام دارد و در عین حال هیئت مزبور راجع به طریقه اجراى قانون تا آنجا که مربوط به منافع متقابل دو کشور است با دولت ایران وارد مذاکره شود دولت ایران معتقد است که تانسیونى در خوزستان وجود ندارد و یقین دارد شناسایى رسمى اصل ملى شدن صنعت نفت محیط مساعدترى به وجود خواهد آورد تا با روح صمیمیت و حسن نیت مذاکراتى که در فوق به آن اشاره شده جریان یابد فرداى آن شب یعنى روز هفتم مرداد ماه مطابق با سى‌ام ژوئیه 1951 از طرف جناب آقاى سفیر کبیر امریکا یادداشتى به این مضمون براى اینجانب رسید.

سفارت کبراى آمریکا - تهران‏

30 ژوئیه 1951 نخست‌وزیر عزیزم‏

الساعه تلگراف فورى از آقاى هریمن دریافت نمودم ایشان متذکر شده‌اند که تصور نمی‌کنند بتوانند پیامى را که دیشب به من تسلیم فرمودید به دولت انگلستان تسلیم نمایدن ایشان تصور نمی‌کنند که پیام مزبور تسهیلى در افتتاح باب مذاکرات بنماید - آقاى هریمن پیشنهاد می‌کنند که جنابعالى و همکاران‌تان شاید بتوانند تجدیدنظر در جواب پیشنهادى دولت انگلستان که اهمیت فوق‌العاده دارد بفرمایید ایشان اطمینان دارند که در صورتی که جواب دولت ایران با زبان رضایت بخش‌ترى تنظیم گردد اقدامات لازمه براى اعزام فورى یک میسیون دولتى انگلیس مقدور است.

با اطمینانی که به توجه مخصوص جنابعالى در این موضوع دارم و اطمینانی که به علاقه دولت شما براى پیدا نمودن راه حل منسبى در موضوع نفت دارم صادقانه امیدوارم که خواهید توانست در پیام دیشب خود تجدیدنظر فرمایند - که بلافاصله اینجانب نامه زیر را در پاشخ آقاى سفیر کبیر امریکا براى ایشان فرستادم:

سفیر کبیر عزیزم‏

در جواب یادداشت هفتم مرداد ماه 1330 (30 ژوئیه 1951) محترماً اشعار می‌دارد.

بسیار خوشوقت می‌شودم اگر از جناب آقا هریمن سؤال فرمایند کدام جمله از پیامى که در جواب ایشان در شب گذشته به وسیله جنابعالى به لندن مخابره شده ایجاد محظور نموده و باعث شده که ایشان تصور کنند پیام مزبور تسهیلى در افتتاح باب مذاکرات نمی‌نماید و بنابراین از تسلیم آن به دولت انگلستان خوددارى فرموده‌اند

موقع را براى تجدید احترامات مغتنم می‌شمارد.

نخست‌وزیر - دکتر محمد مصدق

روز بعد آقاى هریمن با هواپیما به ایران مراجعت نمودند.

و سه روز بعد از آن یعنى روز جمعه یازدهم مرداد ماه آقاى میدلتن کاردار سفارت کبراى انگلستان در وزارت امور خارجه حضور یافته و نامه‌اى به مضمون ذیل به آقاى وزیر امور خارجه تسلیم نمودند:

سفارت کبراى انگلیس - تهران‏

11 مرداد 1330

شماره 100

آقاى وزیر

بر حسب دستور دولت متبوع خود محترماً به استحضار خاطر آنجناب می‌رساند که آن دولت فرمول دولت شاهنشاهى را براى مذاکره فی‌ مابین دولت شاهنشاهى و دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان به وکالت از طرف شرکت نفت انگلیس و ایران و مذاکره در موضوع‌هاى مربوطه به منافع متقابل دولتین توسط مستر ‌هاریمن دریافت نموده است.

2 - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان مایل است فرمول مزبور را مورد استفاده قرار داده و حاضر است طبق آن فرمول مذاکره نماید ولیکن دولت شاهنشاهى تصدیق خواهند نمود که مذاکراتى که دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان در قسمت خود با کمال حسن نیت وارد آن خواهد شد نمی‌تواند به طریق رضایت‌بخشى پیشرفت نماید مگر این که تسکینى در محیط فعلى داده شود.

بر طبق اطمینانی که دولت شاهنشاهى حقیقت مزبور را در نظر می‌گیرد و ما نیز با همان روح وارد مذاکره خواهیم شد میسیونى که به ریاست یک نفر وزیر کابینه خواهد بود بلافاصله حرکت خواهد نمود.

3 - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان از طرف خود از طرف شرکت اصل ملى شدن صنعت نفت را در ایران قبول می‌نماید.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه خود را تجدید مى‌نمایم.

امضا جى - ا - میدلتن‏

جناب آقاى باقر کاظمى‏

وزارت امور خارجه شاهنشاهى - تهران‏

همان وقت در پاسخ این نامه نامه‌اى به این مضمون از طرف آقاى وزیر امور خارجه به آقاى کاردار سفارت کبراى انگلستان تسلیم شد:

آقاى کاردار

در پاسخ نامه مورخه سیم اوت 1951 شماره 100 اشعار می‌دارد دولت ایران خوشوقت است که دولت انگلیس مطابق فرمولى که توسط آقاى هریمن داده شده از طرف خود و کمپانى سابق اصل ملى شدند صنعت نفت را در ایران قبول کرده و هیئتى براى مذاکره به ایران اعزام می‌دارد دولت ایران به منظور کامیابى در مذاکرات اهمیت ایجاد بهترین محیط ممکنه از طرف دولتین را تصدیق کرده و با همان روح حسن نیت که از طرف دولت انگلیس اظهار مى‌شود به مذاکرات وارد خواهد شد.

موقع را براى تجدید احترامات فائقه مغتنم می‌شمارد.

آقاى میدلتن‏

کاردار سفارت کبراى دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان‏

آقاى کاردار سفارت کبراى انگلستان طى نامه دیگرى به این  مضمون تصمیم دولت انگلستان را براى اعزام هیئتى به ریاست آقاى استوکس مهردار سلطنتی به تهران به اطلاع آقاى وزیر امورخارجه رسانیدند.

3 - اوت‏

سفارت کبراى انگلستان - تهران‏

جناب آقاى وزیر افتخار دارم که به مرقومه آنجناب مبنى بر قبول دولت شاهنشاهى ایران بین که وارد مذاکره با دولت پادشاهى انگلستان به وکالت شرکت نفت ایران و انگلیس و بحث در قضایاى مورد علاقه دو دولت بشوند اشاره نمایم.

2 - از دولت متبوعه خود دستور یافته‌ام که مراتب زیر را به استحضار آنجناب برسانم.

دولت متبوعه اینجانب در نظر دارد هیئتى به ریاست جناب استوکس مهردار سلطنتى به همراهى مشاورین ذیل اعزام بدارد.

سر دونالد فرگسون - ژس ب و، دکتر

+++

و ل ف ناتال عضو وزارت سوخت و نیرو و مستر فلت عضو خزانه‌دارى و جناب پ - ا رمز بوتام عضو وزارت خارجه ضمناً پنج نماینده هم از شرکت نفت ایران و انگلیس و چهار منشى در معیت این هیئت خواهند بود.

3 - به طوری که معین شده حرکت این هیئت در ساعت 15 روز جمعه سوم اوت خواهد بود.

و در حدود ساعت هفده و نیم شنبه چهارم اوت به وقت محلى وارد تهران خواهند شد.

موقع را براى تقدیم احترامات فائقه مغتنم می‌شمارم.

جناب آقاى باقر کاظمى وزیر امور خارجه دولت شاهنشاهى - تهران در پاسخ این نامه آقاى وزیر امور خارجه از طرف دولت ایران طى نامه ذیل دعوت کردند که این هیئت در مدت توقف خود در ایران میهمان دولت شاهنشاهى باشند.

آقاى کاردار

در پاسخ نامه مورخه سیم اوت 1951 - 101 اشعار می‌دارد که دولت شاهنشاهى از آمدن هیئتى به ریاست جناب آقاى استوکس خوشوقت است و به وسیله این نامه دعوت می‌نماید که هیئت مذکور در مدت توقف در ایران میهمان دولت شاهنشاهى باشند و جناب آقاى سناتور جواد بوشهرى وزیر راه را به سمت میهماندار این هیئت معرفى مى‌نماید.

موقع را براى تجدید احترامات فائقه مغتنم مى‌شمارد.

آقاى کاردار سفارت کبراى انگلستان این دعوت را از طرف دولت متبوعه خود طى نامه‌اى به این مضمون پذیرفتند.

3 102 اوت‏

سفارت کبراى انگلستان - تهران‏

جناب آقاى وزیر

افتخار دارم که وصول یادداشت مورخ سوم اوت آنجناب را مبنى بر دعوت مهردار سلطنتى و همراهان به عنوان مهمان دولت شاهنشاهى ایران هنگام توقف هیئت نمایندگى انگلستان در تهران اعلام دارم.

2 - از دولت متبوعه خود دستور دارم که قبولى دولت پادشاهى انگلستان را نسبت به این دعوت ملاطفت آمیز به استحضار آنجناب رسانیده و تشکر صمیمانه دولت پادشاهى انگلستان را براى این مهمان نوازى تقدیم دولت شاهنشاهى ایران نمایم‏

موقع را براى تجدید احترامات فائقه مغتنم مى‌شمارم.

به علاوه مراسله دیگرى از طرف آقاى کاظمى وزیر امور خارجه به آقاى کاردار سفارت کبراى انگلستان به شرح ذیل نوشته شده است:

17204

یازدهم مرداد 1330

آقاى کاردار

با نهایت احترام اینک صورت مجلس هیئت وزرا مشتمل بر فرمولی را که در تاریخ 31 تیر ماه 1330 به جناب آقاى اورل هریمن داده شده و در نامه شما شماره 100 مورخه یازدهم مرداد 1330 شماره 17202 به آن اشاره گردیده لفاً براى مزید استحضار ارسال می‌دارد

موقع را براى تجدید احترامات فائقه مغتنم می‌شمارد - باقر کاظمى‏

این بود جریان اقداماتى که از بدو ورود مستر هریمن تا به امروز درباره رفع اختلافات مربوط به ملى شدن صنعت نفت در ایران صورت گرفته است.

اینجانب وظیفه خود می‌دانم در این موقع و در این مجلس از زحمات و مساعى مجدانه ایشان در این‌ باره صمیمانه اظهار تشکر کنم زیرا حداقل نتیجه‌اى که تاکنون از کوشش‌هاى ایشان گرفته شده این است که بر اثر مذاکرات دولتین دعواى 42 سال امتیاز معادن نفت جنوب که ده سال آن مربوط به آخر مدت قرارداد دارسى تا سال 1961 و 32 سال دیگر در نتیجه تمدید قرارداد مزبور تا 1993 است به کلى خاتمه یافته - امیدوارم مساعى ایشان تا به آخر به نتیجه برسد و با حسن نیت طرفین کلیه اشکالات موجوده بر اساس حق مشروع ایران حل شود.

آزاد - مرده باد خائنین وطن محو و نابود باد خائنین کشور.

رئیس - آقاى آزاد به شما تذکر مى‌دهم.

تیمورتاش - جناب آقاى رئیس کى به ما اجازه مى‌دهید ما هم در این موضوع اظهارنظر کنیم؟

آزاد - نیست باد خائنین به کشور

رئیس - آقاى نخست‌وزیر گزارشى دادند اگر مجلس لازم دید که صحبت بشود باید رأى بدهد بسته به رأى مجلس است بنابراین اگر مجلس لازم دانست باید موافقت کند که مطرح شود و الا گزارشى است که ایشان به مجلس داده‌اند و این گزارش هم جواب ندارد (تیمورتاش - باید جواب داده شود) مگر نمى‌بینید که چه می‌گویم.

نبوى - رأى ندارد

تیمورتاش - موضوع رأى نیست موضوع بحث است.

رئیس - اگر مجلس می‌خواهد مطرح شود باید رأى بدهد جناب آقاى نخست‌وزیر بفرمایید

نخست‌وزیر - خواستم عرض کنم که نمایندگان دولت انگلیس به ریاست جناب آقاى استوکس وارد شدند و در قصر صاحبقرانیه میهمان دولت ایران هستند امروز هم قبل از این که در این مجلس حاضر شوم آمدند از بنده دیدن کردند امیدوارم که انشا الله بتوانیم یک مذاکراتى بکنیم و کار نفت را به طورى که مرضى خاطر ملت ایران و مرضى خاطر عموم هموطنان و مجلس شورای ملى است خاتمه بدهیم (نمایندگان - انشا الله) و بنده تصور می‌کنم این تشنجى که بعضى از نمایندگان در مجلس ایجاد کرده‌اند به هیچ وجه مورد نداشت براى این که تا اینجا همه‌اش یک جنبه منفى بود گزارش دولت راجع به این بود که دعواى 42 سال امتیاز نفت جنوب به کلى از بین رفته.

آزاد - تقى‌زاده هم گفت ما قرارداد دارسى را لغو کردیم (زنگ رئیس)

رئیس - آقاى آزاد شما نظم مجلس را مختل کردید.

آزاد - تقى‌زاده هم می‌گفت که ما امتیاز دارسى را لغو کردیم.

نخست‌وزیر - آقا نظر خودتان چیست؟ (آزاد - من مى‌خواهم که 9 ماده قانون اردیبهشت اجرا بشود) هنوز که نیامده بنده آمده‌ام اینجا عرض کنم که 42 سال دعواى امتیاز از بین رفته هیچ آمده‌ام عرض کنم قانون 9 ماده اجرا نشده یا اجرا مى‌شود (آزاد - قانون خلع ید باید اجرا بشود) اجازه بدهید جنابعالى چرا این قدر بى‌صبر و بى‌حوصله و عصبانى هستید همین طور که دو ماه تأمل کردید امروز هم دولت آمده یک گزارشى که مطلوب ملت ایران است به این مجلس پیشنهاد کرده باز هم تأمل بفرمایید تا دولت یک گزارش دیگرى که مطلوب ملت ایران باشد تقدیم مجلس بکند یا این که برود و این عرصه و این جلسه را براى خود جنابعالى باقى بگذارد که هر چه می‌خواهید بفرمایید.

