کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره هجدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره‏18
[1396/05/31]

جلسه: 163 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه سی‌ام مهر ماه 1344  

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت‌مجلس‏.

2- طرح گزارش کمیسیون امور خارجه دایر به تصویب الحاق دولت ایران به پیمان همکاری منعقدین دولتین عراق و ترکیه تصویب آن‏

3- تعیین موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره‏18

 

 

جلسه: 163

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه سی‌ام مهر ماه 1344

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت‌مجلس‏.

2- طرح گزارش کمیسیون امور خارجه دایر به تصویب الحاق دولت ایران به پیمان همکاری منعقدین دولتین عراق و ترکیه تصویب آن‏

3- تعیین موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

 

مجلس ساعت نه و چهل و پنج دقیقه صبح به ریاست آقای رضا حکمت تشکیل گردید

1- تصویب صورت‌مجلس‏.

رئیس- صورت غاییبین جلسه قبل قرائت می‌شود (به شرح زیر قرائت می‌شود).

غائبین بااجازه آقایان: سنندجی- ارباب - خاکباز- امید سالار- رضا افشار- اسکندری- عرب- شیبانی برومند- مصطفی-ذوالفقاری- سلطان‌مراد بختیار- عبدالرحمن فرامرزی-کدیور-معین‌زاده- سهرابیان- خزیمه علم.

غائبین بی‌اجازه- آقایان: دکتر- حمزوی- تجدد- سعیدی- یارافشار- اریه- سالاربهزادی- شفیعی- قوامی- مهندس اردبیلی- اسفندیاری- حشمتی- مهندس شاهرخ‌شاهی.

دیرآمدگان و زودرفته‌گان بااجازه- آقایان: عاملی 30 دقیقه. دکتر مشیر فاطی 30 دقیقه. دکتر سید امامی 30 دقیقه. اکبر 30 دقیقه. رضایی 30 دقیقه. دکتر سعید حکمت 45 دقیقه. محمودی 045 دقیقه دکتر جزایر 45 دقیقه. حائری‌زاده 45 دقیقه. فرید اراکی 45 دقیقه. کریمی 45 دقیقه. محمود افشار یک ساعت. صفاری یک ساعت. شیبانی یک ساعت.، درخشش یک ساعت و پانزده دقیقه. ثقه‌الاسلامی یک ساعت و پانزده دقیقه. صارمی یک ساعت و پانزده دقیقه. کاشانی 30 دقیقه. مهدوی 30 دقیقه. دکتر افشاری 30 دقیقه. امیرتیمور کلالی 30 دقیقه. نقابت 30 دقیقه. میرافشاری 45 دقیقه. پیراسته یک ساعت. صدقی یک ساعت و پانزده دقیقه.

رئیس- نسبت به صورت‌مجلس اعتراضی نیست (اطهاری نشد) صورت‌مجلس جلسه پیش تصویب شد.

2- طرح گزارش کمیسیون امور خارجه دایر به تصویب الحاق دولت ایران به پیمان همکاری منعقدین دولتین عراق و ترکیه تصویب آن‏

رئیس- یک پیشنهادی رسیده که عهدنامه مقدم قرار بگیرد (صحیح است) پیشنهاد قرائت می‌شود (به شرح زیر قراعت شد).

مقام محترم ریاست مجلس شورای ملی نظر با اهمیت و فوریت تصویب لایحه الحاق ایران به قرارداد بغداد امضاکنندگان ذیل:

(اعضای جبهه مؤتلفه پارلمانی فراکسیون‌های اتحاد- اتفاق- دموکرات ترقی) پیشنهاد می‌نماید که لایحه مزبور مقدم در دستور قرار گیرد.

امیر احتشامی. دولت‌آبادی. کریمی. اردلان. صادق بوشهری. فرید اراکی. استخر. محمود افشار. صارمی. صفاری. دهقان. و چند امضای دیگر.

رئیس- مخالفی کیست؟

حائری‌زاده- بنده مخالفم.‏

رئیس- آقای اردلان بفرمایید توضیحی بدهید تا پس از اظهار مخالفت رائ بگیریم.

اردلان- دستور امروز سؤالات بود وقتی مطرح بشود مدتی طول خواهد کشید و برای این ‌که مجلس شورای ملی به کار مهمی برسد به نظر امضاکنندگان این پیشنهاد رسید که این پیشنهاد دولت و گزارش کمیسیون خارجه مقدم به سؤالات باشد (صحیح است) دلیلش هم واضح است برای این ‌که کار مفیدی را دولت در نظر گرفته مجلس سنا هم تصویب کرده نما یندگان مجلس باید در این باب بحث کنند موافق و مخالف اظهارات خودشان را بکنند و منجر به رأی بشود بنابراین امیدوارم آقایان موافقت بفرمایند که این موضوع مقدم باشد (صحیح است).

 رئیس- آقای حائری‌زاده.

حائری‌زاده- این آش دهن‌سوزی که آقایان فرصت نکردند هنوز ماده ‌واحده را به ما بدهند که ببینیم و دستور راه می‌خوا هند عوض کنند گزارش کمیسیون خارجه که به من رسیده است نمی‌دانم مخبرش را مستعفی تلقی کنم یا مسافر برای این ‌که مأمور دولت است و رفته آمریکا حالا مطابق قانون اساسی من او را مستعفی می‌شناسم منشی به جای او گزارش داده ولی ماده‌واحده‌اش نیست و برداشته‌اند یک جمله‌ای نوشته‌اند...

رئیس- آقای حائری‌زاده جزو دستور باشد یا نباشد صحبت بفرمایید.

حائری‌زاده- عرض می‌کنیم چیزی که ناقص است نمی‌شود جزو دستور بشود. بشود چیزی که از طرف مجلس سنا امضا فرموده‌اند بنده ماده و واحدی تویش نمی‌بینیم پیمانی را چاپ کرده‌اند که بین آنها که منعقد شده است و فرستاده‌اند ک ما مطلع باشیم آن ماده واحده‌ای که دولت تقاضا می‌کند که ایران ملحق بشود به این. به این پیمان علیه‌السلام این هنوز چاپ نشده و به من نرسیده آقایان از بس عجله داشتند فرصت این ‌که بشود مطالعه بکنیم حتی ماده واحده‌اش را چاپ بکنند و به ما بدهند نداشتند (دکتر عدل- ضمیمه بوده) کجا است توی خود دستگاه دولت موجود بود ولی چیزی به ما نرسیده که طبع و توزیع بشود و 24 ساعت جلوتر کلاً مسبوق باشند که دولت چه‌کار می‌خواهد بکند اینجا یک گزارشی از کمیسیون خارجه رسیده که منشی امضا کرده که هیچ ماده واحده‌ای در این گزارش نیست و یک مرحله‌ای هم از مجلس سنا به مجلس شورای ملی رسیده است که ما آن را تصویب کرده‌ایم و آن پیمان همکاری را نوشته است و ضمیمه کرده است

+++

و الان هم ماده واحده پیشنهادی دولت نیست و این آش دهن‌سوزی نیست که آقایان این اندازه می‌خواهند تشریفاتش را زیرپا بگذارند آخر مملکت یک اصول و مقرراتی دارد که باید روی این اصول و مقررات عمل بکنید این حالا الساعه به من رسیده و من معتقد هستم که برنامه مجلس را نباید برای یک چیزی که دولت با این همه عجله می‌خواهد بگذارند و معلوم نیست که به طرف مرگ داریم عجله می‌کنیم برویم و یا به طرف حیات و معلوم است که بدون مطالعه این عجله به نفع مملکت نیست برای این ‌که مسلم نیست که به طرف حیات می‌رویم این است که من موافق نیستم که در دستور مقدم باشد.

رئیس- اولاً در غیاب مخبر مطابق آیین‌نامه منشی وظیفه او را به عهده می‌گیرد آقای رضایی هم که امضا کرده‌اند منشی کمیسیون خارجه هستند و این گزارش از مجلس سنا آمده و چاپ شده و توزیع شده بنابراین هیچ اشکالی ندارد آقایانی که موافقند این گزارش را مقدم در دستور باشد قیام کنند (اکثراً برخاستند) تصویب شد گزارش کمیسیون و همچنین ماده واحده قرائت می‌شود (بشرح زیر قرائت شد).

گزارش از کمیسیون امور خارجه به مجلس شورای ملی.

کمیسیون امور خارجه در جلسه بیست و هفتم مهرماه 1334 با حضور آقای اعلا نخست‌وزیر و چند نفر از آقایان وزیران به لایحه شماره 13644 دولت راجع‌به الحاق دولت ایران به پیمان همکاری مقابل منعقد بین دولتین عراق و ترکیه که در جلسه روز چهارشنبه 26 مهرماه به تصویب مجلس سنا رسیده بود رسیدگی و کمیسیون با توجه به لزوم تقوییت قوای دفاعی کشور و با توجه به علاقه ملت ایران به حفظ صلح در خاورمیانه و تضمین استقرار صلح در دنیا می‌نماید ماده‌واحده را به اتفاق آرا تصویب و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شورای ملی می‌نماید:

ماده‌واحده- الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل مورخ بیست و چهارم فوریه 1900 منعقد بین دولت پادشاهی عراق و دولت جمهوری ترکیه مشتمل بر هشت ماده که دولت انگلستان در تاریخ چهارم آوریل 1900 و دولت پاکستان در تاریخ بیست و سوم سپتامبر 1900 به آن ملحق شده‌اند تصویب می‌شود.

به جای مخبر کمیسیون امور خارجه- محمود رضایی‏

رئیس- آقای حائری‌زاده مخالفید بفرمایید.

حائری‌زاده- بدبختی و خوش‌بختی یک موضوعی است در دنیا بعضی شانس‌شان همیشه صدمه‌دیدن سختی فشار و در کشمکش بودن اسبت و بعضی همیشه در نعمت و راحت و آسایش و خرمی بودن یکی می‌شود خواهرزاده محمدعلی‌میرزا نوه ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و داماد وثوق‌الدوله می‌رسد به هر جا قراردارد نفت را می‌آید می‌گذارند و سایر کارهای دیگر را هم هست با زینب خاک سر می‌ریزد مباشر عربده می‌کشد این خوشبخت است و یکی هم بدبخت است مثل حائری‌زاده موقع جنگ بین‌الملل اول در به در و بیابان‌گرد و بی‌خانمان و سرگردان می‌ماند در جنگ جمهوری و سلطنت مشغول زد و خورد می‌شود من تشکر می‌کنم از جناب رئیس‌دولت که آن موقع ایشان با رویه‌ای که داشتند آن حرف‌های آخر را زدند که نباید قانون اساسی را به هم بزنند و تغییری در اوضاع سلطنت داده شود و ایشان هم در مجلس لطفی فرمودند و با ما هم‌آهنگ بوده‌اند بعد هم که جریان دوره آسایش رسید ما از صحنه خارج شدیم تحت‌نظر پلیس بود یا تحت‌نظر محیط بود ده‌بیست سال زندگانی را گذراندیم بعد از وقایع شهریور هم که دو مرتبه آمدیم من به سهم خودم روزی را که آسایش داشته باشم موقعی که از خارج وارد شدم خدمت اعلیحضرت رسیدم مذاکره انتخابات و این حرف‌ها بود عرض کردم که من بنیه کشمکش و سر و صدا ندارم اطبا به من توصیه کرده‌اند که باید راحت باشم آسایش داشته باشم و اگر مجلس سر و صدا و هیاهو، بنده به درد این کار نمی‌خورم ایشان فرموده‌اند که که غیر از اصلاحات و مبارزه با فساد نظر دیگری نیست و کارها هم به جریان عادی خودش خواهد بود مع‌التأسف یک‌جوری پیش آمده که من به کسالت مجبورم که باز بیایم پشت تریبون و وارد بحث مبارزه با فساد دولت هم نمی‌خواهم بشوم با این ‌که پریروز دیدم نوشته بود شبیخون زدند چند تا وافوری را گرفته‌اند این نحو مبارزه با فساد راننده صمد هم می‌توانست بکند این است که مدتی پیش یک‌سال پیش ممکن است باشد یک روزی سفارت عراق یک چیزی از طرف دایره تبلیغات‌شان ماشین کرده بود و فرستاده بود من آن را که خواندم یکی دو جمله درش دیدم که به نظر من پسندیده نیامد مذاکره هم کردم ولی کسی دنبالش را نگرفت آن را در مقدمه می‌خوانم تا برسیم به سایر مسائلی که امروز باید رویش حرف بزنیم به تاریخ پانزدهم فروردین 1334 مال امسال هست این نشریه سفارت کبرای پادشاهی عراق است در تهران بیانیه رسمی که داده است در آنجا این را ماشین کرده فرستاده متن قرارداد مخصوص انگلیس و عراق است موادی دارد ماده سومش نوشته است دولت عراق طبق قرارداد فعلی تعهدی نسبت به ماورای مرزهای خود به عهده نمی‌گیرد ما از عراق هم غیر از این انتظاری نداریم فقط در داخله خودش باید امنیت خودش را برقرار کند ما شرقی‌ها به عقیده من باید این‌ طور باشیم که امنیت خودمان را برقرار بکنیم که پشت دروازه‌مان کسی را لخت نکنند در مسائل عمومی یک بحث دیگری است که بعد باید واردش بشویم که چه باید بکنیم اول باید ببینیم ما کی هستیم خانه خودمان را نمی‌توانیم اداره کنیم یا نه با دروغ و تزویر و تقلب نمی‌شود کارها را پیش برد باید حقایق و عمل در کار باشد یک ماده دیگرش را من عیناً نمی‌خواهم بخوانم که آقایان را زیاد مشغول کنم خودم هم زیادی که بتوانم حرف بزنم ندارم دولت متحده انگلستان به نحوی که مورد موافقت دولتین قرار گیرد به منظور همکاری معاضدت افراد افراد شایسته برای تأسیس تشکیلات منظم جهت مراقبت در امر مین‌گذاری و امر برچیدن مین در شط‌العرب در اختیار خواهد گذاشت دولت عراق همچنان اجازه خواهد داد که واحدهای دریایی انگلیس هر موقع که بخواهند با دادن اطلاع قبلی وارد شط‌العرب گردند انگلیسی‌ها و عراقی‌ها راجع‌به شط‌العربی که یک نهری است بین ما و عراق البته یک جاهایی آمده‌اند ساحل ما را در مرز قرار داده‌اند نه وسط آب را ولی همه جایش این‌ طور نیست یک قسمت این‌ طور است و این هم مورد موافقت دولت و ملت ایران نبوده و نخواهد بود هیچ‌جای دنیا این‌جور نیست که یک رودخانه‌ای بین دو مملکت باشد و بیایند ساحل را مرز قرار بدهند (صحیح است) آن روزی که انگلیسی‌ها این بازی را درآوردند و نوکرهای خودشان را مکلف کردند که ساحل را مرز کنند برای امروز بود که‏ مین‌گذاری بکنند آنجا و دولت ایران حق مین‌گذاری نداشته باشند و کشتی‌های آنها هم بیاید در آنجا بااجازه دولت عراق و ایران اجازه اعتراض نداشته باشد آن روزی که من دیدم اعتراض کردم ولی (دکتر بینا- درست می‌شود) با این حرف‌های درست می‌شود: اصلاح می‌شود. به همین حرف‌ها برگذار شد اصول کلی مملکتی با ماست مالی و باری به هر جهت درست نیست باید رک و روشن و صاف رفت و عمل کرد دستگاه دولت ماشاءالله به قدری خوب است که غیر از هو و جنجال حربه دیگری خیال نکنم ندارد بنده چندی پیش سؤالی کردم دیدم اگر سؤال منحصر باشد به این موضوع آمد و شد‌ها و مهمانی‌هایی که برای مقاصد سیاسی است دولت می‌تواند بگوید این مسئله فعلاً صلاح نیست گفته شود مثل این ‌که مدتی هم همین‌جور پرده‌پوشی شده من خواستم یک رنگ بودجه‌ای بدهم این جور سئوال کردم که این مهمانی‌ها که در مملکت آمد و شد می‌کنند خرج‌شان چیست که دولت بیاید روی این زمینه مجبور باشد جواب بدهد که ما در اطراف چیزی که هست صحبت کنیم آمد و شدها و پول‌هایی که برای تبلیغات خرج می‌کند این طرف توجه من نیست و نخواهد بود مملکت بزرگ‌تر از این است که چهار تا مهمان بیایند و چهار تا مهمان بروند که به آدم بگوید خرج اینها یک شاهی یا یک عباسی شد (صحیح است) روی این مسئله دولت هم جنجال راه‌انداخت و روزنامه‌ها نوشتند که فلان کس گدا است و چشمش‌ تنگ است و نظرتنگ است بنده خیلی چشم وسیع‌تر از این است و تنگ‌نظر نیستم و دور را هم خیلی بهتر می‌بینم با تمام پیری دور را بی‌عینک بهتر می‌بینم ولی آقایان حاضر نشدند در یک جلسه خصوصی بیایند توضیح بدهند که این همه آمد و شدها و این بازی‌ها برای چیست تا کمکم ما مجبور شدیم که در جلسه علنی بیاییم روی این قسمت صحبت کنیم البته در مسائل سیاست خارجی همه چیز صلاح نیست در مجلس علنی بعضی مسائلی است که باید در جلسه محرمانه صحبت بشود تصمیم اتخاذ بشود منحصر به مملکت و ملت ایران نیست در تمام دنیا این رویه است آقایان این اندازه فداکاری نداشتند که بیایند و بنشینند صاف و پوست‌کنده برادروار با هم صحبت بکنند که چه باید بکنیم ما هیچ‌کدام اهل مملکت دیگری نیستیم همه اهل این آب و خاکیم همه سعادت این سعادت این ملت و مملکت را طالب هستیم سلیقه‌ها مختلف و فکرها مختلف و فکرها متفاوت است و ممکن است یک کسی سلیقه‌ای پیدا کرد و یک عده‌ای کرها و غیره کرها تحت نظر قرار داده و رویه‌ای اختیار کرده است این رویه باید رویش بحث شود که صحیح است یا نیست این مسئله کوچکی نیست مربوط به آتیه ما است این را همین‌جور با شلی برگذار کرد دستگاه دولت مبارزه با فسادمان را یکی از رفقای محترم مجلس خیال می‌کنم آقای کیکاووسی می‌فرمودند که یک شخصی که در دادگاه عادی تیپ مستقل مکران به جرم این ‌که در توابع ایرانشهر گردنه زده به جرم راه‌زنی مسلحانه در گردنه در تاریخ فلان مورد تعقیب واقع شده در تاریخ 4-6- 33 به پنج‌سال حبس محکوم شده و فراری بوده این شخص با تصویب نام هیئت دولت الساعه فرماندار یکی از شهرستان‌های ما است این مبارزه با فساد است این شخص را نه من می‌شناسم نه حکمش را دیده‌ام ولی تاریخ حکم این ‌که در روزنامه اطلاعات هم گویا اعلام کرده‌اند که باید خودش را در چهارم آبان

+++

 یک‌ سال پیش یعنی سال 33 معرفی کند و الساعه مشغول فرمان‌داری است حالا ممکن است آن حکم غلط باشد و یا این عمل ثانی صحیح نباشد به هر حال این رویه مبارزه با فساد دستگاه فساد دستگاه حکومت است این مسطوره است مسطوره صحیح است و یکی از اعمال دولت است بنده پریشب ناراحت بودم و خواب نمی‌رفتم پا شدم نشستم رفیقی که صحبت کنم نداشتم یک یاداشت‌هایی کردم حالا ممکن است قسمتی از یادداشت‌هایم مکرارتی باشد که در ذهن من بوده و پیش‌تر هم در مجلس صحبت شده و آن یاداشت‌ها را به نظر آقایان می‌رسانم و بعد هم در اطرافش مدارک استاد را ارائه خواهم داد.

