کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره شانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16
[1396/05/29]

جلسه: 153 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه 14 خرداد ماه 1330  

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس.

2 - بیانات قبل از دستور- آقایان: موقر و مهدوى و ابریشم‌کار و توضیحات آقاى معاون نخست وزیر

3 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و پاکستان‏

4 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و هندوستان‏

5 - شور اول عهدنامه مودت بین کشور شاهنشاهى ایران و کشور هاشمى اردن‏

6 - ختم جلسه به عنوان تنفس‏

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 153

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه 14 خرداد ماه 1330

 

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس.

2 - بیانات قبل از دستور- آقایان: موقر و مهدوى و ابریشم‌کار و توضیحات آقاى معاون نخست وزیر

3 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و پاکستان‏

4 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و هندوستان‏

5 - شور اول عهدنامه مودت بین کشور شاهنشاهى ایران و کشور هاشمى اردن‏

6 - ختم جلسه به عنوان تنفس‏

 

مجلس ساعت 9 و چهل دقیقه صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل شد.

1 - تصویب صورت مجلس

رئیس - صورت غایبین جلسه گذشته قرائت می‌شود.

( به شرح زیر خوانده شد)

غایبین با اجازه- آقایان: هدایت‌الله پالیزى، شکرایى، صفوى، بهادرى، اورنگ، محمد‌على مسعودى، دکتر طبا، آشتیانى‌زاده، شهاب خسروانى، معدل، امیر‌قاسم، فولادوند، حاذقى، دکتر شایگان، خزیمه علم.

غایبین بى‌اجازه- آقایان: خاکباز. محمود محمودى. قبادیان. مرتضى حکمت. برومند. منصف. قهرمان. عبدالحسین. مجتهدى. تولیت. حسن اکبر. ابتهاج. دکتر مجتهدى. دکتر سید‌امامى. حبیب پناهى. ثقت‌الاسلامى. رضوى. پیراسته. سلطانى. طباطبایى. جواد مسعودى.

دیرآمدگان با اجازه- آقایان: دکتر بقایى یک ساعت. ناصر صدرى چهل و پنج دقیقه. کشاورز‌ صدر یک ساعت و سى دقیقه. اسلامى سى دقیقه. گرگانى یک ساعت. امینى یک ساعت. عباسى آخر وقت یک ساعت گنابادى سى دقیقه‏

دیرآمدگان بى‌اجازه- آقایان: امیر افشارى یک ساعت و سى دقیقه. صفایى سى دقیقه. تیمور‌تاش یک ساعت. ابریشم‌کار سى دقیقه. عامرى یک ساعت. هراتى یک ساعت و سى دقیقه. فولادوند ده دقیقه. صاحب‌جمع سى دقیقه. زنگنه سى دقیقه.

رئیس - نسبت به صورت مجلس نظرى نیست؟ آقاى گنجه

گنجه - بنده نسبت به صورت مجلس عرضى دارم در عرایض بنده چند جا در مطبعه و در موقع حروف‌چینى و چاپ اشتباه شده اصلاح کردم می‌دهم به تندنویس‏.

رئیس - بسیار خوب، آقاى فرهودى‏

فرهودى - مختصر اشتباهى هم در عرایض بنده شده اجازه می‌فرمایید تصحیح کنند،

رئیس - اصلاح می‌شود دیگر نظرى نیست؟ (گفته شد- خیر) صورت مجلس تصویب شد.

2 - بیانات قبل از دستور آقایان: موقر، مهدوى، ابریشم‌کار و توضیحات آقاى معاون نخست وزیر

رئیس - آقاى موقر

موقر - سعادت و خوشبختى یا شقاوت و بدبختى نسبت مستقیم به سطح فرهنگ هر ملتى دارد وقتى در کشورى سطح فرهنگ بالا باشد به همان نسبت سطح زندگانى بالا است و این فقر و فاقه‌ای که در ایران حکمفرما است و همین بدبختى که همه را فرا گرفته نتیجه مستقیمى است که با میزان فقر فرهنگى ما دارد با توجه به این حقیقت بود که در متمم قانون اساسى اصل نوزدهم گفته است بایستى مدارسى به مخارجى دولتى و ملتى و تحصیل اجبارى باید مطابق قانون وزارت علوم و معارف مقرر بشود الى آخر در مملکتى که نود درصد آنها بی‌سواد باشند بى‌اطلاع باشند به حقوق حقه خود آشنا نباشند همین است که ملاحظه می‌فرمایید تقریباً در بیست سال پیش وضع ترکیه هم از لحاظ بی‌سواد شبیه ایران بود آنها هم مبارزه با بی‌سوادى را شروع کردند نتیجه بیست سال مبارزه آنها این شده است امروز شصت درصد بی‌سوادى در ترکیه از بین رفته است ولى ما هنوز نود درصد بی‌سواد داریم (امینى - سواد تنها به خواندن و نوشتن نیست) معلومات عمومى سواد و آشنایى به حقوق اجتماعى مقدمه همین است با خواندن و نوشتن است که بفهمند اجتماع چه لازم دارد چگونه براى احقاق حق خودشان مبارزه بکنند به عقیده بنده وظیفه هر ایرانى روشنفکرى است که براى اصلاح اجتماعى در درجه اول درصدد اصلاح معارف باشد و به سهم خودش براى این کار کوشش بکند روى این وظیفه است که بنده هر وقت فرصتى به دستم آمده است راجع به فرهنگ خوزستان به خصوص دشت میشان که وضع آنجا حقیقتاً شرم‌آور است عرایضى عرض کردم که در آنجا وضع فرهنگ به کلى خراب است مدیر دبستان خانه‌اش همان مدرسه است یک نفر مدیر است فراش است معلم است ناظم است در هیچ گوشه‌اى خیال نمى‌کنم وضع‌شان به این خرابى باشد به هر حیث چون موضوع دانشگاه خوزستان خوشبختانه مورد توجه قرار گرفته است بنده لازم دانستم جریان پیشرفتى که حاصل شده به عرض آقایان برسانم فعلاً وزیر دارایى موافقت کرده است از اراضى اهواز که خالصه بوده و چاپیدند و بردند و غرما شد مثل اطراف تهران که همین جور شد تقاضا کردم که پانصد هزار متر از آن اراضى براى دانشگاه اختصاص بدهند ایشان موافقت کردند (شوشترى - مگر آن زمین‌ها قسمت شد؟) بله آنجا هم قسمت شد بدتر

+++

از تهران صد هزار متر دویست هزار متر قسمت کردند چاپیدند و بردندبه عنوان زمین‌خور هستند اشخاصى هستند که دیوار را بالا نمی‌روند (شوشترى- چرا اسمشان را نمی‌برید؟) به من چه باید وزارت دارایى اسم آنها را معین بکند از این ارضى قرار شد پانصد هزار متر براى دانشگاه خوزستان بدهند بنده به سهم خودم لازم می‌دانم از آقاى وزیر دارایى راجع به این کارى که می‌کنند تشکر بکنم اما راجع به دانشکده کشاورزى که امروز عرض کردم و جنابعالى تشریف نداشتید عرض کردم که دارایى از اراضى اهواز در محلى که معروف است به حمیدیه نزدیک همین محل سدبندى دستگاهى دارد به اسم شرکت کشاورزى خوزستان و این شرکت در سال گذشته دویست و پنجاه هزار تومان ضرر داشته با این که آب به رایگان دارد زمین به رایگان دارد اثاثیه کشاورزى تراکتور کامپاین خرمن‌کوب فراوان دارد این شرکت در سال گذشته دو میلیون و نیم ضرر داشته بنده به آقاى وزیر دارایى پیشنهاد دادم که این مؤسسه را منتقل کنند به وزارت فرهنگ که موجبات تأسیس دانشکده کشاورزى را فراهم کند ایشان موافقت کردند و به اداره خالصه مراجعه کردند در اداره خالصه شخصى است به نام استوان (فقیه‌زاده - آدم خوبى است) ایشان بدون جهت اشکالاتى می‌تراشند مثلاً مى‌گوید که این شرکت ضرر نکرده بنده گفتم بیلان را بیاورید ترازنامه را بنده دیدم رسیدگى کردم معلوم شد که 255 هزار تومان این بنگاه سال گذشته ضرر کرده است در صورتی که بنده حاضرم تقبل بکنم که این شرکت به همین مبلغ درآمد خالص داشته باشد نه ضرر چون شش هزار هکتار زمین و چندین متر مکعب آب در اختیار دارد و تمام وسایل کشاورزى را دارد آقاى وزیر دارایى موافقت کردند که این اقدام را هم بکنند و از راه قانونى با موافقت هیئت وزرا این بنگاه را منتقل بکنند به وزارت فرهنگ براى دانشکده کشاورزى آقایان می‌دانند که همان طور که ما امراض گرمسیرى داریم نباتات گرمسیرى هم داریم و هنوز در ایران محلى براى مطالعه نباتات گرمسیرى نیست و این مؤسسه موجب می‌شود که در این قسمت به خصوص هم مطالعه به عمل بیاید مکرر عرض کرده‌ام که استعداد خوزستان از لحاظ کشاورزى فوق‌العاده است و همچنین عرض کردم که شاید خوزستان ارزش تمام بین‌النهرین را داشته باشد در بین‌النهرین از بیست سال به این طرف شروع به اصلاحات کرده‌اند.

و امروز به قدرى کشاورزى ترقى کرده است که سال گذشته ششصد هزار تن گندم صادر کرده و ما مجبور شدیم مقدارى وارد بکنیم باز به طوری که مطلعین اظهار عقیده کرده‌اند خوزستان می‌تواند بیست میلیون نفرات زنده نفراتى که داراى خانه شخصى از خود باشند داراى اتومبیل و وسایلى که ما آن را لوکس می‌دانیم باشند در دامن خود بپروراند و به طور کلى وضعیت اجتماعى و برقیات کشاورزى و اقتصادى خوزستان و تمام ایران را فراهم بکند بنده توصیه می‌کنم که وزارت دارایى در این موضوع توجه بیش‌ترى بکند و هر چه زودتر موجبات این کار را فراهم بیاورد و اما راجع به دانشکده پزشکى بنده خوش‌وقتم که عرض کنم در این باره پیشرفت بیش‌ترى حاصل شده است فعلاً ما قناعت می‌کنیم به این که آموزشگاه عالى بهداشت تأسیس بشود بعداً ترقى بکند و به دانشکده پزشکى تبدیل بشود همین طوری که در شیراز و اصفهان و مشهد دارند عمل می‌کنند شنبه گذشته در بنده منزل جلسه‌اى تشکیل شد و آقایان سناتورهاى خوزستان و آقایان نمایندگان خوزستان تشریف داشتند و صحبت‌هایى شد دیروز هم در دبیرخانه دانشگاه جلسه فراهم آمد با حضور آقاى دکتر سنایى و آقاى دکتر نعمت‌اللهى و تقریباً موجباتى فراهم آمد که همین امسال ما بتوانیم از نعمت داشتن آموزشگاه عالى بهره‌مند بشویم براى شروع به این کار یک میلیون تومان در نظر گرفتند که بر بودجه دانشگاه افزوده شود زیرا دانشگاه است که مأموریت دارد آموزشگاه عالى دانشکده پزشکى را در ایران اداره کند منتها در تهیه استاد در درجه اول کوشش‌اش بر این است که استاد از خود ایران تهیه کنیم از کسانى که متخصص هستند ابتدا آگهى منتشر خواهد کرد و از کسانی که صلاحیت دارند براى تدریس در دانشکده دعوت بکنند که شرکت بکنند مسلم است که اگر به قدر کفایت نبود با اجازه مجلس از خارج استخدام خواهد شد در این ایام هم استادان پزشکى و معین پزشک به خصوص از آلمان خیلى اعزام شده و سازمان شاهنشاهى اخیراً عده‌اى پزشک استخدام کرده آنها مشغول خدماتى هستند و دیگران هم با شروط بسیار سهل و آسان حاضرند که به ایران بیایند و خدمت بکنند و الآن در دو منطقه دور افتاده دشت میشان سوسنگرد و حویزه دو پزشک آلمانى مشغول خدمت هستند و مردم از این قسمت خیلى خیلى راضى هستند (یک عده از نمایندگان- خیلى خوب کار می‌کنند) بسیار خوب کار مى‌کنند بنده می‌خواستم از موقع استفاده بکنم و یک مطلب دیگرى را به عرض آقایان برسانم و آن این است که از چند سال پیش موافقت شد در شش شهر از شهرهاى مهم ایران به مناسبتى موزه تأسیس بشود در مشهد، قم، تبریز، اصفهان، شیراز و اهواز در پنج شهر اول تأسیس شده است ولى هنوز در اهواز تأسیس نشده است و حال آن که خوزستان با سابقه‌اى که از آثار هنرى دارد و چیزهاى مهمى‌ که در شوش کشف شده و زینت‌بخش موزه‌هاى عالم است سزاوار بود که این موضوع خیلى پیش از این در اهواز انجام شده باشد انجام این کار هم مشکل نیست بنده با وزیر فرهنگ صحبت کردم موافقت فرمودند که چند سالن از عمارت جدید دبیرستان‌هاى مجلل اهواز را براى جمع‌آورى این اشیا در نظر بگیرند تنها چیزى که این کار کم دارد قفسه است که باید تهیه شود الان مقدار زیادى آثار نفیس اضافه بر مورد احتیاج در ایران استان موجود است و همچنین مقدار زیادى هم انبار شده و الان در انبارها جمع‌آورى شده است که مورد احتیاج نیست اینها را به آسانى مى‌توان به اهواز انتقال داد و تشکیل یک موزه‌اى داد بنده یقین دارم که خود مردم خوزستان هم استقبال می‌کنند و به سهم خودشان هم حاضر هستند کمک‌هایى بکنند چنان که خود بنده هم وعده می‌دهم وقتى این کار درست شده مقدارى اشیای مهم تحویل موزه بدهم امید که آقاى وزیر فرهنگ همان طور که وعده داده‌اند در این مورد جدیت بیشترى بکنند.