نمایندگان - احسنت، احسنت،

رئیس - عرض کنم این گزارشى بود که به اطلاع مجلس رسید و مورد بحث وقتى قرار می‌گیرد که مجلس شورای ملى رأى بدهد (صحیح است) (نمایندگان - براى چه رأى بدهد؟) براى این که رأى بدهند که مورد بحث واقع شود.

تیمورتاش - سرنوشت ملت ایران مطرح است چرا نمى‌گذارند مورد بحث واقع شود؟

4 - معرفى آقاى امیر علایى به وزارت کشور به وسیله آقاى نخست‌وزیر.

نخست‌وزیر - اجازه بفرمایید

رئیس - بفرمایید

نخست‌وزیر - خواستم عرض کنم در نتیجه استعفاى آقاى سرلشگر زاهدى آقاى امیر علایى به سمت وزارت کشور و همچنین تا انتخاب رئیس شهربانى به سمت کفالت شهربانى منصوب شدند.

آزاد - امیر علایى مورد اعتماد ما نیست‏

معدل - این صحبت‌ها چیست که می‌گویید براى چه شما این حرف‌ها را میزنى همین یک نفر که حرف می‌زند دلیل بر این است که تمام آقایان نمایندگان موافقند

آزاد - خاموش باش آدم‌کش‏

رئیس - آقایان من به هر دوى شما تذکر می‌دهم گزارشى از کمیسیون فرهنگ رسیده و 15 نفر از آقایان نمایندگان تقاضا کرده‌اند که مقدم بر دستور قرار بگیرد و راجع به آرامگاه بوعلى سینا است (قرائت مى‌شود)

(به شرح زیر قرائت شد)

امضاکنندگان زیر پیشنهاد مى‌کنیم که لایحه وزارت فرهنگ راجع به هزینه جشن و ساختمان آرامگاه بوعلى سینا در دستور جلسه قرار گیرد - صفایى - قبادیان - دکتر طاهرى - بزرگ‌نیا - عامرى - گودرزى - صاحب‌جمع - اسلامى - فقیه‌زاده - مخبر‌فرهمند و چند امضاى دیگر.

رئیس - این لایحه الآن محتاج به رأى است که در دستور قرار گیرد و عده فعلاً کافى نیست.

5 - بیانات آقاى محمدعلى مسعودى به عنوان ماده 169 آیین‌نامه.

محمدعلى مسعودى - پس اجازه بدهید من تذکرم را بدهم طبق ماده 169

رئیس - ماده 169 راجع به سؤالات است؟

مسعودى - بلى اخطارى که بنده کرده بودم طبق ماده 169 بوده است راجع به سؤالات چون خود بنده چند سؤال کرده‌ام که چون تمام آقایان وزرا حاضر هستند براى جواب سؤالات و مدتى هم در جلسه نشسته‌اند و وقت نرسیده است و مطالب دیگر بوده اجازه نداده‌اید از جمله از جناب آقاى امیرتیمور و جناب آقاى کاظمى و جناب آقاى فرمند جناب آقاى سرلشکر وثوق سؤالاتى بنده کرده‌ام از آقایان ولى مطلبى که بنده فعلاً می‌خواستم عرض کنم در موضع نفت است جناب آقاى دکتر مصدق بایستى جنابعالى بدانید که ملت ایران و مجلسین ایران همیشه در انتظار انجام آرزوهاى ملى مردم و عموم ایرانیان است و در مورد نفت کوچک‌ترین اختلاف بین هیچ یک از افراد ملت نیست و همه آرزومندند که این موضوع به نفع ملت ایران و تأمین آرزوى مردم ایران انجام بشود و اگر یک

+++

بیاناتى می‌شود ممکن است روى عصبانیت و احساسات شخصى یا تحریکاتى باشد جناب آقاى دکتر مصدق شما بدانید که تمام مردم ایران در موضوع نفت یک صدا هستند و هیچ کس هم نمی‌تواند از دایره خارج بشود (صحیح است)

تیمورتاش - آقاى مسعودى پس بگذارید صحبت بکنند چرا نمی‌گذارید اگر نمی‌ترسید اگر از جایى نمی‌ترسید یک نفر در مقابل یک ملت چه اثرى دارد؟

رئیس - آقاى تیمورتاش به شما تذکر می‌دهم این وضع نشد.

مسعودى - اجازه بدهید البته تمام وکلا هم آزادند عقید خودشان را بگویند.

خیال می‌کنم آقاى تیمورتاش هم جز آن عرض دیگرى ندارند و یقین دارم که آقاى تیمورتاش هم در کمال وطنپرستى این اظهارات را می‌کنند و شاید یک نظریاتى دارند که التبه در موقعش خواهند فرمود عرض دیگر بنده راجع به عملیات بعضى از اشخاص بود از جمله بنده شنیدم جناب آقاى امیرتیمور (رئیس - راجع به سؤالات است؟) بلى (رئیس - مگر سؤالات مطرح است و من اجازه دادم که شما آن را مطرح کنید) اجاز بفرمایید (دکتر طبا - آن آب را هم نشان بدهید) این آب مردم است (در این موقع ناطق بطرى آب آلوده‌اى را نشان دادند) این آبى است که مردم می‌خورند - این آقا یک آبى است که در خیابان صاحب‌جمع در جنوب شهر جارى است و مردم از آن می‌خورند

یک نامه‌اى اهالى به جناب آقاى دکتر مصدق نوشته‌اند (نورالدین امامى - این آب جارى شهر است؟) بلى آب جارى شهر است این را به نام تحفه تقدیم جناب آقاى وزیر کشور می‌کنم که از امروز بروند به این مسائل عظیم بپردازند و عرض دیگر بنده راجع به معاون وزارتخانه شما بود (اشاره به آقاى امیرتیمور وزیرکار) شنیدم که ایشان یک دسته بندی‌هایى کرده‌اند و این دون ‌شأن شخص شما است، این را ببینید صحیح است یا خیر شنیدم در آنجا دسته‌بندى شده و یک عده مخالف و وافق درست کرده و این دون‌ شأن شما است و این طور اشخاص در کابینه آقاى مصدق‌السلطنه نباید باشند اینها هستند که باعث بد نامى ایشان مى‌شوند و بعضى رفقا هم که تذکراتى می‌دهند به نوع اینها است.

این عرض بنده بود تمنا می‌کنم خود جناب آقاى وزیر کار هم به این موضوع توجه بفرمایند.

تیمورتاش - این حرف‌ها صحیح است ولى موقع کار نفت مى‌گویند نباید گفته شود.

رئیس - این ماده 169 براى این است که اگر از مدت مقرر براى جواب سؤالات تجاوزى بشود بتوانند تذکر بدهند همیشه آقایان وزرا گفته‌اند براى جواب سؤالات نمایندگان حاضرند ولى موکول به این است که یک روزى معین بشود قبلاً هم روز سه‌شنبه معین شده بود ولى باز به هم زدید حالا هم هر روزى که آقایان حاضر باشند بنده حاضرم که سؤال‌ها مطرح بشود از سه لایحه که دولت داده بود دو لایحه یکى راجع به 14 میلیون لیره و یکى هم راجع به قرضه ملى ملى به تصویب مجلس رسید یک لایحه قرضه دیگر هست که حالا آقاى نخست‌وزیر تقاضا کردند جزو دستور قرار بگیرد (صحیح است) پس از این کار آن را هم جزو دستور می‌گذاریم.

وزیر کشاورزى - بیست میلیون اعتبار سن را هم تقاضا می‌کنم فراموش نفرماید.

رئیس - گزارش بیست میلیون ریال اعتبار سن هم رسیده است فوریت آن هم چون تصویب شده است آن هم جزو دستور قرار می‌گیرد.

6 - مذاکرات راجع به تعطیل مجلس و عدم تصویب تعطیل تا آخر مرداد.

رئیس - موضوع دیگر تعطیل مجلس است آقایان نظر داشتند تا 31 مرداد مجلس از تعطیل تابستانى استفاده کند یعنى فقط تا 31 مرداد استفاده کند ولى آقاى نخست‌وزیر نظر به موقعیت امور کشور تقاضا کردند که این تعطیل به بعد از مرداد یعنى به شهریور موکول شود حالا بسته به نظر آقایان است.

اگر آقایان می‌خواهند تعطیل بشود از فردا تعطیل می‌شود و اگر هم می‌خواهید تا 31 حاضر بشوید در ماه شهریوز تعطیل می‌کنیم به هر حال رأى خواهیم گرفت.

تیمورتاش - شما را به خدا در چنین موقعى نگذارید بروید

آزاد - تا آخر شهریور تعطیل شود هر وقت دولت خواست تقاضاى جلسه فوق‌العاده کند.

رئیس - وقتى اکثریت براى رأى شد راجع به این موضوع تصمیم می‌گیریم.

شوشترى - آقا تعطیل مجلس صلاح نیست، نقشه‌ها کشیده‌اند جناب آقاى رئیس توماس نام انگلیسى نقشه کشیده است بعد پشیمان مى‌شوید، نباید مجلس تعطیل بشود.

رئیس - این حرف‌ها چیست؟ شلوغ نکنید.

شوشترى - من به شما می‌گویم که بدانید گفتم نباید تعطیل بشود.

رئیس - خوب آقایان موافقت بکنید کار بکنیم.

شوشترى - جناب آقاى امیرتیمور باید پروانه اقامت توماس ابطال بشود روزى ده هزار تومان پول می‌دهند براى زحمتکشان انشعابیون توده.. - (زنگ رئیس)

رفیع - اگر اجازه بفرمایید مجلس تا اول شهریور تعطیل بشود ولى آقایان در مرکز باشند هر وقت مجلس کار فوق‌العاده داشت تشکیل بشود.

فرهودى - ما نسبت به تعطیل قبلاً در جلسه خصوصى تصمیم گرفتیم.

رئیس - بعضى از آقایان نمایندگان با تعطیل مجلس مخالف هستند می‌گویند نباید مجلس تعطیل بشود بعضى آقایان نظر دیگرى دارند به هر حال بایستى رأى گرفته شود

اینجا گفته شده است تا 31 مرداد مجلس تعطیل بشود یعنى 31 مرداد مجلس مشغول کار بشود (همهمه نمایندگان) (صداى زنگ)

اینجا دو نظر است یکى این که از اول شهریور تعطیل شروع بشود یکى از حالا تا اول شهریور یعنى تا 31 مرداد مجلس مشغول به کار باشد و تعطیل نشود یکى یکى رأى می‌گیریم.

شوشترى - من با هر دو مخالفم.

ملک‌مدنى - اول براى این که از حالا تعطیل بشود رأى بگیرید اگر این تصویب نشد آن وقت از اول شهریور

رئیس - آقاى‌صدر‌زاده بفرمایید

صدر‌زاده - عرض کنم مطابق ماده 192 آیین‌نامه که مى‌نویسد: رئیس محترم مجلس به تقاضاى 40 نفر از نمایندگان یا درخواست دولت در اوقات تعطیل مى‌تواند مجلس را به عنوان فوق‌العاده دعوت نماید از روى این ماده استنباط می‌شود در مواقعى که رئیس دولت لازم بداند بر این که مجلس در جریان باشد مجلس باید از تعطیل خوددارى بکند و جلسه تشکیل بدهد ما هم تعطیل را هنوز شروع نکرده‌ایم ملاحظه می‌فرمایید راجع به مسأله نفت به طوری که ریاست محترم دولت گزارش دادند مشغول مذاکره هستند بنده تصور می‌کنم در یک چنین موقع حساس که دولت مشغول مذکره است و باید نتیجه عملیاتش را به مجلس گزارش بدهد و اگر لزوم پیدا کرد مجلس نظر خودش را اظهار بکند در یک همچو موقع حساس نباید مجلس را تعطیل بکنیم (صحیح است) تعطیل مجلس در این موقع هیچ به مصلحت مملکت نیست ملت ایران که ما را وکیل کرده است در این دوره به خصوص براى این روزها خواسته است و ما نباید از تعطیل استفاده بکیم باید همه روزه در مجلس حاضر بشویم و حتى عقیده بنده این است که اگر لازم بشود از هفته این سه روز هم مجلس بیشتر تشکیل بشود حاضر بشویم و انجام وظیفه بکنیم و تعطیل به صلاح مملکت نیست.

شوشترى - بنده با این نظر موافقم به عقیده بنده به هیچ وجه مجلس نباید تعطیل بشود

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - اساساً بنده عرض می‌کنم که همان طور که مقام ریاست اعلام فرمودید اول رأى بگیرید که از حالا تعطیل بشود تا 31 مرداد ماه اگر تصویب نشد از اول شهریور تعطیل خود به خود سر جایش هست و اگر آن موقع هم اختلاف بود رأى می‌گیرید و حالا به عقیده بنده یک رأى کافى است.

رئیس - آقایان توجه کنید آقایانى که موافقند تعطیل تابستانى از جلسه آینده تا 31 مرداد برقرار بشود قیام بفرمایند (عده کمى قیام نمودند) تصویب نشد پس جلسات مجلس تا آخر مرداد ادامه خواهد داشت براى شهریور را حالا رأى نمی‌گیریم (فقیه‌زاده - هفته‌اى یک جلسه باشد) راجع به آن قسمت بعد مذاکره می‌شود

7 - طرح گزارش هشت میلیون ریال اعتبار جهت مخارج ساختمان آرامگاه و جشن هزاره ابو على سینا.

رئیس - طبق پیشنهادى که شده بود اول رأى می‌گیریم به این که گزارش راجع به مخارج مربوط به ابو على سینا جزو دستور قرار گیرد آقایان موافقین قیام فرمایند (عده کثیرى قیام نمودند) تصویب شد گزارش‌هاى کمیسیون بودجه و فرهنگ قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون بودجه به مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون بودجه با حضور آقاى وزیر فرهنگ به لایحه شماره 30/5/3/6445 دولت راجع به اعتبار هشت میلیون ریال براى ساختمان و پذیرایى جهت جشن هزاره ابن سینا رسیدگى نموده لایحه پیشنهادى دولت را به شرح زیر اصلاح و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى می‌نماید.