در ادوار 14 و 15 و 16 و 17 که شرکت در انتخابات داشتم و مردم در انتخابات نماینده اثری داشتند چه قبل از رفتن به زندان چه بعد از خروج از زندان کراراً در مجامع عمومی با موکلین خود می‌گفتم که وعده اصلاحات نمی‌توانم به شماها بدهم فقط وظیفه خود را برای اعلام خطر انجام خواهم داد زیرا که در حکومت دموکراسی باید حزب حکومت کند نه شخص چون در ایران دست‌های سیاست خارجی و غارتگرهای مانع از تشکیل می‌باشد فقط نماینده ملت ایران می‌تواند اعلام خطر کند.

در دوره 18 وارد عمل انتخابات نبودم حتی شرکت نکردم و انتصابات جای انتخابات را گرفت.

حتی شنیدم دو نفر مهندس که یکدیگر خیلی رفیق بودند و یکی از آنها کاندید بوده است به وسیله رسیدن یک کاغذ خصوصی که بین آن دو نفر دوست مبادله شده بوده است به دست مقالات عالیه کاندید عوض شده. حقیقتاً می‌توان گفت انتخابات با تبادل‌نظر بین دو نفر انجام شده و انتصابات جای انتخاب را گرفته است حالا به نام یک نفر ایرانی اعلام خطر می‌کنم و این عمل الحاق به دسته انگلیس را و از دست دادن استقلال در اتخاذ تصمیم را برای ایران مضر می‌دانم.

در موقع تشکیل شرکت و یا ازدواج عقلاً لازم است مطالعه شود و در سوابق زندگانی طرف‌ها تحقیق شود و بعد تصمیم اتخاذ شود. در این الحاق ایران در سوابق انگلستان، ترکیه، عراق، پاکستان، مطالعه نمود بعداً تصمیم اتخاذ نمود.

این ممالک را یکی بعد از دیگری باید نظر به سوابق آنها با خودمان و دیگران تحت مطالعه قرار دهیم بعد تصمیم اتخاذ کنیم نباید با هوس یا حکیم فرموده بنشینیم و مقدرات یک ملتی و نسل‌های آینده را به دست یک کمیسیون پنج‌نفری بدهیم که حقیقتاً اداره یک نفر از آنها اثر دارد و استقلال نظامی و سیاسی و اقتصادی را از دست داده بدون جهت دشمن‌های آنها را علیه خودمان مجهز نماییم اول از انگلستان شروع می‌کنیم.

تاریخ روابط ایران را با انگلستان در 100 سال اخیر مورد مطالعه قرار می‌دهیم.

خداوند سلامت دارد آقای محمود محمودی را که قسمتی از اسناد و مدارک را جمع‌آوری نموده است (محمودی- بنده نیستم اشتباه نشود) و در کتابخانه‌ها موجود است آقای محمود محمود قبل از سلطنت پهلوی فامیل‌شان پهلوی بود و در وزارت پست و تلگراف بودند بعد که پهلوی آمد گفتند اسمت را عوض کن و او اسم شخص خودش را اسم فامیل قرار داد خیلی معذرت می‌خواهم اشتباه نمی‌شود دو جلدش را خود آقای محمود محمود به من دادند و شش جلدش را دیروز رفتم از کتابخانه میدان مخبرالدوله خریدم خیلی اسناد و مدارک خوبی را راجع‌به وضعیت انگلیسی‌ها و روس‌ها با ما دارد خوب روشن کرده و خوب معرفی کرده است و همچنین جناب آقای تقی‌زاده رئیس محترم مجلس سنا عکس استاد را در برلن توسط اداره روزنامه کاوه گراور کرده است و طبع شده و موجود است مطالعه فرمایید ایشان وقتی که در برلن تشریف داشتند و روزنامه کاوه را می‌نوشتند یک نشریه‌هایی روزنامه کاوه بیرون داد که چندتای آن را که به دست من رسیده کتابی کرده‌ام و یکی از آنها اسنادی است که در موقع جنگ بین‌الملل در قنسول‌خانه‌های انگلیس بوده و در انقلاب و هرج و مرج به دست آلمان‌ها افتاده و عکس‌برداری شده و گراور شده و قابل تردید نیست حسن‌نیت انگلیسی‌ها اینجا موجود است آورده‌ام به نظر آقایان برسانم آنچه فساد در ایران شده است مسلم عمّال انگلیس دخالت داشته و اگر رجالی بوده که جداً مدافع حقوق ایران بوده و یا رشوه و تهدید و تطمیع و مطیع عمال انگلیس نشده با متفقین و فساد آنها را از صفحه روزگار برداشته‌اند مانند مرحوم امیرکبیر و قائم‌مقام و یا این ‌که آنها در فشار سیاسی و اقتصادی از میدان سیاست خارج کرده و بر خر مراد سوار شدند.

ملت انگلستان ملت خوبی است برای خودش ولی سیاست انگلستان باعث خرابی دنیا شده است. منحصر به مملکت ایران نیست در هر نقطه دست یافته ریشه حیات آن ملت را قطع کرده است.

مظالم انگلیس در این افغانستان برادر عزیز ما و ایجاد جنگ‌های داخلی و شاه‌سازی و شاه‌بازی انگلیسی‌ها در افغانستان در مقابل شکل ماها بوده که نگذارند دو برادر دوستانه با یکدیگر زندگانی نمایند به کتاب جنگ شایگان مراجعه فرمایید انگلستان روس را برای ایران لولو قرار می‌داد و مشغول استفاده می‌گردید یکی از امتیازات امتیاز بارون رویتر است که بعنوان کشیدن راه‌آهن در 19 جمادی‌الاولی 1298 بوده راجع‌به راه‌آهن که چهل‌هزار لیره هم به ناصرالدین شاه جد اعلای ایشان (دکتر امینی- لزوم به معرفی ندارد) داده و بعد بانک تمام هست و نیست ایران را تحت اختیار قرار داده است.

روی این امتیازات خدا پدر روس‌ها را بیامرزد که نگذاشتند این امتیاز اجرا بشود این راه‌آهن طرفینش نمی‌دانم صدکیلومتر. دویست کیلومتر هر چه مزرعه هست هر چه معدن و جنگل هست در اختیار صاحب‌امتیاز گذاشته و کشمکش اینکه به بندر چاه‌بهار اتصال پیدا بکند یا به بندرعباس کشمکش پیدا شد و 16 سال طول کشید و موجب تعطیل گردید و ناصرالدین شاه هم آن چهل‌هزار لیره را ضبط کرد و دولت استبدادی آن روز من تصدیق می‌کنم که علاقه‌شان به مملکت بیش از آقایان بوده که اینجا نشسته‌اند. اگر حوادث بین‌المللی به فریاد ایران نرسیده بود اسمی از ایران در صفحه روزگار نبود. امتیاز بانک شاهی نفت کشتی‌رانی و غیره هریک برای خاتمه دادن باستقلال و تمامیت ایران کافی بوده است فقط خدای ملت ایران این ملت را از گرداب مهالک یا ایجاد حوادث بین‌المللی نجات داده. آقایان ماها مگر انقلاب اکتبر روسیه را ایجاد کردیم و لنین را آوردیم که اعلامیه صادر کند و تمام حقوق ایران را که روس‌های تزاری غصب کرده بودند مسترد دارد از مطالبات دولتی و بانک استقراضی صرف‌نظر کند پورت پهلوی و راه‌آهن شوسه و غیره و آنچه در ایران در تصرف روس‌ها بود به ملت ایران برگرداند. بالاتر از اینها به قضاوت ایران تسلیم شود و کاپیتولاسیون ملغی گردد. ایجاد این حوادث را ما نکردیم خدای ایران کرد درآن موقع ماها باور نمی‌کردیم که آیا ممکن بود بیشتر از انقلاب اکتبر به نفع ملت ایران استفاده کرد موضوع استفاده ملت ایران را از انقلاب روسیه شاهد مثال آوردم که اگر خدای ایران به ملت ستمدیده ایران رحم نکرده بود انگلستان با امتیازات، روس‌ها با تصرفات خود، ایرانی باقی‌نگذارده بودند. مگر انگلستان هنوز دست از سر ما برداشته آقایان موضوع بحرین چه شد. انگلستان به عنوان جلوگیری از برده‌فروشی اجازه گرفته که در خلیج‌فارس کشتی‌های مشکوک را تفتیش کند همین‌که پای انگلیس باز شد دیگر تمام سواحل ایران در مدت چند سال اخیر خالی از سکنه شد موضوع بحرین و شرارت یک نفر یاغی خاتمه نخواهد یافت موضوع صید ماهی و مروارید و غیره هر کدام فصلی جداگانه دارد.

تاریخ کودتای ایران را ورق می‌زنیم پس از عقد قرارداد 1919 وثوق‌الدوله و قیام ملیون جلسه قرارداد و قتل و حبس ایران به دست حکومت دست‌نشانده انگلیس و مأیوس شدن انگلیس‌ها از گذشتن قرارداد از مجلس ایران یا این ‌که در انتخابات دخالت شد و کشمکش انتخابات چند سال طولانی شد ولی انگلستان مأیوس شد که در سایه قرار دارد مقاصد خود را که یکی از آنها نفت بود انجام دهد و این جمله را نیز یادآور شوم که مرحوم احمدشاه در مخالفت با قرارداد ملیون را کمک می‌کرد در مقابل انگلیسی‌ها مقاومت می‌نمود. انگلیسی‌ها به فکر کودتا افتاده و در آن روزها قوای مصلح ایران قزاق بود. آن هم چون پس از رفتن روس‌ها از ایران به دست انگلستان افتاده بود و حقوق و مواجب آنها توسط انگلیسی‌ها داده می‌شد مقدمات کودتا به وسیله قزاق‌ها فراهم گردید. میل ندارم وارد تاریخ مفصل کودتا شوم که حتی ارمیتاژ اسمیت انگلیس نزد بختیاری‌ها رفت و با امیر مفخم و مرتضی قلی‌خان ایلخانی و ایل‌بیگی بختیاری مذاکره کرده و چه جواب شنید تا این ‌که حوادث جریان کودتا در سوم اسفندماه 1299 شمسی فراهم گردیده و منجر به خلع قاجاریه و سلطنت پهلوی شد و متردجاً انتصابات جای انتخابات را گرفت و حکومت ملی مبدل گردید به حکومت دیکتاتوری و قلدری. البته یکی از اقسام حکومت: حکومت فردی استبدادی دیکتاتوری است. شاه مستبد با دیکتاتور ممکن است مرد باهوش موقع‌شناس باشد و یک خدماتی نیز به مملکت خود بکند ولی مضار دیکتاتور بیش از منافع آن خواهد بود زیرا که دیکتاتور دشمن افکار آزاد و مستقل است و دشمن رجال با عزم و اراده هست.

اگر آقایان میل دارند بیشتر از جریان کودتا مطلع شوند هنوز هستند کسانی که وارد جریان بوده حتی درکاروان‌سرای سنگی بین کرج و تهران ناظر ملاقات‌ها بوده و این مطالب خارج از بحث امروز ما است برای مقدمه باید عرض کرده باشم انگلستان در رأس این اتحاد است چنین سوابقی دارد حتی با این حکومت که مخلوق او بود وفا نکرد و در شهریور 1320 مانند دزدها

+++

شبانه با همدستی روس‌ها وارد مملکت ما شدند زیرا که شاه سابق یک‌نفر ایرانی باهوش بود میل نداشت فقط آلت بدون اراده باشد و کردند آنچه کردند و مانع رشد و نمو ایران شده و ماها را که روی جنگ‌های خداداد نشسته‌ایم سائل به کف ساخته و از رجال مخرب یا نالایق حمایت کرده آنها را که در رأس کارها گذارده و ما را به این روز سیاه نشاندند (مگر با این انگلیسی‌ها عهد و پیمان نداشتند) که شبانه وارد مملکت ما شدند؟

چیزی که امروز در این مملکت نیست آزادی و حکومت ملی و دموکراسی است و دستگاه قلدری یا پفیوزی در جریان است و تمام اینها در سایه دوستی با انگلستان به ملت ایران رسید، آقایان شما با این دولت انگلیس عقد دوستی و اتحاد نظامی منعقد می‌سازد ملل بزرگ که فاتح جنگ اخیر بودند برای ملل کوچک حقی قائل نمی‌باشد و در تصمیمات حق وتو دارند و چین و فرانسه را باید برزخ بین دولت بزرگ و کوچک قرار دهیم امروز سه دولت در روی زمین مقدرات ملل را معلوم می‌نماید اگر حسن‌تفاهم بین آمریکا و روسیه حاصل شود دیگر انگلستانی وجود ندارد و باید در پهلوی فرانسه و چین بنشیند و اگر خدای‌نکرده جنگی اتفاق افتاد یکی از روسیه و آمریکا مغلوب شد به طریق اولی انگلستان دیگر حساب سیاسی نخواهد داشت لذا دولت انگلیس مشغول تفتین و فساد است که بین آمریکا و روس حسن‌تفاهم نباشد یک روز ایران باید وارد بلوک نمی‌دانم اسمش چیست بشود زیرا که اگر طبق ماده (52) منشور ملل‌متحد قرار دارد ناحیه باشد شرکت انگلیس معنی ندارد و اگر بلوک غرب و شرق است و سازمان ملل‌متحد مرحوم شده اتحاد جماهیر شوروی یک اتحاد بلوک شرق درست کرد و غربی‌ها که عبارت از اروپایی و آمریکایی باشند بلوک غرب درست می‌کنند پس دیگران کجا هستند و در پس‌پرده غیب دنیا را تسلیم انگلیسی‌ها کرده که این هم منافی با تعهد ما در سازمان ملل‌متحد است یک روز مصر به تحریک انگلستان خریدار اسلحه از بلوک‌شرق می‌شود یک روز راجع‌به به قبرس بین ترک و یونان ایجاد اختلاف می‌کند با شمر عربده می‌کند با زینب خاک به سر می‌ریزد آقایان به تاریخ انگلستان مراجعه فرمایید سراپا تقلب و تزویر شقاوت و خیانت بوده در آسیا چه کرده در آفریقا چه کرده با دوستان خود در عین‌دوستی چه معامله کرده قبل از استقلال آمریکا با همین آمریکا چه معامله کرده ولی من معتقدم که خدا بالاتر این قدرت‌ها است فواره چون بلند شود سرنگون شود، اینها عکس آن استادی است که در قنسول‌گرهای انگلیس بوده و به دست آلمانی‌ها افتاده است و عکس‌برداری کرده‌اند متن ترجمه یکی از آنها را من می‌خوانم تا طرز معامله انگلیسی‌ها را در ایران ببینید چه بوده حالا آقایان با اینها می‌خواهید قرارداد ببندید متحدالمال وزیرمختار انگلیس در تهران سر والتر تاونلی به قنسول‌های انگلیس در ولایات ایران مورخه 23 مارس 1914، 20 ربیع‌الثانی 1332 حاوی یک ضمیمه ملفوف (شرح ملاقات نقل از روزنامه رعد) متحدالمال نمره 9 تهران 23 مارس 1914 خلاصه اوضاع سیاسی ایران را که در ذیل دیده می‌شود باید به قنسول‌های انگلیس در اصفهان و شیراز و تبریز و مشهد و کرمان و بوشهر فرستاد از آن مطلع شوند و خیلی محرمانه است در صورت امکان یک چنین متحدالمالی فرستاده خواهد شد هر چند تا امروز نمی‌توان یک موعد معینی برای این مسئله قرار داد.