رئیس - آقاى مهدوى.

مهدوى- حق‌گذارى و حق‌شناسى نسبت به مردمان خدمتگزار و فداکار در راه آسایش عمومى و حفظ اصول دیانت و آزادى یکى از واجبات و لوازم حسن اداره امور اجتماعى است بر کلیه افراد علاقمند به بهبود اوضاع و احوال اخلاقى و اجتماعى اعم از نمایندگان ملت و نویسندگان محترم و متصدیان امور کشور واجب است در حفظ حدود مذهبى و شئون ملى و آداب اخلاقى از تجاوز به حق خدمتگزاران جلوگیرى و دفاع نمایند.

اهمیت و عظمت مقام شامخ مرحوم آیت‌الله عظمى آخوند ملا کاظم خراسانى و خانواده جلیل آن مرد بزرگ بر هیچ کس پوشیده نیست (صحیح است) زحمات و خدمات آن بزرگوار براى رهایى مردم کشور از ذلت و اسارت استبداد و دیکتاتورى وقت محتاج به توضیح و بیان نمى‌باشد (صحیح است) همه می‌دانند که حسن توجه و مراقبت کامل آن پیشواى اسلام و آزادى یگانه عامل مؤثر در برچیده شدن اساس استبداد وقت و تأسیس اصول دموکراسى و مشروطیت ایران بوده و در این راه مجاهدت و کوشش فراوان نموده و براى تکمیل بنیان مشروطیت و جلوگیرى از تجاوز به حدود و اصول اسلامى در سال 1329 قمرى تصمیم به آمدن به کشور عزیز خود ایران گرفت به هر کیفیتى بود قبل از ورود به خاک میهن به زندگانى او خاتمه داده شد (شوشترى - مسمومش کردند) فرزندان آن بزرگوار هر یک به نوبه خود و در مقام خود همیشه به پیروى از نیات مقدسه پدر بزگوار خود در حال کوشش و مجاهده بوده و جمیع طبقات مردم به خصوص علمای اعلام وحجج اسلام فداکاری‌ها و زحمات مرحوم آقا میرزا مهدى پسر بزرگ آخوند را در عراق و ایران در راه آزادى وحفظ اصول اسلامى در نظر دارند.

پسر دوم مرحوم آخوند مرحوم آیت‌الله آقازاده خراسانى طلب‌تراه از سال 325 قمرى در مشهد شب و روز در حال کوشش و مجاهده براى حفظ اصول دیانت و اساس آزادى زحماتى کشیده هیچ کس فراموش ندارد هنگام محاصره مشهد و آستان قدس به وسیله عمال استبداد و دشمنان مشروطیت از طرف قواى دولت روس تزارى آقازاده مرحوم گرفتار یوسف هراتى سردسته حمله کنندگان به آستان قدس گردید ولى با خواست خداوند از هلاکت و کشته شدن به دست آن گروه رهایى یافت پس از مدتى مهاجرت باز براى خدمت به عالم اسلام و آزادى به مشهد مراجعت و این روش پسندیده خیرخواهى عمومى را با مراقبت در حفظ و نگاهدارى سلسله علمیه و ترتیب و تنظیم مدارس قدیمه مشهد بذل توجه مى‌فرمود تا بالاخره در سال 1314 شمسى که حادثه جانخراش آستان قدس رضوى پیش آمد و در آن حادثه فقط از نظر بقای وى بر علاقمندى به اصول آزادى و دموکراسى و پیروى از اصول اسلام گرفتار رنج و تبعید و توقیف گردید و 1316 شمسى در تهران در حالی که تحت نظر و در واقع بازداشت بود به زندگانى پر افتخار خود خاتمه داد حضرت آیت‌الله میرزا احمد خراسانى پسر سوم بانى مشروطیت که سابقاً در عراق و اعتاب مقدسه جانفشانى و فداکارى او براى استقلال عراق و جلوگیرى از تجاوز دیگران به این کشور اسلامى در نزد تمام شیعیان و آزادمردان مسلمان مسلم است شخصاً با قواى متجاوز استعمارى مبارزه نموده و در نتیجه شکست یکى دو سال در بیابان‌هاى حجاز سرگردان و فرارى بوده نیز در مشهد مقدس پرچم آزادى و دموکراسى و استقلال کشور را در پناه اصول دیانت و احکام اسلامى به دست گرفته چندین سال با جان خود بازى و فداکارى در راه آزادى و حفظ استقلال کشور را هرگاه آسایش و راحتى مقدم داشته کلیه مردم خراسان و سایر استان‌ها خصوصاً اهالى محترم تهران و جمع نخست وزیران و وزرا و نمایندگان دوره 13 و 14 مجلس شوراى ملى کاملاً آگاه هستند که حفظ وضعیت خراسان و جلوگیرى از پیشامد نظیر حوادث آذربایجان در خراسان مرهون زحمات و مجاهدات این مرد شریف بزرگوار

+++

بوده و در پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاهى هم هیچ وقت زحمات و خدمات حضرت آیت‌الله خراسانى فراموش نشده همیشه مورد توجه و تفقد می‌باشد اخیراً که به نام آزادى مطبوعات در کشور رویه ایجاد شده که هر کس از دیگرى به جهاتى دلتنگ و ناراضى باشد اجرای مقاصد شخصى خود را از طریق هتاکى و دروغگویى و نوشتن نامه‌ها به روزنامه‌ها راه رستگارى خود تلقى می‌نمایند نسبت به مقام شامخ و مقدس حضرت آیت‌الله خراسانى این رویه ناپسند شروع شده و به عنوان نامه وارده از مشهد آن هم به طوری که مدیر محترم روزنامه شخص بزرگوار را نشناسد هتاکى و بى‌ادبى دور از انصاف و حقیقت منتشر شده و در اداره روزنامه روى سبک و روش متصدیان تنظیم مندرجات روزانه به چایخانه داده شده به این جهت اطمینان دارم خود ایشان و سایر کارمندان این روزنامه بى‌اساسى مندرجات این نامه و برخلاف حق و انصاف بودن آن نوشته را تصدیق دارند امیدوارم به هر کیفیتى صلاح و مؤثر در جلوگیرى از هتک احترام و توهین به مرد بزرگوار باشد بذل توجه خواهند فرمود و نیز از جناب آقاى دکتر مصدق استدعا دارم با مراجعه و توجه به آنچه عرض شد و گزارشاتى که از 20 سال پیش از جمیع نمایندگان دولت در خراسان از مراتب خیرخواهى و کوشش ایشان در حفظ استقلال کشور و آسایش مردم داده‌اند به منظور تقدیر و تکریم از یک مرد فداکار و میهن‌پرست توجه مخصوص مبذول فرمایند در خاتمه ناگزیرم از توجه و مراقبت وزارت راه و بنگاه راه‌آهن و به خصوص آقاى مهندس حامى‌ که لزوم مراقبت در پیشرفت ریل‌گذارى راه آذربایجان و خراسان را نصب‌العین خود قرار داده و در مجاهده و کوشش براى انجام این امر مهم حیاتى که تأثیر کامل در بهبود اوضاع عمومى این استان‌ها و تمام کشور دارد به نام خراسان سپاسگزارى نمایم‏.

رئیس - آقاى ابریشم‌کار

ابریشم‌کار - در روزنامه اطلاعات دیروز خبرى بود مربوط به واقعه اخیر خوزستان یعنى اهواز بنده به وسیله تلفن تماس با اهواز گرفتم و تحقیق کردم اولاً معلوم شد اصل موضوع چیز مهمى نبود همان طور که در جلسه گذشته عرض کردم در تمام نقاط خوزستان یک عده اشخاص مفسده‌جو هستند که هم دولت می‌داند کی‌ها هستند و هم آقایان وکلا و همه جلوگیرى از اینها هم به هر وسیله لازم است چون در هر جا دست‌شان آمد آتش و فتنه بر پا می‌کنند (صحیح است) گاهى به نام اصلاحات گاهى به نام مذهب گاهى به نام دیگرى بالاخره اینها بعد از ظهر روز جمعه خواستند بروند به تورات کلیمی‌ها براى چى بود بنده نشنیدم و نمی‌دانم ولى کلیساى نصارى نزدیک بود اشتباهاً آنجا رفته‌اند البته مأمورین شهربانى با مأمورینى که مراقب آنها بودند جلوگیرى کرده بودند واقعه فوراً خوابیده و اگر مختصر خسارتى وارد شده فوراً تأمین شده است ولى چیزى که خواستم عرض کنم این بود که این مطلب به هیچ‌وجه من‌الوجوه مربوط به اتباع انگلیس در خوزستان و اهواز نبوده و نیست ولى البته لازم است که دولت متوجه باشد این اشخاص هر دو نفر چهار نفر شش نفر در یک گوشه گاهى در آبادان گاهى در مسجد سلیمان گاهى در اهواز با اسامى مختلف زندگى می‌کنند خوب این. ضع نمی‌شود مردم خوزستان نمی‌توانند با وجود این طور اشخاص آسایش داشته باشند بنده خیال می‌کنم ضررش به باقى کشور هم برسد این است که بنده استدعا می‌کنم و از دولت هم خواهش می‌کنم نسبت به این اشخاص توجه کامل بکند جلوگیرى بکند گر چه خود مردم و اهالى خوزستان یک قشون و سپاهى براى خدمتگزارى به دولت هستند مانع این جریان می‌شوند و آنها کارى از دستشان نمى‌آید و موفق نمی‌شوند بنده از این مطلب خوش‌وقتم و شکرگذارى مى‌کنم که به خیریت گذشت اما انتظار داشتم که اگر این پیشامد بود به جاهاى بدترى می‌رسید خوشبختانه تمام شد و به هیچ‌وجه من‌الوجوه مربوط به اتباع انگلیس نبود و یک دسته از نصارى از اتباع عراق سال‌هاى سال است مثل برادر با ما در اهواز زندگى می‌کنند و هیچ نگرانى در اهواز نیست بنده که در جلسه گذشته راجع به حکومت نظامى اصرار می‌کردم و موافقت کردم و خیلى متشکرم که آقایان هم موافقت کردند از همین نظر بود که حالا این موجبش پیدا شده است اما در موضوع تغییر مأمورین دولت از خوزستان بنده به طور اختصار در جلسه گذشته عرض کنم که قصدم مأمورین محلى تنها نبوده است بلکه مأمورین محلى و غیر محلى بوده است خدا شاهد است ما مأمورینى که در خوزستان داشتیم بسیار مردمان خوبى بودند و من تعجب می‌کنم و اگر از موافقین دولت نبودم و مخالف بودم دانه دانه مضرات این کارى که مأمورین را عوض کردند مى‌گفتم این هم یک مرتبه فرضاً صد تا رئیس اداره را یک مرتبه عوض کردند اگر در ظرف 3 ماه می‌شد شاید زیاد ضرر نداشت اما یک عده مأمورینى که سابقه در کارهاى آنجا دارند آن هم یک جاى حساس اینها را این طور یک مرتبه عوض کردند تصور مى‌کنم هر آدم سیاستمدارى فکر کند این شرط سیاست نیست و اشتباه بزرگى است البته بنده نمی‌خواهم امروز به کارهاى دولت لطمه وارد بیاورم چون موافق دولت هستم، ولى اشتباه بزرگى کرده‌اند هم باید از این مأمورین که آنها را بدون گناه عوض کرده‌اند بشود جناب آقاى دکتر فاطمى می‌دانندکه من چه مى‌گویم بعضى از آنها را می‌شناسند از آیین گذشته مردم از ما متوقعند متأسفانه کرمانشاه و خوزستان گرفتار این کار شده رئیس شهربانى اهواز را گفته‌اند برو کرمانشاه بنده این را از خارج شنیده‌ام او هم اثاثیه‌اش را فرستاده کرمانشاه بعد گفته‌اند نه مثلاً برو اصفهان خوب این بیچاره تقصیرش چیست البته من به منظور تذکر عرض کردم و توقع دارم هم از دولت و هم از مجلس توجه بفرمایند از دولت استدعا مى‌کنم جبران بفرمایند و نسبت به باقى مأمورینى که در خوزستان هنوز عوض نشده‌اند اگر ممکن است دیگر دست به ترکیب آنها نزنند آنها به خوزستان نافعند خدمتگزارند. تلگرافات زیادى از اهواز رسیده چون وقت کافى نیست بنده نمی‌خوانم اظهار تأسف کرده‌اند از این که چرا مأمورینى که چند سال خدمت کرده‌اند با کمال خفت عوض کرده‌اند و مأمورین تازه‌اى با صدى پنجاه اضافه حقوق به آنجا فرستاده‌اند (حائرى‌زاده - از یک جاى گرم و خشکى فرستاده‌اند به جاهاى خوش آب و هوا این چه خفتى است نسبت به آنها خیلى هم راضى هستند) حالا در این خصوص مجادله‌اى با هم ندارم آقاى حائرى‌زاده بنده عرض کردم از طرفداران دولت هستم و الا من معایب این کار را عرض می‌کردم.