ماده واحده - دولت مکلف است مبلغ هشت میلیون ریال از محل درآمد سال جارى کشور به شرح زیر براى تکمیل ساختمان آرامگاه و تهیه مقدمات و مراسم جشن هزاره حکیم ابو على سینا تأمین و پرداخت نماید دوره عمل این اعتبار تا آخر

+++

سال 1331 ادامه خواهد داشت‏

1 - براى تکمیل ساختمان آرامگاه سه میلیون ریال به توسط انجمن آثار ملى با نظارت وزارت فرهنگ‏

2 - براى تهیه مقدمات و مخارج جشن و پذیرایى به توسط وزارت فرهنگ پنج میلیون ریال.

مخبر کمیسیون بودجه - فرهودى‏

گزارش از کمیسون فرهنگ به مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون فرهنگ لایحه شماره 6445 دولت راجع به هشت میلیون ریال اعتبار براى ساختمان آرامگاه و پذیرایى جشن هزاره حکیم شهیر ابوعلى سینا را با حضور آقاى وزیر فرهنگ مطرح نمود با توضیحاتى که آقاى وزیر فرهنگ بیان نمودند ماده واحده به شرح زیر تصویب و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى مى‌نماید

ماده واحده - دولت مکلف است مبلغ هشت میلیون ریال از محل درآمد سال جارى کشور به شرح زیر برای تکمیل ساختمان آرامگاه و تهیه مقدمات و مراسم جشن هزاره حکیم ابوعلى سینا تأمین و پرداخت نماید دوره عمل این اعتبار تا آخر سال 1331 ادامه خواهد داشت‏.

1 - براى تکمیل ساختمان آرامگاه 3 میلیون ریال به توسط انجمن آثار ملى با نظارت وزارت فرهنگ‏

2 - براى تهیه مقدمات و مخارج جشن و پذیرایى به توسط وزارت فرهنگ پنج میلیون ریال‏

مخبر کمیسیون فرهنگ - دکتر طبا

رئیس - آقاى مخبرفرهمند بفرمایید

مخبرفرهمند - عرض کنم چون موضوع جشن هزاره ابوعلى سینا که لایحه آن از طرف وزارت فرهنگ تقدیم شده است براى اتمام آرامگاه و مخارج جشن مطرح است لازم است عرض کنم اولاً بنده خودم را کوچک‌تر از آن مى‌دانم که در موضوع وارد شوم بنده در قسمت اهمیت موضوع وارد نمى‌شود خاطر آقایان این قدر مستحضر است، مطلع است براى جشن هزاره تمام علما و دانشمندان فضلا و دکتر‌هاى دنیا مترصد هستند که بیایند و در جشن شرکت کنند موضوعى که لازم است عرض کنم این است که از مقاماتى که نسبت به این موضوع بذل مساعدت فرموده‌اند تشکر کنم اول شخص اعلیحضرت همایون شاهنشاهى به این موضوع جشن فوق‌العاده اهمیت داده‌اند دستورات اکید به دولت‌هاى وقت صادر فرموده‌اند و از بذل هیچ گونه مساعدت مضایقه نفرموده‌اند حتى بنده شنیدم که براى اتمام کار دستور فرموده‌اند که از هر محلى هست از عطیه ملوکانه کمک بشود که در موقع این کار مهم انجام بشود و حیثیت مملکت و کشور محفوظ بماند بعد از جناب آقاى رئیس مجلس و نمایندگان محترم تشکر می‌کنم که در هر موردى بذل عنایت فرموده‌اند و محبت در نظر دارند هدیه‌اى بدهند یعنى مخارج طبع کتب و رسائل شیخ‌الرئیس ابوعلى سینا را بدهند و چاپ کنند که انجام آن هم موکول به مساعدت آقایان محترم است بعد از هیئت دولت تمام دولت‌هاى وقت و آقایان وزرا در موقع خود کمال مساعدت را کرده‌اند و باز هم مى‌کنند مخصوصاً در یک جلسه در هیئت وزرا که کار کمک بود براى تتمه ساختمان آرامگاه وقتى در هیئت وزرا مطرح شد جناب آقای دکتر مصدق فرمودند که ما براى اجرا و انجام این کار از هیچ قسم مساعدت کوتاهى نخواهیم کرد فقط با شرط این که نظارت بشود که به مصرف خودش برسد بنابراین بنده تشکر مى‌کنم - عرض کنم انجمن آثار ملى که سهم بزرگى از این افتخار نصیب او است زحمت فوق‌العاده‌اى براى بناى آرامگاه کشیده به طوری که متخصصین و مهندسى اظهار اطلاع مى‌کنند بعد از تخت جمشید از حیث عظمت بنا و استحکام شاید این بنا باشد و فوق‌العاده زحمت کشیده‌اند و با رنج و مشقت پول‌هایی تهیه کرده‌اند و به بودجه دولت هم لطمه‌اى نزده‌اند و چون وسیله‌اى براى اتمام آن نداشتند الآن احتیاج پیدا کرده‌اند که تتمه را از دولت مى‌خواهند استدعا بکنند بنده به نام نمایندگى از آقایان تشکر مى‌کنم و از جمیع اشخاصى که به این مقام محترم خدمت کرده و مى‌کنند بنده عرض تشکر و احترام مى‌کنم اما مخالفت بنده براى این است بنده به عنوان مخالف مشروط اسم نوشته‌ام مخالفت بنده سر یک موضوع است تمام این دستگاه‌ها علاقه و مساعدت خودشان را به کار مى‌برند تا مى‌آید به دست اجرا می‌رسد اداره‌ای که باید پول بدهند به آنجا که می‌رسد دیگر اهمیت موضوع را هم در نظر نمى‌گیرند و این عمل را در ردیف یک عمل عادى قرار می‌دهند مثل این که یک نفر مى‌خواهد برود به مسافرت‌مان طوری که به او می‌گویند که خرج سفر و فوق‌العاده نیست این موضوع را هم در ردیف آن مى‌گذارند و حال آن که باید موقعیت و حیثیت ممکلت را در نظر گرفت و این مخارج را بر تمام مصارف و مخارج دیگر مقدم ندانست بنده عقیده‌ام این است که اگر به موقع نرسد و باز هم مقررات خشک را در این مورد اعمال کنند بهتر این است که این لایحه به تصویب نرسد.

رئیس - در برگ موافق و مخالف آقاى اسلامى نوشته‌اند که غایب هستند آقاى مخبر بفرمایید.

مخبر (آقاى فرهودى) - عرض کنم که این لایحه هم در کمیسیون بودجه و هم در کمیسیون فرهنگ مطرح شده و بنده در هر دو کمیسیون هستم بنابراین خواستم یک توضیحى بدهم که دلایل اصلى که این دو کمیسیون را وادار کرد به تصویب این لایحه چه بود شیخ‌الرئیس ابوعلى سینا که از مفاخر بزرگ ما است در سال 370 هجرى متولدشده سال 1370 هزار سال بعد از تولد ایشان می‌شود به همین جهت است که از چند سال قبل عده‌اى از علاقمندان به ایشان و علاقمندان به دانش و بزرگان ایران تصمیم گرفتند آرامگاه مجللى براى او بسازند و جشن هزاره‌اى هم براى او بر پا کنند در همان موقعى که انجمن آثار ملى براى بر پا کردن جشن هزاره فردوسى تصمیم گرفت و اقدام کرد یعنى براى تجلیل بزرگ‌ترین شخصیت ادبى ایران آن اقدام به جا به موقع را کرد این فکر پیدا شد که براى بزرگ‌ترین شخصیت علمى ایران هم اقداماتى نظیر آن اقدام بشود و در نظر گرفتند بزرگ‌ترین شخصیت علمى ایران و بلکه اسلام شیخ‌الرئیس ابوعلى سینا است به این جهت انجمن آثار ملى از چندى پیش این تصمیم را گرفت و اولین دفعه در سال 1322 برنامه این جشن و ساختمان این آرامگاه را طرح کرد و به عرض اعلیحضرت همایون شاهنشاهى رسید و اعلیحضرت همایون شاهنشاهى یک میلیون ریال اول عطیه‌اى که براى ساختمان آرامگاه و مخارج جشن لازم بود مرحمت فرمودند بعد انجمن آثار ملى نقشه ساختمان آرامگاه را به مناقصه گذاشت و عده کثیرى از مهندسین داخلى و خارجى در این مناقصه شرکت کردند این مناقصه را مهندسین ایرانى بردند یعنى باز به وسائلى تصوب شد که ابوعلى سینا اگر هم ساختمان برایش مى‌شود بایستى از ذوق و هنر هنرمندان ایران که هم وطنش هستند استفاده بشود و براى ساختن یک آرامگاه دو اصل هست یکى استحکام و است و دیگرى عظمتش و اتفاقاً فلسفه شیخ‌الرئیس هم روى این دو اصل است استحکام و عظمت است و بنابراین آرامگاهى که حالا ساخته‌اند نماینده فلسفه خود شیخ‌الرئیس هم هست این بنا از سنگ خارا ساخته شده ست و همان طور که آقاى مخبرفرهمند فرمودند یکى از بناهاى عظیم ایران است و مخارجى که تا به حال براى آرامگاه خرج شده است دوازده میلیون ریال است که عرض کردم که یک میلیون ریال را اعلیحضرت همایون شاهنشاهى مرحمت فرمودند یازده میلیون ریال هم انجمن آثار ملى از اعانات و فروش تمبر و سایر مجاهدت‌هاى خودش جمع آورى کرده و داده است و باز کسر دارد این است که دست توسل به طرف دولت دراز کرد و دولت هم که تمام دولت‌ها وظیفه دارند در تسهیل ارکان مملکت سهیم و شریک باشند به این جهت دولت هم استقبال کرده و لایحه‌اى داده است که مطرح می‌باشد این لایحه‌اى داده است که مطرح می‌باشد این لایحه مربوط به دو قسمت است سه میلیون ریال براى تکمیل ساختمان پنج میلیون ریال براى گرفتن جشن هزاره تاریخ جشن را هم باز انجمن آثار ملى با موافقت سایر ملل خاورمیانه تعیین می‌کنند براى آن که تمام ملل خاورمیانه خودشان را بتوانند در افتخار برقرارى جشن شریک بکنند به این جهت یک برنامه جشن‌هاى مرتبى خواهد شد که در مراکز خاورمیانه گرفته خواهد شد و همان طورى هم که مذاکره شد تمام علما و مستشرقین و اطباى بزرگ عالم انتظار دارند که این جشن گرفته بشود و تاریخ خاتمه بنا و تنظیم برنامه قطعى جشن موکول است به این که چیزهایى که انجمن کسر دارد به وسیله این لایحه در دسترس انجمن گذاشته بشود این است که یکى از کتب شیخ‌الرئیس در طب کتابى است به نام قانون و این لایحه‌اى که پیشنهاد شده است وقتى که تصویب کنیم به اسم قانون در می‌آید به نظر بنده با تصویب این قانون به کتاب قانون شیخ‌الرئیس احترام خاصى قائل شده‌ایم.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - شیخ‌الرئیس ابن سینا به عقیده بنده عظمتش به قدرى است که هیچ کس نمى‌تواند عظمت و مقامات علمى او را به طورى که شایسته یک شخصیت بزرگ جهانى است تعریف کرده باشد و یکى از مفاخر عالم بشریت است که خوشبختانه ایرانى است و این اقدام خیر و مفید هم در زمان حاضر و در این دوره شروع شده است که هر یک از افراد آقایان نمایندگان که به این لایحه رأى بدهند به عقیده بنده در تاریخ اسم آنها محفوظ خواهد بود زیرا یکى از قدم‌هایى است که در تاریخ کشور ما برای همیشه محفوظ خواهد ماند خوشبختانه اشخاص بزرگى در کشور داشته‌ایم و براى هر کدام هم بناهایى که مطابق شخصیت آنها بوده است برقرار و تدارک کرده‌ایم به طورى که آقاى مخبرفرهمند هم فرمودند آرامگاه فردوسى که یکى از بزرگان و شعراى نامى ایران است در کشور ما از نقطه‌نظر عظمت مورد توجه خاص و عام است و همین طور در شهر شیراز که آرامگاه سعدى هست مورد توجه است بنده تصور می‌کنم که هیچ یک از افراد ایرانى نیست که در این کار مخالفتى کرده باشد همه موافق هستند (صحیح است) براى این که این یک عملى است که مورد توجه عموم از عالى و دانى است که از گذشتگان و بزرگان نامى خودشان از شخصیت‌هاى ادبى و نظامى و علمى قدردانى مى‌کنند و باید هم این طور باشد یک ملت زنده آثار او بزرگان آن

+++

ملت هستند چه در گذشته و چه حال بنده عقیده‌ام این نیست که شخصیت‌هاى ملل زنده عالم در و دیوار و ثروت و مال و بناهاى چندین اشکوبه و چندین طبقه نیست عظمت و شخصیت‌هاى هر ملتى اشخاص برجسته و مورد توجه او است چه در گذشته چه در حال اگر الآن براى مردم در دنیا عظمتى قائل هستیم براى این است که آنها رجال با شخصیتى دارند که کشورشان را به خوبى اداره مى‌کنند و باز هم اگر نسبت به یک اشخاصى ایمان او اظهار علاقه نشان می‌دهد و ملت تظاهارت مى‌کند روى یک عقیده‌اى است که در اشخاص پیدا شده است که در کشور آنها هر شخصیتى پیدا شد به او احترام می‌کنند تاریخ ما همیشه نشان می‌دهد دوران صفویه که خاتمه پیدا کرد وقتی که یک نادر شاهى پیدا شد ملت ایران او را تقویت کردند همیشه شخصیت‌هایى که در مملکت ایران پیدا شدند چه نظامى چه غیر نظامى خیلى مورد توجه ملت ایران بوده است بنده خیال می‌کنم که همه آقایان نمایندگان ملت ایران کاملاً موافق هستند کمیسیون بودجه هم چون احساس موافقت آقایان را می‌کرد گزارش این هشتصد هزار تومان را به مجلس تقدیم کرد و بنده استدعا می‌کنم که آقایان موافقت بفرمایند که این زودتر تصویب بشود تا تأخیرى در برقرارى جشن هزاره دست ندهد و اگر ما بخواهیم که زودتر تصویب بشود بایستى در نظریاتى که داریم خیلى خلاصه صحبت کنیم بنده چون موافق بودم و اجازه دادند آقاى رئیس توضیحاتى را خواستم عرض کنم.