اوضاع سیاسی از این قرار است امروز ایران باعث بعضی مذاکرات مخالف‌آمیزی بین روس و انگلیس شده است. ارتباط این دو مملکت در اینجا به این صمیمیت و یگانگی قدیمی نیست وزیر تازه روس در حرکات خود قدری غریب به نظر می‌آید (رجوع کنید به آن ملاقات در روزنامه ایرانی که سوادی از آن لفاً می‌فرستم) ما از عین‌الدوله و قراسواران و بختیار حمایت می‌کنیم روس‌ها حالا بر ضد عین‌الدوله هستند مذاکره این هم هست که قراسواران را به واسطه برداشتن آنها از شمال ایران کمتر کنند. روس‌ها به دوستی ما نسبت به بختیاری‌ها به نظر حسد و رقابت می‌نگرند ما عین‌الدوله را در سر کار خودش نگه داشتیم جناب آقای اعلا و او از برای ما همه کار خواهد کرد دولت انگلستان فعلاً درخصوص قراسواران در پطرزبورغ و مشغول مذاکرات است و میل دارد که قراسواران در تمام نقاط ایران وسعت بگیرد. روسیه مایل است که بر بریگاد قزاق افزوده شد و در شمال ایران قزاق جای قراسواران رابگیرد بختیاری‌ها محکم در دست ما هستند نامزد شدن آنها به اصفهان و کرمان و مراجعت ایلخان در سر شغل خود به توسط این سفارت انجام یافت فرستادن شوکت (تصور می‌کنم امیر شوکت‌الملک باشد) به سیستان و توقیف حشمه‌الملک به واسطه مساعد بودن عین‌الدوله از پیش رفت مهم‌ترین مقصد نایب‌السلطنه آن است که در ماه ژولیای آینده شاه را به تخت نشانیده و خود از مملکت خارج شود. نایب‌السلطنه از این می‌ترسید که مجلس جدید به تعویق اعلام بودن شاه رأی بدهند و این مسئله باعث استعفای خود او و انتخاب شخص دیگری که آلت‌دست مجلس وقایع تمایلات او باشد گردد بدین ملاحظه نایب‌السلطنه انتخابات را به طول انداخت برای آن‌که افتتاح مجلس حتی‌المکان به موعد تاج‌گذاری نزدیک شود انتخابات تهران حالا تمام شده است عناصر دموکرات بکلی خارج شده‌اند انتخابات ایالات فوری انجام یافت ولی قریب‌به‌یقین است که تبریز وکیل نخواهد فرستاد اوضاع تبریز به واسطه حرکات ناشایست شجاع‌الدوله و استقلالی که به مناسبت حمایت شدن از طرف روس‌ها پیدا کرده است بسی یأس‌آور است.

اشکالات مالی دولت ایران خیلی زیاد است مرنارد خوب کار می‌کند بدست آوردن پول مخارج قراسواران که حالا به سالی 600 هزار لیره رسیده خیلی مشکل شده است نقشه راه‌آهن سرتاسر ایران اسباب اشکالات گردیده مذاکرات در لندن و پطرزبورغ به نظر می‌آید که منتج نتیجه نشود روسیه مایل است که خط راه‌آهن از کرمان به بندر چابهار منتهی نماید در صورتی‌که دولت انگلستان بر ضد این است که منتهی‌الیه خط ‌آهن در مشرق بندرعباس باشد دولت ایران می‌تواند 100هزار لیره از یک شرکت انگلیسی برای امتیاز معادن کرمان به دست بیاورد این یک عباراتی داشته است که گویا قنسول انگلیس در شیراز نتوانسته است از ارقام رمز این متحدالمال حل نماید و همین‌طور باقی گذاشته است قراسواران یک دسته 1200 نفری به بروجرد فرستاده است نظام‌السلطنه به سمت حکومت لرستان و عربستان نامزد شده و بدان‌جا حرکت می‌کند به بختیاری‌ها وعده داده شد که در ماه آوریل یزد را به آنها بدهد نایب را کمکم ظاهراً گویا مقصودش نایب‌حسین کاشی است در کاشان خوف گرفته است چه وی دائماً بیش از پیش محصور می‌شود نایب از دولت ایران استدعای اجازه سفر کربلا نموده است اداره قراسواران به تازگی چند صاحب‌منصب به اصفهان فرستاده است برای آن‌که کارهای آنجا را توسعه بدهند اوضاع فارس کما فی‌السابق تشویق است قنسول انگلیس البته در موقع لزوم نفوذ خود را به کار خواهد برد حکومت حاکم حالیه آنجا برای‌مان نتیجه خوبی ندارد و باید کس دیگر پیدا کرد که بیشتر تابع باشد. (وزیر دادگستری- خیر صارم‌الدوله بوده است) و چون او بر ضد عین‌الدوله است غیبت او از پایتخت عین‌الدوله است غیبت او از پایتخت عین‌الدوله را قوی‌تر خواهد کرد. اتفاقات اخیره کازرون و کشته شدن اسفناک یک صاحب‌منصب سوئدی امید است که نتایج وخیمی نداشته باشد هر چند که اغتشاش هنوز تمام نشده است تصور آن‌که شاه مخلوع دوباره مراجعت کند اسباب تشویق شده است لیکن دولت روس قول حتمی داده است که از طرف روسیه به او کمک نخواهد شد احتمال می‌رود که سالار هم دوباره برگردد یک گزارش بعدی دارد که وثوق‌الدوله استعفا کرده دخالت انگلیس در ایران که صدراعظم دست‌نشانده او بوده هر کاری می‌خواسته می‌کرده این استاد در کنسول‌گری‌های آلمان‌ها پیدا شده است حالا خدا نکند که یک جنگی پیش بیاید و بازان قنسول‌گریها را که به ببینند یک اسنادی به دست بیاید که معلم شود این قرارداد به چه جور دارد می‌گذرد (وزیر دادگستری- کیسه سدان هست).

الحمدالله که امروز مثل قبل از جنگ بحریه انگلستان اول نیست مستعمرات یکی بعد از دیگری از دست انگلستان خارج شده است.

ولی دارد انگلستان از این انقلاب جهان تجدید حیات می‌کند یکی از اعمال انگلستان ایجاد همین اتحادیه است که به صورت دیگر فرمانروایی خود را در ملل شرقی تجدید کند مخارج از کیسه آمریکا آقایی و فرماندهی با انگلیس نابودی و از بین رفتن استقلال و نظامی و غیر از ما شرقی‌ها واقعاً درست تقسیم شده آقایان چه ضرر دارد اتحاد را وسعت دهیم بدون حضور انگلستان ملل ستم‌دیده از زورمندان گرد هم جمع شویم و نیروی صلح باشم مانع کشاکش شرق و غرب شویم.

آقایان سیاست فعلی هندوستان چه ضرر دارد بیش از دو مقابل جمعیت ایران مسلمان در قسمت هندوستان هست آقایان پاکستانی عراقی ترک و سایر ملل اسلامی با یکدیگر متحد شویم در داخله خودمان گذرنامه و گمرک نداشته باشیم فقط مرز خود را با دول کمونیست و اروپا و آمریکا معلوم کرده یک کنگره اسلامی که نماینده (300 یا 400) ملیون نفوس باشد بسازیم زیرا که فکر مسلمین با کمونیست‌ها و دول سرمایه‌دار در دو محور دور می‌زند تمام مسلمین با یکدیگر برادر بوده فرقی بابت نژاد و غیره ندارند متکی به مبادی روحی بوده و قوانین اقتصادی و سیاسی و حقوقی اسلام فرع تربیت روحی بوده و قوانین اقتصادی و سیاسی و حقوقی اسلام فرع تربیت روحی مسلمین است یعنی ماده تابع روح است ولی ملل سرمایه‌دار یا کمونیست فقط متکی به ماده بوده مسائل روحی را آلت اجرای مقاصد خود کرده متکی به مسائل روحی نمی‌باشد.

شعار مسلمین دفاع از حقوق حق خودشان است ابداً فکر هجوم ندارند و مسلمان کسی است که بشر از شر دست و

+++

زبان او در امان باشد (لا یحب اله الجهر بالسوی الا من ظلم) اگر به جای این الحاق صوری به پیمان که معنا تسلیم به اراده انگلستان خود را اداره نمایند و بین بلوک شرق و غرب میانجی بوده مانع جنگ بشوند چه ضرر دارد.

کسی مانع اتحاد ملل عرب نبوده البته دول زورمند مانع تشکیل اتحادیه ملل و ممالک اسلامی نخواهند بود اما ترک‌ها من بین ملت و دولت ترک فرق می‌گذارم ملت مسلمان ترک برادر ما بوده و هستند و خواهند بود و ابداً فرقی بین خودمان و آنها نمی‌گذارم ولی حکومت ترک پس از متلاشی شدن امپراطوری آل‌عثمان و مقام خلافت شعار خود را اسلام قرار نداده حتی شنیدم در روزهای تعطیل هفته را یکشنبه قرار نداده و حتی شنیدم در روزهای تعطیل هفته را یکشنبه قرار داده و حتی اخیراً موضوع دستور گذاردن مظالم فرانسه راجع‌به الجزایر به ضرر مسلمین و نفع فرانسه رأی داده و تظاهر دارد دولت ترک به فرنگی‌مآبی و در چند سال پس از جنگ بین‌المللی اول که حکومت ترک به وجود آمده چندی با کمونیست‌ها همکاری داشته چندی با آلمان چندی با انگلیس خیراً با آمریکا و در عین دوستی با یونان رفتار اخیر که در اسلامبول و ازمیر و غیره اتفاق افتاده مورد توجه است. ما دو قرارداد مودّت با ترک‌ها داریم اول یک قراردادی داشتیم بعد آمدند گفتند اصلاحش کنیم عوضش کردند همان است با مختصر تعدیلی که در 13 دی‌ماه 1311 از مجلس ایران گذشته من سه چهار ماده‌اش را بیشتر نمی‌خوانم ماده اول در صورت وقوع عملیات نظامی از طرف یک یا چند دولت ثالث نیست به یکی از دول معتضمین متعاهدین طرف دیگر متعهد است که بی‌طرفی را نسبت به متعاهد خود محفوظ بدارد.

ماده دوم- هر یک از متعاهدین تقبل می‌نماید که از جمله نسبت به متعاهد دیگر خودداری کرده و در هیچ نوع اتحاد یا اعتلاف سیاسی یا اقتصادی یا مالی که از طرف یک ناحیه دولت ثالث بر ضد طرف یک متعاهد دیگر یا بر ضد امنیت نظامی و بحری آن منعقد شده باشد شرکت نجوید. همچنین هریک از متعاهدین تقبل می‌نماید که در هیچ نوع عملیات خصمانه که از طرف یک یا چند دولت ثالث بر ضد طرف متعاهد دیگر وقوع یابد مشارکت ننماید. حالا ماده سوم را بیشتر آقایان دقت بفرمایند ماده 3 در صورتی‌که یک یا چند دولت ثالث در موقع جنگ یا یکی از متعاهدین معظمین بی‌طرفی متعاهد دیگر را نقض کرده و از خاک آن مملکت قشون و اسلحه و مهارت جنگی عبور دهد و یا سکنه مملکت بی‌طرف را برای مقاصد نظامی خود تشویق و وادار به قیام بکند و یا در خاک مملکت بی‌طرف اکتشافات نظامی به عمل آورد متعاهد بی‌طرف ملزم است که با قوای مسلحه خود از عملیات مذکوره جلوگیری کرده و بی‌طرفی خود را حفظ نماید.

ماده 4- در صورتی ‌که یکی از متعاهدین مورد عملیات خصمانه یک یا چند دولت ثالث واقع شود متعاهد دیگر تمام کوشش خود را برای اصلاح وضعیت مزبوره بعمل خواهد آورد.

هرگاه با وجود تمام مساعی مبذوله باز وقوع جنگ حتمی گردد متعاهدین تقبل می‌کنند که وضعیت را بدقت و با روح محبت و خیرخواهی تحت مطالعه درآورند تا این ‌که راه‌حلی که موافق منافع عالیه آنها باشد پیدا نمایند.

به علاوه با ترک‌ها قراردادهایی متعدد داریم که یکی از آنها قرارداد سعدآباد است و آنچه در این اتحاد پیش‌بینی شده بیشتر و بالاتر در قراردادهایی با ترک‌ها پیش‌بینی شده است اگر باید عمل بشود که قرارداد داریم و اگر تعارف و وزن شعر بوده لازم نیست مجدد شعر بگوییم و در قافیه آن دربمانیم.

موضع پاکستان تصور هنوز چون حکومت موقت است و قانون اساسی ندارد فرمان رئیس‌ حکومت از لندن صادر می‌شود. امیدوارم خداوند موفق دارد این ملت مسلمان را که درآینده یک رکن مهم ممالک اسلامی باشد و به صلح جهان خدمت کند برادران عراقی ما که مشاهد متبرکه‏ قبله دوم ایران است ابداً احتیاج ندارد که ماها با هم متحد شویم زیرا که اگر موانع گمرکی و گذرنامه و غیره بین ما نباشد هیچ ‌کدام از افراد ایرانی و عراقی احساس این ‌که در مملکت دیگری است ندارد و اگر عراقی وارد ایران شود یا ایرانی وارد عراق شود مثل انسان از بیرونی دارد اندرونی یا اندرونی وارد بیرونی شده باشد احساس روح فایده ندارد و انگلستان موجب گذاردن این حد و سدها شده که ماها نسبت به یکدیگر غیر باشیم و اگر فکر ملل اسلامی بدون دخالت اروپایی و کمونیست تقویت شود و از گذاردن حد و سد مصنوعی جلوگیری شود و در سایه کنگره اسلامی امور و سیاست ارضی ملل اسلامی حل و عقد شود به مراتب بهتر و مفیدتر از این اتحادی است که یقین دارم چون انگلستان وارد است پایان به‌خیر ندارد و نتیجه غیر از ضرر برای ایران نخواهد داشت ما با ترک‌ها علاوه بر ایران دو قرارداد، قراردادهای زیادی داریم که لازم هم هست و باید داشته باشیم که روز به روز باید روابط ما توسعه پیدا بکند ما راه ترانزیت‌مان باید توسعه پیدا بکند ارتباط تجاریمان باید زیادتر بشود اینها که مسائلی است که باید به آنها توجه بشود این قرارداد مقرارت آن خوب است ولی این ترکیبی که درست شده است به ضرر ماست چرا؟ برای این ‌که اگر انگلیس نبود ما چند تا بودیم یواش‌یواش سایر ملل اسلامی هم ممکن بود به ما کمک بکنند من موقعی‌که در ییلاق بودم شنیدم که اعلیحضرت پادشاه سعودی آمده است اینجا برای کارهای اسلامی صحبت کرده است خیلی خوش‌وقتم چرا؟ برای این ‌که ملت عربستان سعودی ملتی است که مقید به اصول به صدر اسلام است و باب اجتهاد را مسدود کرده است و به همان احکام خشک اسلامی مقید است چون او می‌آید با یک ملتی که به عقیده آنها رافضی است می‌گوید که دست اتحاد به هم می‌دهیم معلوم می‌شود که همه ملل اسلامی حاضرند که این دست اتحاد را بدهند اگر چنین اتحادیه‌ای به وجود بیاید یک جمعیت دویست سی‌صد چهارصد میلیونی در دنیا وسط این دو گروه اتمی که شرق و غرب است واقع می‌شود که ضامن صلح جهان است و صلح و امنیت دنیا را این جمعیت تأمین می‌کند زیرا که به مسلمین سوءظنی نه کومونیست‌ها دارند نه سرمایه‌دارها زیرا که اینها یک دسته مهاجمی نیستند قوانین و اصول مقررات اسلامی به ما تعلیم داده که باید مسلمین همه با هم برادر باشیم مسلمین همه باید باهم کمک باشند و دفاع بکنند در مقابل تعدی و تخطی دیگران دستور هجوم ما مسلمانان امروز نداریم در صدر اسلام اگر بوده امروز این دستور برای ما نیست حق دفاع از حقوق لازمه هر فردی است باید داشته باشیم ولی حق هجوم نداریم و اگر یک ملت سی‌صد چهارصد میلیونی با این شعار که برای هجوم هیچ‌وقت خودش را مهیا نکند برای دفاع خودش را مهیا کند می‌تواند صلح دنیا را تأمین کند جمعیت مسلمان از وسط چین تا وسط آفریقا به هم متصل کند جای فاصله برای اینها نیست حالا اگر گاهی یک کثافت‌هایی پیدا شده در این وسط‌ها چهار تا یهودی سرگردان هستند که اروپایی‌ها از اینها حمایت کنند وقتی که یک جمعیت چهارصد میلیونی گرد هم جمع شدند اینها هم حل می‌شود هزار و سی‌صد سال بود که ما با عموزاده‌های خودمان زندگی می‌کردیم اختلافی هم نداشتیم این بازی را اروپایی‌ها درست کردند در جنگ بین‌المللی اول انگلیسی‌ها درست کردند و چیزی که در دنیا امروز متروک شده که یک فامیل و نژادی که هزار سال پیش در فلان مکان فرضاً حکومت داشته حکومت پوشالی برای آن درست کند و کسانی‌که الان آنجا زندگی می‌کنند بیرون بریزند و کنار بگذارند مسلمین باید برادروار با هم زندگی بکنند آن وقت آمده‌اند یک حرف کهنه‌ای را که قبایل بنی‌اسراییل یک روزی در این چهار دیواری زندگی می‌کردند و در آنجا در چند هزار سال پیش حکومت کرده‌اند حالا بیایند مالک متصرف فعلی را بگذارند کنار و به اشخاصی که یک روزگاری در آنجا چه جور حکومت می‌کردند معلوم نیست بیایند و حکومت بدهند این حرف غلط و تئوری ناصحیحی است که انگلستان برای اذیّت و آزار مسلمین تخمش را از اول کاشته است اگر ما مسلمین با هم متّفق و متحد باشیم هیچ‌یک از طرفین وحشتی ندارند که این ملل اسلامی به آنها هجوم بکنند اینجا یک پناهگاهی می‌شود پناهگاه خیلی صحیحی که در این منطقه کشمکش نشود تخطی به حدود و ثغور اینها می‌کنند ما خودمان ضعیف هستیم اما وقتی دویست یا سی‌صد میلیون شدیم ضعیف نیستیم ما باید کسب قوه قدرت کنیم بی‌طرفی باعث کتک خوردن است ایران ضعیف است که همیشه کتک می‌خورد ایران باید قوی باشد ایران باید قوی باشد (صادق بوشهری- با چماق که نمی‌شود جلوی تانک رفت) بنده هم این‌جور عرض نمی‌کنم مسلمین هم این‌قدر بیچاره نیستند که مثل دوره آدم ابواالبشر با چماق جنگ بکنند این‌جور نیست مسلمین اگر با هم متحد شوند از تضاد سیاست بین‌المللی استفاده کنند می‌توانند به قدری قوی بشوند که هر دو طرف را به جای خود بنشانند که از حدود خودشان تخطی نکنند اشتباه نفرمایید این‌جور نیست این یک کتاب کوچولو است (کتابی را نشان دادند) و کتاب‌های دیگری هم هست که نشان می‌دهد همیشه در سایه سیاست تضاد دو دولت روس و انگلیس بوده است که آنچه را که انگلیس‌ها کاملا بلعیده‌اند روس‌ها از دهان‌شان بیرون کشیده‌اند و روس‌ها وقتی‏ که خواسته‌اند ببلعند انگلیسی‌ها از دهان‌شان بیرون کشیده‌اند (دکتر بینا- پس ملت ایران چه بوده است چرا برای این ملت ایران ارزشی قائل نیستید ملت ایران است که ایران را نگه داشته است توهین نفرمایید پدران ما این مملکت را نگاه داشته‌اند پس ملت ایران چیست؟) ایران یک روزی مشعل‌دار تمدن دنیا بوده است (دکتر بینا- حالا هم هست) به واسطه فساد اخلاقی که پیدا کرده این مملکت نرفته‌اند دنبال این ‌که خودشان را ترقی بدهند از وقتی که سیاست انگلیس وارد این مملکت شد شروع کردن به ضعیف کردن ایران (دکتر بینا- ما خودمان خودمان را اداره می‌کنیم استدعا می‌کنیم تصیح بفرمایید) اجازه بدهید هنوز شاید در تمام قسمت‌های مجاور که روس‌ها تصرف کرده‌اند زبان