رئیس - این مربوط به دولت است و قوه مجریه باید تکالیف خود را انجام بدهد اگر کار خلاف قوانینى کرد ممکن است تذکر داد تا اقدام بکند (صحیح است) وارد دستور می‌شویم البته جزو دستور جلسات شور دوم عهدنامه پاکستان و هندوستان است و بعد هم شور اول چهار عهدنامه دیگر آقاى دکتر فاطمى بفرمایید.

دکتر فاطمى - عرض کنم که این مطلبى را که آقاى ابریشم‌کار فرمودند دیروز هم آقاى کمال هدایت در مجلس سنا فرمودند و بنده در آنجا توضیحات لازم را به عرض مجلس سنا رسانیدم گویا آقاى ابریشم‌کار صورت جلسه دیروز مجلس سنا را قرائت نفرموده‌اند توضیحاتى که لازم بود داده شد و در آنجا گفته شد از نظر این که این مأمورین خاطى و مقصر بودند به هیچ‌وجه دولت اینها را تغییر نداده است (صحیح است) اگر خاطى و مقصر بداند آنها را به محکمه مى‌فرستادند و تنها محل مأموریتشان را تغییر و تبدیل نمی‌دادند و این حقى است که قانون استخدام به دولت داده است و از وظایف قوه مجریه است اگر آقاى ابریشم‌کار یا سایر آقایان مى‌بینند در اینجا خلاف قانونى شده است تذکر بفرمایند البته همیشه دولت از تذکرات آقایان استفاده خواهد کرد ولى آقاى ابریشم‌کار باید توجه بفرمایند که در یک چنین امر به این مهمى‌که در پیش است هر تغییر و تبدیلى نباید موضوع صحبت قرار بگیرد و خداى نکرده سوء‌تفاهمى براى خود آن مأمورین و یا مأمورینى که به جاى آنها می‌روند پیش بیاید این مطلبى است که ما از روز اول گفتیم که اگر ما چند نفر را تغییر و تبدیل مى‌دهیم نباید سوء تفاهیمى پیش بیاید که خداى نکرده اینها خیانت کرده و یا خائن بوده‌اند به این علت آنها را به نقاط دیگر تغییر مأموریت مى‌دهند و براى همین نظر ضمن بخشنامه‌اى به وزراتخانه‌ها گفته شد که یک روز هم آنها را بیکار نگذارند و حتى از مأمورینى که خوب کار کرده‌اند و انجام وظیفه را به سر حد کمال رسانیده‌اند از آنان تشویق شود و تقدیر به عمل آید و بنده گمان مى‌کنم که براى آقاى ابریشم‌کار جاى سوء‌تفاهمى باقى نمانده باشد.

ابریشم‌کار - بنده روزنامه نخواندم و پیروى از گفته کسى نکردم این عقیده خودم بود.

معاون نخست وزیر - بنده عرض کردم که اگر توضیحات بنده را خوانده بودید این مطالب را نمى‌فرمودید.

3 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و پاکستان

رئیس - عهدنامه مودت ایران و پاکستان مطرح است گزارش کمیسیون امور خارجه قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون امور خارجه به مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون امر خارجه با حضور معاون آن وزارتخانه قرارداد مودت بین دولتین ایران و پاکستان‏

را براى شور دوم مطرح و تحت شور قرار داده اینک ماده واحده زیر را براى تصویب قطعى مجلس شوراى ملى تقدیم می‌دارد مخبر کمیسیون امور خارجه‏

ناصر ذولفقارى‏

ماده واحده - مجلس شوراى ملى عهدنامه مودت بین دولت شاهنشاهى ایران و پاکستان را که در تاریخ 29 بهمن 28 به امضا رسیده و مشتمل بر یک مقدمه و 6 ماده می‌باشد تصویب و به دولت اجازه مبادله نسخ صحه شده آن را مى‌دهد.

شوشترى - اجازه می‌فرمایید؟

رئیس - در برگ موافق و مخالف قبلاً اسم نوشته‌اند آقاى نورالدین امامى‏

نورالدین امامى - امروز بنده شرفیاب بودم که در تابلو چند نفر از آقایان اسم‌نویسى کرده‌اند به عنوان مخالف و موافق و چون آقاى کهبد پیشدستى فرموده بودند و به عنوان

+++

موافق اسم نوشته بودند این بود که بنده در این معاهده دولت مسلمان پاکستان به عنوان مخالف مشروط اسم‌نویسى کردم.

رئیس - آقاى کهبد اسم ننوشتند آقاى کشاورز‌صدر نوشته‌اند.

نورالدین امامى - بسیار خوب آقاى کشاورز‌صدر ماده اول این معاهد مى‌گوید که نظر به این که دولت شاهنشاهى ایران و دولت پاکستان مستحکم گردد. روابط بین ایران و پاکستان 1370 سال پیش وقتی که از حلقوم مبارک محمد بن عبداله کلمه الله اکبر بلند شد مودت بین تمام مسلمان‌هاى دنیا بسته شد روزى که اعلیحضرت شاهنشاه جوان‌بخت ما به پاکستان مسافرت می‌فرمودند و به پاکستان وارد شدند صداى الله اکبر 70 میلیون مسلمان پاکستان به تمام دنیا رعشه انداخت مودت و دوستى و برادرى ما با ملت پاکستان تازگى ندارد روزى که ملت 70 میلیونى مسلمان پاکستان پرچم استقلال را برافراشت آن روز بزرگ‌ترین عید براى ملت ایران بود (نمایندگان- صحیح است) ما خیلى خوش‌وقتیم که براداران صمیمى و مسلمان ما، پاکستان هر روز قدم‌هاى بیش‌ترى در راه ترقى و تعالى خود بردارند بیش از این بنده عرایضى ندارم و تصور می‌کنم نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى ما امروز با تصویب این قانون و این معاهده ما دست برادرى و صمیمیت بیش‌ترى را به ملت پاکستان مى‌دهیم و دست آنها را از دور می‌فشریم.

نمایندگان - احسنت احسنت‏

رئیس - آقاى کشاورز‌ صدر

عده‌اى از نمایندگان - نیستند آقا.

رئیس - بنابراین دیگر کسى اجازه نخواسته باید به شور دوم رأى گرفت آقایان توجه بفرمایند رأى نهایى گرفته مى‌شود شور دوم عهدنامه مودت بین ایران و پاکستان آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (اکثر نمایندگان قیام کردند) تصویب شد.

4 - طرح و تصویب عهدنامه مودت بین دولتین ایران و هندوستان

رئیس - شور دوم عهدنامه ایران و هندوستان مطرح است و قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون امور خارجه به مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون امور خارجه با حضور آقاى معاون آن وزارتخانه قرارداد مودت بین دولتین ایران و هندوستان را براى شور دوم مطرح و تحت شور قرار داده اینک ماده واحده زیر را براى تصویب قطعى مجلس شورای ملى تقدیم می‌دارد.

مخبر کمیسیون امور خارجه‏

ناصر ذوالفقارى‏

ماده واحده - مجلس شورای ملى عهدنامه مودت بین دولت شاهنشاهى ایران و دولت هندوستان را که در تاریخ 24 اسفند ماه 328 به امضا رسید و مشتمل بر یک مقدمه و 5 ماده می‌باشد تصویب و به دولت اجازه مبادله نسخ صحه شده آن را مى‌دهد.

رئیس - آقاى شوشترى‏

شوشترى – بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. بنده با این که معتقدم همه آقایان نمایندگان این فکر را دارند که دولت و ملت ایران با تمام دولت و ملل باید روابط دوستانه با حفظ شرایط متقابله داشته باشد با این کیفیت با این طرح مخالفت کردم نه از نظر اتحاد و وحدت و یگانگى بین ملت ایران و ملت هندوستان و دولت هندوستان و دولت ایران بلکه از نظر وظیفه ملى و وظیفه شرعى موظفم یک مطالبى را تذکر بدهم و آن این است که متأسفانه پس از این که دولتین پاکستان و هندوستان تا حدى انشاء‌الله به حد کمال به حد اعلى استقلال و سیادت خودشان را به دست آوردند نسبت به جزیى از خاکى که جزو مجموع هندوستان را تشکیل می‌دهد و آن کشمیر است (کشاورز‌ صدر - جزء هندوستان نیست) اجازه بفرمایید عرضم را بکنم بنده شاید در بیان تا حدى بتوانم از عهده مطلب به در آیم کشمیر یک مملکتى است یک حوزه‌اى است، یک منطقه‌اى است یک نقطه است که سکنه آن مسلمانند و اکثریت آن را شیعه على مرتضى تشکیل می‌دهند. (جمعى از نمایندگان - صحیح است) این محل سبب اختلافى شده است بین دو ملت برادر به مفهوم ملى خیر به مفهوم دول یعنى بین ملت مسلمان برادر عزیز ما که المؤمنون اخوه پاکستان و ملت برادر دوست ما هندوستان از اینجا خطاب می‌کنم دولت پاکستان باید حقوق حقه مسلمین کشمیر را تا حد اعلى سعى بفرمایند حفظ کنند و ملت ایران را باید پشتیبان خود بدانند و مجلسین ایران را حامى این منظور بدانند و این یک قسمت و اما دولت هندوستان باید متوجه باشد براى بقاى استقلال خود براى جلوگیرى از دست‌هاى مرموز براى تحرکات مخصوصى خوب است حق را به من له الحق برگرداند ملتى مسلمان و تابع همان دینى مخصوص به ملتى مسلم که تابع همان دینى است که همه آنها زیریک کلمه زیر یک لوا همان طورى که آقاى نورالدین امامى فرمود 1370 سال قبل که آن موحد اول عالم وجود آن کسى که توحید اتمام انبیا باید در مدرسه او درس بگیرند همه ما را برادر قرار داده سعى سیاسى و تکلیف سیاسى و حفظ ملى دولت هندوستان در این است که این برادران عزیز ما را همان طوری که آن برادران عزیز ما پاکستانی‌ها درخواست دارند و درخواست آنها با حق و حقیقت است باید برگردانند که شاید انشاء‌الله این عمل خود یک قدمى براى صلح بین‌المللى باشد این یک نظرى بود که بایستى از اینجا عرض مى‌کردم و اما در بند سوم در ماده 3 در بند 3 بند ج موضوع اتباع و تجارت و معاملات که طبق آیین‌نامه‌اى مخصوص بعداً باید تنظیم شود بنده با این که از اصول تجارى و اقتصادى چندان سررشته ندارم و هیچ وقت همچو ادعایى هم نکردم که چیزى را که نمى‌دانم اظهار اطلاع بکنم ولى آنچه را که نظرم می‌رسد چند سالى است که اتباع هندوستان در ایران راجع به تجارت و اطلاع آنها از یک جریانى آنها یک استفاده‌هایى مى‌برند که متقابلاً تجار ایرانى این استفاده‌ها را نمى‌برند این به عقیده من جایز نیست الآن ما باید فکر کنیم حالا که این عهدنامه مودت بسته مى‌شود تجار و بازرگانان محترم ایرانى بازرگانان محترم هندوستانى در دو مملکت متقابلاً تجارت بکنند هر چه را که براى ما مى‌پسندند براى آنها بپسندند هر چه را که ما براى آنها مى‌پسندیم آنها براى ما بپسندند از این جهت است مخالفت من و البته همان طور که بدواً عرض کردم ملت ایران و مجلسین ایران نظرشان اتحاد و اتفاق با تمام دول و ملل عالم است به شرط معامله متقابل ‏