رئیس - پیشنهاد کفایت مذاکرات رسیده است قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملى - پس از یک مخالف و یک موافق پیشنهاد کفایت مذاکرات می‌نمایم.

صدر‌زاده‏

رئیس - آقاى‌صدر‌زاده‏

صدر‌زاده - عرض کنم افراد به تناسب خدماتى که در مرحله علم و دانش دارند و نبوغى که دارند مورد توجه و احترام جامعه بشریت واقع می‌شوند شخصى مانند ابوعلى سینا که داراى نبوغ و دهاء بوده است و حتى تا چند سال پیش به طورى که ما اطلاع داریم عقاید و افکار او مورد تدریس در دانشگاه‌هاى ملل متمدنه دنیا بوده و الآن هم هست موجب افتخار عالم بشریت است و تمام افراد باید در تجلیل و تکریم او شرکت کنند این افراد را نمی‌توان مخصوص به یک شهر دانست و در حالی که این افراد مورد تکریم عموم هستند البته مردم سرزمین که این افرد از آنجا برخاسته‌اند سزاوارتر به تجلیل و تکریم هستند بنده تصور می‌کنم که این یک مبلغ ناچیزى است در مقابل تجلیل و تکریم و بقا نام یک چنین فیلسوف دانشمندى که موجب افتخار جهان بشریت است ملت ایران مصروف می‌دارد این است که بنده بحث در این مورد را زائد از آنچه بحث شده می‌دانم و تمنا مى‌کنم آقایان محترم رأى به کفایت مذاکرات بدهند تا این لایحه هر چه زودتر جریان خودش را طى نماید و دولت بتواند هر چه زودتر مراسم جشن را در آتیه نزدیکى عملى سازد و بار دیگر نام ایران در تمام جهان به مناسبت داشتن یک چنین مفاخرى بلند و سرافراز باشد.

رئیس - آقاى شوشترى‏

شوشترى - باز هم بسم الله الرحمن الرحیم - طبق اصل مسلم که معرف نسبت به معرف باید اجلى باشد یا لااقل مساوى ابوعلى سینا مقامى دارد که ما را به آن مقام نرسد که او را تعریف کنیم چه آن دانشمند بزرگ از حد نصاب فکر ما خارج است (صحیح است) اما یک موضوع هست و آن موضوع مسأله جشن هزاره واقعاً باید یک قدرى فکر کنیم یک ملت واقعى یک ملتى که دنیا از بیانات علمى زعماى علمى او استفاده کرده و تا امروز مردم دنیا از فرمایشات حضرت ابوعلى شیخ‌الرئیس استفاه می‌کنند ما بیاییم یک مرتبه قائل بشویم جشن هزاره حکیم ابوالقاسم فردوسى یا جشن هزاره ابوعلى سینا آقاى وزیر فرهنگ توجه فرمایید این که عرض کردم مذاکرات کافى نیست و بنده به عنوان مخالف اسم نوشته بودم براى این بود که یک مطلب را بگویم البته من کوچک‌ترم هر قدر درباره ابوعلى سینا و زعماى علمى ایران آثار قائل بشویم و خدمت بکنیم به خدا کم مى‌کنیم - (صحیح است) ما اگر وجود داریم اگر موجودیتى برای‌مان هست اثر علما و دانشمندان ما ما را موجود نگاهداشته‌اند اگر نه بروید الآن به موزه سلطنتى کتب خطى که در دسترس هست فهرست کتب را ببینید این اندازه دانشمندان و علما و بزرگان در هر رشته‌اى در ایران بوده‌اند اگر ما یک ملتى بودیم که منتقل می‌شدیم به این که باید حق مردمان دانشمند را ادا کنیم جشن هزاره چه معنى داشت - ما باید براى علمای‌مان جشن بگیریم و بودجه‌اى در وزارت فرهنگ معین کنیم یا از محل اوقاف یا از محل معتذر‌المصرف کتب این دانشمندان را چاپ و ترجمه کنیم و در دسترس ملت ایران بگذاریم و به دنیا بگوییم که‌ ای دنیا اگر تصور کردى ملت ایران کوچک است از 20 میلیون بیشتر نیست براى این است که شما نگذاشته‌اید که ما آثارمان را به دنیا مثل گذشته بدهیم ما امروز منتقل شدیم و این آثار را می‌دهیم بناء علیهذا همان طور که پیشنهاد شده راجع به جشن هزاره فردوسى اگر وزارت فرهنگ و مجلسین شورا و سنا و دولت و ملت همه مردم در این حرف متفق‌اند فکرى بفرمایید نسبت به تمام دانشمندان نسبت به تمام مردانى که حق حیات به گردن ما دارند آثار آنها را ترجمه کنیم و در دسترس مردم بگذاریم و خود را معرفى بکنیم که ما هم یک ملت واقعى و تشخیص دهند حق و اداکننده حق و فضل دوست و دانش پرورى هستیم و این کلمه هزار سال و جشن هزاره را براى ابوریحان بیرونى و براى علامه حلى آن کسی که در کریاس او الجاتیو زانو زد و او را خدا بنده کرد ما باید براى آثار اینها هم فکرى بکنیم از این جهت بنده خواستم یک عرایضى بکنم و تقدیس مى‌کنم افکار و فرمایشات آقایان را

رئیس - آقاى وزیر فرهنگ‏

وزیر فرهنگ - عرض کنم بعد از توضیحاتى که نمایندگان محترم بیان فرمودند بنده تصور می‌کنم حاجتى به طور و تفصیل زیاد نداشته باشم خوشبختانه در اینجا مخالفى صحبت نکرد و همه آقایان مقام ارجمند این دانشمند بزرگ ایران را که نه تنها در عالم اسلام در واقع نمى‌توان براى او نظیرى پیدا کرد بلکه در تمام دنیا معروف و مشهور است (صحیح است) و استادى است که همه عالم به وجود او افتخار مى‌کنند بیان فرمودند بنده در این باب بحث و صحبت دیگرى ندارم بکنم و جناب آقاى شوشترى هم در این باب خوب و کافى توضیح دادند نکته‌اى که بنده در اینجا باید عرض کنم این است که ما در یک موقعى هستیم که این موقع براى ما ضیق است و باید از فرصت استفاده کنیم از یک طرف دنیا متوجه تجلیل این استاد عالیقدر از طرف هموطنان او شده‌اند و چندین سال است این کار در دست تهیه و اقدام است و مستشرقین دعوت شده آن علماى بزرگ دعوت شده‌اند ممالک اسلامى در این جشن بزرگ شرکت مى‌کنند و اقدامات مقدماتى صورت گرفته قسمت عمده این بناى بزرگ و عظیم انجام شده و یک قسمت مختصرى از آن باقیمانده است و آقایانى که به آن صفحات تشریف برده‌اند دیده‌اند این بنا در شرف اتمام است (صحیح است) بایستى هم تمام می‌شد و الآن مختصرى از آن باقى است بیش از یک میلیون تومان تاکنون خرج این بنا شده است به طورى که عرض کردم در بغداد در ماه فروردین آینده از طرف ممالک اسلامى این جشن بر پا خواهد شد و بعد از آنجا همان اشخاص به ایران خواهند آمد و در مقبره این شخصى بزرگ در این آرامگاهى که براى او ساخته شده در این جشن شرکت خواهند کرد بنابراین ما باید از این موقع استفاده کنیم و تا فرصت از دست نرفته این کار را انجام بدهیم و اگر این ساختمان نیمه تمام بماند و به اتمام نرسد براى ما واقعاً سرشکستگى خواهد بود از این دعوتى که کردیم و از اقداماتى که شده در نزد مستشرقینی که می‌آیند به ایران و پسندیده نیست که اینجا کار نیمه تمام بماند (صحیح است) این است که با این مقدمات و بیاناتى که آقایان کردند یقین دارم که آقایان توجه خواهند فرمود که وزارت فرهنگ به نوبه خودش در اتمام این بنا وظیفه خودش را به نحو احسن انجام داده است و بنده عرضى ندارم و از بیاناتى که آقایان اینجا فرمودند تشکر مى‌کنم (احسنت)

رئیس - عده براى رأى کافى نیست اعلام رأى براى کفایت مذاکرات می‌شود چون عده‌اى در بیرون هستند آقایانی که بیرون هستند دستور دادم اسامی‌شان را یادداشت کنند طبق ماده 62 دعوت‌شان می‌کنم بیایند و اگر حاضر نشدند مطابق ماده 162 جرائم‌شان اخذ و اسامى آنها به جراید داده خواهد شد.

(پس از چند دقیقه تأمل عده براى رأى کافى نشد)

8 - تعیین موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

رئیس - عده‌اى که بیرون هست شمرده‌اند باز هم براى اخذ رأى کافى نیست همان طور که گفته شد براى کفایت مذاکرات اعلام رأى مى‌شود براى جلسه دیگر و دو لایحه دیگر هم براى جلسه بعد هست یکى لایحه قرضه 25 میلیون دلار است و یکى هم اعتبار 20 میلیون ریال براى دفع سن فعلاً جلسه را ختم مى‌کنیم جلسه آینده روز سه‌شنبه خواهد بود.

(مجلس بیست دقیقه بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شورای ملى - رضا حکمت

+++

شماره 13548         330/5/19

قوانین‏

وزارت دادگسترى‏

فرمان همایونى راجع به قانون مربوط به تعیین تکلیف اوراق مکشوفه در شرکت نفت سابق و قانون مزبور که به تصویب مجلسین شورای ملى و سنا رسیده است ذیلاً ابلاغ مى‌گردد.

با تأییدات خداوند متعال‏

ما

پهلوى شاهنشاه ایران‏

محل صحه مبارک‏

نظر به اصل بیست و هفتم قانون اساسى مقرر می‌داریم.

ماده اول - قانون مربوط به تعیین تکلیف اوراق مکشوفه در شرکت نفت سابق که در جلسه دوم مرداد ماه یک هزار و سیصد و سى به تصویب مجلسین سنا و شوراى ملى رسیده و منضم به این دستخط است به موقع اجرا گذاشته شود.

ماده دوم - هیئت دولت مأمور اجراى این قانون هستند.

به تاریخ 10 مرداد ماه 1330

طرح قانونى مربوط به تعیین تکلیف اوراق مکشوفه در شرکت نفت سابق‏

ماده واحده - اوراقى که از شرکت سابق نفت به دست آمده است باید کلاً در اختیار کمیسیون منتخب از طرف آقاى نخست‌وزیر مرکب از دادستان کل و شش نفر از نمایندگان مجلسین قرار گیرد و دادستان کل مکلف است ظرف یک ماه با حضور هیأت مزبور به اوراق مکشوفه مراجعه و آنچه منطبق با قانون مجازات عمومى است به وسیله دادیاران دیوان کشور که در این مورد کلیه اختیارات قضات تحقیق را دارند به محاکم عمومى مراجعه نمایند و آنچه جرم نیست ولى دلیل ارتباط نامشروع ایرانیان با شرکت سابق نفت است به وسیله وزیر دادگستری در جلسه علنى مجلس سنا و مجلس شورای ملى اعلام خواهد شد

طرح قانونى مزبور در جلسه چهارشنبه 2 مرداد ماه یک هزار و سیصد و سى به تصویب مجلس سنا رسید.

رئیس مجلس سنا - سید حسن تقى‌زاده‏

اصل فرمان همایونى و قانون در دفتر نخست‌وزیر است‏

م 5300 نخست‌وزیر

شماره 13546           30/5/19

وزارت‏

فرمان همایونى به اجراى قانون مربوط به اعطاى یک درجه بالاتر به افسران و درجه‌داران و سربازان شهید و قانون مزبور که به تصویب مجلسین شورای ملى و سنا رسیده است ذیلاً ابلاغ می‌گردد:

با تأییدات خداوند متعال‏

ما

پهلوى شاهنشاه ایران‏

محل صحه مبارک‏

نظر به اصل بیست و هفتم متمم قانون اساسى مقرر می‌داریم.

ماده اول - قانون مربوط به اعطاى یک درجه بالاتر به افسران و درجه‌داران و سربازان شهید که در جلسه سى‌ام تیر ماه یک هزار و سیصد و سى به تصویب مجلسین سنا و شورای ملى رسیده و منضم به این دستخط است به موقع اجرا گذاشته شود.

ماه دوم - هیئت دولت مأمور اجراى این قانون هستند.

به تاریخ 8 مرداد ماه 1330

قانون مربوط به اعطاى یک درجه بالاتر به افسران و درجه‌داران و سربازان شهید

ماده واحده - افسران و درجه‌داران و سربازان کادر ثابت ارتش و همردیفان آنان و سایر کارمندان ارتش که از سوم شهریور ماه 1320 به مناسبت انجام وظیفه به هر نحو در وقایع عملیات جنگى مقتول و یا معدوم شده یا بشوند شهید تلقى شده و یک روز قبل از شهادت با حفظ ارشدیت درجه فعلى به میزان بعد از سال 1324 به یک درجه و یا رتبه بالا مفتخر خواهند شد - مستمرى وراث قانونى این شهدا طبق حقوق و مزایاى درجه یا رتبه اعطایى (به میزان حقوق و مزایاى فعلى افسران و درجه‌داران و سربازان کادر ثابت ارتش و همردیفان آنان و سایر کارمندان ارتش) از تاریخ تصویب این قانون قابل پرداخت می‌باشد.

تبصره - افسران و پایه‌وران و افراد ژاندارمرى و شهربانى که در واقعه شهریور 1320 و غائله آذربایجان شهید شده‌اند مشمول ماده فوق هستند وظیفه مأمورین شهربانى از صندوق تقاعد کشور پرداخته خواهد شد.