+++

فارسی که زمان امپراطوری ایران بوده است تا وسط قفقاز تا وسط ترکمنستان، تاجیکستان هست بروید تا هندوستان وسط هندوستان زبان فارسی معمول است با این ‌که انگلیسی‌ها تمام حواس‌شان برای از بین بردن این موضوع بود هنوز موفق نشده‌اند (دکتر بینا- ما هم همیشه آنها را تحت تأثیر قرار داده‌ایم) (اردلان- بگذارید صحبت کنند) من یادم می‌آید در چندی پیش سفیر محترم هندوستان را ملاقات کردم راجع‌به این طب قدیم خودمان صحبت می‌کردیم ما دواها و ادویه قدیمی داشتیم خیلی مفیدتر و مؤثرتر بود فرنگی‌مآبی یواش‌یواش ما را از آنها دور کرد پرسیدم شما در هندوستان مدرسه و کلاس برای این قسمت دارید یا ندارید او داستانی گفت برای این ‌که شما روشن بشوید عرض می‌کنم گفت که در دانشگاه علیگر یک شعبه طب یونانی داریم که همین طب قدیمی است و طبیب‌هایی که در آنجا تحصیل می‌کنند اعم از مسلمان و هندو فرقی نمی‌کند فرم نسخه‌شان همان فرم نسخه‌های قدیمی ایران است بالایش نوشته است هوالشافی زیرش هم گل‌گاوزبان با نبات‌ساییده میل بفرمایید (دکتر بینا- این ‌که اسباب افتخار ماست) در وسط هندوستان این نفوذ قدیمی معنوی ما بوده و هست و مع‌التأسف این انگلیسی‌ها دشمن بزرگ ما بودند که این مملکت را قطعه‌قطعه کردند و همه‌چیز این مملکت را به دست مصادر امور بی‌حیثیت که سرکارها گذاشته‌اند زیر پا له کردند ما باید آن مجد و عظمت قدیم خودمان را در سایه اتحاد ملل اسلامی برگردانیم ما باید از دشمن‌های خودمان دوری بجوییم دشمن بزرگ ما انگلستان است به چه مناسبت با او قرار داد می‌بندید؟ یک ماده از این قرارداد را من اینجا می‌خوانم آن وقت رویش مطالعه بفرمایید ما چه‌کار داریم می‌کنیم.

ماده 6- همین ‌که حداقل چهار دولت به وضعیت این پیمان درآمدند شورایی مرکب از وزرای دول تشکیل خواهد شد که در حدود مقاصد این پیمان کار کند شوری آیین‌نامه کار خود را تنظیم خواهد کرد.

من برای عظمت و مجد ملت ایران است که مخالفم با این کار چرا؟ برای این کمیسیون پنج نفری را حکومت داده است 5 وزیر می‌روند می‌نشینند یکی از طرف ایران، یکی از طرف ترک، یکی پاکستان، یکی عراق و یکی هم از جانب انگلستان با اوضاع احوال امروزه دنیا با مقرراتی که در منشور سازمان ملل‌متحد است که حق وتو برای پنج دولت در دنیا هست دیگران حق وتو در کارهای‌شان ندارند سایرین باید نسبت به تصمیم انگلستان تسلیم محض باشند آن وزیر انگلیس هر تصمیمی بگیرد فرمانده او خواهد بود من با این مخالفم من می‌گویم نباید فرمانده انگلیس باشد ما تمام ممالک اسلامی که حالا چهار تا هستیم تمام قوای‌مان را روی هم بریزیم و فرماندهی را بدهیم با انگلیس گفتم پول و خرج این دستگاه را آمریکا کشتار خسارت و زیان اقتصادی را و همه چیز را ما ملل مشرق می‌دهیم فرماندهی را برای جناب انگلیس می‌گذاریم آقای انگلیس رفت و مرد چرا چرا ما دو مرتبه داریم زنده‌اش می‌کنیم؟ (دکتر عدل- اشتباه می‌کنید) به عقیده من این رویه‌ای که اتخاذ شده است مناسب شئون یک ملت با عظمت ایران که از قدیم فرمانفرمایی دنیای معمور را داشته است نیست که این‌جور که خودش را زبون و ذلیل معرفی کند من موافق نیستم من معتقد هستم که باید ما در پی جمع‌آوری ملل اسلامی باشیم که اینها با یکدیگر اتحاد بکنند و پس از این ‌که یک هسته بزرگی شدند ملل اسلامی صدمیلیون دویست میلیون سی‌صد میلیون با یکدیگر اتحاد کردند آن‌وقت باید وارد صحبت شد با دول کمونیست و سرمایه‌دار در حدود این روابط ما با دارودسته ما و مساعدت‌های ما با یکدیگر باید روشن شود والا با همین‌جور که ما را قطعه‌قطعه کردند تسلیم بلاشرط در مقابل اراده آنها هستیم و این رویه را ما نمی‌توانیم تحمل کنیم و آن را مطابق مصلحت ایران نمی‌دانم چون من حقیقتاً خسته شده‌ام حرف زیادی دارم نمی‌توانم بایستم و حرف بزنم و تشخیص هم دادم که یک مسئله حکیم فرموده‌ای آمده است و اینجا و این مسئله حکیم فرموده مال آقایان دولت نیست این آقایان فکرشان برای این ‌که وارد اینجا بحث بشوند مهیّا و حاضر نیست والا شبیخون نمی‌زدند به دوتا تریاکی و یک نقشه‌کش اساسی برای کار مملکت درست می‌کردند این آقایان از یک مقامی که خدا کند خارجی نباشد یک الهامی بهشان می‌شود و می‌آیند اینجا آن الهام را به عنوان مصالح ملت و مملکت می‌خواهند به مردم تزریق کنند جلو تو هم من گفتم ملت‌هایی که حکومت دموکراسی دارند و آن حکومت مبعوث از طرف اکثریت ملت است اول دولتش سعی می‌کند که ببیند آمال و آرزوی ملت چیست وسایل اجرایش فراهم کند دولت‌ها برای این ‌که تحمیل به یک ملتی هستند منظور اکثریت ملت هستند در سایه حبس کردن مردم در سایه شلاق زدن مردم در سایه تیرباران کردن مردم به حکومت خودشان ادامه می‌دهند اینها می‌خواهند در تاریکی زیر دود توپ مقاصد نامشروع‌شان را بگذرانند و تحمیل کنند انگلستان سال‌ها در هندوستان این رویه را داشته این سرمشقی است برای دولت‌هایی که تحمیل به ملل دنیا دنیا هستند ولی این جریانی را که امروز دولت ما پیش گرفته جریان و رویه‌ای است که دولت تحمیل به مردم پیش گرفته است نه دولت مبعوث از اکثریت این مردم و امنیت برای کسی‌که اظهارعقیده بکند موجود است خواهند گفت که تو پس چرا این حرف‌ها را می‌زنی من برای این ‌که یک دستوری از اجدادم به من رسیده که باید حرف حق را گفت تا هر چه می‌خواهد بشود من می‌خواهم وزیر بشوم نه می‌خواهم وکیل بشوم نه بنیه آن را دارم که خواسته باشم در کارهای اقتصادی اجتماعی شرکت بکنم من باید بروم به گوشه‌ای استراحت کنم حالا در مجلس باشد یا در جای دیگر فرق نمی‌کند من این ده پازده سال قبل از وقایع شهریور آسایشی که داشتم چند وقتی بود که در مریض‌خانه نظمیه خوابیده بودم آنجا راحت بودم حالا منتهایش این است که می‌روم آنجا یا این ‌که با یک گلوله‌ای به حیات من خاتمه می‌دهند بهترین زندگانی این است که آدم این‌ طور بمیرد والا آدم خرخر کند و بمیرد چه فایده‌ای دارد آدم در راه هدفش که آنهم هدف ملی و عمومی باشد بمیرد این سعادت است ولی من این سعادت را برای خودم خیال نمی‌کنم پیش بیاید اینها نالایق‌تر از این هستند که این سعادت را برای من‏ پیش بیاورند این است که من ترس از این حرف‌ها ندارم و این مطالب را می‌گویم و علاقه‌ای هم به ماندن اینجا ندارم جلسه پیش خیال داشتم بیایم اینجا و بگویم که آقایان شما که همه چیز را قلابی درست می‌کنید بنده خداحافظی می‌کنم و می‌روم ولی بعد دیدم که در گفتن ممکن است اثری باشد که در نگفتن باشد این بود که امروز آمدم و با کمال خستگی و کسالتی که داشتم با نهایت اختصار مطالبی را فهرست مانند به عرض آقایان رساندم و حالا هم اجازه مرخصی می‌گیرم و مرخص می‌شوم.

رئیس- آقای وزیر دادگستری

وزیر دادگستری (دکتر امینی)- بنده در آخرین جلسه‌ای که بودجه کشور مطرح بود خاطر آقایان نمایندگان محترم مستحضر است که بین جناب آقای حائری‌زاده و بنده یک قدری مشاجره لفظی شد و بعد ازاین ‌که خارج شدیم آقایان مذاکره فرمودند یعنی امر فرمودند که بنده در این گونه صحبت‌ها وارد نشوم و تصور می‌کنم که نصیحت و تذکر آقایان در من مؤثر واقع شده باشد ولی مع‌التأسف در ایشان تاثیر نکرد و ایشان برداشت مطالب‌شان را از بنده کردند آن قسمت را بعد جواب می‌دهم ولی خواستم عرض کنم که آقای حائری‌زاده که خودشان را مظهر آزادی و دموکراسی می‌دانند چندین جلسه متوالی در مجلس صحبت کردند که دولت اکثریت نیست و تحمیل بر اکثریت است چرا؟ برای این ‌که ایشان خودشان را در اقلیت فرض کرده‌اند خواستم بدانم در کجای دنیا هست که اقلیت دولت را معین می‌کند تا وقتی به او اعتماد دارد از او پشتیبانی می‌کند وقتی هم سلب‌اعتماد کرد رأی عدم‌اعتماد می‌دهد دولت می‌رود بنده نمی‌خواهم که تحریک کرده باشم ولی خیال می‌کنم که این یک توهینی است به اکثریت این دولت را کی با اکثریت تحمیل کرده است؟ جز این ‌که اعلیحضرت همایون شاهنشاهی تعین کرده‌اند و آقایان هم رأی اعتماد داده‌اند بنابراین دفاع از این مطلب به عهده بنده نیست به عهده خود آقایان است (موسوی- این عقیده شخصی ایشان بود) که بگویند دولتی را با اکثریت نمی‌توان تحمیل کرد بعد هم ایشان می‌فرمایند امنیت نیست ایشان نمی‌تواند اظهارنظر بکند چندین جلسه متوالی است که ایشان تشریف آوردند دولت قلدر و پفیوز و آنچه دل‌شان خواسته است گفته‌اند بنده سئوال می‌کنم آزادی پیش از این می‌شود؟ در هیچ کجای دنیا سابقه دارد یک وکیل بیاید نسبت به کشورهای که دولت ایران با آنها قرار دارد مودّت و دوستی دارد این‌همه ناسزا بگوید این از نزاکت هم خارج است که ایشان ترکیه و انگلستان به تمام اینها بیایند و فحش بدهند خیال می‌کنم که نه فقط آزادی هست بلکه اغراق در آزادی هم شده است چند روز پیش در کمیسیون دادگستری که جناب آقای حائری‌زاده هم تشریف داشتند وقتی که من آمده‌ام اول احوال‌شان را پرسیدم گفتند که من شب‌ها اینجا می‌خوابم گفتم چرا گفتند برای این ‌که من امنیت ندارم گفتم مگر مخالف تنها جنابعالی هستید فقط امنیت از جنابعالی سلب شده است آقای حائری‌زاده بنده بشما قول قطعی می‌دهم بروید در خانه‌تان بخوابید و اگر کسی مزاحم شما شد بفرمایید که مزاحم شده است این مکتب کهنه‌ای که بیایند و متحصن بشوند و بخواهند خودشان را خوب جلوه بدهند بنده خیال می‌کنم که این متد خیلی کهنه شده است به هر حال ایشان فرمودند که قدری قلدری و زور است و پشت دروازه مال مردم می‌برند.

رئیس- آقای وزیر دادگستری وارد این قسمت‌ها نشوید.

وزیر دادگستری- بنده هم می‌خواهم جواب بدهم عرض می‌کنم که پشت همین دروازه شهر ورثه فرمانفرما ملک داشتند و آقای حائری‌زاده همسایه ملک این آقایان است شما ببینید که آقای حائری‌زاده به سر اینها چه می‌آوردند فقط به صرف این ‌که ایشان نماینده مجلس شورای ملی هستند (کاشانی- وارد موضوعات شخصی نشوید) به هر حال اگر هم هست دولت در این قسمت‌ها مزاحم است.

عمیدی‌نوری این بیان صحیح نبود که فقط برای این ‌که ایشان نماینده مجلس هستند این‌ طور می‌کنند این را پس بگیرند.

وزیر دادگستری- به هر حال در جلسات اخیر مجلس و الان ایشان اصرار فرمودند که تمام بدبختی ما از انگلستان است و هر کسی که در این مملکت با این انگلستان است و هر کسی که در این مملکت با انگلستان مخالفت کرده از بین رفته و نابود شده بنده می‌خواهم این

+++

سئوال را از ایشان بکنم که ایشان از سی سال قبل تا حال در تمام امور با انگلیسی‌ها مخالفت کرده‌اند چه‌طور شده است که همیشه مصدر کار بوده‌اند خوبست که این مجهول را خودشان برای ما حل کنند که وقتی بنده در موقع نفت عرض کردم یک عده‌ای هستند که نعل وارونه می‌زنند این مطلب را بدل گرفته الان در حضور آقایان گفتند که احمدشاه چون با قرارداد امتیاز نفت مخالف بود از بین رفت راست هم می‌گویند مرحوم مدرس از بین رفت. ایشان که وصی مرحوم مدرس بودند چه‌طور شد ماندند و بعد هم همیشه مصدر کار بودند یا عضو دیوان عضو کشور بوده‌اند یا نماینده مجلس هستند الان الحمدلله نماینده مجلس هستند و شاید در زندگی بهتر از خیلی‌ها هم باشند (حمید بختیار- تا آخر هم نماینده مجلس خواهند بود)

رئیس- در موضوع صحبت بفرمایید.