نمایندگان احسنت‏

رئیس - آقاى مکى‏

مکى - بنده اگر به عنوان موافق با لایحه پیمان مودت بین ایران و هندوستان عرایضى به سمع مجلس شوراى ملى می‌رسانم از جهت روابط سیاسى و فرهنگى است (تیمورتاش - بین ایران و آمریکا) مثل این که آقا وقتى که تشریف مى‌آورند در آمریکا بوده‌اند خودتان اینجا بوده‌اید و فکرتان در آمریکا (تیمورتاش - آقا هم مثل این که از هندوستان مى‌آیند) از جهت روابط را داشته است مخصوصاً در دوره صفویه رابطه بسیار محکم و شدیدى بین هندوستان و ایران برقرار بوده است به طوری که شعراى فارسى زبان در درباره هندوستان داشته‌اند به علاوه از آنها پیش تعداد زیادى از پارسیان ایرانى در هندوستان سکونت دارند به طوری که اکنون در حدود 300000 نفر از پارسیان کارهاى حساس هندوستان را در دست دارند مثلاً رئیس دانشگاه هندوستان یک نفر پارسى است یا لوله‌کشى آب هندوستان را پارسیان ایرانى عهده‌دار بوده‌اند یا رئیس بانک هندوستان یک نفر پارس است از لحاظ این که پارسیان هندوستان علاقه شدیدى نسبت به عظمت و استقلال ایران دارند آنجا هم که سکونت مى‌کنند و سکونت دارند همراه چشم‌شان و نگاه قلب‌شان به طرف ایران متوجه است هرگاه اخبارى از ایران بشنوند که ایران دچار یک مصیبتى شده است آنها در این مصیبت خودشان را شریک می‌دانند ولى از لحاظ علاقه‌اى که به برادران پارسى خودمان داریم تصویب این عهدنامه مودت را کاملاً مفید به حال دو کشور مى‌دانیم (نمایندگان- صحیح است) از جهت سیاسى از یک نظر این عهدنامه براى ما ضرورت دارد زیرا پس از خاتمه جنگ بین‌الملل دوم که غالب کشور‌ها یکى پس از دیگرى زنجیر استعمار را پاره کرده‌اند و یا درصدد هستند که پاره کنند ملت ایران و دولت ایران بایستى تمام توجهش را صرف کند تمام قواى معنویش را به کار بیندازد که کشورها در زیر سلطه استعمار بتوانند آزادانه روى پاى خودشان بایستند هنگامی‌که هندوستان و پاکستان هر دوشان مستعمره انگلستان بودند ما با یک کشورى مثل انگلستان همسایه بودیم ولى وقتی که این دو کشور مستقل شدند ما دیگر هیچ ارتباط همسایگى با دولت بریتانیاى کبیر نداریم و این براى دولت ایران اسباب خوش‌وقتى است که کشورهاى همسایه و همجوارش از کشور‌هایى باشد که دست نشانده یک سیاست استعمارى یا تحت‌الحمایه یکى از کشورهاى خارجى نباشد حالا ما باید به همسایگان خودمان على‌الاصول کمک بکنیم که آنها همگى داراى استقلال کامل بشوند بتوانند مستقیماً با کشور ایران وارد مذاکره تجارتى و سیاسى و یا ادبى بشوند مثلاً اگر به جاى این عهدنامه عهدنامه کشور هاشمى اردن مطرح بود مسلماً مخالفت می‌کردم (بعضى از نمایندگان - چرا آقا؟) براى این که همان طور ما به استقلال کشورهاى همجوار خودمان علاقمند هستیم و دلمان مى‌خواهد که آنها هم مستقل و آزاد باشند آنها هم بایستى حس متقابل داشته باشند در این گیر و دارى که ملت ایران نسبت به یک مسئله حیاتى خودش که آن موضوع نفت است ابراز علاقه مى‌کند و تمام ملت ایران قیام کرده است که بتواند این زنجیرهاى استعمار را پاره کند گاهگاهى نغمه‌هاى شومى از برخى کشورها مثل کشور هاشمى اردن بلند می‌شود (بعضى از نمایندگان - تکذیب کردند) با این که تکذیب کردند بنده على‌الاصول چون از کشور هاشمى اردن خبر دارم و گزارشات مأمورین سیاسى خودمان را دیده‌ام آنجا یک کشور مستقل آزادى نیست اینجا کشورى است تحت الحمایه

+++

و اسمش را آزاد گذاشته‌اند در حالى که دولت انگلستان سالى 8 میلیون لیره به کشور هاشمى اردن مى‌دهد که 12 هزار قوا داشته باشد آن وقت در بعضى از رادیوها من شنیدم که او می‌خواهد با این قوا به کمک شرکت نفت به بعضى از سرحدات ایران تجاوز کند اینها فضولى است ملت ایران یک کشور است که 18 میلیون جمعیت دارد تنها یکى از عشایر ایران کافى است که جلوى تجاوز کشور هاشمى اردن را بگیرد یا تمام خاکش را تصرف بکند اینها فضولى است که ما به کمک شرکت نفت قیام می‌کنیم و قوا می‌فرستیم و اینها را بایستى آنها بدانند که با مملکت ایران از این شوخی‌ها کردن خیلى مشکل است و هرگاه عهدنامه مودت بین ایران و کشور هاشمى اردن مطرح بشود بنده با تمام قوا مخالفت مى‌کنم و از همکاران عزیز خودم خواهش می‌کنم که اگر با عقد قرارداد با یک کشورى که دست نشانده و تحت‌الحمایه یک کشور خارجى است موافقت نکنند هیچ آب از آب تکان نمی‌خورد و مانعى ندارد که ما اصلاً عهدنامه سیاسى و یا مودت با

کشور هاشمى اردن نداشته باشیم آنها هر غلطى که می‌خواهند بکنند و ما خیلى معذرت می‌خواهیم از این که یک پول سرشارى را داریم در کشور هاشمى اردن خرج مى‌کنیم.

رئیس - آقاى مکى الان عهدنامه هندوستان مطرح است.

مکى - بنده هم به عنوان جمله معترضه عرض کردم براى این که قصدم این بود که آقایان اگر ملاحظه می‌فرمایند که بنده با عهدنامه مودت بین ایران و هندوستان موافقت مى‌کنم دلیلش وجود ایرانیان و پارسیانى است که در هندوستان زندگى می‌کنند و آنها هم با تمام قوا علاقمند به سعادت و عظمت ایران هستند و هرگاه اخبارى دایر به ارتقاء و عظمت و سعادت ایران می‌شنوند خوشحال مى‌شوند و به عکس هر وقت اخبارى از ایران که این اخبار تأثر‌انگیز باشد آنها را هم متأثر مى‌کند ولى ضمناً مى‌خواستم در این موقع عرض کرده باشم که دولت و کشور هندوستان هم با برادران مسلمان ما که در کشمیر زندگى مى‌کنند رفتارشان را تغییر بدهند و همان طورى که اعلامیه جهانى حقوق بشر مى‌گوید به آنها آزادى بدهند و بگذارند که در مسائل روز خودشان اظهار عقیده بکنند و آزاد باشند. به طوری که اکنون بنده می‌شنوم براى مسلمین کشمیر سختگیری‌هایى می‌شود و در بعضى مواقع زد و خوردهایى می‌شود که اینها باعث تأثر تمام مسلمین جهان است و اگر هندوستان بخواهد با کشورهاى اسلامى همواره روابط حسنه داشته باشد بایستى بداند که با برادران مسلم آنها که در هندوستان زندگى مى‌کنند بایستى به عدل و شفقت و انصاف رفتار بکنند و هرگاه بخواهد از رویه عدل و انصاف خارج شود قلوب مسلمین جهان از این اعمال آنها رنجیده خواهد شد و آنها که محتاج به تعاون و حس همدردى سایر ملل آسیایى هستند بایستى این احساس را بکنند که هر اندازه به مسلمین هندوستان بیشتر محبت و دوستى بکنند قلوب مسلمین نسبت به آنها رئوف‌تر خواهد شد و هرگاه بخواهد اعمال خشن و تند نسبت به آنها مرتکب شوند مسلماً قلب مسلمین جهان نسبت به آنها رنجیده خواهد بود و آنها ناچارند در این دنیا حس تعاون داشته باشند تا بتوانند از کمک سایر ملل برخوردار بشوند بنابراین بنده عرایض خودم را به همین چند کلمه خاتمه مى‌دهم و امیدوارم که تصویب این پیمان مودت ایران و هندوستان یک وضعیت تازه‌اى بین دو کشور ایجاد بکند و روابط ما را در آتیه طورى قرار بدهند که آنها بتوانند از مساعدت ما برخوردار باشند و ما بتوانیم در مواقع حساس از آنها حمایت بکنیم.

رئیس - پیشنهادى براى کفایت مذاکرات از آقاى کشاورز‌ صدر رسیده است که قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم مذاکره کافى است‏

رئیس - آقاى کشاورز‌ صدر

کشاورز‌ صدر - بنده متوجه نبودم که عهدنامه مودت ایران و پاکستان که به عنوان موافق اسم نوشتم مطرح می‌شود و به این جهت بیرون بودم و نتوانستم این مطالبى را که براى عرض آنها اسم‌نویسى کرده بودم بگویم حالا پیشنهاد کردم به کفایت مذاکره و از آقایان محترم اجازه می‌خواهم که چند جمله به طور کوتاه به عرض آقایان برسانم. همه آقایان می‌دانند که آسیا مخصوصاً ایران مرکز تمدن و آقایى دنیا بود در نتیجه نفاق و اختلاف آقایى خودش را با دست خودش به غربی‌ها یعنى اروپایی‌ها داد و از دست داد این آقایى را و این نبود جز عدم هماهنگى و عدم اتفاق و اگر ما اتفاق و دوستى و هماهنگى می‌داشتیم دولت انگلستان یا سرمایه‌داران انگلستان یا دولت‌هاى دیگر غربى در این مقام بر نمى‌آمدند که با ایجاد اختلاف آقایى را از دست ما بگیرند و مدت‌ها هم بر کول مردم بدبخت هندوستان و پاکستان سوارى بکنند و بعد هم وقتى استقلالشان به آنها داده می‌شود منت باز‌گردنشان باشد ملت ایران از استقلال و آزادى هندوستان و پاکستان بی‌نهایت خوش‌وقت شد روزی که به این دو کشور استقلال و آزادى داده شد و یوغ استعمار و تحت‌الحمایگى انگلستان از گردن آنها برداشته شد فرد فرد ایرانی‌ها از صمیم قلب ابراز خوش‌وقتى و خرسندى کردند.

ولى هندوستان و پاکستان باید بدانند که اگر باز بر سر کشمیر اختلاف بکنند فرصتى به دست همان دولت‌ها خواهند داد تا بیایند رخنه در این اتحاد و اتفاق بکنند و خلل در استقلال و تمامیت ارضى و آزادى آنها پیدا بشود. کشمیر یک نقطه‌ای است و یک منطقه‌ای است از این هندوستان و پاکستان که مردم آن مسلمان هستند و خود به خود مردم مسلمان حاضر نیستند زیر بار و نفوذ مردم غیر مسلمان بروند و دولت هندوستان این نکته را باید بداند که اگر بخواهد بر سر کشمیر و زیر یوغ قرار دادن مسلمانان آنجا زیاد پافشارى بکند مسلماً به ضرر خودش و پاکستان تمام می‌شود و می‌بایستى به افکار ملت‌هاى مسلمان احترام بگذارد و بگوید ما این کشمیر را لو فرض ادعا درباره آن داریم بگذاریم با یک کشور مسلمان دیگر هماهنگى بکند و با ملت کشمیر دوستى و ارفاق و مماشات بکنند و در مقام این نباشند که ملت هند بخواهد چون تعداد آنها و زور آنها زیادتر است مسلمانان کشمیر را بکشند. امروز روز زورگویى نیست امروز روزى است که دنیا دیگر اجازه نمی‌دهد که زورگویى بکنند و به همین دلیل ملت ایران قیام کرد و با زور هم نمی‌شود جلو این قیام را گرفت. یک نکته مختصرى عرض می‌کنم و به عرایضم خاتمه می‌دهم و آن این است که ما وقتى می‌خواهیم با دولت‌هاى همجوار خودمان چه مسلمان و چه غیر مسلمان روابط دوستى و مودت را حفظ بکنیم که از صمیم قلب و حقیقت عقد دوستى و مودت داشته باشیم. جناب آقاى وزیر امور خارجه توجه به این عرض بنده بکنید ما با دولت عراق دوست هستیم با دولت پاکستان همجواریم ولى این نکته را باید بگویید به دولت عراق که شما حق ندارید با بحرین رابطه پیداکنید. بحرین جزء ایران است و مال ایران است و با این حقه‌بازی‌ها نمی‌شود جدایش کرد.

رئیس - آقاى مهدى ارباب.

مهدى ارباب - مخالفت بنده با کفایت مذاکرات براى عرض دو تذکر بود مسلم است که دوستى و روابط و داد با ملت هندوستان آنچه بیش‌تر نسبت به برادران هم‌کیش ما پاکستان رابطه دوستى را برقرار کنند دوستى ما هم با آنها مستحکم‌تر خواهد بود. نکته دیگرى را که خواستم عرض کنم عهدنامه مودت صرفاً با نوشتن و گذراندن قانون کافى نیست و در عمل هم بایستى دولت‌ها رعایت کنند که مفهوم آن مشهود باشد. مدتی است روابط اقتصادى ما با هندوستان قطع شده، وزارت اقتصاد نسبت به صادرات ایران به هندوستان اهتمامى را که لازم است مبذول نمی‌دارد. اخیراً هم متأسفانه عناصر اقتصادى در وزارت اقتصاد رو به تقلیل مى‌گذارند و به مفهوم اقتصاد و صادرات که از موضوعات حیاتى کشور است کم‌تر توجه می‌شود خواستم اینجا تقاضا کنم که دولت توجه کند به مشکلات اقتصادى و روابطى که بین ما و هندوستان سابقاً برقرار بوده و این مشکلاتى که مانع جریان و برقرار آن روابط است هر چه زودتر رفع کنند و به مجلس هم تذکر بدهند قانونى که در جریان است تعقیب کنند به تصویب برسانند تا مفهوم آن عملى گردد. فرمایشات جناب آقاى شوشترى را بنده هم تصدیق می‌کنم خیلى هم خوب فرمودند ما همیشه ایمان داریم به گفتار و رفتار جنابعالى.

رئیس - رأى مى‌گیریم به کفایت مذاکرات آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. یک پیشنهادى از آقاى فرهودى رسیده است که قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

اصلاح ذیل را در عهدنامه هندوستان پیشنهاد می‌کنم:

ماده واحده - عهدنامه مودت بین دولت شاهنشاهى ایران و دولت هندوستان که در تاریخ 24 اسفند ماه 1328 به امضا رسیده و مشتمل بر یک مقدمه و شش ماده می‌باشد تصویب مى‌گردد و به دولت اجازه داده می‌شود نسخ صحه شده آن را مبادله نماید.