این قانون که مشتمل بر ماده واحده است در جلسه یک شنبه سى‌ام مرداد ماه یک هزار و سیصد و سى به تصویب مجلس شورای ملى رسید.

رئیس مجلس شورای ملى - رضا حکمت‏

اصل فرمان همایونى و قانون در دفتر نخست‌وزیر است‏

م 5299 نخست‌وزیر

سؤالات نمایندگان‏

ریاست محترم مجلس شورای ملى‏

خواهشمندم به جنابان آقایان وزیر کشور و وزیر امور خارجه اطلاع دهید که هر چه زودتر براى پاسخ سؤال زیر در مجلس حاضر شوند.

بانو شمس‌الملوک قراگزلو از طرف خانواده فتح‌السلطنه قراگزلو نامه‌اى به اینجانب نوشته و اظهار می‌دارد که پدر ایشان را مدت ده سال است انگلیس‌ها دستگیر نموده و مدت‌ها بود از ایشان خبر نداشتند تا این که اخیراً مستحضر شدند که در یکى از نقاط بد آب و هواى افریقاى جنوبى محبوس می‌باشند در صورتى که محبوسین سیاسى هم بعد از جنگ آزاد شده‌اند و علت توقیف این شخص معلوم نیست منطبق با کدام قانون و مقررات می‌باشد؟

عباس اسلامى‏

ریاست محترم مجلس شورای ملى‏

ساختمان سیلوى اهواز با چند میلیون ریال خرج مدتى است خاتمه یافته و سى و پنج هزار تن ظرفیت دارد ولى به واسطه نصب نشدن ماشین‌هاى تهویه و سایر دستگاه‌هاى فنى مطلقاً از آن استفاده نمى‌شود - خواهشمند است به جناب آقاى وزیر دارایى اطلاع فرمایید براى جواب این سؤال در مجلس شورای ملى حاضر شوند که براى تکمیل سیلوى اهواز چه اقدامات عاجلى در نظر دارند؟

فرهودى‏

مقام محترم ریاست مجلس شورای ملى‏

چون نسبت به تقاضاى دولت انگلستان از دیوان دادگسترى لاهه در خصوص اقدامات تأمینه که در تاریخ دوم تیر ماه به دولت ایران ابلاغ و در سوم تیر ماه که کمیسیون قضایى براى تهیه پاسخ آن تشکیل یافت و بنده نیز بر حسب دعوت جناب آقاى نخست‌وزیر افتخار حضور و شرکت در آن جلسه را داشتم بعد از تهیه زمینه جواب کمیسیون را عقیده بر این شد که قبل از تسلیم جواب به دفتر دیوان دادگسترى عقیده پرفسور ژیدل که سابق هم به ایران دعوت و مطالعاتى در موضوع نفت کرده بود خواسته شود و بنده تا این تاریخ اطلاعى از نظریه ایشان حاصل نکرده‌ام تمنا می‌کنم به جناب آقاى وزیر امور خارجه اطلاع بدهند براى روشن شدن قضیه به سؤالات زیر در جلسه مجلس شوراى ملى پاسخ فرمایند.

1 - آیا نظر پرفسور ژیدل در خصوص عدم صلاحیت دیوان دادگسترى بین‌المللى لاهه و عدم صلاحیت رسمت دولت انگلستان در اقامه چنین دعوایى در دیوان مزبور و بالنتیجه عدم موقعیت قانونى تقاضاى آن دولت در اقدامات تأمیینه خواسته شده است یا نه‏

2 - در صورتى که خواسته شده است عقیده قضایى مشارالیه را در مسائل مذکور توضیح فرمایند.

جواد عامرى‏

اخبار مجلس‏

گزارش از کمیسیون بودجه به مجلس شورای ملى‏

لایحه پیشنهادى دولت تحت شماره 1334/4  راجع به تحصیل 25 میلیون دلار اعتبار از بانک صادرات و واردات واشنگتن براى تأمین هزینه طرح‌هاى کشاورزى و راه سازى و سایر امور عمرانى مندرج در قانون برنامه هفت ساله در کمیسیون بودجه مطرح با توضیحات مفصلى که آقایان وزیر دارایى - وزیر کشاورزى - معاون وزارت راه - مدیر عامل سازمان برنامه در لزوم تحصیل این اعتبار بیان نمودند کمیسیون بودجه با مفاد پیشنهادى دولت موافقت و با جزیى اصلاحى ماده واحده تصویب گردیده اینک گزارش آن تقدیم مجلس شوارى ملى می‌شود:

ماده واحده - به دولت اجازه داده می‌شود براى تأمین هزینه اجاریى طرح‌هاى کشاورزى و صنایع وابسته به کشاورزى و راه سازى و سایر طرح‌هاى عمرانى مندرج در قانون برنامه هفت ساله معادل بیست و پنج میلیون دلار از بانک صادرات و واردات واشنگتن تحصیل اعتبار نماید که حداکثر بهره آن در سال از سه و نیم در صد تجاوز نکند - شرایط استفاده از این اعتبار به موجب قراردادى خواهد بود که با پیشنهاد دولت به تصویب کمیسیون‌هاى بودجه و خارجه رسیده باشد - دولت مجاز است قرارداد تحصیل این اعتبار را پس از تصویب کمیسیون‌هاى مزبوره با بانک صادرات و واردات واشنگتن امضا و مبادله نماید و مفاد آن تعهد قانونى دولت خواهد بود.

تبصره - دولت مجاز است بدون رعایت تشریفات منقصه ماشین آلات و ادوات و مواد مورد لزوم را با استفاده از اعتبار فوق خریدارى نماید.

مخبر کمیسوین بودجه - فرهودى‏

گزارش از کمیسیون امور خارجه به مجلس شورای ملى‏

کمیسوین امور خارجه لایحه شماره1334/4  دولت راجع به تحصیل اعتبار از بانک صادرات و واردات امریکا را با حضور نمایندگان دولت مطرح نموده با توضیحاتى که از طرف نمایندگان دولت داده شد با اساس این لایحه از نظر سیاسى موافقت

+++

نموده و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شورای ملى مى‌نماید.

از طرف مخبر کمیسیون امور خارجه حبیب پناهى‏

گزارش از کمیسون امور خارجه به مجلس شورای ملى‏

کمیسیون امور خارجه در جلسه پنجشنبه 12 بهمن ماه 1329 با حضور آقاى وزیر امور خارجه به لایحه دولت مربوط به اجازه الحاق دولت ایران به مقررات کنگره پستى بین‌المللى منعقده در پاریس که در دوره گذشته در کمیسیون‌هاى امور خارجه و پست و تلگراف رسیدگى و گزارش آن به مجلس شورای ملى تقدیم گردیده بود ولى به علت انقضاى دوره پانزدهم طرح آن در مجلس میسر نگردیده و در دوره شانزدهم بنا به تقاضاى دولت لایحه مزبور مجدداً به جریان گذاشته شده مورد شور قرار گرفته و در نتیجه ماده واحده پیشنهادى عیناً تصویب و اینک گزارش آن را جهت تأیید تقدیم مجلس شورای ملى مى‌نماید.

مخبر کمیسیون امور خارجه ناصر ذوالفقارى‏

گزارش از کمیسون فرهنگ به مجلس شورای ملى‏

کمیسیون فرهنگ لایحه شماره 6445 دولت راجع به هشت میلیون ریال اعتبار براى ساختمان آرامگاه و پذیرایى جشن هزاره حکیم شهیر ابوعلى سینا را با حضور آقاى وزیر فرهنگ مطرح نموده با توضیحاتى که آقاى وزیر فرهنگ بیان نمودند ماده واحده به شرح زیر تصویب و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى مى‌نماید: ماده واحده - دولت مکلف است مبلغ هشت میلیون ریال از محل درآمد سال جارى کشور به شرح زیر براى تکمیل ساختمان آرامگاه و تهیه مقدمات و مراسم جشن هزاره حکیم ابوعلى ابن سینا تأمین و پرداخت نماید - دوره عمل این اعتبار تا آخر سال 1331 ادامه خواهد داشت.

1 - براى تکمیل ساختمان آرامگاه سه میلیون ریال به توسط انجمن آثار ملى با نظارت وزارت فرهنگ‏

2 - براى تهیه مقدمات و مخارج جشن و پذیرایى به توسط وزارت فرهنگ پنج میلیون ریال‏

مخبر کمیسیون فرهنگ - دکتر طبا

گزارش از کمیسیون بودجه به مجلس شورای ملى‏

کمیسیون بودجه با حضور آقاى وزیر فرهنگ به لایحه شماره 6445 - 30/5/3 دولت راجع به اعتبار هشت میلیون ریال براى ساختمان و پذیرایى جهت جشن هزاره ابن سینا رسیدگى نموده لایحه پیشنهادى دولت را به شرح زیر اصلاح و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شورای ملى مى‌نماید:

ماده واحده - دولت مکلف است مبلغ هشت میلیون ریال از محل درآمد سال جارى کشور به شرح زیر براى تکمیل ساختمان آرامگاه و تهیه مقدمات و مراسم جشن هزاره حکیم ابوعلى سینا تأمین و پرداخت نماید - دوره عمل این اعتبار تا آخر سال 1331 ادامه خواهد داشت.

1 - براى تکمیل ساختمان آرامگاه سه میلیون ریال به توسط انجمن آثار ملى با نظارت وزارت فرهنگ‏

2 - براى تهیه مقدمات و مخارج جشن و پذیرایى به توسط وزارت فرهنگ پنج میلیون ریال.

مخبر کمیسیون بودجه - فرهودى‏

گزارش از کمیسیون پست و تلگراف به مجلس شورای ملى‏

کمیسون پست و تلگراف لایحه اجازه الحاق دولت ایران به مقررات کنگره پستى بین‌المللى منعقد در پاریس را که دولت فعلى تقاضاى آن را نموده با حضور آقاى وزیر پست و تلگراف مورد شور و مطاله قرار داده بالنتیجه ماده واحده پیشنهادى را که به شرح زیر می‌باشد تصویب و اینک براى تأیید مجلس شورای ملى گزارش آن را تقدیم می‌دارد:

ماده واحده - مجلس شوراى ملى قرارداد پستى عمومى و موافقت‌نامه منعقده میان سازمان ملل متفق و اتحاد پستى عمومى که جزو آن است و مقاوله‌نامه راجع به امانات پستى و مقاوله‌نامه راجع به مراسلات و جعبه‌هایى که قیمت آن اظهار شده است و مقاوله‌نامه راجع به بروات پستى و آیین‌نامه‌ها و پروتکل‌ها نهایى ضمیمه آنها را که د رتاریخ 5 ژوئیه 1947 مطابق 13 تیر ماه 1326 در دوازدهمین کنگره پستى عمومى منعقده در پاریس به امضا رسیده است به شرح ذیل تصویب مى‌نماید:

1 - قرارداد پستى عمومى داراى 74 ماده و پروتکل نهایى آن داراى 17 ماده و اظهاریه آخر آن و موافقت نامه منعقده میان سازمان ملل متفق و اتحاد پستى عمومى داراى 16 ماده و آیین‌نامه اجراى قرارداد داراى 84 ماده و مقررات راجع به حمل مراسلات هوایى داراى 33 ماده و پروتگل نهایى داراى 3 ماده.

2 - مقاوله نامه راجع به مراسلات و جعبه‌هایى که قیمت آن اظهار شده است داراى 29 ماده و پروتگل نهایى آن داراى 2 ماده و آیین اجراى آن داراى 16 ماده‏

3 - مقاوله نامه راجع به امانات پستى داراى 50 ماده و پروتکل نهایى آن داراى 11 ماده و مقررات راجع به حمل امانات پستى از راه هوا داراى 21 ماده و پروتکل نهایى آن داراى یک ماده است‏

4 - مقاوله‌نامه راجع به بروات پستى داراى 40 ماده و آیین‌نامه اجراى آن داراى 40 ماده است.

مخبر کمیسیون پست و تلگراف - مهدى ارباب‏

شماره 7 به تاریخ 6 مرداد ماه 1330

گزارش از کمیسیون بودجه به مجلس شورای ملى‏

لایحه شماره 18699 دولت راجع به برنامه راه سازى که پس از طرح در مجلس شوراى ملى مجدداً به کمیسیون‌هاى مربوطه با حضور آقاى وزیر راه مطرح و به عنوان برنامه ده ساله راه سازى ماده واحده پیشنهادى به شرح زیر اصلاح و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى می‌نماید:

ماده واحده - به وزارت راه اجازه داده می‌شود براى تکمیل خطوط اصلى کشور و اسفالت آنها در حدود 12500 کیلومتر و نگاهدارى و اصلاح سایر راه‌هاى موجوده و تکمیل ساختمان راه‌هاى نیمه تمام و احداث راه‌هاى جدید در ظرف ده سال از محل اعتبارات منظوره در بودجه کشور و درآمد مخصوص اسفالت که سالیانه در حدود مبلغ سیصد و نود میلیون ریال پیش‌بینى می‌شود بر طبق برنامه ضمیمه و به قرار ذیل اقدام نماید:

بند 1 - تکمیل ساختمان و اسفالت نمودن در حدود 12500 کیلومتر خطوط اصل کشور به شرح ذیل:

1 - تهران - اصفهان - لنجان - طالخونچه - شهرضا - شیراز - بوشهر 1200 کیلومتر

2 - تهران - مشهد - سرحد افغان (کانال کله) 1130 کیلومتر

3 - تهران - تبریز - سرحد ترکیه (بازرگان) 930 کیلومتر

4 - تاکستان - همدان - کرمانشاه - خسروى 600 کیلومتر

5 - قم - اراک - ملایر - بروجرد - خرم‌آباد - اهواز - خرمشهر - 900 کیلومتر

6 - قزوین - رشت - پهلوى - راه کناره بندر شاه - بابلسر بابل - آمل - تهران (راه هراز) 1150 کیلومتر

7 - بندرشاه - گرگان - شاهرود - 220 کیلومتر

8 - قم - کاشان - یزد - کرمان - سیرجان - بندر عباس - 1440 کیلومتر

9 - کرمان - زاهدان 520 کیلومتر

10 - مشهد - بیرجند - زاهدان - چابهار 1680 کیلومتر

11 - کارزون - فهلیان - بهبهان - 600 کیلومتر

12 - شیراز فسا - جهرم - لار - بندر لنگه 670 کیلومتر

13 - فسا - اصطهبانان - نیریز - سیرجان 320 کیلومتر

14 - همدان - ملایر 70 کیلومتر

15 - کرمانشاه - سنندج - سقز - مهاباد - رضاییه - شاهپور - خوى 740 کیلومتر

16 - حیدر آباد - خانه - مرز عراق 80 کیلومتر

17 - رضاییه - بند (مرز ترکیه) 30 کیلومتر

18 - ملایر - اشترنیان - نهاوند - کنگاور 90 کیلومتر

بند 2 - نگاهدارى و اصلح راه‌هاى موجود کشور به وسیله وسائل مکانیکی

بند 3 - تکمیل ساختمان راه‌هاى نیمه تمام و احداث راه‌هاى جدید به شرح ذیل‏

1 - خرم آباد - هریسین - بیستون - کرمانشاه.