وزیر دادگستری- چون جناب آقای حائری‌زاده ایرادی به شخص بنده کردند با اجازه آقای رئیس بنده مجبورم جواب بدهم نوه مظفرالدین شاه خواهرزاده محمدعلی‌میرزا به جای خودش محفوظ اما داماد مرحوم وثوق‌الدوله دیگر چیست؟ بنده می‌خواهم سئوال کنم که اگر غرض نباشد این چه عیبی دارد بنده وقتی داماد مرحوم وثوق‌الدوله شدم که ایشان از صحنه سیاست خارج شده بودند و سن‌شان هم اقتضا نمی‌کرد بنده هم سنّم اقتضا نمی‌کرد که در مکتب ایشان درس سیاست بخوانم این هم برای بنده جرم است که شانس بنده این است که داماد وثوق‌الدوله باشم و شانس آقای حائری‌زاده این است که نمی‌دانم که داماد که هستند (خنده نمایندگان) ایشان فرمودند که مردم دو طبقه هستند یکی اشخاص خوشبخت و یکی اشخاص بدبخت خوش‌شانسی بنده این است که از قرارداد نفت دفاع کرده‌ام و امروز از این لاحیه دفاع می‌کنم بدبختی ایشان این بوده است که هر روز در زندان بوده‌اند یا کسالت داشته‌اند یا علیل بوده‌اند و هر روز هم می‌فرمایند که باید استراحت کنم.

رئیس- آقا در اصل موضوع هم باید صحبت بفرمایید و جواب ایشان را بدهید.

وزیر دادگستری- عرض کنم که بنده خیال خوشبخت‌ترین اشخاص خود آقالی حائری‌زاده است برای این ‌که ایشان همیشه سعی کرده‌اند استفاده از دولت بکنند و ملی هم باشند چون هم فرض در این مملکت این است که مردم همیشه با دولت‌ها مخالفند بنابراین آدم با دولت‌ها مخالفت کرد جانب مردم را نگاه داشته است ایشان این بازی را یک عمری است که می‌کنند که هم با دولت‌ها مربوطند و هم جانب مردم را نگاه می‌دارند پس بنابراین ایشان خوشبخت هستند بنده آقای حائری‌زاده روی‌هم‌رفته تزشان این است که صلاح ما نیست که در یک پیمانی وارد بشویم که در یک پیمانی وارد بشویم که در این پیمان دولت انگلستان هم هست البته اگر مصور استدلال همان‌طور که ایشان استدلال کردند یعنی ایشان چه در قرارداد نفت چه در اینجا تمام بدبختی‌های این مملکت و دنیا و انگلستان می‌داند و ضمناً استدلال می‌کنند که سه دولت بزگ بیشتر نیست دولت شوروی دولت آمریکا سومی را هم نفرمودند که ما بفهمیم کدام دولت است اگر احیاناً اینها با هم ساختند حساب انگلستان پاک است یا اگر خدای‌ناکرده جنگی شد و در این جنگ یکی از اینها از بین رفت انگلستان هم از بین می‌رود بنابراین اگر انگلستان به عزم ایشان هیچ نیست چرا این‌قدر وحشت و نگرانی دارند چون ایشان الان می‌فرمایند که انگلستان هیچ نیست و طفیلی آمریکا است خوب بنا به قول ایشان از یک چنین ملت زبون و ذلیل چه نگرانی هست که انگلستان هم به این پاکت ملحق شود فرمودند که یک شورایی از وزرا تشکیل می‌شود که وزیر خارجه انگلیس هم درش هست من چنین شورایی را قبول ندارم. بنده به ایشان می‌خواهم عرض کنم که اگر در گذشته کلاه سرمان رفته و زیان و ضرر دیدیم بی‌لیاقتی خود ما بوده است کار دیگران و اگر بی‌لیاقت توسری‌خور بمانیم همیشه همین خواهد بود من به ایشان قول می‌دهم که اگر ما ضعیف بمانیم انگلستان سهل است عراق و افغانستان و هر کس را حساب کنیم همین بلا را سر ما می‌آورد این قانون رفتار قوی با ضعیف است پس سعی کنیم که شخصیت و حیثیت خودمان را از نظر اقتصادی از نظر مالی و اخلاقی بالا ببریم تا بتوانیم در دنیا حق خودمان را به دست بیاوریم اگر ایشان طرف‌دار سازمان ملل‌متحد هستند الان تمام ما عضو سازمان ملل‌متحدیم اگر واقعاً ما محلی از اعراب نداریم و بهیچ‌وجه من‌الوجوه نمی‌توانیم از حدود خودمان دفاع بکنیم پس چرا رفتیم عضو سازمان شدیم؟ پس باید یک ملتی بمانیم با همین بدبختی و بی‌مایگی و وارد جریانات بین‌المللی نشویم فرمودند که ما حاضر نیستیم که پول از آمریکا باشد و خسارت و زیان از ما و فرماندهی از انگلستان کجا همچون چیزی پیش‌بینی شده است؟ باید رفت دید از نظر مالی و فرماندهی کجا باشد چه باشد کی باشد این در تخصص نظامی‌هاست حالا بنده نمی‌دانم آدم باید تخصص در یک فن معین باشد یا هم متخصص سیاست خارجی باشد و هم متخصص نظامی باشد این به نظر بنده بسیار مشکل است بعد هم فرمودند که ما با ملل اسلامی متحد بشویم کسی که منکر این مطلب نیست و بنده خیال می‌کنم که همه موافقند و شاید این پیمان همکاری متقابل وقتی معنای واقعی پیدا خواهد کرد و قدرت واقعی پیدا می‌کند که تمام کشورهای مسلمان خاورمیانه در آن شرکت کنند و دولت ایران نه فقط آنرا رد نمی‌کند بلکه کوشش کند که تمام اختلافات کشورهای خاورمیانه را رفع کند و همه را وارد این پیمان بکند امیدوارم که ایشان قبول زحمت بکنند یک مسافرتی تشریف ببرند و این امور را حل کنند و هیچ‌کس هم مضایقه ندارد و من حتی در کمیسیون خارجه عرض کردم که شما این بیرق را بلند کنید دنبال شما می‌آییم اما باید این قدرت یک معنا و مفهوم واقعی پیدا کند ایشان فرمودند که ایران نباید مهره شطرنج بشود برای این ‌که همین‌قدر که مصر رفته از شوروی اسلحه خریده فوراً به ایران دستور دادند برو با ترکیه وصل شو آقا این درست نیست به هیچ‌وجه من‌الوجوه صحیح نیست و بنده باآقایان اطمینان می‌دهم که به هیچ‌وجه من‌الوجوه ایران در اثر فشار وارد پاکت این مذاکرات مدت‌هاست دوام دارد و مطالعه شده منتهی موقع عملش بسته به نظر دولت بود که تشخیص داد در این موقع عمل بکند بنابراین به هیچ‌وجه من‌الوجوه این عمل عکس‌العمل عملیات مصر نیست هر مملکتی‏ باید موقعیتش را تشخیص بدهد و موقع‌شناس باشد و یکی از شرایط سیاست‌مداری موقع‌شناسی است حالا چون ایشان خودشان را سیاست‌مدار می‌دانند ممکن است در خارج برای ایشان توضیح بدهم که بهتر از این موقع برای ما موقعی نبود بنابراین نه عجله است نه سیاست است نه مهره شطرنج است که این کار را بکنیم و آن کار نکنیم بنده حقیقه عرض کنم من حیث جسارت نیست بنده انتظار ندارم آقای حائری‌زاده بعد از 50-60 سال که با این فکر زندگی کرده‌اند شاید در گذشته هم ایجاب می‌کرده که طرز فکر این باشد تغییری در فکرشان داده شود ولی این برای جوان‌های مملکت سم است این برای کسانی‌که خیال می‌کنند آقای حائری‌زاده و امثال ایشان مردان سیاسی و مردهای مجربی هستند چون سابقه ایشان را هم تشخیص داده‌اند که سابقه خوبی است ممکن است بعضی‌ها گمراه بشوند این است که به نظر بنده از نظر تأثیری که در دیگران دارد این حرف‌ها نباید زده شود والا بنده انتظار ندارم که ایشان پس از یک عمر تغییر عقیده بدهند والا اگر در سابق انگلستان این طور بوده باشد بنده یادم نمی‌رود چند سال پیش در کمیسیون سازمان ملل به واسطه اختلاف کره مذاکراتی بود سر منگال رائو که نماینده هندوستان بود و حالا مرده است ایشان به مناسبتی اظهار می‌کرد که انگلستان به ما خیلی صدمه‌زده ولی از روزی که استقلال خودمان را به دست آوردیم با نهایت صداقت و صمیمیت با هم زندگی می‌کنیم اگر آنها از دست انگلستان می‌نالند عللی دارد ولی ما که همیشه مستقل بوده‌ایم و به عقیده ایشان رجالی بوده‌اند که ما را به این روز انداخته‌اند ایشان خودشان را مصون از این اعتراض می‌کنند این‌ طور نیست ایشان چندین دوره در مجلس بوده‌اند در ادوار مختلف سیاست‌های مختلف شرکت داشته‌اند بنابراین ایشان نمی‌توانند بگویند که من این‌کاره نبوده‌ام گاهی مخالف گاهی موافق بنابراین اگر هر کاری شده است و هر بی‌لیاقتی در رجال ایران بوده خود ایشان یکی از آنها بوده‌اند بنده نظرم این است که وقتی دست دوستی به اشخاصی می‌دهیم چرا تردید بکنیم اولاً این ترکیه آن ترکیه نیست و باید سعی کنیم که وقتی دوستی و رفاقت می‌کنیم همان‌طور که ایشان گفتند مسلمان باید صادق و راستگو باشد ما باید راستگو باشیم و سعی کنیم که این فکر را در دیگران هم به وجود آوریم ما از سوءظن و تردید و هی از گذشته صحبت کردن به نظر بنده نتیجه نمی‌گیرم و در همین وضعیت خواهیم بود بنابراین الحاق به این پاکت به نظر بنده جز نظر دفاعی هیچ‌ نظر نبوده و تحت فشار نبوده و با نهایت آزادی دولت این عمل را کرده و اگر ایشان معتقد به تفکیک قوا هستند در حکومت پارلمانی دولت تصمیم می‌گیرد و مجلس را ارائه می‌کند و تقدیم می‌کند مجلس با تصویب می‌کند بنابراین صورت قانونی پیدا می‌کند یا رد می‌کند. البته مشورت کردن بسیار خوب است دولت هم مشورت کرده است اما اگر دولت بخواهد مجلس را قبل از هر امری در اخذ تصمیم دخالت بدهد به عقیده من به صلاح و صرفه نیست ایشان حالا نمی‌دانم یا خودشان مشورت کردند یا نکردند ولی به هر حال این دلیل نیست که با دیگران مشورت نشده باشد اگر فرضاً با همه مشورت می‌کردند بنده خیال نمی‌کنم که می‌شد اتفاق‌نظر به وجود آورد ولی خوشبختانه با تمام فرمایشاتی که می‌فرمایند الان تقریباً اتفاق‌نظر در این موضوع در مجلس و مردم ایران هست علی‌ایحال این قراردادهای ایران با کشورهای مسلمان و خاورمیانه که ایشان می‌خواهند تا چین توسعه بدهند البته آن هم نظری است؟ چطور می‌شود؟ پس کاتولیک‌ها و سایر مذاهب هم باید بروند آنچه هم مذهب در تمام ممالک هستند بروند روی مذهب خودشان هر چند بین آنها اقیانوس‌ها و جبال فاصله باشد اینها را جمع می‌کردند

+++

 البته ما یک وجه مشترکی با تمام مسلمان‌ها داریم و ما اگر بخواهیم یک واحد دفاعی در ست بکنیم با مسلمان‌های چین که نمی‌توانیم برویم اتحاد بکنیم البته نسبت به آنها سمپاتی داریم مسلمان برای مراکشی و الجزیره‌ای سمپاتی دارد ولی چه جور با مراکشی و الجزیره‌ای و غیره بتوانیم ارتباط برقرار کنیم ایشان فرمودند که انگلستان چه‌طور وارد این قرارداد شده است برای این ‌که منطقه‌ای است مطابق ماده 51 منشور ملل‌متحد که موضوع دفاع هست برای دفاع ممکن است یک ممالکی باشد که اگر منفعت مسلمی ندارند بالاخره مستقیم یا غیرمستقیم به وضع آن منطقه علاقه‌مند هستند بنده‏ بیش از این نمی‌خواهم عرض کنم در هر حال دیگران جواب خواهند داد که اگر قرار شد بین دو بلوک یکی را انتخاب بکنیم فقط بلوک غرب را انتخاب می‌کنیم چون ما مسلمان هستیم و سمپاتی برای عقیده آن طرف نداریم حالا اگر بخواهیم با هم متحد شویم باید اقویا را هم جزو خودمان بکنیم برای این ‌که قوت خودمان را زیادتر بکنیم پنج شش تا ضعیف با هم جمع بشوند یک قدری از ضعف‌شان کم می‌شود ولی قدرت‌شان کافی نیست منتهی همان‌طوری که فرمودند در ازدواج و شرکت‌ها مطالعه باید کردکه نبایستی زن قوی‌تر از مرد باشد یا در شرکت‌ها واقعاً این شرکت سهامی هست و هیئت‌مدیره سالمی دارد و آنها مورد اعتماد هستند بنده خیال نمی‌کنم آن کسی که چهار تا سهم دارد بگوید من وارد نمی‌شوم مگر همه چهار تا سهم داشته باشند منتهی این چهار تا سهمی ممکن است آدمی دقیق و با مطالعه باشد و نگذارد کلاه بر سرش برود تمام مطلب دور این دور می‌زند که ما نسبت بر جان خودمان عقیده نداریم و دایم این خوی زبونی را تزریق می‌کنیم و به عقیده بنده این بزرگ‌ترین خیانتی است که مرتکب می‌شویم به نسل حال و به نسل آتیه آقایان یک مقدار شجاعت و مردانگی و قدرت را باید در اینها ایجاد کرد تا بتوانند از خودشان دفاع کنند آقای حائری‌زاده که جان‌شان را کف دست‌شان گرفته‌اند چرا باید به حیات‌شان خاتمه داد؟ به عقیده بنده نه تنها این‌کار نخواهد شد بلکه باید از ایشان تشویق و تقدیر هم کرد که شجاعانه آمدند و فرمایشاتی فرمودند اما مردم باید با بیان مطلب موافق باشند و ایشان در فرمایشتان فرمودند که این پاکت همه چیزش خوب است البته اگر انگلستان را بیرون بکنیم فقط مطلب در این است که اگر ما قائل شدیم که انگلستان هم مثل خیلی از کشورهای دیگر دوست ماست و این مطلبی که اینجا صحبت می‌شود دلیل این نیست که ما شوروی را دشمن خودمان می‌دانیم خیر دلیل این نیست و دولت ایران مسلماً این حسن‌جوار را حفظ می‌کند و حفظ هم کرده و علاقه‌مند به دوستی با شوروی هم هست و این مانع از این نیست که اگر دولت بخواهد اقدامی بکند برای تقویت و تأمین قوای دفاعی خودش هی به او ایراد بکنند و به رخش بکشند بنده خواستم یک چیزی هم نوشته بودم آن را هم بخوانم (پیراسته- از قول خودتان می‌فرمایید یا از قول آقای نخست‌وزیر) از قول دولت می‌گویم که خودم عضوش هستم آقایان ما به پیمان همکاری متقابل پیوسته‌ایم تا در روز خطر تنها نباشیم و ضعف نیروی خود را با کمک ملل دوست متقابلاً جبران کنیم.

پیوستن به این پیمان دوره نکبت‌بار تسلیم در مقابل زور و قلدری است. (صحیح است) حالا به دنیا فهمانده‌ایم که ما آماده دفاع از خانه خودمان هستیم و دوستان تا هنگام ما را تنها نخواهند گذاشت و هیچ عقل سلیمی قبول نمی‌کند که در الحاق ما به پیمان همکاری قصد تجاوز به مملکتی که لااقل ده برابر ما نفوس و صدها برابر ما قدرت دارد نهفته باشد (صحیح است) دولت لازم می‌داند بار دیگر علاقه‌مندی خود را در عین همکاری با کشورهای عضو پیمان متقابل به حفظ دوستی و روابط صمیمانه با اتحاد جماهیر شوروی اعلام دارد. ما کتمان نمی‌کنیم که دولت ایران خود را نیازمند دوستی کلیه ممالک هم‌جوار می‌داند و مخصوصاً به حفظ روابط صمیمانه خود با اتحاد شوروی اهمیت می‌گذارد.