رئیس - آقاى فرهودى‏

فرهودى - مقدمه باید عرض کنم که یک قسمت از تذکراتى که امروز شد خارج از آن موازینى بود که معمولاً وقتى عهدنامه مودت مطرح می‌شود باید مذاکره شود در سال 1310 و 1311 بود که رابیندرانات تاگود شاعر هند به ایران آمد. او یک دوبیتى سرود وقتى که به حضور پادشاه ایران رسید آن دو بیت را خواند حالا چون فوت کرده و فعلاً عهدنامه مودت ما با هندوستان مطرح است و آن شاعر شهیر هندى با آن روح استقلال‌طلبانه فعلاً از میان ملت هندوستان رفته است بنده اجازه می‌خواهم ترجمه آن دوبیتى را اینجا بگویم. البته آقایان مى‌دانند که ایرانى‌ها و هندی‌ها در اصل یکى بودند و از سرزمین‌هاى اصلى که آمدند بعد به دو شعبه منقسم شدند و یک عده به ایران آمدند و یک عده در هندوستان ماندند.

آن شعبه‌ای که به ایران آمدند دولت هخامنشى را تشیکل دادند و آنهایى که به هندوستان رفتند سلطنت هندى را تشکیل دادند به این جهت است که به ایرانی‌ها و هندی‌ها نژاد هند و اروپایى هم مى‌گویند و نژاد آریا. تاگور مى‌گوید که دو برادر بودند که هر کدام یک شمع افروخته به دست داشتند و راه می‌رفتند بعد در وسط راه از هم جدا شدند یکى به یک سمت رفت، یکى به سمت دیگر، یکى از آنها که داشت می‌رفت تندباد حوادث شمعش را خاموش کرد که

+++

مقصودش ملت هندوستان است شمع استقلال هندوستان را تندباد حوادث خاموش کرد و حالا من که تاگور هستم به نمایندگى از آن برادرى که شمع استقلالش خاموش شده به سمت برادر دیگرى که ایران است مى‌آیم و چون شمع ایران هنوز روشن است (شوشترى - الحمدالله) می‌خواهم شمع خاموش شده خودم را وصل کنم به شمع ایران و دو مرتبه شمع خودم را روشن کنم یعنى استقلال هندوستان هم به این ترتیب عملى بشود این عهدنامه که الان مطرح است ما با کمال خوش‌وقتى این عهدنامه را رأى می‌دهیم براى این که آثار آن شمع خاموش شده از بین برود و با رأى متفق علیهى که آقایان محترم خواهند داد با شمع ایران هندوستان روشن بشود. اما این اصلاحى که بنده پیشنهاد کردم اصلاح عبارتى است دلیلش هم این است که این فرمولى که کمیسیون خارجه تنظیم کرده از روى فرمول‌هاى سابق است یعنى از روى فرمول‌هاى زمانى است که مجلس سنا نبود و به این جهت نوشته است که مجلس شوراى ملى عهدنامه مودت بین دولت شاهنشاهى ایران و دولت هندوستان را تصویب می‌کند در صورتى که این عهدنامه قبلاً به تصویب مجلس سنا رسیده یا بعد می‌رسد در صورتى که وقتى مى‌خواهد به تصویب آنها برسد باید این عبارت را عوض بکنند و عبارت را که عوض بکنند باید دو مرتبه برگردد اینجا و از تصویب این عهدنامه جلوگیرى می‌شود. این است که بنده پیشنهاد کردم این طور نوشته شود که عهدنامه مودت بین دولت شاهنشاهى ایران و هندوستان تصویب مى‌شود دیگر تصویب کننده لازم نیست قید بشود. البته تصویب کننده هر دو مجلسند بعد هم یک کلمه اینجا دارد که نوشته است مشتمل بر یک ماده واحده و پنج ماده تصویب و به دولت اجازه مبادله نسخه صحه شده آن را می‌دهد اینجا هم از قواعد زبان فارسى عدول شده تصویب البته مصدر است اما در زبان عربى و وقتى که ما در فارسى مى‌خواهیم آن را بیاوریم باید علامت مصدرى را هم اضافه کنیم تصویب مى‌کنند، یا در مورد مبادله هم اضافه شود که اجازه داده می‌شود که مبادله بنمایند به این ترتیب اولاً لازم نیست که قید مجلس شورای ملى را بگذاریم وقتى بگذاریم تصویب می‌شود یعنى قوه مقننه تصویب مى‌کند این دو کلمه تصویب و مبادله هم که به صیغه مصدرى اینجا ذکر شده است باید به صورت زبان فارسى در آید.

رئیس - آقاى مخبر

ناصر ذوالفقارى - چون این ماده واحده است و ربطى به اصل قرارداد ندارد به عقیده بنده این توضیحى را که جناب آقا فرمودند اشکالى ندارد و از این که تغییرى در ماده واحده داده بشود چون اگر در مواد دیگر بود این عهدنامه به امضا رسیده بود تغییرش خوب نبود ولى چون این تغییر در ماده واحده است و مربوط به خود مجلس است اشکالى ندارد.

رئیس - آقاى وزیر امور خارجه‏

وزیر امو خارجه (آقاى کاظمى) - این پیشنهاد جناب آقاى فرهودى بسیار صحیح و منطقى به نظر بنده آمد.

و عین پیشنهادى که فرمودند مورد موافقت بنده است.

رئیس - آقاى دکتر هدایتى مخالفید؟

دکتر هدایتى - بلى.‏

رئیس - بفرمایید.

دکتر هدایتى - بنده با توجه به آیین‌نامه مجلس که مواد عهدنامه احتیاج به رأى ندارد مطلبى را خواستم توضیح بدهم و از جناب آقاى وزیر امور خارجه که در مجلس تشریف دارند راجع به این سؤال جواب بشنوم. در ماده سوم این عهدنامه مى‌نویسد که طرفین متعاهدین معظمین موافقت مى‌نمایند که مسائل مربوط به امور بازرگانى- گمرکى- کشتیرانى- هواپیمایى و روابط فرهنگى و همچنین مسائل ذیل را:

الف - استرداد مجرمین.

ب - معاضدت قضایى بین دو کشور ... الى آخر. جناب آقاى وزیر خارجه مخصوصاً و سایر آقایان نمایندگان محترم اطلاع دارند که ما یک قرارداد تعاون قضایى و استرداد مجرمین با دولت ترکیه همسایه خودمان داریم و دولت هندوستان هم تا آنجا که من اطلاع دارم با بریتانیا این قرارداد را دارد و به موجب یک اصل بین‌المللى‏

اصل دول کاملت‌الوداد ما کاملاً حق داریم استفاده بکنیم از قراردادهایى که با سایرین دارند و البته در این اصل دول کاملت‌الوداد که عرض کردم در آن پیش‌بینى شده است که اصل مناسبات قضایى و استرداد مجرمین شناخته شود و مطابق این قاعده کلى ما حق داشتیم و حالا داریم که از عهدنامه‌ای که آنها داشته‌اند و همچنین هندی‌ها می‌توانسته‌اند از عهدنامه‌ای که ما با دولت ترکیه داریم استفاده بکنند ولى آنجا که بنده اطلاع دارم از لحاظ قضایى بین ما و دولت هندوستان اشکالات بسیار فراوانى وجود دارد و به هیچ‌وجه من‌الوجوه آنها به ما کمک نمی‌کنند. از این جهت است که خواستم آقاى وزیر امور خارجه توضیح بدهند که بنده هم رأى بدهم.

رئیس - آقاى وزیر خارجه هم این اصلاح عبارتى را قبول کردند و در اصل عهدنامه اثرى ندارد. آقایانى که با این پیشنهاد موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد. پیشنهاد آقاى امینى قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم در ماده 3 استرداد مجرمین اصلاح شود (استرداد مجرمین غیر سیاسى)

رئیس - آقاى امینى‏

آشتیانى‌زاده - آقاى امینى مگر خیال دارید به هندوستان تشریف ببرید؟

امینى - عرض کنم اعم از این که این موضوع اشکال اساسى از لحاظ کار وزارت خارجه داشته باشد یا نداشته باشد بنده به آن موضوع زیاد توجه ندارم ولى می‌خواستم عرض کنم که در ممالکى که اغلب نگران قیود سیاسى هستند و شاید در بعضى اوقات نویسندگان جراید و یا مردان سیاسى که در مقابل بعضى سختى‌ها و فشارها قیام می‌کنند باید یک وسیله‌اى براى آنها باشد که در موقع بتوانند به دول همجوار پناهنده بشوند. چه بسا اوقات این قضایا براى استقلال یک مملکتى و یا براى پیشرفت آزادى مفید است. بنده می‌خواستم اینجا لفظ مجرمین به طور اعم نباشد. یعنى مجرم سیاسى بتواند در ممالک همجوار بماند و مجبور نباشند که او را مسترد بدارند. بنده پیشنهاد مى‌کنم که این را قبول بفرمایند که اینجا بنویسند مجرمین غیر سیاسى نه مجرمین به طور اعم.

رئیس - آقاى وزیر امور خارجه‏

وزیر امور خارجه - در قسمت پیشنهادى که آقاى امینى فرمودند خواستم عرض کنم که منظور ایشان در موقع خودش حاصل می‌شود براى آن که منظور از مجرمین همان مجرمین غیر سیاسى است و البته در موقعى که این قرارداد بسته شود در آنچه این قسمت تصریح خواهد شد و نظر جنابعالى تأمین می‌شود. اما این که جناب آقاى دکتر هدایتى فرمودند اگر الان ما با دولت هندوستان قراردادهایى نداریم از آن مقررات به جاى خودش استفاده می‌شود در موقعی که این قرارداد بسته می‌شود همان چیزهایى که الان مدارک عمل هست اینها روى کاغذ مى‌آید و در تحت مواد و در تحت مقرراتى گذاشته می‌شود و به تصویب می‌رسد. آنچه که جنابعالى در نظر دارید الان مورد عمل هست. (دکتر هدایتى - از اصل دول کاملت‌الوداد استفاده می‌شود؟) ولى بعدها در مجلس شورای ملى این قرارداد که طرح خواهد شد در اینجا تصریح می‌شود و توضیح داده می‌شود.

نبوى - بنده اخطار نظامنامه‌اى دارم.

رئیس - آقاى مخبر

ذوالفقارى- (مخبر کمیسیون خارجه) - این پیشنهادى را که جناب آقاى امینى فرمودند احتیاج به قید نیست جناب آقاى وزیر امور خارجه هم اینجا یک کمى اشتباه فرمودند طبق قوانین بین‌المللى احتیاجى به نوشتن نیست عهدنامه‌ها و قراردادها مربوط به محبوسین سیاسى نیست محبوسین سیاسى طبق قوانین بین‌المللى قابل استرداد نیستند فقط قرارداد که می‌بندند مربوط به محبوسین عادى است.

امینى - قضیه اصلاً براى بنده مشکل‌تر شد.

وزیر امور خارجه - اجازه می‌فرمایید؟

رئیس - بفرمایید.

وزیر امور خارجه - بنده اشتباه نکردم بنده عرض کردم مطابق مقررات بین‌المللى عمل خواهیم کرد.

رئیس - آقاى نبوى‏

نبوى - معاهده به طور شور دوم است مطابق مواد 129 تا 131 در شور ثانى دیگر نمی‌شود پیشنهاد داد در شور اول هم که پیشنهاد می‌دهند به عنوان ارجاع به کمیسیون خواهد بود و الّا این تولید اشکال می‌کند و از آقاى امینى خواهش می‌کنم پس بگیرند چون قابل رأى نیست اگر که آقاى رئیس قبول کنند تازه باید به کمیسیون برود.

امینى - بنده پس مى‌گیرم ولى ایراد جنابعالى وارد نیست.

رئیس - ماده 133 براى توضیح مطلب قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

هرگاه در شور ثانى نیز نسبت به بعضى از شرایط اعتراضى بشود نسبت به اعتراضات مربوط به هر یک از مواد فى‌المجلس مذاکره به عمل مى‌آید و در صورت قبول به ترتیب ماده فوق مجلس به دولت تکلیف می‌کند که در باب شرایط مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاکره و گفتگو بشود و در صورت رد اعتراض یا نبودن اعتراض رأى قطعى خود را نسبت به لایحه پیشنهادى دولت خواهد داد.

رئیس - پس وارد نبود می‌شود پیشنهاد داد. آقاى امینى پیشنهادتان را پس گرفتید؟

امینى - با توضیحى که دادند پس گرفتم.

( پیشنهاد دیگر آقاى امینى به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم در بند 2 ماده 5 قید شود این قرارداد براى مدت 5 سال معتبر است و اگر در آخر مدت به وسیله هر یک طرفین تجدید قرارداد رسماً اعلام نشود این قرارداد به خودى خود براى 5 سال دیگر تمدید خواهد شد.

+++

رئیس - آقاى امینى‏

امینى - چون قرارداد مودت مطرح است بنده اشاره به قراردادهایى نمى‌کنم که باعث تأثر و تأسف شود ولى آقایان اطلاع دارند که قراردادهایى هستند که مدتى برایش قید نشده است و در تمام مدت عمر این مملکت گرفتارش هستیم بنده تعجب مى‌کنم که یک قراردادى اعم از این که قرارداد مودت باشد یا هر نوع قراردادى بدون تاریخ و بدون مدت باشد چون دیده شده است که این قراردادها در آرشیو وزارت خارجه مفقود می‌شود ولى بعد از مدت‌ها یک دولت دیگرى استناد به این قراردادها مى‌کند و ما دچار زحمت می‌شویم بنده استدعایم این بود که یک قیدى برایش بفرمایید که 5 سال و لااقل اگر 5 سال تمدید نشد براى 5 سال دیگر تمدید شود که حداکثر ده سال چون در ده سال ممکن است اتفاقاتى بیفتد که لازم باشد تغییراتى در قرارداد داده شود.