2 - میانه - هرو آباد - اردبیل - مشکین - مشیران.

3 - تبریز - اهر - مشیران - اصلاندوز.

4 - هرو آباد - اسالم (بندر پهلوى)

5 - زنجان - بیجار - همدان.

6 - بیجار - دیوان دره (راه سنندج - سقز)

7 - کرج - جونقین - رباط کریم.

8 - شیراز - فیروزآباد - بندر عسلو.

9 - شهرضا - بروجن - سمیرم - پادنا - تل خسروى‏

10 - اتصال کرمان به فارس از طریق رفسنجان - شهر بابک - قادرآباد.

11 - کرمان راور - دیهوک و اتصال به راه مشهد بیرجند

12 - بم - جیرفت - میناب - بندر عباس.

13 - کرمان - بم - ریکان - کاروان در (راه خاش - ایرانشهر)

14 - مشهد - سرخس‏

15 - سلطان‌آباد - قوچان - باجگیران.

16 - مشهد - قوچان (از طریق فاروج) بجنورد - نردین - گنبد - پهلوى دژ - بندر شاه‏

17 - تهران - ساوه - نوبران - کوریجان - همدان.

18 - کاشان - نراق - دلیجان - خمین - الیگودرز.

19 - اصفهان - ازنا - درود - چالان - چولان.

20 - رشت - فومن - اردجان - بندر پهلوى - چهار فریضه از کپور چال تا آب کنار.

21 - اصفهان - اهواز.

22 - اراک خمین - دامنه

+++

23 - اصفهان - نطنز.

24 - کاشمر - نیشابور

25 - مراغه - قره قاچ - میانه‏

26 - نور - چماسان - آمل.

27 - نور - الیکا (دشت نظیر)

28 - راه نهاوند به نورآباد لرستان‏

29 - راه چهاردانگه و دودانگه‏

30 - تبریز - بستان‌آباد - سراب - اردبیل (دوز دوزان - آلان براغوش)

31 - تبریز - صوفیان - تسوج - شرفخانه - شاهپور

32 - مرند - زنوز

33 - شاه‌آباد - هرسم - کهره - (هلیلان)

34 - رودبار - الموت - قزوین - زهرا

35 - راه درودزن‏

36 - اصطهبانات - ایچ - داراب - کهکم‏

37 - کرج - مرغان - دیلیان.

38 - راه ارو

39 - تربت حیدرى - خواف - طیبات‏

40 - سبزوار - جوین.

41 - یزد - طبس‏

42 - دیدکان - بوانات - یزد

43 - خرمشهر - شادکان اهواز

44 - اصفهان - گردنه رخ - چهار محال شهرکرد

45 - راه ساحلى از بندر بوشهر به چابهار

46 - مهاباد - میاندواب - مراغه - آذر شهر - تبریز

47 - سقز - بانه‏

48 - دزفول - شوشتر - در خزینه اهواز

49 - همدان - سنندج‏

50 - تهران - علیشاه عوض - اشتهارد - تاکستان.

51 - سورمق - ابرقو - یزد

52 - شهرضا - جرقویه - یزد

53 - سیرجان - شهر بابک - به راه کرمان یزد

54 - دشت نظیر چالوس‏

55 - شش - دهک - شهر بابک‏

56 - شیراز - اردکان - فهلیان.

57 - تویسرکان - سرکان‏

58 - قزوین - عمارلو - لاهیجان.

59 - زنجان - ماسوله - فومن‏

تبصره 1 - عملیات بند 1 فوق‌الذکر در مراکز هر استان شروع و در حدود سالى 110 کیلومتر در هر یک از استان‌هاى ده گانه اسفالت خواهد شد و از شهر تهران در هر سال در حدود 150 کیلومتر به طرف مرکز مختلفه استان‌هاى ده گانه اسفالت خواهد شد

تبصره 2 - پس از آن که اعتبار و کلیه وسایل لازم براى انجام عملیات منظور در بندهاى یک و دو فوق‌الذکر فراهم شد در حدود اعتبار موجود به تکمیل ساختمان راه‌های نیمه تمام و احداث راه‌هاى جدید منظوره در بند 3 اقدام خواهد شد به طورى که پس از مدت ده سال راه‌هاى مزبور به شکل راه شوسه در آمده و براى اسفالت‌کارى مهیا باشد

تبصره 3 - علاوه بر مبلغ سیصد و نود میلیون ریال اعتبار مذکور در بالا هر مبلغ سالیانه اعتبار اضافى در اختیار وزارت راه گذاشته شود براى تکمیل راه‌هاى اصلى و ساختمام راه‌هاى نیمه تمام و احداث راه‌هاى جدید مصرف خواهد شد و نیز هر مبلغ از سازمان برنامه براى راه سازى بر طبق قانون مربوطه تخصیص داده شود به مصرف عملیات بندهاى سه گانه فوق خواهد رسید

تبصره 4 - براى این که عملیات ساختمانى به موقع انجام و از اعتبارات موجوده در فصل مناسب حداکثر استفاده به عمل ‌آید وزارت راه مجاز خواهد بود در مواقعى که از لحاظ بودجه و اعتبارات کشور تحصیل اعتبار لازم میسر نباشد مبلغ مورد نیاز را تا حداکثر نصف اعتبارات سالیانه براى تا آخر سال مالى از بانک ملى ایران با موافقت قبلى وزارت دارایى استقراض و متدرجاً از محل اعتبارات مصوب اصلاً و فرعاً مستهلک نماید

مخبر کمیسیون بودجه - فرهودى‏

شماره 1

به تاریخ 1330/5/8

گزارش از کمیسیون راه به مجلس شورای ‌ملى‏

کمیسون راه برنامه ده ساله راه سازى را که از مجلس شوراى ملى به کمیسیون‌هاى مربوطه ارجاع شده بود با حضور آقاى وزیر راه مطرح نموده پس از مذاکراتى گزارش کمیسیون بودجه مورد موافقت واقع و اینک گزارش آنار تقدیم مجلس شوارى ملى مى‌نماید.

مخبر کمیسیون راه کهبد

شماره 1078 مورخه 1330/5/9

مجلس شوراى ملى‏

طبق ماده 9 مصوب اردیبهشت 1330 گزارش عملیات هیئت مختلط نظارت در اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت را به ضمیمه تقدیم و طبق دلایل مندرجه در عین گزارش خواهشمند است مدت اختیارات هیئت مزبور را براى سه ماه دیگر از تاریخ تصویب تمدید فرمایند.

نهم مرداد ماه 1330 مخبر هیئت مختلط دکتر عبدالله معظمى‏

گزارش از کمیسیون هیئت مختلط به مجلس شوراى ملى‏

شماره 1

به تاریخ 1330/5/9

به طوری که خاطر شریف آقایان محترم مستحضر است به موجب قانون طرز اجراى ملى شدن صنعت نفت مورخ نهم اردیبهشت ماه 1330 لازم بود هیئت مختلطى مرکب از پنج نفر از نمایندگان مجلس سنا و پنج نفر از نمایندگان مجلس شورای ملى به انتخاب هر یک از مجلسین به انضمام وزیر دارایى یا قائم مقام او تشکیل شود تا به حکم همان قانون نظارت اجراى قانون ملى شدن را به عهده بگیرد. از طرف مجلس سنا در تاریخ 18 اردیبهشت ماه آقایان: بیات و سرورى و دکتر شفق و دکتر متین دفترى و نجم و از طرف مجلس شوراى ملى در تاریخ 22 همان ماه آقایان: اردلان و دکتر شایگان و اللهیار صالح و دکتر معظمى و مکى براى این منظور انتخاب و تعیین شدند و اولین جلسه هیئت مختلط با حضور آقاى مهندس حسیبى که به عنوان قائم مقام وزارت دارایى معرفى شده بودند و در همان روز 22 اردیبهشت انعقاد یافت و به اتفاق آرا جنابان آقایان اللهیار صالح را به ریاست و اردلان را به نیابت ریاست و حسن مکى را به سمت منشى انتخاب و شروع به کار نمودند هیئت مختلط در تمام این مدت به استثناى ایام تعطیلات هفته و ایام احیاى ماه مبارک هر روز جلسات مرتب منعقد ساخته و اوقاتى در روز دو جلسه تشکیل داده و به وظایف مقرره پرداخته بحمدالله در تمام موارد حسن نیت و حسن وحدت در بین اعضا وجود داشته است اینک چون به موجب ماده نهم قانون مذکور در فوق هیئت مختلط ملزم است در ظرف سه ماه از تاریخ تصویب قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 تقدیم دارد مبادرت به عرض این گزارش مختصر مى‌نماید گزارش مفصل و مستدل به انضمام اسناد و مدارک متعاقباً تقدیم خواهد شد

در افتتاح جلسه اول جناب آقاى نخست‌وزیر شخصاً در جلسه حاضر شدند و بیاناتى جامع در باب لزوم همکارى و اصول و مبانى کار ایراد فرمودند و در وظایف اساسى هیئت همکارى با دولت مذاکراتى در حضور معظم له به عمل آمد و طبق خواهش ایشان قرار شد هیئت مختلط گذشته از اعمال حق نظارت در کلیه امور و تصمیمات مربوط به نفت در هر مورد نظریات مشورتى هم اظهار دارد و مراجعات دولت را از این لحاظ مورد مطالعه قرار دهد.

قانون نهم اردیبهشت ماه وظایف اساسى هیئت مختلط را بر وجه ذیل تعیین کرده است:

1 - نظارت در خلع ید از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران.

2 - نظارت در رسیدگى دولت به مطالبات و دعاوى دولت و شرکت.

3 - نظارت در رسیدگى به حساب درآمد نفت از تاریخ 29 اسفند ماه 1329 و در امور بهره‌بردارى تا تعیین هیئت عامله.

4 - تهیه اساسنامه شرکت ملى نفت ایران.

5 - تهیه آیین‌نامه فرستادن محصل به خارج براى فراگرفتن رشته‌هاى مختلف مربوط به صنایع نفت‏

6 - تهیه و تقدیم پیشنهاد‌هاى لازم به مجلسین.

چون موضوع خلع ید مقدم به تمام عملیات دیگر بود و به موجب ماده 2 قانون لازم بود بلافاصله تحقق پیدا کند لذا هیئت مختلط بالطبع اولین جلسات خود را مصروف بحث در این مهم کرد و در پیدا نمودن طرق عملی آن و تعیین طرز پرداخت که خلاصه آن حکم به عرض خواهد رسید. توأم با این مطالعات هیئت مختلط از طرفى به حکم وظیفه کلى که داشت و از طرفى به موجب این که دولت همکارى مستمر و نظر مشورتى هیئت را در کلیه امور مربوط به نفت تقاضا می‌کرد مقتضى دید در ضمن عمل نظارت در اجراى قانون و پرداختن به کلیات و اصول یک سلسله پیش‌بینى‌هاى لازم مقدماتى تعیین و به دولت تقدیم دارد و نیز در مسائل و امور جارى اظهارنظر کند و در عین حال مطالعاتى به عمل آورد بنابراین فعالیت هیئت بیشتر معطوف به این 3 قسمت یعنى پیش‌بینى‌هاى مقدماتی و امور و مسائل جارى و مطالعات و مسائل و اصول مربوط به اجراى ملى کردن نفت بوده است‏

پیش‌بینى‌هاى مقدماتى‏

پیش‌بینى‌هاى مقدماتى ذیل بعد از مذاکرات لازم تدوین و به دولت تسلیم شد

1 - اداره مربوط به امور نفت وزارت دارایى توسعه و تکمیل و کلیه امور راجع به نفت در آنجا تمرکز داده شود و مسائل اصولى و امور جارى بالانقطاع در آنجا مورد توجه و تعقیب واقع گردد و کمیسون‌هاى ذیل بیدرنگ ایجاد و مستمراً شروع به کار کنند:

الف - کمیسیون حقوقى براى پیش‌بینى‌هاى لازم حقوق و محاکماتى و تهیه کلیه اسناد و مدارک.

ب - کمیسیون فنى براى مطالعا جهات فنى صناعت نفت در ایران و پیش‌بینى مشکلات گوناگون و تهیه هر نوع وسائل عمل.

ج - کمیسوین مالى به منظور تهیه اسناد و مدارک مربوط به رسیدگى به محاسبات شرکت سابق نفت در ضمن تذکر داده شد که اعضا کمیسیون‌هاى مذکور در هر موضوع

+++

با منظور داشتن صلاحیت و سوابق از کارمندان بصیر و خبره دولت انتخاب شوند و در صورت لزوم براى مشاوره‌هاى حقوقى از علماى حقوق ممالک بى‌طرف خارجى استفاده به عمل ‌آید و یک محاسب زبر دست و یک خبره عالی مقام در امور عموم نفت از ممالک مذکور براى همکارى با کمیسیون محاسبات استخدام شوند

2 - دولت دستگاه تبلیغات صحیح و مرتبى در داخله و خارجه براى توضیح و بیان دعاوى و دلایل ایران بر پا دارد و در عین حال هیئت مختلط و اداره نفت وزارت دارایى و کمیسیون‌ها را مدام در جریان اخبار و اطلاعت لازم بگذارد.