پیوستن ما به پیمان همکاری متقابل موجب استحکام میانی صلح در این منطقه از جهان گردیده و خشنودی هواخواهان و دوست‌داران صلح جهانی را فراهم کرده است پیمان همکاری متقابل شایسته‌ترین وسیله بسط روابط آشنایی نزدیک‌تر و دوستی صمیمانه‌تری میان ملت‌های ممالک امضای پیمان می‌باشد و آینده امیدبخش را از اتحاد و هماهنگی میان مردم این ممالک نوید می‌کند. ما دیگر تشویق از آینده مملکت و ملت ایران نداریم زیرا وقتی ملت خواست زنده بماند و از خود دفاع کند پایدار خواهد ماند.

ما بی‌طرفی را با سستی و تسلیم و تن‌آسایی که ثمرات آن هستند یک‌جا در کنار عهدنامه ترکمانچای دفن می‌کنیم و با سینه‌فراخ و پیشانی‌گشاده پرچم مقدس ایران را برداشته با اراده و همت‌مردانه پیش می‌رویم تا جهل و غفلت و بی‌خالی‌ها را پشت سرمی‌گذاریم و در میدان تنازع بقا جای خودمان را که مدت‌ها خالی مانده بود می‌گیریم و نام ایران را با حروف درخشان در ردیف ملت‌های زنده و آماده جهان ثبت می‌کنیم (انشاءالله).

آقایان محترم با تصویب الحاق ایران به پیمان همکاری متقابل به پیمان همکاری متقابل صفحه اول تاریخ ایران نوین را می‌گشایید ودر ذیل نامی اعلیحضرت همایونی که پیش‌قدم این رستاخیز بزرگ می‌باشند افتخار ثبت نام خود را پیدا می‌کند. این صفحه گرانبها را تاریخ ایران در سینه پرخاطره خود ضبط می‌کند تا در مقابل نسل‌های آینده بگشاید بعد آنها قیافیه مردانی را که رهبر زندگی نوین ملت ایران بوده‌اند نشان بدهد و آفرین آیندگان را برای شما ذخیره نمایید.

بیایید با دلی پاک از شائبه اغراض همه با هم به درگاه ذات‌لایزال نیایش کنیم و از خداوند توفیق خدمت‌گزاری و فداکاری خود را در عظمت و افتخار ملی که خداوند همه گونه شایستگی به او بخشیده است بخواهیم (انشاءلله) و با راستی و دوستی و ایمان همه با هم خواستار شویم که اهریمن دورویی و دوییت و نادانی (شوشتری- دوییت غلط است دوییت را اصلاح بفرمایید دویی بفرمایید) که جوانمردی و دلیری و مردانگی در دلهای مردم ما جای می‌گیرد (انشاءلله) که نداری و بی‌چیزی در پرتو کار و کوشش ما از این کشور دور شود که فرّ و فیروزی به ایران بازگردد که پروردگار به یاد شاه ما نیرو زندگانی پرافتخار ارزانی نماید. (انشاءلله- احسنت)

رئیس- آقای نورالدین امامی جای خودشان را به آقای دکتر شاهکار داده‌اند. بفرمایید آقای دکتر شاهکار

دکتر شاهکار- جناب آقای حائری‌زاده به تبعیت از گفتار جد مقدس‌تان گفتند که حقیقت می‌گویند که ما هم پیرو همان مکتب مقدس هستیم و به گفته آن مرد بزرگ مؤمنیم و حقیقت خواهیم گفت (صدقی- انشالله) آقایان مرگ برای ضعیف امر طبیعی است هر قوی اول ضعیف گشت و سپس مرد به موجب قاعده ولایتغیر هر وقت که ضعیف می‌شویم به ضرورت ناموس طبیعت از بین می‌رویم همین ایران ما ایرانی که به گفته آنهایی که انتقاد می‌کنند وقتی پرچم‌دار و علم‌دار تمدن جهانی بود همین ایرانی بود که اسم خشایارشا پشت حریفان زورمند را به لرزه در می‌آورد همین ایرانی کوچک‌ترین لکه سیاهی در تاریخ سیاسی او نیست این ودیعه وقتی بدست ما رسید در نتیجه تلقینات سوء و مسموم‌کننده به دست خودمان ایران را ضعیف کردیم و آن ایرانی که کاوه‌های آهنگر و یعقوب‌لیث صفارها و نادرها از آن دفاع می‌کردند ما توی سرش می‌کوبیم و اسم این را وطن‌پرستی و ملت‌دوستی می‌گذاریم دشمن اگر می‌کشد به دوست توان گفت یا که توان گفت که دوست مرا کشت این مطالب را در لباس وطن‌خواهی و وطن‌دوستی و ایران‌پرستی می‌گوییم و خودمان را ذلیل و خوار و زبون معرفی می‌کنیم به خدای بزرگ سوگند است نمایندگان مجلس یا به قول آقای حائری‌زاده که بعد از 21 ماه متوجه شده‌اند انتصابی هستند نه انتخابی آقای نمایندگان که بزرگ‌ترین خیانت به ملت ایران توی همین توسری زدن و حسن‌زبونی را تلقین کردن و از خود ناامید کردن ملت ایران است (احسنت) با این فکر به کجا می‌خواهیم برویم آقایان چه‌کار می‌خواهیم بکنیم یکی مطلب را بخواند روی آن قضاوت بکند به گفته آقای حائری‌زاده به نام یک فرد ایرانی ببینیم نفع‌مان کجاست و چه می‌خواهیم اما یک چیز بگویم این عبارت یک سناتور است این دوز و کلک‌ها را انگلیسی‌ها برای ما چیده‌اند یا به گفته همکارمان بگویم این خواب‌های آشفته را انگلیسی‌ها برای ما دیده‌اند این توهین به حیثیت ماست توهین بملت مایت این کوفتن ایرانی است که ما وظیفه داریم از آن دفاع بکنیم (صحیح است- احسنت) در همین موقع که عهدنامه تقویت قوای دفاعی ایران مطرح است یا به عبارت ساده‌تر موضوع موجودیت ایران مطرح است باز این نغمه‌های شوم‌زده می‌شود باز این گفتاری که برخلاف منافع ملی ما است زده می‌شود و بعد هم گفته می‌شود که آزادی در بین نیست ای‌کاش نبود تا مطالبی برخلاف مصالح فرزندان ایران گفته نمی‌شد اگر آقایان دقت فرموده باشند در گفته‌هایی که در مجلس شیوخ از طرف ناطق مخالف گفته شد در گفته‌هایی که در این چند جلسه مقدس شورای ملی گفته شد مطلبی که به نظر نمی‌رسد این است که تز ایران در بین است که واقعاً عجیب است مثل این ‌که مطلب این است که باید روس تقویت بشود با انگلیس انگلیسی‌ها خوبند یا روس‌ها این موضوع بحث ما نیست اگر این موضوع بحث ماست خوب اسم ایران را برمی‌گردانیم این یک حرفی است اما وقتی می‌آییم به عنوان یک فرد ایرانی یا یک نماینده اینجا صحبت می‌کنیم کارت جغرافیایی ایران را باز می‌کنیم و مصالح فرزندان ایران را در نظر می‌گیریم آن‌وقت متوجه می‌شویم که این عینک‌های سیاه بدبینی را که گذاشته‌ایم باید عوض بکنیم و تز غیر از این است که گفته می‌شود و دیده می‌شود که بحث ما آن‌طوری که می‌فهمم و اکثریت قریب‌به‌اتفاق نمایندگان محترم مجلس سنا فهمیدند و ناطقین شجاع و میهن‌پرست سنا هم این مطالب را مفصلاً و نمایندگان محترم مجلس شورای ملی در موقع رأی ثابت خواهند کرد این است که ایران باید قوی پایدار و جاویدان بماند (صحیح است) و ما برای این‌کار هستیم از این تز دفاع می‌کنیم و نظری در غیر این مطلب نداریم اگر ایران من نماند برای من علی‌السویه است که دولت روسیه باشد یا آمریکا من وقتی علاقه‌مندم که مملکتم

+++

 بماند اگر ایران نماند به جهنم تمام دنیا از بین برود این نظر یک فرد ایرانی است این است که ما مطالعه می‌کنیم که منافع ما کجا بهتر تأمین موشود در یک جلسه‌ای دونفره فیلسوف معروف فرانسوی و بنجامین فراکلین که به نظر من قائد استقلال آمریکا بود و یک سیاست‌مدار انگلیسی نشسته بودند ولتر می‌گوید که اگر من فرانسوی نبودم دلم می‌خواست انگلیسی باشم بعد رو می‌کند به فرانکلین می‌گوید عقیده شما چیست فرانکلین با آن لهجه قشنگی که به زبان انگلیسی فرانسه صحبت می‌کرد می‌گوید اگر من آمریکایی نبودم دلم و می‌خواست آمریکایی باشم این فکر اولیای آن قاره آمریکایی درست کرده که امروز شما می‌بینید اما وقتی صحبت ما می‌شود کتاب یأس و ناامیدی و بدبختی و بی‌چارگی را آن هم به دروغ برای خودمان باز می‌کنیم باید واقعاً برای تمام فرزندان ما فکری بشود و اگر یک چنین مصلحتی است اینجا است که من و آقای حائری‌زاده با هم موافق می‌شویم می‌گوییم اگر دشمنی هست در این است که ملت ایران را کوچک کنند تحقیر کنند ملت ایران را کوچک کنند تحقیر کنند ملت ایران را بگویند که به ساز دیگران می‌رقصد تا این یک حقیقت ثانوی بشود از تکرار مطلب و در نتیجه دیگران از آن استفاده کنند خیلی‌خیلی طبیعی است که هر قوی ضعیف شود از بین می‌رود و اگر عکس این تز را تلقین کنند یعنی تاریخ ایران باستان را جلوی فرزندان ما باز کنند و این حس ناسیونالیسم واقعی در فرزندان تقویت بکنند خواهید دید که ایران می‌تواند روی پای خودش بایستد و باید هم بایستد چه بخواهیم چه نخواهیم همان‌طور که سه‌هزار سال تاریخ ایران این مطلب را ثابت کرده است تاریخ کهنه کتابی است که در مدرسه دنیا هادی و راهنمای افراد بشر است که هر چند صباحی یک ورقی خورده می‌شود اگر ما از این کتاب مجانی و این کتاب مجانی نخواهیم استفاده کنیم بالاخره نتیجه طبیعی آن این است که وقایعی که تاکنون رخ داده است تکرار خواهد شد آقای حائری‌زاده فرمودند که از منجلاب‌هایی که می‌خواستند ما را عبور بدهند خدای ما ایران را نجات داد البته همه مستحضریم به عنایات پروردگار و همه‌مان مستحضریم به عنایات خداوندی اما خود خداوند متعال به ما چشم و عقل داده است به ما دست و پا داده معذالک اگر از تمام اینها استفاده نکنیم و در گوشه‌ای بخزیم و ناله بکنیم خدای ما به ما خواهد گفت مخلوق من: من از تو بیزارم تمام وسایل کار را بدست تو وتو خودت را در چاله انداختی و نتوانستی از آن استفاده کنی بعد می‌گویی خدای من ما هم در همین فکریم ما تاریخ دنیا را می‌دانیم این را می‌دانیم که دنیا برای اشخاص نیست برای بقائ و ممات وضع شده و علت غایی خلقت بشر اینشت که مبارزه کند اگر در این مبارزه ما بردیم در یک گوشه‌ای بنشینیم و از قوای خود استفاده استفاده نکنیم این عدم شکران نعمت و عدم استفاده از موهبت الهی است (دکتر بینا- آن وقت که شاه سلطان‌حسین می‌شویم) چون به نظر بنده تاکنون از طرف موافقین در این قرارداد صحبت نشده است این است که ما برای دفاع از خودمان و برای تقویت بنیه دفاعی خودمان دست دوستانی که از نظر منطقه‌ای با ما شریک هستند اینها را بفشاریم و با اینها همکاری کنیم و از برای حفظ خودمان و برای تقویت خودمان این بحث در قراردادی که ما با آن می‌پیوندیم همین مطلب گفته شده است و از جناب آقای حائری‌زاده که دفاع‌شان را من شنیدم می‌دانند ما قرارداد منطقه‌ای نداریم آن هم یک قسمت از منطقه یک قسمت از منطقه خاورمیانه یعنی ما صف‌بندی نظامی نمی‌کنیم می‌گوییم که ما در یک صفیم دیگران در یک صف دیگر ما به موجب این ماده اولی که در اینجا هست فارسی‌اش فارسی صریح است می‌گوییم که طرفین معظمتین متعاهدین برای امنیت و دفاع خود یعنی امنیت ایران و دفاع ترکیه و امنیت عراق و دفاع و امنیت پاکستان و دفاع پاکستان در یک چنین منطقه‌ای که یک قسمت از خاورمیانه است ما پیمان دوستی می‌بندیم (صارمی- با در نظر گرفتن که طبق ماده 51 منشور ملل‌متحد داریم) البته با در نظر گرفتن و تعهدی که ما و سایر دوستان‌مان به موجب ماده 51 منشور ملل کرده‌اند بنابراین این یک مطلبی نیست که ما بتوانیم آن را بهش صف‌بندی بدهیم و بگوییم ما در یک صف‌بندی وارد شده‌ایم. اعتراضی که به این قرارداد وارد است یعنی به این پیمان وارد است چیست و چه مطالبی راجع‌به این قرارداد گفته شده است تا ارزش کاری که دولت فعلی ما می‌خواهد انجام دهد معلوم اعتراضی که به قرارداد شده است از طرف ناطق مخالف سنا این است و چون آقایان مطالعه فرموده‌اند به نظرتان گزافه‌گویی و مبالغه نمی‌آید والا اگر مطالعه نفرموده بودند به نظر مبالغه می‌آید که اگر ایران وارد پیمان شود به ضرر روسیه است چه ایران ممکن است به صورت پایگاهی برای بلوک غرب باشد (خلعتبری- این را روزنامه براودا گفته؟) خیر نطق آقای دیوان‏بیگی است بنده عرض می‌کنم ما پیمان تجاوز جنگی و ستیزه‌گری با کسی نمی‌بندیم. ما از خودمان دفاع می‌کنیم اعتراض آقای سناتور دیوان‌بیگی است می‌گویند که اگر ما این‌کار را بکنیم به ضرر دولت ایران روسیه است در صورتی که ما با همسایگی که با دولت روسیه در صورتی که ما با همسایگی که با ملت شوروی هرگز دست دشمنی به طرف ملت بزرگ شوروی دراز نخواهیم کرد علاوه بر این یک ملت بزرگ مثل شوروی با آن قدرت و عظمت با دویست‌میلیون جمعیت با ما که بیست‌میلیون جمعیت داریم اصولاً قابل مقایسه نیست اما بحث در این است که اگر من از خانه خودمان در مملکت خودمان سه نفر پاسبان بگذاریم که پاسبان‌ها حافظ آنجا باشند بعد یک‌نفری بخواهد از این مملکت بدون اجازه رد بشود این پاسبان‌ها جلویش را بگیرند بگویند که آقا خیر نمی‌شود آیا این برخلاف مصالح آن کسی است که می‌خواهد رد بشود و این است که آقای سناتور جمال امامی ‌گفتند که مگر تو وکیل‌مدافع دولت شوروی هستی ملت بزرگ شوروی خودش وکیل‌مدافع ندارد که اینجا گفته شود که اگر چنین پیمانی بسته شود ممکن است به ضرر آنها قرار گیرد و ممکن است پایگاه بلوک غربی بشود و بنابراین ما باید از خودمان دفاع بکنیم. آقا فرمودند که اگر ایران وارد پیمان بشود (من تقاضا دارم همکاران محترم باین استدلال توجه فرمایند) که اگر ایران وارد پیمان شود روس‌ها که ایران را اشغال کردند با ما رفتار خصمانه خواهند کرد درست مثال همان میرغضبی است که گفت سرت را مثل یک دسته گل خواهم برید مملکت ما به نظر آقای سناتور دیوان‌بیگی قطعاً اشغال خواهد شد بنابراین حالا که اشغال می‌کنند و مملکت را زیر و رو خواهند کرد بگذارید با ما رفتار خصمانه بکنند من می‌خواهم ببینم که آیا اشغال یک مملکت از طرف یک دولت بیگانه برای امور جنگی ممکن است عنوان دیگری غیر از عنوان خصمانه داشته باشد آقای سناتور دیوان‌بیگی در استدلالات خودشان گفته‌اند که دولت شوروی در قبول بی‌طرفی ایران راستگو است.

رئیس- آقای دکتر شاهکار شما راجع‌به بیانات آقای حائری‌زاده دفاع کنید.