رئیس - آقاى نبوى‏

نبوى - اگر قرارداد تجارى بود جا داشت یک مدتى براى آن تعیین بکنیم ولى در قرارداد مودت دوستى اگر مدت تعیین نشود اشکالى نخواهد داشت متود و دوستى یک چیزى است که همه تقاضا دارند مادام و همیشگى باشد قرارداد مودت و دوستى چیزى نیست که اگر ادامه داشت ضررى متوجه بشود و اشکالى مترتب بشود بنده همین طور که عرض کردم اگر قرارداد تجارى بود حق داشتند بگویند چند سال باشد چون ممکن است که اوضاع عوض بشود و اوضاع طورى بشود که ما بتوانیم آن قسم تجارت را ادامه بدهیم ولى براى قرارداد مودت و دوستى اشکال پیش نخواهد آمد زیرا نمى‌شود گفت که دوستى و مودت چیزى است که مبدل مى‌شود و تبدیل خداى نکرده به بدبختى بشود (امینى - به تمام مواد این قرارداد توجه فرموده‌اید) بنده فکر مى‌کنم که اشکالى ندارد و چون قبول پیشنهاد در مجلس مى‌شود که مطابق قانون تصویب نشود و به کمیسیون ارجاع بشود استدعا می‌کنم آقاى امینى هم قانع شوند و پیشنهادشان را پس بگیرند که این کار زودتر انجام شود.

رئیس - آقاى ناصر ذوالفقارى‏

ناصر ذوالفقارى- (مخبر کمیسیون) - جناب آقاى امینى حق دارند که نگران باشند همان طوری که فرمودند قراردادهایى بسته شده که موجب نگرانى هم است ولى تصدیق بفرمایید که این قرارداد در 24 اسفند 1328 به امضا رسیده و تا کنون هم طول کشیده از لحاظ سیاسى خیال می‌کنم که خوب نباشد که تغییرى در این داده بشود و مجبور بشوند دوباره با دولت هندوستان وارد مذاکره بشوند بنده خواهش می‌کنم که این پیشنهادشان را پس بگیرند البته در دفعه دیگر توجه خواهد شد.

امینى - اگر وزارت امور خارجه بعداً رعایت کند بنده پس مى‌گیرم.

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود.

( پیشنهاد آقاى عباس اسلامى به شرح زیر قرائت شد.)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى پیشنهاد مى‌کنم لایحه بحث مسکوت بماند.

رئیس - آقاى اسلامى‏

اسلامى - علت تقدیم این پیشنهاد براى بیان یک توضیحى است که متأسفانه موقعى که این لایحه مودت با دول خارجى در دستور قرار گرفت و ورق ‏ده در تابلو نصب شده بود بنده مازندران بودم اسم‌نویسى کردم و امروز هم که اصل کردم و امروز هم که اصل موضوع مطرح بود بنده یک ساعت و نیم غیبت داشتم اتفاقاً موقع مقتضى بود که مطالبى عرض شود بنده راجع به وزارت خارجه و مأمورین وزارت خارجه مکرر اینجا مطالبى بیان کردم و فرصت کافى نبود امروز مطالب مشروحى را به عرض می‌رسانم به این مناسبت بنده پیشنهادى کردم که در این سه چهار دقیقه‌اى که نظامنامه اجازه می‌دهد مطالبم را بیان کنم بنده اصولاً آقاى کاظمى با هر قراردادى که منشأ هیچ‌گونه آثارى براى ملت ایران نیست مخالفم یکیش همین قراردادهاى مودتى است که ما با دول خارجى مى‌بندیم براى این که به هیچ‌وجه به نفع ملت ایران نیست مخالفت بنده یک مخالفت اصولى است البته شخص جنابعالى می‌دانید که من به شما ارادت دارم و شاید از وقتى که شما آمدید وزارت خارجه یک کمى تکان خورده تکان خورده‌اند مأمورین وزارت خارجه در خارجه اما این مأمورینى که در خارج هستند به هیچ‌وجه در فکر مردم و مسافرین و ملت ایران نیستند الآن در سر تا سر خیابان چراغ برق اگر ملاحظه بفرمایید از تمام نژادها در آنجا تجارت مى‌کنند و شاید به طور تخمین اکثر پروانه تجارت ندارند ولى اگر یک ایرانى بیچاره الآن در آلمان و بغداد و سوریه بخواهد تجارت بکند به عناوین مختلف مزاحمش می‌شوند (صحیح است) بنده یک نفر ایرانى را می‌شناسم که اهل مازندران بود چندین سال بود که در آلمان بود در برلن بود و او از مأمورین ایرانى که آنجا یک پول مفتى مى‌گیرند و اتفاقاً ما این قبیل مأمورین زیاد داریم آنجا شکایت می‌کرد که ما داریم آنجا شرافتمندانه تجارت می‌کنیم از ما جلوگیرى می‌کنند و شدیداً ما را تحت تعقیب قرار می‌دهند و از ما توقعات نامشروع دارند ولى در ایران در تهران نژادهاى مختلفى هست اتفاقاً سودهاى سرشار مال آنها است امروز آنچه که از اقلام درشت استفاده‌هاى مملکت تشکیل می‌شود مال کمپانی‌هاى خارجى است یا مال اشخاصى است که تبعه خارجه است و الان در ایران دارند کار می‌کنند بنده از این جهت است که با این قراردادها که به هیچ‌وجه به نفع ملت ایران نیست و هیچ‌گونه آثارى دارد و آن این است که ما چون با هندوستان قراردادى داریم باید یک هیئتى یک اکیپى بفرستیم آنجا که فرضاً مطالعه کنند چنانچه قبلاً عرض کردم در فاصله بین مجلس پانزده و شانزده یک هیئتى چهار نفر یا سه نفر از بزرگ‌ترین مأمورین وزارت خارجه چون کارى نداشتند به آنها بدهند رفته بودند سه ماه به هندوستان مطالعه کردند بعد از مطالعه حالا چقدر براى دولت ایران تمام شده است این را باید وزرارت مالیه جواب بدهد برگشتند آمدند اندرز دادند به دولت مقدارى گونى، کیسه خریدند و حال آن که ما در ایران کارخانه‌هاى گونى‌بافى داریم در شاهى که مال دولت است در رشت مال ملت است اینجا این معامله‌ای که این آقایان مستشارها کردند به ضرر این کارخانه‌ها تمام شده و آنها آن سال ضرر کردند این را بنده به طور نمونه عرض کردم این است نمونه اتحاد تجارى و یا روابطى که ما با دول خارجى برقرار خواهیم کرد مضافاً به این که این مأمورینى که از طرف ایران در خارج هستند این جنابان وزراى مختار سفراى کبار به هیچ‌وجه در فکر مردم و مسافرین نیستند بنده به عنوان نمونه عرض می‌کنم جناب آقاى کاظمى در همین سفرى که بنده به عتبات مشرف بودم مسافرتى به کشور ممالک محروسه ماوراء اردن می‌کردم اتفاقاً نیمه شب گیر کردیم یک اشکالى پیش آمد که مربوط به یکى از همراهان ما بود تلفن کردیم به عمان پایتخت کشور آقاى وزیر مختار ایران را خواستیم که اینجا در بیابان این بیچاره‌ها گیر کرده‌اند جناب آقاى وزیر مختار در یک هتلى اقامت داشتند در هتل فیلادلفیا خودشان هم نبودند یک عربى گوشى را گرفت که فارسى را نمى‌دانست و مترجم سفارتخانه بود بنده نفهمیدم که این چه مترجم و منشى است که فارسى نمى‌داند و به چه درد آقاى وزیر مختار مى‌خورد بنده عصبانى شدم و گوشى را گذاشتم زمین آقاى مکى هم بودند بعد بالأخره ما به زور خودمان از دست عرب‌ها خلاص شدیم و آن چهار تا ماشین دیگر را هم راه انداختیم حالا اگر ما نبودیم و یک ایرانى بدبخت مى‌رفت آنجا

گیر مى‌کرد تکلیفش چه بود اینها خیال مى‌کردند رفته‌اند آنجا باید یک حقوقى بگیرند و همین طور بگردند و هیچ موقع در سر کار و سرویس‌شان نباشند بنده عرض کمى‌کنم که این قراردادها مثل عهدنامه سعد‌آباد است که هر وقت مقتضیات ایجاب کرد مورد استفاده قرار گیرد و هر وقت هم نخواستند به نفع ملت ایران نخواهد بود بنده از این جهت که هیچ وقت این قراردادها به نفع ملت ایران نیست با آنها موافق نیستم و مى‌گویم چرا وقت مجلس گرفته شود اصلاً این قراردادها یک شاهى به درد مملکت نخواهد خورد و با تمام علاقه‌اى که بنده و تمام نمایندگان مجلس به ملت هندوستان داریم این قراردادها نه با هندوستان با هیچ کشور دیگر فایده نخواهد داشت به این جهت بنده پیشنهادکردم که مسکوت بماند.

رئیس - آقاى دکتر هدایتى‏

دکتر هدایتى - مخالفت بنده با این پیشنهاد از این جهت است که همان طور که گفته شده سه سال است که این عهدنامه در آرشیو مجلس مانده و تصویب نشدن آن اثر خوبى ندارد خواهش می‌کنم پیشنهادشان را پس بگیرند.

امینى - عرض کنم که باید قبل از طرح موضوع پیشنهاد مسکوت ماندن را بدهند نه بعد از شور دوم لایحه این اصلاً از اول صحیح نبوده است.

رئیس - نیست همچو چیزى عیب کار این است که در هر ماده‌اى باید آیین‌نامه را خواند.

اسلامى - بنده پیشنهادم را پس گرفتم.

ناصر ذوالفقارى - اجازه مى‌فرمایید ایشان نسبت به مأمورین خارجه توهین کردند اجازه بفرمایید جواب داده شود.

رئیس - پیشنهادشان را پس گرفتند پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود.

( پیشنهاد آقاى عامرى به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم مجرمین نظامى نیز ضمیمه شود.

رئیس - آقاى عامرى‏

عامرى - بنده این پیشنهاد را نکردم که خیلى جدى باشد خواستم توضیح بدهم که رفع ابهام بشود با این پیشنهادهایى که آقایان فرمودند در قرارداد مودت به هیچ‌وجه من‌الوجوه معمول نیست که این صحبت‌ها بشود این صحبت‌ها مربوط به قرارداد استرداد است براى استرداد که موادى پیش‌بینى نشده است در اینجا به هیچ‌وجه من‌الوجوه براى استرداد صحبتى نشده اگر آقایان نسبت به هر یک از این مواد اشکال بکنند این موادی که الان هست مربوط به مودت است که جزو برنامه هر دولتى بود کراراً هم مجلس تصویب کرده اینجا چیزى ندارد نوشته روابط دوستى برقرار بشود و روابط دوستى هم آن طور که دوست محترم من جناب آقاى امینى پیشنهاد کردند که مدت داشته باشیم مدت

+++

لازم ندارد مگر این که یک اضطرابى یک شوکى پیش بیاید حتى در مخاصمات هم روابط برقرار است منتها از طریق مسالمت رفع می‌شود یک ایراد دیگر بنده این بود راجع به این که گفتند در استرداد مجرمین سیاسى را موضوع بکنند این در موقعى است که قراردادى گذاشته شود در موضوع استرداد اینجا نوشته می‌شود که طرفین موافقت مى‌کنند که در این مسائل قراردادى منعقد بشود در آنجا هم اگر گذاشته نشود اشکالى ندارد چون دو دسته مجرمین هستند که مطابق قوانین دنیا آنها را رد نمی‌کنند یکى مجرمین نظامى (پورمان میلى‌تر) را هم هیچ وقت مسترد نمی‌کنند منتها در این که مجرمین نظامى‌ کی‌ها هستند بحث زیاد شده کتاب‌هاى مفصلى نوشته شده و آخر گفته‌اند که مجرمین دو قسمتند یک عده را کرده‌اند مجرمین نظامى و یک عده را مجرمین سیاسى و گفته‌اند مجرمین نظامى آنهایى هستند که براى فرار از خدمت نظام پناهنده مى‌شوند بنده پیشنهادم را پس گرفتم خواستم توضیح بدهم که مذاکراتى که کردند جاى هیچ کدامش اینجا نیست این یک قرارداد مودتى است که اگر تجزیه و تحلیلش بفرمایید دو تا ماده دارد یکى روابط دوستى برقرار شود یکى هم اگر اختلافى پیدا شد ازطریق مسالمت حل نمایند بنابراین تمام صحبت‌هایی که اینجا شد خارج از موضوع قرارداد مودت بوده است و بنده پیشنهادم را پس گرفتم.

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود.

( پیشنهاد آقاى شوشترى به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى بنده پیشنهاد مى‌کنم کلمه مجرم را تبدیل به متهمین سیاسى نمایند.