3 - دستور‌هاى لازم براى تثبیت امنیت و آرامش کامل در خوزستان و کلیه نقاط نفت خیز جنوب صادر شود

4 - براى تأمین هر گونه وسائل حفاظت مؤسسات نفت جنوب اهتمام کامل به عمل آید

5 - پیش‌بینى‌هاى لازم مالى و سیاسى و انتظاماتى براى موقع تعطیل محتمل و موقت صناعت نفت و بی‌کارى کارگران و کارمندان و مسائل و پیش‌آمدهاى احتمالى دیگر به عمل آید

باید تذکر داده شود که خود هیئت مختلط هم مستقیماً سوکمیسیون‌هایى قضایى و فنى مرکب از اعضاى محترم دادگسترى و قضات و حقوق دانان مبرز و مهندسین مجرب تشکیل داده و از نظریات آنان استفاده کرده است و در این موقع لازم است از همکارى و مساعى آنان سپاسگزارى به عمل آید.

شاید احتیارج به ذکر نباشد که هیئت با وجود تراکم اشغال از تشکیل دفتر و آرشیو صرفه‌جویى کرده و کلیه امور به حکم وظیفه افتخارى به عهده خود اعضا هیئت بوده و تمام کارهاى مربوط به صورت جلسات و دفتر و ماشین نویسى به عهده دو نفر یعنى آقایان فضل‌الله وجدى و محمدعلى مشایخ از کارمندان مجلس و یک نفر ماشین نویس از وزارت دارایى بوده است‏

جناب آقاى نخست‌وزیر هم با وجود اشتغالات زیاد دائمى همواره با هیئت مختلط همکارى فرموده و چندین بار در جلسات خصوصى هیئت شرکت جسته‌اند.

امور و مسائل جارى و مطالعات‏

گذشته از مراتب فوق هیئت مختلط با جنبه مشورت و حق نظارت که داشته با یک رشته امور و مسائل جارى و مراجعات سر و کار پیدا نموده و در هر یک از آنها مذاکره و اتخاذنظر یا تصمیم کرده نتیجه را به مراجع مربوطه ارجاع نموده و در ضمن مطالعاتى هم در پیرامون مسأله نفت به عمل آورده است اینک شمه‌اى از این گونه کارها بر وجه ذیل به عرض می‌رسد:

1 - رسیدگى به مراسلات و پیشنهاد‌هاى متفرقه که از داخل و خارج مربوط به طرز عمل در راه ملى کردن نفت رسیده.

2 - رسیدگى به پیشنهادهاى اشخاص یا شرکت‌هاى خارجى مربوط به صدور فروش نفت.

3 - رسیدگى به مراسلات و مراجعات هیئت مدیره موقت شرکت ملى نفت ایران.

4 - رسیدگى به مراجعات دولت در باب تدابیر و اقدامات و مخابرات و مذاکرات و نظایر آن.

5 - مطالعه و اظهارنظر در مخابرات و مذاکرات و پیام‌ها و مراسلات دولت با ممالک دیگر

6 - مطالعات در امور ممالکى مانند مکزیک که صناعت نفت خود را ملى کرده‌اند نیز در باب صناعت نفت ونزوئلا و کشور‌هاى متحده و سایر مسائل فنى که توسط آقاى مهندس حسیبى توضیحات داده شده‏

7 - تنظیم مصاحبه‌هاى لازم با مخبرین جراید و تهیه جواب سؤالاتى که از ممالک خارج به عناوین مختلف فرستاده شده است‏

موضوع اجراى قانون ملى شدن نفت‏

چنانکه در مقدمه اشارت رفت جلسات اولیه هیئت به طور کلى مصروف مباحثه و مطالعه لازم در طرز شروع به عمل اجراى قانون ملى شدن مطابق قانون 9 اردیبهشت ماه 1330 و ادامه آن و دادن نظر مشورتى در این باب به دولت و وجوه مختلف روش کار مورد مداقه واقع گشته و این امر تاکنون پایه کار هیئت را تشکیل داده است زیرا موضوع اساسى و مبناى کار هیئت به حکم قانون اجراى نظارت و اعمال حق مشورت در باب عملى شدن قانون ملى شدن است. بعد از اقدامات و توصیه‌هاى مقدماتى که خالصه آن معروض افتاد هیئت مستقیماً وارد بحث در عملى کردن قانون گشت و بالطبع در اولین وهله مواجه با ماده دو یعنى لزوم خلع ید شرکت سابق از طرف دولت گردیده که لازم بود نظریات مشورتى هیئت در این باب معلوم و به دولت اعلام شود.

بعد از مذاکرات مفصل چنین به نظر رسید که براى تحویل زمامدارى شرکت هیئتى سه نفرى به نام هیئت مدیره موقت از اشخاصی که به نظر هیئت ذی‌صلاحیت تشخیص داده می‌شود تعیین و به این سمت به دولت پیشنهاد شود در انتخاب آنان از میان حدود سى نفر از سر شناسان کشور که توسط اعضا پیشنهاد شده بودند قرار شد آنانى انتخاب شوند که هیچ یک از اعضا هیئت مخالف یا امتناع در رأى به آنان نورزد در نتیجه این روش آقایان محمد بیات دکتر محمود حسابى و محمود نریمان تعیین و به دولت معرفى شدند ولى چون آقاى نریمان نپذیرفت و آقاى دکتر حسابى استعفا کرد به جاى آنان آقایان مهندس بازرگان و دکتر عبدالحسین على‌آبادى تعیین شدند تا بعد از مشاوره در مسائل مقدماتى و فراهم آوردن وسائل و تعیین اصول وظایف و اقدامات که به صورت مواد شش گانه و چهار گانه تنظیم شد به صوب مقصد و براى اجراى مأموریت حرکت نمایند.

اینک متن مواد شش‌گانه و چهارگانه محتوى مقررات راجع به هیئت مدیره موقت و وظایف آنان:

مواد شش‌گانه:

1 - براى اجراى ماده 2 قانون اجراى ملى شدن صنعت نفت و اداره موقت شرکت ملى نفت ایران هیئتى مرکب از سه نفر به عنوان هیئت مدیره موقت از طرف دولت انتخاب می‌شوند که با نظارت هیئت مختلط انجام وظیفه نمایند.

2 - هیئت مزبور داراى کلیه اختیارات لازمه براى اداره امور شرکت اعم از اکتشاف و استخراج و تصفیه و توزیع و فروش و بهره‌بردارى خواهد بود.

3 - مادام که اساسنامه شرکت ملى نفت ایران به تصویب نرسیده است ملاک عمل هیئت مدیره موقت مقررات شرکت سابق نفت (جز آنچه با قانون ملى شدن صنعت نفت مغایرت داشته باشد) می‌باشد.

4 - کارشناسان و کارمندان و کارگران ایرانى و خارجه شرکت سابق نفت کماکان به خدمت خود باقى و از این تاریخ مستخدم شرکت ملى نفت ایران شناخته مى‌شوند.

5 - هیئت مدیره موقت باید نهایت دقت و سعى را در اجراى برنامه‌هاى موجود و افزایش محصولات نفتى به عمل آورد به طورى که میزان استخراج و بهره‌بردارى از میزان فعلى بیشتر شود

6 - براى این که نرخ عادله بین‌المللى تعیین و ضمناً در امر صادرات نفت وقفه و مضیقه‌اى حاصل نشود هیئت مدیره موقت مکلف است به محض ورود به خوزستان اعلانى در ایران و خارجه منتشر نماید به این مضمون که در ظرف مدت یک ماه طبق برنامه موجود شرکت سابق نفت در مقابل اخذ رسید به خریداران سابق مواد نفتى داده خواهد شد خریداران در این مدت مکلفند بهدفتر هیئت مدیره موقت مراجعه نموده ترتیب پرداخت قیمت مواد نفتى را که در مدت مذکور برده‌اند بدهند و همچنین براى احراز حقوق مذکوره در ماده هفت قانون نهم اردیبهشت 1330 و ترتیب خرید و فروش نفت در آتیه موافقت هیئت مدیره را جلب نمایند. هیئت مدیره موقت اصول توافق با خریداران را براى تصویب به هیئت مختلط پیشنهاد خواهند نمود.

مواد چهارگانه:

طرح چهار ماده راجع به تشکیل هیئت مدیره موقت و وظایف آن‏

1 - هیئت مدیره موقت مرکب از آقایان مهندس بازرگان و دکتر على‌آبادى و مهندس بیات به مجرد ابلاغ از طرف دولت به خوزستان حرکت مى‌نمایند که طبق مواد شش‌گانه راجع به اجرای ماده (2) قانون مصوب نهم اردیبهشت 1330 با نظارت هیئت مختلط عمل نماید.

2 - در حکم مأموریت هیئت نام برده که به امضا جناب آقاى نخست‌وزیر صادر می‌شود تصریح خواهد گردید که مؤسسات تابع شرکت سابق نفت باید از این تاریخ کلیه دستورالعمل‌هاى هیئت مدیره موقت را اجرا نمایند. و حکم مزبور و همچنین خبر عزیمت هیئت نام برده بلافاصله به وسیله رادیو و مطبوعات منتشر خواهد شد.

3 - در موضوع حقوق و عوارض گمرکى هیئت مدیره موقت نظر خود را به اطلاع دولت می‌رساند تا دستور مقتضى صادر شود

4 - هیئت مدیره موقت باید ترتیبى فراهم نماید که در توزیع داخله خللى وارد نیاید.

در باب ماده سوم مواد چهارگانه توضیحاً گفته می‌شود که در بدو مذاکرات مربوط به خلع ید از اقداماتى که فورى و مقدماتى به نظر می‌رسید این بود که به مأمورین گمرکات ابلاغ شود صدور و ورود کالاى مربوط به شرکت سابق را مطابق مقررات گمرکى کنترل و تابع قوانین گمرکى سازند ولى بعداً مناسب دیده شد آن موضوع هم جزو تکالیف هیئت مدیره موقت قرار داده شود و طرز اقدام به تشخیص آنان واگذار گردد هیئت مختلط براى اجراى حق نظارت خود در محل تصمیم گرفت سه نفر از اعضا خود را به خوزستان بفرستد تا در عملیات اجرایى هیئت مدیره نظارت و با آنان مشاوره و همکارى کنند و براى این منظور آقایان دکتر دفترى و ناصرقلى اردلان و حسین مکى تعیین شدند.

در این ضمن هیئت مرتباً در مسائل حقوقى و اصولى کار مطالعه و مشاوره خود را ادامه می‌داد و نظریاتى تعیین و به دولت ابلاغ می‌نمود و گاهى با خود اعضاى دولت مشاوره و مذاکره می‌کرد و مخصوصاً مورد مشورت وزارت خارجه واقع می‌گشت و در مسائلى اتخاذ تصمیم می‌نمود.

اینک اصولى که هیئت در این مورد اتخاذ نموده به طور خلاصه ذکر می‌شود

1 - قانون ملى شدن صناعت نفت در ایران حق مسلم ملت ایران و لازمه حاکمیت ملى و لایتغیر است‏

2 - قرار داد 1933 گذشته از این که در آن موقع به زور و عنف تحصیل شده

+++

است و بالنتیجه نافذ نمی‌تواند باشد بالطبع در مقابل حق حاکمیت ایران کان لم یکن محسوب است‏

3 - در اختلاف بین شرکت سابق و دولت ایران دولت انگلستان به عنوان دولت عنوانى براى مداخله ندارد چون دولت ایران با یک شرکت خصوصى طرف است و اگر اختلافى و دعوایى پدید آمد مرجع صلاحیت‌دار محاکم داخله و طرفین دعوى دولت ایران و شرکت مى‌توانند باشند نه دولت انگلیس‏

4 - در عین مسلم بودن این مراتب هیئت مختلط علاقه داشت کار بهره‌بردارى در مدت مذاکرات نخوابد و هر نوع اهتمام به عمل ‌آید تا کارمندان و کارگران و کارشناسان خارجى بر سر کار خود بمانند حتى با این نظر مورد تشویق شوند نیز بعد از وضع باید به تأسیسات شرکت تا آنجا که مخالف با قانون ملى شدن نباشد مقررات شرکت سابق کماکان مرعى و مجرى گردد چنانکه این تصمیم در مواد شش‌گانه و چهارگانه مزبور در فوق هم منعکس است‏

علت تصرح اصول فوق زمزمه‌اى بود در اخبار خارجه که دولت انگلستان و شرکت سابق در صدد شکایت از ایران در محاکم بین‌المللى و تقاضاى حکمیت هستند مؤید این قولنامه مورخ 17 اردیبهشت ماه شرکت سابق به وزرات دارایى و تذکاریه‌اى بود که در 26 اردیبهشت ماه از طرف دولت انگلستان توسط سفیر کبیر ایران در لندن مقرون به همین مضامین و با استناد به قرارداد غیر نافذ 1933 داده شد و مورد مداقه هیئت ختلط واقع گشت و جواب مفصل تهیه شد ولى چون در عین حال صحبت آمدن هیئتى از طرف شرکت سابق براى مذاکرات به میان آمد دولت به امید پیدا شدن راه تفاهم از استعجال در فرستادن جواب خوددارى نمود در همین تاریخ بیانیه‌اى نیز از طرف وزارت خارجه کشورهاى متحده آمریکا در جراید انتشار یافت که طرفین را دعوت به مذاکرات و حل اختلافات می‌کرد این پیام هم مورد مطالعه کامل هیئت مختلط واقع گشت و دو جوابی که توسط وزارت خارجه در سى‌ام اردیبهشت ماده داده شد آمال ملى ایران و قانون ملى شدن نفت و انتظارات ملت ایران از ملت آزادی خواه آمریکا توضیح گردید.