دکتر شاهکار- آقای جعفر بهبهانی و آقای تفضلی تاریخ سیاسی این قسمت را در جلسه گذشته مجلس شورای ملی بیان کردند رفیق مبارز ما آقای دکتر بینا که استاد تاریخند در این‌باره بحث مفصلی کردند که بنده از این قسمت می‌گذرم. فرمودند که گفته شده است که برخلاف اصول صلح است زیرا که صلح خاورمیانه را به خطر می‌اندازد در صورتی که این عهدنامه: عهدنامه تأمین صلح است این پیمان نگاه‌داری صلح است پیمان تجاوز و جنگ نیست بنابراین بنده نمی‌دانم در جایی که ما خودمان را آماده می‌کنیم برای جلوگیری از جنگ یعنی مصلح می‌شویم تا صلح پابرجای و برقرار بماند این را چه‌طور می‌توانند اسمش را بگذارند که صلح خاورمیانه را ممکن است به خطر بیندازد گفته شده که اگر ایران برای این ریسک بزرگی که می‌کند وارد دوتا بلوک می‌شود بهتر است یعنی با عنوانی که از طرف ایشان است که دنیا دارای دو نیرو و دو قوه متخاصم است یکی بلوک غرب، یکی بلوک شرق ما بیاییم. یک پیمان دوستی و همکاری با رقیب دست راست ببندیم یک پیمان دوستی و همکاری با رقیب دست چپ اگر آقایان معنای این عمل شرافتمندانه را می‌دانید که این پیشنهاد قابل قبول است (اعظم زنگنه- خودشان این‌کار را می‌کنند) والا قابل‌قبول نیست اما مطلبی که جناب حائری‌زاده در پشت تریبون مجلس گفتند و جناب آقای دکتر امینی هم تا اندازه‌ای اشاره کردند موضوع فرماندهی انگلستان است که این کادو را آقای حائری‌زاده پشت تریبون به دولت انگلستان داد و گرنه چنین قراری نبود که بیاییم  یک چنین کادویی بدهیم اگر پیمان را ملاحظه بفرمایید خواهید دید این‌ طور در نظر گرفته که دولت هم پیمان بنشینند و در اطراف آن نقشه همکاری بکشند این قسمتی است که راجع به اصل پیمان است ولی این پیمان وقتی برای ملت ایران مفید خواهد بود که ما از نظر فن نظامی که خودمان را تقویت می‌کنیم و دست همسایگان مشترک‌المنافع خودمان را فشردیم و به آنها همکاری نظامی‌کردیم با تقویت اقتصادی هم خودمان را قوی کنیم والا همان‌طوری که گفته شده است کیسه‌خالی کیسه‌تهی سرپا نمی‌تواند بایستد منظور در این نیست همان‌طوری که آن آقا گفتند ما بیع و شری بکنیم ما پیمان پولی منعقد نمی‌کنیم این بحث با دولت خودمان است که در شرایط این پیمان در شرایط اجرای این پیمان مهم‌تر است اگر بازهم لاابالی‌گری و بی‌قیدی و یأس و ناامیدی به خود راه بدهیم اگر با انگلیس و روس و آمریکا و تمام دولت دنیا هم هم‌پیمان بشویم اگر خودمان لایق نباشیم به دردمان نخواهد خورد بیم ما از این پیمان نیست زیرا این پیمان که جا دارد به دولت درباره آن تبریک بگوییم که از نظر دفاعی مملکت را تقویت کرده است ولی بیم ما و حرف در چگونگی اجرای این پیمان است که دولت قوی و بااقتدار به عنوان یکی از افراد ایرانی همان‌طور که هستید روی منافع و حق ملت ایران کار بکند و این دو مطلب به موازات همدیگر بروند که آن تقویت بنیه دفاعی و تقویت بنیه اقتصادی مملکت است تقویت بنیه اقتصادی مملکت این مطلبی که چند روز قبل از طرف یکی از همکاران گفته شد و من با آن مخالفت کردم منظور تنها براین نسیت که تحدید ثروت نباید بشود تحدید مالکیت نباید بشود من عرض کردم این حق را در لباس باطل نشان دادن یا بعکس کلمه حق بر ادیه‌الباطل نباشد ما وقتی از تقویت قوه دفاعی خودمان استفاده می‌کنیم جناب آقای نخست‌وزیر که به موازات آن تقویت بنیه اقتصادی ما بشود به دست ایرانی و به قدرت ایرانی و برای ایرانی و من امیدوارم که با این دو برنامه یعنی تقویت بنیه دفاعی کشور و تقویت بنیه

+++

 اقتصادی ایران به آن مرحله عظمت و اعتلالی که داشته است برسد و تحت رهبری شخص اول مملکت ایران جای جاودانی خودش را پیدا بکند. (احسنت)

حمید بختیار- بنده مطابق ماده 87 توضیحی دارم راجع‌به بیانات آقای حائری‌زاده.

رئیس- حق شاه محفوظ می‌نماید برای جلسه بعد پیشنهادی رسیده است که قرائت می‌شود. (به شرح ذیل قرائت شد) پیشنهاد می‌کنم که لاحیه مطروحه مسکوت بماند.

رئیس- امیر تیمور.

آقای امیرتیمور - بنده موقع و فرصتی پیدا نکردم که در لایحه برای عرضی که دارم اسم‌نویسی کنم و چون تذکری هم که می‌خواهم به عرض مجلس برسانم به عقیده من بسیار لازم است و موقعش هم همین حالاست و اگر این راحالا عرض نکنم فرصت فوت می‌شود هیچ چاره‌ای نداشتم جز این ‌که این پیشنهاد را تقدیم کنم و از مقام محترم ریاست و آقای تمنّا کنم که به قدر 5 دقیقه به من اجازه بدهید که به طور اختصار دو مطلب مهم خود را به عرض مجلس شورای ملی برسانم که به عقیده بنده نهایت اهمیت را دارد (نمایندگان- بفرمایید) بدواً باید یک حقیقت را اعتراف کرد که این همه کمکی را که کشور آمریکا به ممالک مختلفه کرده و می‌کند و پول‌هایی که خرج می‌کند برای منظور و مقصودی است بدون علت و جهت نیست این مقصود و منظور چیست؟ مقصود این است که این کشور یا به قول آنها دنیای آزاد در مقابل یک حریف سرسخت مجهزی قرار گرفته که هر آن بیم این می‌رود که این حریف موجودیت آنها را از بین ببرد و با تقویتی که روز به روز از قوای خودش می‌کند آزادی دنیا را از بین ببرد از این نظر است که سعی می‌کند  از پشت دیوار خانه حریف به قدم سنگربندی شود که اگر یک روز حریف در مقام حمله برآمد اولاً این سنگرها والا برای مدت مختصری هم که باشد آماده دفاع باشد تا این که بتواند این تدارکات خودش را در مقابل او آماده کند اما نباید این حقیقت را از نظر دور کنیم که سنگر اول ما هستیم درست است که ما از موجودیت خودمان دفاع کنیم ولی در عین حال نباید از نظر دور کرد که ما در ضمن دفاع از خود در خودمان از دنیای آزاد دفاع خواهیم کرد بنده نمی‌خواهم موقعیت ایران را دراین موقع تشریح کنم و امیدوارم که جنگی پیش نیاید ولی معتقدم و مصراً از دولت آقای اعلا می‌خواهم که شما که حالا این قدم را برمی‌دارید ترتیبی بدهید که تمامیت ارضی و استقلال سیاسی ایران تضمین بکند (قنات‌آبادی- تضمین رسمی ثبت اسنادی داریم از رؤسای دولت‌ها) اگر خدای‌نکرده جنگی پیش می‌آید وضعیت غیر از این است اولاً ایران دولت مستقلی است مع‌هذا چون دولت ایران در ضمن دفاع از خودش از سنگر از اول دنیای آزاد ناچاراً دفاع خواهد کرد حتما با تمامیت ارضی و استقلال سیاسی ایران برای روز مبادا تضمین شود این یک تذکری این است که بنده در این موقع لازم دانستم به عرض مجلس شورای ملی برسانم (صحیح است) یک تذکر دیگری هم هست و آن مسئله اقتصادی است مسئله مالی است باز هم محتاج به توضیح و تشریح نیست که تمام این مملکت از گرانی معیشت و زندگی سخت نالان هستند و برای دولت هم حقیقت بیش از این معقور نیست که قدمی بردارد اما باید بدانند که یکی از علل بزرگ این گرانی تعهدی است که ما ضمن قرارداد نفت کردیم که هر چه به ما ارز عرضه می‌شود به نرخ تجارتی وجه او را بپردازیم و این تفاوت در سال چهارصد الی پانصدمیلیون تومان به ضرر ایران است بنده معتقد هستم که دولت باید برای این موضوع ترتیبی بدهد که کشور ایران از این قیدوبند رهایی پیدا کند موضوع تعهد ارزی به روی نرخ تجارتی نباشد لیره‌ای که می‌خواهند بیاورند به نرخ عرضه و تقاضا عرضه بشود نه این که ما مکلف باشیم به نرخ آزاد پول او را بپردازیم و این کار را هرچه زودتر خواهش می‌کنم انجام بدهید که به ضرر ایران است این دو تذکر بود ولی موضوع اول را مصراً تمنا می‌کنم و تقاضا می‌کنم که جناب آقای اعلا این قدم را بردارند که تمامیت ارضی ایران تضمین بشود و پیشنهاد خودم را هم پس‌می‌گیرم.‏

رئیس - آقای مخبر کمیسیون‏.

رضایی- (منشی کمیسیون خارجه) جناب آقای حائری‌زاده ضمن فرمایشات‌شان اشاره‌ای کردند که الحاق ما به پیمان همکاری به موجب ماده 52 منشور ملل‌متحد است در صورتی‌که این‌ طور نیست اما با استفاده ماده 51 منشور ملل‌متحد که مربوط به حق دفاع جمعی و فردی است به این پیمان ملحق شده‌ایم ماده 51 حق می‌دهد به هر یک از دول عضو سازمان که چه به طور فردی و چه به طور جمعی ترتیبات و تصمیماتی اتخاذ کنند برای دفاع از خودشان ما به موجب ماده 51 به این پیمان همکاری متقابل الان ملحق می‌شویم نه بموجب ماده 52 بنده فقط می‌خواستم این تذکر را بدهم چون آقای دکتر شاهکار هم به این مطلب توجه نفرموده بودند باید این تذکر داده می‌شد.

رئیس- پیشنهاد کفایت مذاکرات رسیده است قرائت می‌شود (به شرح زیر قرائت شد).

پیشنهاد می‌نمایم بعد از صحبت یک موافق و یک مخالف مذاکرات کافی باشد. صادق نراقی‏.

رئیس- نظیر همین پیشنهاد هم از طرف آقای نادعلی کریمی و آقای بزرگ ابراهیمی رسیده است آقای نراقی بفرمایید.

صادق نراقی- لوکشف‌الغطاء ما از ددت یقیناً به طور اجمال عرض می‌کنم البته وضعیت دنیا در جنگ اول بین‌المللی جنگ گذشته و تمام جریاناتی که بعد از این دو جنگ رویداد برای آقایان روشن است حالا عربی را گفتم اجازه بفرمایید فارسی‌اش را هم عرض کنم اگر پرده‌ها بالا نمی‌رفت ایمان و یقین من زیاد نمی‌شد امروز در دنیا یک مطلب ثابت شده است و همه قبول دارند که باید به جای معالجه مرض و جلوگیری از مرض کرد.

رئیس- آقای نراقی راجع‌به کفایت مذاکرات دلایل‌تان را بیان کنیم‏.

نراقی- اجازه بفرمایید در کفایت عرض می‌کنم امروز به جای این ‌که یک زحمات زیادی بکشند و اشخاص مبتلا به مالاریا را معالجه کنند باتلاق‌ها را می‌خشکانند که مالاریا از بین برود و به وجود نیاید و در بهداشت‌جهانی کاری که می‌کنند این است که می‌گویند بنیه باید تقویت بشود و مزاج باید سالم باشد تا میکروب مجال نفوذ پیدا نکند این یک اصلی است که بعد از این جنگ روی تجاربی که دنیا پیدا کرد این اصل را دنبال کرد تاریخ گذشته را هم ورق بزنید.

رئیس- آقای نراقی گفتند راجع ‌به کفایت مذاکرات صحبت کنیم.‏

نراقی- خلاصه بعد از جنگ بین‌المللی اول به محض این ‌که قوای خودشان را تقویت کردند جنگ دوم در گرفت اما به عقیده من چیزی که فعلاً جنگ را موقوف کرد چون بعضی‌ها خیال می‌کنند که جنگ عقب‌افتاده من خیلی خوش‌بین هستم می‌گویم مقوف شده همین پیمان‌های منطقه‌ای و دفاعی است که یک ملل صلح‌جویی مثل ما با چهار دولتی که مثل خودش هستند به اصلاح باباطاهر سوته‌دلان گردهم آمده‌اند امروز با یک پیمان همکاری متقابل مذاکراتی را شروع کرده‌اند که صلح را تأمین کنند مذاکره هم در این مورد به قدر کافی شده است اگر ده نفر دیگر هم له و علیه صحبت کنند له و علیه که چیزی ندارد بگوید وله هم همین مطلب را تکرار می‌کند این است که بنده تقاضای کفایت مذاکرات را کردم و مطمئن هستم که آقایان تمام ذهن‌شان روشن است و آماده هستند.

رئیس- آقای شوشتری مخالفت بفرمایید.

شوشتری- بسم الله الرحمن الرحیم، در مواقعی که عکس‌العمل یک اعمالی ایجاب پیدا می‌کند عمل دیگر را بعضی بیاناتی که می‌شود باید آن بیانات کاملاً روی عکس‌العمل جواب گفته می‌شود جناب آقای حائری‌زاده.

رئیس- به حائری‌زاده چه‌کار دارد روی کفایت مذاکرات صحبت کنید.

شوشتری- اجازه بفرمایید اینکه من مخالف کفایت مذاکرت هستم این است که یک بیاناتی که می‌شود روی آن بیانات باید جواب داده شود اگر مظالم انگلیس گفته می‌شود مظالم صدساله طرف هم که عکس‌العمل این قرارداد او است و ما یک ملت مقتدر حاکمی هستیم هیچ‌کس به ما حق اعتراض ندارد اینها باید جواب گفته شود این ‌که ایشان می‌گویند اکثریت تحمیلی من که مخالفت با آقای اعلا بودم من چرا رأی می‌دهیم وقتی که مصالح مملکت مقتضی باشد باید همه دست بدست هم بدهیم مصالح مملکت را ما هم می‌دانیم باید مطالبی که اینجا به عنوان مخالف بیان شده لااقل صد به یکیش جواب گفته شود از طرف مقابل تذکر بدهیم تا بفهمیم در چه موقعیت حساس دولت ایران ناچارشده است و الزام دارد که برای حق حاکمیت خودش این قرارداد را ببندد به نظر من خوب است آقایان موافقت کنند من چون یک مطالبی دارم که می‌خواهم به عرض برسانم که اگر گفته شود والله به خدا تمام آقایان گریه می‌کنند (قنات‌آبادی- نفرمایید. نفرمایید) از این جهت عرض کردم که بگذارید در مقابل آن اعمال که اینجا گفته شد گفته شود چه اعمالی شده است تا ملت ایران وتمام دنیا بفهمد که دولت حق داشته است این پیمان را ببندد و به عقیده من کفایت مذاکرات معنی ندارد باید مذاکره شود و گفته شود و تشریح شود قرارداد به این مهمی که در این مجلس تصویب می‌شود بر اکثریت تحمیل شده است و قراردادی بر اکثریت تحمیل نمی‌شود عالماً عامداً روی منافع مملکت و ملت این قرارداد این پیمان از تصویب مجلس شورای ملی ایران خواهد گذشت.

رئیس- رای گرفته می‌شود به کفایت مذاکرات آقایانی که موافقند قیام کنند (اکثراً برخاستند) تصویب شد. یک پیشنهادی رسیده است از آقای نقابت که قرائت می‌شود (به شرح زیر قرائت شد) پیشنهاد می‌نمایم طبق ماده 127 و 130 آئین‌نامه داخلی مجلس شورای ملی اعتراض اینجانب در مجلس عنوان شود و مجلس به دولت تکلیف کنند که در باب این شرط با دول متعاهد داخل مذاکره شوند اعتراض: موافقت‌نامه‌های خواص مذکور به ماده 1 و مواد دیگر این پیمان در صورتی که متضمن تعهدات مالی از طرف دولت ایران باشد طبق اصل 24 و 46 قانون اساسی ایران پس از تصویب شورای ملی قابل‌اجرا خواهد بود و نیز اقدامات مذکور در مواد 2 و 5 این پیمان باید به اطلاع مجلسین ایران برسد و به آنچه مطابق ذیل اصل قانون اساسی استتار آنها به مسئولیت دولت صلاح دولت و ملت

+++

باشد ضیاءالدین نقابت.

رئیس- ایشان البته در پیشنهادشان توضح می‌دهند ولی این مطلب بدهی است و اساساً محتاج به توضح نیست و قانون اساسی ما دستور داده که هیچ قراردادی قابل‌اجرا نیست مگر با تصویب مجلس.

نقابت- در مسائل مربوط به سیاست بین‌المللی به عقیده من تمام افراد وطن‌پرست باید توجه کامل بفرمایند که عبارتی سوءتعبیر بشود و کسی هم از کسی که صاحب‌عقیده و ایمان است و مطالب را بیان کند انتقاد نکند بلکه خودش عقاید خودش را بیان می‌کند در این‌باره مطالبی که مورد طرح است مورد تصویب و تأیید شخص اول مملکت است و رئیس هیئت دولت که یک عمر با شرافت زندگی کرده‌اند مگر اظهارعقیده نموده‌اند که به نفع مملکت به صلاح کشور است وزرای وطن‌خواه ما تصدیق کرده‌اند عقلای قم تصدیق کرده‌اند بنابراین این حالت شیاع که در مملکت ایران پیدا شده است اجازه می‌دهید که این پیمان را ما قبول بکنیم (صحیح است) ولی این مطلبی که هست این است که از نظر حقوق اصول قانون اساسی چند تذکری است که باید بدهم اگرچه به فرمایش جناب آقای رئیس تحصیل حاصل است.

رئیس- توضیحات‌تان لازم است بفرمایید.