شوشترى – بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. وقتى که قراردادى را بنویسیم وقتى یک مطلبى گفته شود باید با دقت ببینیم با عمل و اجرا این معنى صحیح است یا صحیح نیست مجرم چه وقتى اطلاق مى‌شود به کسى وقتى که هر کس در هر مملکتى طبق قوانین آن مملکت تمام مراحل اتهامى را بپیماید قاضى از محکمه ابتدایى تا فرجام عمل او را رأى بدهد به جرمی طلق به المجرم و گرنه متهم است اگر مجرم شد رسید به محکومیت شما طبق قوانینى که دارید راجع به مباحث حقوقى که نیست آزاد باشد مجرم سیاسى مجرم نظامى اگر مجرم تشخیص داده شد توقیف شده است و در زندان است پناه نمى‌آورد به جایى مگر این که فرار بکند آن یک فرضش است یکى هم خروج فرد است. خروج فرد از نظر قضاوت موضوع است پس اما اینهایی که پناهند مى‌شوند حرکت مى‌کنند به ممالک اعم از نظامى و سیاسى متهمند نه مجرم اگر مجرم باشند راه فرار ندارند بناء علیهذا در اینجا به عقیده من وزارت امور خارجه و دولت این معنى را باید در نظر بگیرد طورى تنظیم بکند که به اشکال برنخورد حالا اینجا آقاى دکتر فاطمى ‌کلمه‌اى را گفتید یک نفرى اگر طبق قوانین مملکت خودش اگر تمام مراحل قانونى را پیمود و محکوم شد که شما به قوانین اگر برگردید مراجعه کنید استرداد او براى یک مملکتى اگر استرداد بکنند ممکن است زحمات دیگرى تولید کند من نمى‌خواهم بگویم که این عرضم صد در صد صحیح است من همچو تشخیص مى‌کنم این پناهندگان را هیچ یک را نمى‌توانیم از نظر عرف مصطلح قضایى مملکت خودمان مجرم بشناسیم و اگر مجرم شد در توقف هستند پس اگر لغت متهم گفته شود صحیح است و گرنه مجرم غلط است رأى هم بدهند صحیح نیست.

رئیس - آقاى دکتر معظمى‏

دکتر معظمى - تذکر آقاى شوشترى صحیح است ولى پیشنهادى که فرمودند اگر اصلاح بفرمایند به استرداد مقصرین و عوض متهم بنویسند مقصر بهتر است چون در تمام قراردادها اصطلاحش این است (شوشترى - چون مقصر مجرم نیست قصور است) بنده مخالفت کردم با این پیشنهاد براى این که یک مطلبى را به وزیر خارجه تذکر بدهم بعد از آن که کاپیتولاسیون در ایران لغو شد در تمام قراردادهایى که دولت ایران با دولت‌هاى خارجى منعقد کردند یک همچو عبارتى هست که طرفین متعاهدین معظمین موافقت دارند که کلیه اختلافات بین خود را الى آخر ما فقط با دولت ترکیه یک قرارداد استرداد داریم (یکى از نمایندگان - با عراق هم داریم) با عراق فقط یک موافقتنامه‌اى داریم ولى قرارداد نداریم می‌خواستم توجه وزارت خارجه را جلب کنم که با این کثرت آمد و رفتى که از خارجی‌ها در ایران هست یکى از وظایف مهم وزارت خارجه این است که قرارداد استرداد مقصرین را با این ممالک منعقد کنند که ما با این دول مجرمین را بتوانیم اعاده بدهیم حالا دول می‌توانند مجرمین را اعاده بدهند ولى مجبور نیستند.

شوشترى - صحیح است بنده موافقت مى‌کنم که مقصرین نوشته شود.

رئیس - آقاى ذوالفقارى‏

مخبر کمیسیون امور خارجه - اینجا بنده فکر مى‌کنم که دو فقره بیشتر نباشد یا متهم است یا مجرم در قوانین بین‌المللى در تمام جاها مجرم ذکر شده اگر بخواهیم به عقیده بنده لفظ مجرم ذکر نکینم مصونیت از بین می‌رود و هر کس را می‌شود به عنوان متهم توقیفش کرد و اسباب زحمت آنها شد بنابراین استرداد این قبیل اشخاص صحیح نیست و اگر متهم نوشته شود اشکال زیادى تولید مى‌کند و بنده با این پیشنهاد مخالفم ضمناً بنده می‌خواستم از موقعیت استفاده کنم جناب آقاى اسلامى راجع به مأمورین وزارت خارجه کم‌لطفى فرمودند باید عرض کنم که مأمورین وزارت خارجه از جوان‌ها تحصیل کرده و پاکدامن و شریف این مملکت هستند.

امامى ‌اهرى - اجازه بفرمایید بنده عضو کمیسیون هستم توضیحى بدهم.

رئیس - عضو کمیسیون نه فقط مخبر می‌تواند توضیح بدهند.

عامرى - همه اینها مبتنى بر اشتباه است.

اسلامى - من کى گفتم پاکدامن نیستند آقاى ذوالفقارى عرایض بنده را تحریف کردند مطابق ماده 109 اخطار دارم.

رئیس - 109 از بین رفته حالا بنشینید که رأى گرفته شود به این پیشنهاد.

یکى از نمایندگان - اجازه بدهید توضیح داده شود.

رئیس - توضیح به قدر کافى داده شد همه آقایان فهمیدند، یک نفر مخالف اسم نوشته صحبت می‌کند، آقاى دکتر معظمى صحبت کردند. آقایانى که با پیشنهاد آقاى شوشترى موافقند قیام بفرمایند (چند نفر قیام نمودند) تصویب نشد. دیگر پیشنهادى نیست. رأى گرفته می‌شود به ماده واحده آقایانى که موافقند قیام کنند. (اکثر برخاسند) معاهده ایران و هندوستان به تصویب رسید.

5 - شور اول عهدنامه مودت بین کشور شاهنشاهى ایران و کشور هاشمى اردن

رئیس - معاهده ایران با دولت هاشمى اردن مطرح است ولى شور اول است گزارش کمیسیون قرائت می‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون امور خارجه به مجلس شوراى ملى‏

عهدنامه مودت بین کشور شاهنشاهى ایران و کشور هاشمى اردن در کمیسیون امور خارجه با حضور نمایندگان دولت مطرح با شور اول آن موافقت به عمل آمده و اینک گزارش آن را تقدیم مجلس شوراى ملى می‌نماید.

مخبر کمیسیون امو خارجه- ناصر ذوالفقارى‏

رئیس - آقاى فرهودى‏

فرهودى - مخالفت بنده با این عهدنامه مودت بین دولت ایران و دولت هاشمى اردن که فعلاً مطرح است از این نظر است که گمان می‌کنم مردم انتظار داشته باشند چون این عهدنامه براى اولین مرتبه است که در اینجا مطرح می‌شود به این دولت اسلامى جدید‌التأسیس است و با این عهدنامه ما می‌خواهیم با او روابطى برقرار کنیم.

البته مردم انتظار دارند که بحث در این عهدنامه در اینجا به صورت کاملى انجام بگیرد تا هم این دولت و کشور هاشمى اردن شناخته شود و هم رأیى که نمایندگان محترم می‌دهند با یک بصیرت کامل‌ترى باشد به طور کلى تردیدى نیست که تمام ملل عالم میل دارند با یکدیگر دوست باشند و با اصول مودت زندگانى بکنند و یکى از ملت‌هایى که در این طریقه امتحانات شایسته داده است ملت ایران است به خصوص که طرف این مملکت هم عنوان یک کشور هم‌کیش و هم‌مذهب را داشته باشد.

بنابراین در اصل قضیه که ما بخواهیم روابط ودادیه‌اى با دولت هاشمى اردن ایجاد بکنیم روى اصول کلى سیاسى که تا به حال ما زندگانى کرده‌ایم تصور می‌کنم جاى بحث زیادى نباشد اما بنده تصور می‌کنم از موقعى که سازمان ملل متحد با آن اساسنامه نسبتاً جامع و محکمى‌که دارد، تأسیس شده کلیه دول و مللى که عضو سازمان و ملل متفق هستند به وسیله سازمان و درمحل سازمان با یکدیگر ارتباط طبیعى و ارتباط سیاسى دارند وقتى لازم می‌شود که این ارتباط عمومى را تبدیل به یک ارتباط خاصى بکنند و یک قرارداد خاصى منعقد بکنند که داراى یک منافع مشترک و یک ارتباطاتى علاوه بر آن که دو دولت یا دو ملت در دنیا دارند داشته باشند.

براى آن که اگر اصل را بر این قرار بدهیم که هر دولتى یا هر دولت دیگر عهدنامه خاصى داشته باشد چه بسا می‌شود قسمت عمده‌اى از این عهدنامه در عمل مورد استفاده و حاجت قرار نخواهد گرفت و آن وقت و زحمتى که صرف تنظیم و تصویب به جریان گذاردن آن عهدنامه‌اى به کلى به هدر می‌رود بنابراین در این موضوع که ما وارد شده‌ایم یعنى عهدنامه شده که با کشور هاشمى اردن آورده‌اند و مطرح کرده‌ایم اولاً بنده خیلى اشتیاق داشتم بدانم که البته این جنبه سؤال دارد امیدوارم آقاى وزیر امور خارجه و مخبر کمیسیون امور خارجه یک جواب کافى بدهند اولاً آیا در عرف بین‌المللى وقتى مى‌گویند یک کشور یا یک ملت حداقل جمعیت و حداقل مساحت براى یک ملت و یک کشور هست یا نیست براى این که این ترتیبى که در خاورمیانه پیش آمده است و امپراطورى سابق عثمانى دارد به اجزای خیلى کوچک منقسم می‌شود و پاره‌اى از این اجزا حتى حداقل جمعیت یک شهر متوسط را هم ندارند (صحیح است) چطور

+++

ممکن است که ما به هر یک از این اجزا نام کشور بگذاریم؟ و بیاییم آنها را هم‌عرض و هم‌ردیف ملت‌هاى کثیر‌الجمعیت و کشورهاى وسیع قرار بدهیم و ارتباطمان را دوش به دوش با آنها برقرار بکنیم براى آن که عهدنامه بستن یک تعهداتى را ایجاد می‌کند طبیعى است ما وقتى با یک کشور دویست هزار نفرى یا سیصد هزار نفرى عهدنامه ببندیم یک تعهدات متقابلى ایجاد مى‌شود.

رئیس - آقاى فرهودى تأمل بفرمایید اکثریت نیست.

( چند لحظه بعد اکثریت شد)

رئیس - بفرمایید

فرهودى - عرض کنم که وقتى ما یک عهدنامه مودت با یک دولت و ملتى مى‌بندیم این البته عبث و بیهوده نیست. این براى نتیجه‌ای است آن نتیجه عبارت است از یک تعهدات متقابل بنده می‌خواهم بدانم اگر ما با یک کشورى که سیصد هزار نفر جمعیت دارد، عهد ببندیم و یک قرار متقابلى بگذاریم، این معنیش این است که 18 میلیون جمعیت را متعهد کرده‌ایم که تعهد مساوى با سیصد هزار نفر داشته باشند این در عرف روابط بین‌المللى صحیح نیست اگر بخواهیم به تعهداتمان عمل کنیم ما بایستى تعهداتمان متساوى باشد اگر نخواهیم عمل بکنیم چرا عهدنامه ببندیم که خداى نکرده یک وقتى به ما بگویند که عهد بستند و عمل نکردند اگر بخواهیم عمل بکنیم دور از تناسب و انصاف است که تعهدى در مقابل یک جمعیت قلیلى و یک کشور کوچکى بکنیم و تمام جمعیت کشور خودمان و ملت خودمان را متعهد آن عهدنامه قرار بدهیم. بنابراین بنده یکى اینجا تردید برایم هست که آیا واقعاً حساب این ارتباط سنجیده شده است یا خیر؟ و آیا کافى نیست که همان عضویتى که این ملل و دول در سازمان ملل متحد دارند و با‌لطبیعه با ما مربوط هستند به همان ارتباط اکتفا شود، یا حتماً ضرورتى دارد که عهدنامه خاصى ببندیم. از اینها گذشته باز یک مطلبى است که براى بنده جنبه استفهام دارد و امیدوارم که جناب آقاى وزیر امو خارجه روشن بفرمایند. می‌خواهم ببینم چه منفعت مشترک خاصى ما و این کشور داریم؟ آیا در امور تجارتى اینها صادراتى دارند که به درد ما می‌خورد آیا از مملکت ما صادارتى می‌برند؟ آیا یک ارتباط فرهنگى کاملى ممکن است بین ما و آنها برقرار شود که آنها از دانشگاه‌هاى ما استفاده کنند، آنها از مدارس ما استفاده کنند بنده جز یک اساس مذهبى یعنى یک اتفاق مذهبى یک علاقه هم‌کیشى یک علاقه خاصى بین خودمان و این دولتى که عهدنامه‌اش مطرح است نمى‌بینم که این عهدنامه مساوى است و همه تعهدات متقابلى است و در عمل باید بسنجیم که تعهد 18 میلیون چه جور است، تعهد 250 هزار نفر چه جور است؟ آیا این تعهد واقعاً صحیح است این است که بنده می‌خواستم که جناب آقاى وزیر امور خارجه که با یک روح تازه‌ترى وارد کار سیاست مملکت شده‌اند و مورد احترام و اعتماد اکثر آقایان هستند در این مسائله که سابق برایشان انجام شده است و حالا هم شور اولش هست یک دقت و توجه کاملى بکنند وحقیقت سیاست خارجى مارا از سیاست عملى احترام و اعتماد منفعت متقابل (صحیح است) نه احترام یک جانبى یا منفعت یک جانبى (موقر - فیل و فنجان) این است که بنده بدون این که بخواهیم وارد تفصیلات بیش‌ترى بشوم راجع به این کشور و راجع به این ملت و به این عهدنامه به طور کلى نظر ایشان را جلب مى‌کنم که ایشان ببینند در این عهد مودتى که به ما پیشنهاد شده و ما تحت شور اول قرار داده‌ایم آیا شرایط مساوى در این تعهدات و منافع مشترک وجد دارد یا خیر؟ (صحیح است- احسنت)