در خلال این احوال چون لازم بود هیئت مدیره موقت براى اجراى عمل خلع ید از شرکت به سمت مأموریت حرکت نمایند جناب آقاى وزیر دارایى در ملاقاتی که روز چهارشنبه هشتم خرداد ماه با نماینده شرکت نموده مقاصد دولت در اجراى قانون ابلاغ و ضرب‌الاجلى براى جلب‌نظر آن شرکت تعیین کرد و این مذاکرات منجر به حاضر شدن شرکت به اعزام یک هیئت نمایندگى براى مذاکرات گردید در این بین هیئت مدیره موقت در 15 خرداد و سه روز بعد هیئت نظارت براى عمل به وظایف خود به اهواز حرکت کردند ضمناً براى این که در مقاصد ملت ایران سوء تفاهم روى ندهد و انتشارات و اخبار گوناگون خارجى موجب انحراف افکار نگردد مصاحبه‌اى از طرف رئیس هیئت مختلط در تاریخ دوم خرداد ماه با مطبوعات به عمل آمد و مطالب مربوط به مقاصد مشروع ملى ایران و در سنا مصادره غیر قانونى اموال متعلق به شرکت سابق و وظایف هیئت مختلط و نبودن خصومت بین دولتین ایران و انگلیس و اهتمام ایران به حد اعلاى بهره‌بردارى و استفاده از کارمندان خارجى شرکت سابق و حاضر بودن ایران به فروش نفت به خریداران سابق و نظایر این مطالب با تمام وضوح بیان شد بلافاصله جناب آقاى نخست‌وزیر هم آمال ملى ایران را در مصاحبه از دیگر بیان و مخصوصاً به موضوع فقر و فاقه در ایران جلب توجه خاص کردند و حق مسلم ایران را در ملى کردن نفت و نظر دولت را نسبت به استفاده از کارمندان خارجى و فراهم آوردن وسائل تشویق آنان یک بار دیگر تصریح فرمودند.

بالاخره شرکت سابق حاضر شد هیئتى براى مذاکره با دول ایران به تهران گسیل دارد و هیئتى تحت ریاست آقاى جکسن روز 20 خرداد ماه وارد تهران و از فرداى آن روز مذاکرات بین طرفین شروع شد و روز سه‌شنبه 28 خرداد ماه پیشنهادهاى شرکت به واسطه هیئت مزبور تقدیم شد ولى به پیشنهاد‌هاى مذکور از طرف هیئت نمایندگى دولت قابل قبول و قابل تألیف با قوانین ملى شدن تشخیص داده نشد و چون شرط ادامه مذاکرات قبول شدن قوانین ملى شدن و قرار داده شده بود به حکم ضرورت همان شب مذاکرات قطع و دو روز بعد نمایندگان شرکت از تهران حرکت کردند.

به مجرد انقطاع مذاکرات هیئت مدیره موقت که 15 خرداد ماه به اهواز حرکت کرده بودند از طرف دولت مأمور شدند خلع ید را که شروع کرده بودند مطابق دستورهایى که داده شد توسعه دهند و تکمیل کنند و هیئت مدیره با نظارت نمایندگان هیئت مختلط عملیات مقدماتى ذیل را انجام دادند:

1 - هیئت مدیره موقت به عمارت مرکزى شرکت در خرمشهر انتقال یافته بود زمام امور را به دست گرفت.

2 - به مدیران و کارکنان شرکت سابق اخطار شد تحت اوامر هیئت موقت کار خود را ادامه دهند.

3 - مهندسین ایرانى که به همراهى هیئت اعزام شده بودند به وظایف خود در دستگاه نفت گماشته شدند.

4 - به خریداران نفت در تعقیب اعلان قبل اخطار شد تقاضاى خود را به هیئت مدیره موقت تسلیم دارند و در مقابل نفتى که به کشتى‌ها بارگیرى می‌شود به شرکت ملى نفت ایران رسید بدهند

5 - به اداره گمرکات دستورهاى لازم داده شد.

6 - به کارشناسان و کارمندان و کارگران خارجى اخطار شد کار و خدمت خود را ادامه دهند و بدانند در این صورت مشمول هر گونه حقوق و مزایا خواهند بود.

7 - به کلیه کارمندان و کارگران ایرانى اخطار شد نسبت به خارجیان نهایت مهر و محبت را اجرا دارند.

8 - کلیه درآمد حاصله از فروش نفت شرکت ملى ایران به حساب مخصوصى در بانک ملى ایران و شعبات آن گذاشته شد.

هیئت مختلط وظیفه خود مى‌داند در این موقع از هیئت محترم اعزامى به جنوب و از مهندسین و مشاورین آنان که با نهایت جدیت و با وجود ناراحتى‌هاى فراوان به خدمات مهم خود ادامه دادند و می‌دهند صمیمانه قدرشناسى کند.

با این مقدمات از عمل خلع ید انجام شد ولى مدیران و کارکنان انگلیسى به زمامدارى هیئت مدیره ایرانى معترض شدند.

و از آن طرف هم متصدیان حمل و نقل نفت براى خریداران سابق از دادن رسید که تقاضا می‌شد خوددارى کردند و بالضروره عملیات بهره‌بردارى نفت دچار اختلال و وقفه شد.

در نتیجه این پیش‌آمد و به منظور روشن کردن اوضاع و دادن گزارش دو نفر از اعضاى هیئت نظارت یعنى آقایان دکتر متین دفترى و اردلان در تاریخ 12 تیر ماه از جنوب به مرکز آمدند توضیحات لازم را دادند و در باب تکمیل خلع ید و پیش‌بینى‌هاى مقتضى از آن جمله تأمین کار و زندگى کارگرانی که به واسطه خوابیدن تدریجى کار در مؤسسات نفت واقع شدنى بود مذاکرات و مشاورات به عمل آمد و هر یک از آقایان اردلان و دکتر متین دفترى در مجلس شوراى ملى و مجلس سنا گزارش دادند در این اثنا هیئت مختلط بار دیگر به دولت پیشنهاد نمود اهتمام مجدد براى نگاهداشتن و تشویق کارکنان خارجى به عمل آید و در موضع تسهیل حمل نفت به خارج کوشش شود دولت براى اطلاع عمومى در داخله و خارجه مجدداً اعلام دارد که ایرانى با تمام قوا مایل به ادامه کار بهره‌بردارى نفت است و با کمال حسن نیت حاضر است کارکنان خارجى را با کلیه مزایا نگاهدارى کند در این ضمن هیئت مشغول مطالعه در باب شکایت مجدد دولت انگلستان به دادگاه بین‌الملل به عنوان اقدامات تأمینى و حفظ جریان بهره‌بردارى در جنوب به مطالعات لازم پرداخت و با وجود فرصت بسیار کوتاهى که از طرف دادگاه داده شده و مقرر شده بود بعد از پنج روز یعنى در تاریخ 9 تیر ماه محاکمه به عمل آید هیئت مختل نظر خود را در باب عدم صلاحیت دادگاه براى مداخله در اختلاف بین دولت و یک شرکت خصوصى یک بار دیگر به دولت اعلام کرد و جواب مفصلى روى این اساس در حدود وقت بسیار محدود از طرف دولت تهیه و توسط آقاى دکتر شایگان در 8 تیر ماه به لاهه ارسال شد و چون دادگاه قبل از تعیین صلاحیت خود در تاریخ 13 تیر ماه قرار صادر کرد و در آن قرار اعاده وضع قبل از خلع ید شرکت سابق را پیشنها نمود و این امر بالطبع با قانون ملى شدن نفت مخالف و اجراى آن غیر مقدور بود بعد از مطالعات لازم تصمیم اتخاذ شد که قرار دادگاه رد شود دولت ایران از مشمولیت فقره دوم ماده 32 اساسنامه دادگاه بین‌الملل راجع به قضاوت اجبارى کناره گیرد این تصمیم اجرا شد و عیناً توسط وزارت خارجه به اطلاع آقاى تریگولى دبیر کل ملل متحد رسید در ضمن دولت دستور داد براى مخابرات اهواز هم هیئت رئیسه ایرانى تعیین شود و در باب نفت کرمانشاه و توزیع داخله بعد از مشاوره در هیئت مختلط آقاى مهندس بلالى با دستورهاى لازم از طرف دولت به کرمانشاه اعزام شد و آقاى مهندس شقاقى به عنوان ناظر عالى شرکت ملى نفت ایران در رأس توزیع داخله در مرکز منصوب شدند و مطابق اصل قبول شده مقرر شد در این امر هم از کارمندان شرکت سابق استفاده شود.

بلافاصله بعد از ارسال جواب در قرار دادگاه و اجراى تصمیم دولت پیامى دوستان از حضرت رئیس جمهورى امریکا که پیام دومى ایشان بود در همان تاریخ یعنى 17 تیر ماه به عنوان جناب آقاى نخست‌وزیر رسید قسمت اول که مربوط به قرار دادگاه بود به واسطه دیر رسیدن پیام منتفى بود ولى قسمت دوم پیام که علاقه دولت و ملت امریکا را نسبت به منافع ایران نشان می‌داد و پیشنهاد شده بود در صورت موافقت دولت ایران یکى از دوستان مشاوران رئیس جمهورى که از رجال نامى و بصیر آمریکا است یعنی جناب آقاى هریمن براى مشاوره و کمک در حل اختلاف فیما بین دولت و شرکت به طور غیر رسمى و به طریق دوستانه به تهران بیایند چون حسن نیت امریکایى‌ها نسبت به ایران همواره در گذشته و حال به ثبوت رسیده است به علاوه دولت ایران به شرط ملى شدن نفت و تحقق آمال ملى از هیچ گونه اقدام در راه حل اختلاف امتناع نداشته و ندارد پیشنهاد صادقانه رئیس جمهورى را حسن تلقى کرد و هیئت مختلط هم بعد از ملاحظه جوانب امر

+++

این عمل را سودمند تشخیص داد لذا در پیام جوابیه صمیمانه و دوستانه‌اى که جناب آقاى نخست‌وزیر روز 20 تیر ماه به حضرت رئیس جمهورى امریکا فرستاد آمدن آقاى هریمن را به تهران بر کمک و مشاوره لازم و نیز به منظور مطالعه در اوضاع اقتصادى ایران حسن استقبال نمود و در نتیجه آقاى هریمن از آمریکا حرکت و صبح 23 تیر ماه وارد تهران شد و بلافاصله به پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاه شرفیاب شدند و بعداً از جناب آقای نخست‌وزیر ملاقات کردند و پس از مبادله نظریات کلى حاضر بودن خود را براى شروع به کار اعلام داشتند. هیئت مختلط که اهمیت زیادى به آمدن و مشاوره و کمک جناب آقاى هریمن قائل است بنا به عقیده خود و صلاحدید دولت بیدرنگ چهار نفر از اعضاى خود یعنى آقایان دکتر شایگان و دکتر شفق و صالح و دکتر متین دفترى را براى ملاقات و مذاکره‌هاى مشورتى با معظم له انتخاب و تعیین کرد و این سو کمیسیون چهارگانه بلافاصله با آقاى هریمن تعیین وقت و ملاقات نمود و اصول مذاکرات در قضیه اختلاف بین دولت و شرکت آغاز شد. تاکنون پنج جلسه در صاحبقرانیه انعقاد یافته و در مطالب مختلف مذاکرات به عمل آمده است.

هیئت لازم می‌داند اظهار دارد که سو کمیسیون در شخص آقاى هریمن صداقت و خیرخواهى و بصیرت و علاقه خاص قابل تقدرى تشخیص داده و در نتیجه این ملاقات‌ها عقیده پیدا کرده است که معظم له نسبت به منافع حیاتى و حق حاکمیت ملت ایران علاقه قلبى دارد و با کمال حسن نیت مى‌کوشد اختلاف فیما بین با حسن وجوه مرتفع گردد که نه حقى از حقوق مشروع ملت ایران ضایع گردد و نه اختلافات ادامه یابد و در ضمن رفع اختلاف با شرکت سابق روابط دستى بین دولتین ایران و انگلستان هم تأیید و تشیید گردد.

هم اکنون که آقاى هریمن تازه از مسافرت سه روزه خود به لندن به تهران باز گشته است امیدوارى زیاد است که با موافقت و قبول رسمى و علنى دولت انگلستان با اصل ملى شدن نفت ایران مطابق فرمول که به آقاى هریمن تسلیم شده بود و با آمدن هیئتى جدید از انگلستان به منظور تجدید مذاکرات مشکلات فعلى برطرف خواهد شد و ملت ایران با رفاه و آزادى زندگى فردى و اجتماعى خود را ادامه خواهد داد.

در خاتمه چنانکه ملاحظه می‌فرمایند با این که در تمام این مدت هیئت مختلط ساعتى فراغت و راحت نداشته و مدام مشغول اداى وظایف مربوطه بوده است هنوز از وظایف خطیرى که قانون به آن محول کرده تنها در قسمتى موفق شده و به حکم ضرورت مساعى عمده را صرف مدلول ماده 2 یعنى موضوع خلع ید که تحقق مواد دیگر منوط به تحقق آن است نموده و در ضمن اساسنامه شرکت ملى نفت ایران و آیین‌نامه اعزام محصلین ایرانى را براى فراگرفتن رشته‌هاى مختلف مربوط به صناعت نفت با همکارى اهل فن تهیه کرده است‏.

هنوز وظایف عمده مانند نظارت در رسیدگى دعاوى طرفین حساب شرکت از تاریخ 29 اسفند ماه 1329 به این طرف و بهره‌بردارى و مسائل دیگر مرتبط با این موضوع‌ها که ممکن است پیش بیاید باقى مانده نیز مقتضى است هیئت در مذاکراتى که فعلاً در جریان است وظیفه نظارت خود را انجام دهد.

کلیه مسائل فوق باید در موقع خود بیدرنگ مورد توجه و مطالعه هیئت قرار گیرد بنابراین هیئت مختلط لازم می‌داند به موجب ماده 9 قانون 3 ماه دیگر تمدید تقاضا نماید تا بتواند به کارهاى خطیر وظایف سنگین خود ادامه بدهد و به عون‌الله تعالى با رو سفیدى و سر بلندى از عهده آن برآید.

در ضمن تذکر می‌دهد که در جلسه اخیر هیئت یعنى روز چهارشنبه 9 مرداد ماه آقایان دکتر رضازاده شفق به عنوان مخبر هیئت در مجلس سنا و دکتر عبدالله معظمى به عنوان مخبر در مجلس شوراى ملى انتخاب و تعیین شدند.

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294696!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)