نقابت- و یک مطلبی است که واقعاً همه برآنند که بحثی نیست و اگر جای آن باقی می‌ماند و لازم می‌شود که فردا در شورای 5 نفری یا 4 نفری که ایران هم یکی از اعضای آن است اختلاف‌عقیده‌ای پیدا شود که این مطلب موافق با قانون اساسی ایران هست یا نیست این مطلب جای بحث باقی می‌ماند خود ما در پیمان سه‌جانبه‌ای که بعد از اشغال شهریور در اینجا منعقد کردیم همه آقایان توجه داشتند که ماده‌واحده آن مطرح باشد مورد بحث قرار گرفت و کاملاً رفقا روی آن نظر دادند در اینجا قید می‌شود که اگر اختلافی حاصل شد اختلافات به طریق‌دوستانه حل شود اختلاف فی‌مابین را با روش مسالمت‌آمیز بر طبق منشور ملل‌متحد حل نمایند روش مسالمت‌آمیز صحیح اما منشور ملل‌متحد یک دادگاه حکمیتی را پیش‌بینی کرده است با این کیفیت قرار این نباشد که اختلاف در موضوعات کار ما را به جاهایی بکشاند که به جای نفع پرونده دادگستری داشته باشیم مقصود این نیست (صحیح است) اصولی داریم عدول آن قسم خورده‌ایم و از آن نمی‌توانیم تجاوز کنیم یکی از آنها اصول 24 قانون اساسی است که در اصل 24 تصریح می‌شود که متن عهدنامه‌ها و مقابله‌نامه‌ها اعطای امتیازات اعم از این ‌که طرف داخلی باشد یا خارجی باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد (صحیح است) به استثنای عهدنامه‌هایی که استتار آنها به صلاح دولت و ملت است این شرط در ذیل این ماده می‌شود و بعد این اصل 2 پیمان (که حالا نمی‌دانم که چرا ماده شده است اصل نشده است) در این در این ماده از پیمان قید می‌شود که ممکن است اقداماتی که به عملی ساختن این تشریک‌مساعی درباره آنها موافقت می‌کنند موضوع موافقت‌نامه‌های خاصی قرار گیرند یعنی برای اجرای این پیمان موافقت‌نامه‌های خاصی بعداً تنظیم خواهد شد (دکتر جزایری- با تصویب مجلس) البته آن هم با تصویب مجلس شورای ملی خواهد بود در ماده 2 قید می‌شود که «طرفین متعاهدتین معظمتین اقداماتی را که می‌بایست به محض این ‌که پیمان فعلی به مرحله اجرا درآید تعیین خواهند نمود» در ماده قید می‌شود که آن اقدامات را مقامات صلاحیت‌دار طرفین تعیین می‌کنند (اردلان- که آن هم مجلس است) بنابراین خواستم این تصریح در اینجا به عمل بیاید که این پیمان از لحاظ آنچه را که رئیس محترم دولت قبول دارد و از لحاظ حفظ اساس دوستی منعقد شده تلقی می‌کنیم ولی اگر موافقت‌نامه‌های خاصی باید باشد و اگر اقداماتی باشد که دولت‌ها بعداً تنظیم بکنند دو نوع است یکی آنهایی که کاملاً به نحو کلی است که باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد و اگر استتار بعضی از آن اقدامات چنان‌که ذیل اصل 24 پپیش‌بینی کرده لازم باشد آن هم به مسئولین دولت است تا به موقع مقتضی به تصویب برساند به این جهت بنده این اعتبارات را پیشنهاد کردم و خواهش کردم که دولت هم بپذیرند و ما هم رأی می‌دهیم این باشد موافقت‌نامه‌های خاص مذکور در ماده 1 و ماده دیگر این پیمان در صورتی که متضمن تعهدات مالی از طرف دولت ایران باشد طبق اصل 24 و 46 قانون اساسی پس از تصویب مجلس شورای ملی قابل اجرا خواهد بود و نیز اقدامت مذکور در مواد 5 و 2 این پیمان به اطلاع مجلسین برسد مگر آن‌که طبق ذیل اصل 24 قانون اساسی استتار آنها به مسئولیت دولت صلاح دولت و ملت باید که این عبارت هم منطبق با اصول قانون اساسی است پیش از این توضح نمی‌دهم.

رئیس- با این توضیحی که دادم آقایان به مطلب ایشان توجه فرمودند و قانع شدند و البته مطلب واضحی است که غیر از قانون اساسی ما چیزی را مدرک قرار نمی‌دهیم ضمناً قبل از این ‌که ماده واحده تصویب شود بنده خودم یک توضیحی را لازم می‌دانم در این قرار داد قبلاً سه دولت بودند که ملحق شدند و به همین جهت در ماده هشتم قید شده متن عربی و ترکی و انگلیسی چون ایران هم ملحق شده است طرف‌های ما هم مسلماً قبول می‌کنند که متن فارسی هم معتبر باشد (صحیح است) این را بعد خود آقایان مذاکره خواهند کرد چون دیگر اعتراضی هم نرسیده ماده واحده قرائت می‌شود.

اردلان- اجازه بفرمایید رئیس دولت هم توضیحی دارند بفرمایند.

رئیس- ایشان می‌خواهند مطالب‌شان را بعد از دادن رأی بفرمایند.

اردلان- بعد از رأی که اظهارتشکر است.‏

رئیس- نمی‌شود که ایشان را مجبور کرد ماده‌واحده قرائت می‌شود و رأی می‌گیرم (به شرح ذیل خوانده شد).

ماده واحده- الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل مورخ 24 فوریه 1955 منعقد بین دولت پادشاهی عراق و دولت جمهوری ترکیه مشتمل بر هشت ماده که دولت انگلستان در تاریخ چهارم آوریل 1955 و دولت پاکستان در تاریخ بیست و سوم سپتامبر 1955 به آن ملحق شده‌اند تصویب می‌شود.

رئیس- دیگر اعتراضی نرسیده به ماده واحده و ضمائمش رأی گرفته می‌شود آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (تمام نمایندگان برخاستند) به اتفاق آرا تصویب شد آقای نخست‌وزیر فرمایشی دارید بفرمایید.

نخست‌وزیر (آقای اردلان)- آقایان محترم رأی قریب‌به‌اتفاقی که در تصویب لایحه الحاق ایران به پیمان همکاری متقابل منعقد بین ترکیه و عراق اعلان داده یا موجب کمال امتنان و سپاس‌گزاری دولت است آقایان با این اقدام به دنیا ثابت فرموده‌اند که نمایندگان ملت ایران در تأمین مصالح حیاتی کشور یک دل و یک‌جهت متحد و متفق هستند (صحیح است) و در اتخاذ تصمیم در مورد سیانت و خیر و صلاح میهن خود اختلافات جزیی و شخصی را کنار می‌گذارند (صحیح است) ضمناً تصویب الحاق ایران را به منزله ابراز اعتماد به دولت تلقی می‌کنند (صحیح است) (قنات‌آبادی- اگر این‌ طور بود ما رأی نمی‌دادیم و از این جهت باز هم تشکر دارم آقایان مطمئناً باشید که دولت کاملاً به مسئولیت و وظایف سنگین خود در این موقع حساس متوجه می‌باشد پس از این اقدام که امیدوارم که مبدأ تحول تازه‌ای در کشور باشد بر ما واجب است که با معاضدت مجلسین قدم‌های مؤثر و سریع‌تری در راه تعلیم دفاع و بهبود مردم برداریم.

از این نظر اجرای سریع طرح‌های عمرانی در شهرستان‌ها مورد توجه خاص دولت می‌باشد و مجاهدت بیشتری در قسمت بهداشت و فرهنگ عمومی و ساختمان مسکن ارزان قیمت به کار خواهد رفت از طرف دیگر در افزایش تولید محصولات اعم از کشاورزی و معدنی و صنعتی و بالنتیجه توسعه صادرات کشور اقدامات جدی به عمل خواهد آمد (انشاءالله) اگر چه در باب کیفیت الحاق ایران به این پیمان توضیحات کاملی در کمیسیون‌های خارجه و جلسات علنی مجلس شورای ملی زائد نمی‌داند نکاتی چند را تکرار کنم پیمان همکاری متقابل صرفاً جنبه دفاعی دارد و بر طبق منشور ملل‌متحد منعقد شده است تا الحاق ما به این پیمان نیروی دفاعی مملکت‌مان تقویت می‌شود ضمناً به استقرار صلح و امنیت در خاورمیانه و جهان کمک مؤثری خواهد شد به طوری که آقایان اطلاع دارند این پیمان فقط پایه و پایه‌ای است که روی آن قراردادهای مخصوصی با هر یک از امضاکنندگان تنظیم خواهد شد و البته در حفظ منافع ایران و حراست حدود و ثغور کشور اهتمام کامل خواهد شد و مجلسین از جریان امر مسبوق خواهند گردید دولت در الحاق به این پیمان آزادانه با مطالعه اقدام نموده و این تصمیم برخلاف پاره‌ای شایعات هیچ‌گونه ارتباطی با وقایع اخیر در مصر یا پیش‌آمد کنفرانس ژنو نداشته و محرک این اقدام رعایت مصالح کشور و تأمین وسایل دفاعی و تحکیم مبانی صلح بوده است دولت و ملت ایران مایل نند با همه کشورهای جهان روابط مودت‌آمیزی داشته باشند و مخصوصاً علاقه‌مند به بقا و تحکیم دوستی با کشور همجوار اتحاد جماهیر شوری می‌باشد (صحیح است- احسنت)

3- تعیین موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه‏

رئیس- جلسه را ختم می‌کنم جلسه آینده روز سه‌شنبه دستور هم لایحه فروش خالصه‌جات خواهد بود (مجلس نیم ساعت بعدازظهر ختم شد).

رئیس مجلس شورای ملی- رضا حکمت

+++

قانون اجازه الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل منعقد بین دولتین عراق و ترکیه‏

ماده واحده- الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل مورخ بیست و چهارم فوریه 1900 منعقد بین دولت پادشاهی عراق و دولت جمهوری ترکیه مشتمل بر هشت ماده به دولت انگلستان در تاریخ چهارم آوریل 1900 و دولت پاکستان در تاریخ بیست و سوم سپتامبر 1900 به آن ملحق شده‌اند تصویب می‌شود.

قانون اجازه الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل منعقد بین دولتین عراق و ترکیه مشتمل بر ماده واحده و یک مقدمه و هشت ماده در جلسه یکشنبه سی‌ام مهرماه یک‌هزار و سی‌صد و سی و چهار به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

رئیس مجلس شورای ملی- رضا حکمت‏

پیمان همکاری متقابل بین ترکیه و عراق‏

نظر به این ‌که روابط دوستانه و برادرانه موجود بین عراق و ترکیه در حال توسعه است. و به منظور تکمیل عهدنامه دوستی و حسن‌جوار منعقد بین اعلیحضرت پادشاه عراق و حضرت رئیس‌جمهور ترکیه که در تاریخ 29 مارس 1946 در آنکارا به امضا رسیده است و به موجب آن طرفین تصدیق نموده‌اند که صلح و امنیت بین دو کشور تفکیک‌ناپذیر از صلح و امنیت جهانی و بخصوص ملل خاورمیانه بوده و این امر اساس سیاست خارجی آنها را تشکیل می‌دهد.

نظر به این ‌که ماده 11 عهدنامه دفاع مشترک و همکاری اقتصادی بین دولت‌های جامعه عرب حاکی است. که هیچ ماده از آن معامله به هیچ‌نحو طوری طرح‌ریزی یا انتخاب نشده که تأثیری در حقوق و تعهدات طرفین به مناسبت امضای منشور ملل‌متحد داشته باشند و با اعتراف به مسئولیت‌های بزرگی که از لحاظ عضویت در سازمان ملل‌متحد به منظور استقرار صلح و امنیت در ناحیه خاورمیانه برای آنها ایجاد شده و انجام اقدامات مقرر در ماده 51 منشور ملل‌متحد را برعهده آنها گذاشته است لزوم انعقاد یک پیمانی که هدف‌های بالا را تأمین کند تشخیص داده و برای این منظور نمایندگان مختار خود را به ترتیب ذیل معین کرده‌اند:

اعلیحضرت فیصل‌دوم پادشاه عراق‏

جناب آقای الفریق‌نوری السعید نخست‌وزیر

جناب آقای برهان‌الدین باش اعیان کفیل وزارت امورخارجه‏

حضرت جلال پایدار ریاست‌جمهور ترکیه‏

جناب آقای عدنان مندرس نخست‌وزیر

جناب آقای پرفسور فؤاد کوپرلو وزیر امورخارجه‏

نمایندگان مزبور پس از مبادله اعتبارنامه‌های خود که آنها را صحیح و معتبر یافتند در مراتب ذیل موافقت حاصل کردند.

ماده 1- طرفین معظمتین متعاهدتین برای امنیت و دفاع خود مطابق ماده 51 منشور ملل‌متحد تشریک‌مساعی خواهند نمود اقدامی که برای عملی ساختن این تشریک‌مساعی درباره آنها موافقت می‌کند ممکن است موضوع موافقت‌نامه‌های خاصی قرار گیرد.

ماده 2- برای تحقیق و اجرای تشریک‌مساعی پیش‌بینی شده در ماده 1 مقامات صلاحیت‌دار طرفین متعاهدتین معظمتین اقداماتی را که می‌بایست به محض این ‌که پیمان فعلی به مرحله اجرا درآید تعیین خواهند نمود همین که این اقدامات به تصویب دولت‌های طرفین متعاهدتین معظمتین رسید قابل‌اجرا خواهد بود.

ماده 3- طرفین متعاهدتین معظمتین متعهد می‌شوند که از هرگونه دخالت داخلت در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند و از هرگونه اختلاف فی‌مابین را با روش مسالمت‌آمیز بر طبق منشور ملل‌متحد حل نمایند.

ماده 4- طرفین متعاهدتین معظمتین اعلام می‌دارند که مقررات این پیمان با هیچ یک از تعهدات بین‌المللی ناشی از قرارداد هر یک از طرفین با دولت یا دول ثالثی مغایرت نداشته و نمی‌تواند از تعهدات بین‌المللی مذکور بکاهد و یا ناقض آنها محسوب شو. دو طرفین متعاهدتین معظمتین متعهد می‌شوند که هیچ‌گونه تعهد بین‌المللی منافی با پیمان فعلی باشد قبول نکند.

ماده 5- این پیمان برای الحاق هر یک از دول اتحادیه عرب یا هر یک از کشورهای دیگری که به امنیت و صلح این ناحیه علاقه‌مند هستند و طرفین متعاهدتین و معظمتین آن کشور را به رسمیت کامل شناخته باشند باز خواهد بود.

الحاق از تاریخی رسمیت دارد که سند الحاق به وزارت امور خارجه عراق تسلیم شده باشد الحاق از تاریخی رسمیت دارد که سند الحاق به وزارت امورخارجه عراق تسلیم شده باشد.

هر دولت عضو که به پیمان فعلی ملحق شود می‌تواند برطبق ماده 1 یا یک یا چند دولت عضو پیمان قراردادهای خاص منعقد سازد مقامات صلاحیت‌دار دول مزبور برطبق ماده 2 اقدامات لازمه را تعیین خواهند کرد و به محض آن‌ که اقدامات مزبور به تصویب دول مربوطه رسید قابل‌اجرا خواهد شد.

ماده 6- همین ‌که حداقل 4 دولت به عضویت این پیمان درآمدند شورایی مرکب از وزرای دول مزبور تشکیل خواهد شد که در حدود مقاصد این پیمان کار کند. شورای آیین‌کار خود را تنظیم خواهد کرد.

ماده 7- این پیمان برای مدت 5 سال قابل‌اجرا است و برای 5 سال دیگر قابل‌تجدید است هر یک از اعضای پیمان شش‌ماه قبل از امضا ادوار مذکور در بالا ممکن است کتباً تمایل خود را به خارج شدن از پیمان به اعضای دیگر اطلاع دهد در چنین صورت پیمان برای اعضای دیگر معتبر می‌ماند.

ماده 8- این پیمان وسیله طرفین متعاهدتین به تصویب خواهد رسید اسناد تصویب هر چه زودتر در آنکارا مبادله خواهد شد و از تاریخ مبادله اسناد تصویب به مرحله اجرا درمی‌آید.

برای گواهی مراتب بالا نمایندگان مختار مذکور این پیمان را به عربی ترکی و انگلیسی امضا نموده‌اند هر سه متن متساویاً معتبر هستند در صورت پیدایش اختلاف متن انگلیسی مرجع خواهد بود. تهیه شده در نسخه در بغداد دومین روز رجب 1374 هجری مطابق با 24 روز فوریه 1955

 (امضاء شده) نوری‌السعید (امضا شده) عدنان مندرس‏

از طرف اعلیحضرت پادشاه عراق از طرف ریاست‌جمهوری ترکیه‏

 (امضا شده) برهان‌الدین یاش اعیان (امضا شده) فؤاد کوپرلو

از طرف اعلیحضرت پادشاه عراق از طرف ریاست‌جمهوری ترکیه بغداد 24 فوریه 1955

الحاق دولت ایران به پیمان همکاری متقابل منعقد بین دولتین عراق و ترکیه مشتمل بر یک مقدمه و 8 ماده بشرح فوق در جلسه یکشنبه 30 مهرماه 1334 داده شده است.

رئیس مجلس شورای ملی- رضا حکمت‏

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294990!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)