رئیس - آقاى وزیر امورخارجه‏

وزیر امور خارجه - بیانات جناب اقاى فرهودى دو قسمت بود یکى اشاره فرمودند که ممالکى که از حیث جمعیت با هم مساوى نیستند تعهداتشان چه وضعى باید داشته باشد؟ البته خود ایشان می‌دانند و محتاج به بحث نیست که روابط بین دو مملکت هیچ وقت روى جمعیت حساب نمی‌شود، چه بسا ممالکى در دنیا هستند که میلیون‌ها جمعیت دارند دویست میلیون، سیصد میلیون، چهارصد میلیون با یک ممالکى عهدنامه مى‌بندند که پنج میلیون، ده میلیون جمعیت دارند اگر این حساب باشد هیچ قرارى در دنیا بین آن ممالک و ممالک دیگر نباید باشد صحبت جمعیت نیست جمعیت یک چیزهایى دیگری است به علاوه همیشه معمول بوده است. از اولى که روابط سیاسى بین‌المللى در دنیا ایجاد شده است روى مسائل دیگرى حساب می‌کنند نه روى جمعیت و وضعیت جغرافیایى روى موقعیت ممالک و اهمیتى که در کارهاى دنیا دارند در امور اقتصادى دارند تمام آنها طرف رعایت می‌شود. اما این که فرمودند چه فایده‌اى ما مى‌بریم از این روابطى که با این مملکت یا با ممالک دیگر داریم؟ اولاً با این مملکت اردن ما داراى روابط مذهبى و روابط اسلامى و علایق دینى هستیم خاصه که در رأس این مملکت هم یکى از افراد خاندان‌هاى شریف اسلامى وجود دارد که از اول اسلام تا به حال شریف بوده‌اند (حائرى‌زاده - خیانت به اسلام کرده‌اند این خانواده) و موقعیت مهمى در اسلام داشته‌اند به علاوه اساس سیاست خارجى مملکت ما همیشه مبتنى بوده است بر منشور ملل متفق و تمام کسانى که عضو هستند در این ملل متفق ما باید با آنها ارتباط داشته باشیم اهمیت ندارد که آنها کوچک باشند یا بزرگ باشند یا جمعیت‌شان زیاد باشد یا کم باشد، موقعیت جغرافیایى یا موقعیت اقتصادی‌شان خیلى مهم باشد یا کم‌تر مهم باشد و بنابراین بنده خیال می‌کنم که نسبت به این عهدنامه‌اى که بسته شده هیچ اشکالى نیست و براى ما مفید است و از لحاظ جامعه اسلامى بیش‌تر براى ما اهمیت دارد بنده موقع را مغتنم مى‌شمارم و یک مطلبى را عرض مى‌کنم و شاید این جواب از یک سؤال مقدرى باشد و آن این بود که تقریباً در 10، 15 روز قبل یک اطلاعى منتشر شد در جراید خارجى که اعلیحضرت ملک عبدالله پادشاه مشرق اردن در استانبول بعضى بیاناتى کرده‌اند که این بیانات پسندیده نبوده. البته بلافاصله وزارت خارج به حسب وظیفه تحقیقات کرد و معلوم شد که آنچه در جراید نوشته شده خیلى مبالغه‌آمیز است و صحیح نیست و بعد یک خبرى از دولت اردن رسید و خود آنها توضیحاتى دادند و هم نخست وزیر آن کشور توضیحاتى داد و هم خود اعلیحضرت پادشاه اردن توضیحاتى دادند که معلوم شد که آن مطالبى که منتشر شده بود صحیح نبوده و ایشان غیر از خیر و صلاح مملکت ایران منظور و مقصودى نداشته‌اند و همیشه طالب خیر و صلاح و پیشرفت ملت ایران هستند و آنچه گفته شده تنها سوء‌تفاهمى بوده، بنابراین از این جهت هم در خاطر آقایان خدشه‌اى نباشد، این را قبل از این که سؤالى بشود، بنده خواستم که به عنوان جواب سؤال مقدر قبلاً عرض کرده باشم.

حائرى‌زاده - بنده موافق مشروطم چرا اجازه نمى‌دهید؟

رئیس - پیشنهاد سکوت رسیده مقدم است، حالا قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم لایحه مورد بحث مسکوت بماند.

کشاورز‌صدر

رئیس - آقاى کشاورز‌ صدر

کشاورز ‌صدر - علت آن که بنده این پیشنهاد را کردم استنباط کردم که قسمت عمده از آقایان، یعنى عده‌اى که با من صحبت کردند طالب این پیشنهاد بودند، بنده از ذکر یک مطالبى که خلاف نزاکت باشد خوددارى مى‌کنم ولى از عرض پاره‌اى از مطالب نمى‌توانم خوددارى بکنم آقاى فرهودى در ضمن فرمایشاتشان به تفصیل فرمودند به این که ما چه منفعتى داریم از این قرارداد دوستى؟ ما با بسیارى از کشورها ارتباط و آشنایى داریم و دولتى معمولى هم داریم ولى قرارداد نداریم قرارداد دوستى با دولت‌هاى همجوار و با کشورهایى که منافع مشترک با مملکت ما و ارتباطات زیاد دارند، لازم داریم آقاى وزیر امور خارجه. این دولت هاشمى اردن ما نمى‌فهمیم با چه اصولى اداره مى‌شود؟ (صحیح است) از یک طرف این دولت مجلس دارد از طرف دیگر فرمانفرماى کل قشون و کسى که خود آقاى ملک عبدالله مجبور است اوامر او را اطاعت بکند، انگلیسى است. ما نمى‌دانیم که چطور وقتى راجع به بودجه یک مملکت یک نماینده‌اى کوچکترین اظهار نظر کرد تا آن فرمانفرماى قشونش، آن مأمور انگلیسى امر مى‌کند آن مجلس را مى‌بندد آخر این چه مملکتى است که ما هنوز به اسلوب اداره آنجا پى نبرده‌ایم و نمى‌خواهم عرض کنم بلکه پى برده‌ایم که یک مملکت مستقلى نیست، اینجا یک مملکتى است که براى آن که فرودگاه براى انگلستان باشد، ما با دولت انگلستان دوستیم ولى هیچ وقت اجازه نمى‌دهیم با یک دولتى قرارداد دوستى بسته شود که او به امر و نهى او بگردد. برخیزد و بنشیند ما با یک دولت مستقل، با کشور مستقل روابط دوستى داریم نه با دولت تحت‌الحمایه و با دولت مطیع. ما نمى‌دانیم الآن که قرارداد دوستى با این دولت مى‌بندیم خط مشى سیاسى این دولت فردا چه خواهد بود؟ اگر خود اعلیحضرت ملک عبدالله مختار و مجاز بود ولو مملکتى هر قدر کوچک بود ولو تعدادش پانصد هزار نفر بود ما تمکین مى‌کردیم زیاد و کم روى جمعیت نیست ولى فردا این مملکتى که ما باهاش قرارداد دوستى مى‌بندیم اگر وارد یک خط مشى سیاسى شد که مملکت ایران مخالف آن بود چطور مى‌شود، با دستور دیگران ما نباید اینجا آنگاژه بشویم ما نباید قبول کنیم ....

رئیس - آقا شما اصلاً پیشنهادتان با بیاناتتان مخالف است.

کشاورز‌ صدر - ما اگر این قرارداد را تصویب کردیم دلیل و علت پیشنهاد سکوت این است که اگر فردا اشخاصى فرار کردند و آنجا شد آشیانه جاسوسى و این قرارداد تصویب شد به موجب این قرارداد ما نمى‌توانیم حرفى بزنیم، چه کار بکنیم این است که بنده استدعا مى‌کنم از آقایان و خواهش مى‌کنم از آقاى وزیر خارجه براى این که حداقل در این عرایض بنده یک تحقیقى بشود تا در اصول ادارى

+++

آنجا یک تحقیقى بشود مداقه‌اى بشود این قرارداد مسکوت بماند ما با هر کس که قرارداد دوستى نبستیم معنیش این نیست که دوست نیستیم دوست هستیم قرارداد بماند تا بتوانیم قرارداد را ما تحقیق بکنیم تا بفهمیم که این آشیانه فساد براى ما می‌شود یا نه؟ مثل همین اخبارى که گفته شد و آقاى وزیر خارجه گفتند مبالغه شده پس یک چیزى بوده آقاى ملک عبدالله اگر می‌خواهد ما با او دوست باشیم و کشورش را مستقل بدانیم و این قرارداد را تصویب کنیم اعلام کنند که شرکت نفت جنوب تجاوز کرده و ما همدردى می‌کنیم با ملت ایران نه خلاف این را گفته باشد استدعا از آقایان عزیز و همکاران محترمم دارم که رأى به این قرارداد الان با عجله ندهند مسکوت بماند می‌رویم تحقیق می‌کنیم بعد از تحقیق رأى می‌دهیم (صحیح است) ضرورتى ندارد که در این کار الان عجله بکنیم (صحیح است)

رئیس - آقاى نورالدین امامى‏

نورالدین امامى - جناب آقاى کشاورز‌صدر استدعا می‌کنم به عرایض بنده توجه بفرمایید اولاً باید نمایندگان محترم توجه بفرمایند که این شور اول این لایحه است این قرارداد بایستى پس از تصویب شور اول برگردد سیر کمیسیون‌هاى مربوط را بکند و اگر نمایندگان محترم هم توضیحاتى به نظرشان برسد که لازم باشد باید تشریف‌فرما بشوند به کمیسیون در موقع تشکیل کمیسیون مطالب را بفرمایند و جناب آقاى وزیر خارجه هم تشریف ببرند آنجا و توضیحات لازمه را بدهند و اما این که فرمودند ما با دولت‌هاى همسایه و مجاور خودمان قرارداد داریم آقا مگر دولت برزیل همسایه ما است که ما با آن قراداد بسته‌ایم ( اسلامى - آن هم بسیار بی‌جا است) دولت هاشمى اردن یک دولت مسلمان است امروز صبح هم عرض کردم ما با تمام مسلمان‌ها به حکم خدا و محمد ابن عبدالله (ص) قرارداد برادرى در 1370 سال پیش‌تر بسته‌ایم (صحیح است) ما با همه مسلمان‌ها برادریم و قراردادمان را بسته‌ایم و اما آن که فرمودند فرمانفرماى قشون فلان‌ها فلان کس است، ما با فرمانفرما قرارداد نمی‌بندیم، با رئیس قشون قرارداد نمی‌بندیم (حائرى‌زاده - همه کاره‌اش است) اجازه بفرمایید با فرمانده قشون قرارداد نمى‌بندیم ما قرارداد جنگى نمی‌بندیم ما معاهده برادرى و مساوات مى‌بندیم ما با کسى کارى نداریم، جنگ نداریم و یکى هم جناب اقاى کشاورز‌صدر این را باید توجه بفرمایید یکى از علایم استقلال هر مملکتى قرارداد با دولت بزرگ و مستقل است. این دولت‌هاى کوچک که به حمدالله یکى یکى مخصوصاً دول مسلمان پاکستان و سوریه یا لبنان ( کشاورز ‌صدر - این با آنها قابل مقایسه نیست) اینها را ما می‌خواهیم زیر بیرق خودشان و روى پاى خودشان بایستند. ما باید با اینها قراداد ببندیم تا دست‌هاى خائن خارجى و اجنبى را از سر آنها دور کنیم.

دکتر بقایى - ولى بقیه عرب‌ها از ما می‌رنجند، با این یکى که بستیم بقیه از ما می‌رنجند.

کشاورز‌صدر - نوکر گلوب پاشا است.

نورالدین امامى - ما با عرب کارى نداریم ما با تمام مسلمان‌ها قرارداد داریم.

دکتر بقایى - آخر با این یکى که بستیم باقى مسلمان‌ها از ما می‌رنجند آقاى رئیس یک توضیح مختصرى می‌خواستم بدهم.

رئیس - توضیح ندارد یک نفر توضیح داد و مخالف هم جواب داد.

دکتر بقایى - سؤال می‌خواستم بکنم.

رئیس - سؤال از کى؟

دکتر بقایى - از خود جنابعالى.

رئیس - سؤال وکیل از وکیل ممنوع است باید رأى گرفته شود به این پیشنهاد. فعلاً اعلام رأى مى‌شود.

6 - ختم جلسه به عنوان تنفس

رئیس - آقایان اگر موافقت می‌فرمایند چند دقیقه تنفس داده شود.

( مجلس مقارن ظهر به عنوان تنفس تعطیل و دیگر تشکیل نگردید.)

رئیس مجلس شورای ملى- رضا حکمت‏

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294672!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)