کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره چهاردهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملی دوره 14
[1396/05/24]

جلسه: 139 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه بیستم شهریور ماه 1324  

 

فهرست مطالب:

1 - قرائت و تصویب صورت مجلس

2 - اقتراع جهت تعیین شعب شش‌گانه

3 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقای وزیر دارایی

4 - تقدیم لایح درخواست اعتبار اضافی از طرف وزارت جنگ و معرفی آقای سرتیپ مقتدر به معاونت وزارت جنگ.

5 - مذاکره و اخذ رأی نسبت به ورود در دستور

6 - بیانات آقای دکتر مصدق راجع به علت ابستروکسیون

7 - موقع و دستور جلسه بعد ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملی دوره 14

 

 

جلسه: 139

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه بیستم شهریور ماه 1324

 

فهرست مطالب:

1 - قرائت و تصویب صورت مجلس

2 - اقتراع جهت تعیین شعب شش‌گانه

3 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقای وزیر دارایی

4 - تقدیم لایح درخواست اعتبار اضافی از طرف وزارت جنگ و معرفی آقای سرتیپ مقتدر به معاونت وزارت جنگ.

5 - مذاکره و اخذ رأی نسبت به ورود در دستور

6 - بیانات آقای دکتر مصدق راجع به علت ابستروکسیون

7 - موقع و دستور جلسه بعد ختم جلسه

 

مجلس یک ‌ربع ساعت پیش از ظهر به ریاست آقای سید محمدصادق طباطبایی تشکیل گردید.

قرائت و تصویب صورت مجلس

صورت مجلس روز پنجشنبه 18 شهریور ماه را آقای طوسی (منشی) به شرح زیر قرائت نمودند.

مجلس سه ربع ساعت پیش از ظهر به ریاست آقای سید محمدصادق طباطبایی تشکیل و صورت جلسه قبل خوانده و تصویب شد.

غایبین بااجازه - آقای یمین اسنفدیاری.

غایبین بی‌اجازه - آقایان: فرمند - امینی - دکتر اعتبار - مؤید قوامی -کفایی - امیر ابراهیمی - صمصام - منصف - تولیت - سید ضیاءالدین طباطبایی - دکتر شفق -دشتی - شریعت‌زاده - رفیعی.

دیرآمدگان بی‌اجازه - آقایان: اقبال - جلیلی - بیات - خاکباز - دکتر کشاورز فولادوند - گیود نبودی - نقابت اخوان - دولت‌آبادی - حیدرعلی نبوی - سنندجی - تیمور‌تاش - فرود - دکتر زنگنه - قبادیان - دکتر معاون - فرهودی - جواد مسعودی - حسن اکبر - سیف‌پور - فاطمی - دکتر عبده - عباس مسعودی - تهرانچی - سید محمد طباطبایی - خلعتبری - حکمت - نمازی - کام‌بخش - ایرج اسکندری - آشتیانی - حشمتی - عدل اسکندری - دکتر آقایان - دکتر کیان - دکتر فلسفی - آوانسیان - اپیکچیان - پوررضا قشقایی.

آقای بدر وزیر دارایی لایحه راجع به اصلاح قانون مالیات بر درآمد مصوب نوزدهم آبان ماه 1322 را تقدیم و به کمیسیون ارجاع شد.

چون جمعی از آقایان معتقد به ورود در دستور و آقای ایرج اسکندری از لحاظ تذکار پاره مسائل ضروری با ورود در دستور مخالف بودند نسبت به آن رأی گرفته شده تصویب و بقیه شور در لایحه دو دوازدهم شروع و دو فقره پیشنهاد از طرف آقایان نبوی و مجد ضیایی یکی راجع به پرداخت هزینه‌های اضافی بهداری و فرهنگ و دیگری راجع به تکمیل ساختمان راه‌آهن زنجان به تبریز و مشهد قرائت و پس از توضیح و تأمین منظور هر دو فقره مسترد و آقای رحیمیان پیشنهاد نمودند لایحه از دستور خارج و برنامه دولت مطرح شود این پیشنهاد نیز بعد از توضیح آقای رحیمیان مشعر به مخالفت ایشان با دولت مسترد و سه پیشنهاد دیگر از طرف آقایان: دهستانی، ثقة‌الاسلامی و طوسی، اولی راجع به تضعیف اعتبار تأسیس دبستان‌های شهرستان‌ها و دهات و دومی راجع به مرمت‌ راه بجنورد به شاهرود و ساختمان پل‌های بجنورد به شیروان قرائت و پس از توضیح آقایان پیشنهاد دهندگان و پاسخ آقایان وزرای فرهنگ و بهداری و راه و تأمین نظریه آقایان هر سه پیشنهاد مسترد و سه پیشنهاد دیگر یکی از طرف آقای حاذقی راجع به تأمین هزینه ادارات کل ساختمان و آبیاری دیگری از طرف آقای دکتر معاون راجع به تشکیل کنگره پزشکی و تنظیم برنامه آن دیگری از طرف آقای اردلان راجع به عدم پرداخت حقوق مستخدمین خارجی اعم از روزمزد و غیر آن که بدون تصویب مجلس شورای ملی استخدام شده‌اند و ضرورت تقدیم پیشنهاد لایحه استخدام هر یک از آنان که مورد لزوم است به مجلس شورای ملی قرائت دو پیشنهاد اول از طرف آقایان وزیر دارایی و وزیر بهداری قبول شده و نسبت به پیشنهاد آقای اردلان پس از توضیح آقایان وزیر کشاورزی و وزیر دارایی و موافقت و آقای دکتر معظمی اخذ رأی به عمل آمده تصویب و آقای دکتر زنگنه به عنوان اخطار نظامنامه به استناد قسمت اخیر ماده 79 آیین‌نامه داخلی پیشنهادی را که قابل توجه شده محتاج به ارجاع به کمیسیون دانسته و آقای ملک مدنی با تصویب فوریت لایحه از طرف مجلس شورای ملی موجبی برای ارجاع به کمیسیون قائل نبوده آقای رئیس نیز در همین زمینه و بی‌مورد بودن ارجاع به کمیسیون شرحی

+++

ایراد و آقای وزیر دارایی توضیحات اظهار نمودند و ایشان با پیشنهاد آقای اردلان نظر مخالفتی نداشته و اساساً آن را قبول می‌نمایند.

پس از توضیح آقای نقابت در قبال اخطار نظامنامه آقای دکتر زنگنه و بیانات آقای دکتر طاهری دایر به غیر قابل ارجاع بودن پیشنهاد به کمیسیون از لحاظ تصویب فوریت لایحه و موافقت آقای هاشمی با این نظر چون پیشنهاد ختم جلسه شده بود موقع جلسه آینده روز سه‌شنبه 20 شهریور ماه 3 ساعت قبل از ظهر و دستور بقیه شور در لایحه دو دوازدهم و اقتراع شعب و انتخاب یک نفر ناظر بانک مقرر و مجلس یک ساعت بعد از ظهر ختم شد.

رئیس - آقای کام‌بخش در صورت مجلس فرمایشی دارید؟

کام‌بخش - بلی اسم بنده را جزو دیرآمدگان بدون اجازه نوشته‌اند بنده اصلاً نمی‌فهمم دیر آمده بی‌اجازه معنایش چیست الان ساعت دوازده است جلسه تشکیل شده دیگر دیر آمدگان بدون اجازه یا بااجازه چه معنی دارد؟ خوب است ساعتی را برای آمدن‌ ما در اینجا معین بفرمایید ما ساعت نه و نیم می‌آییم اینجا هیچ کس نیست پس همه را بنویسید این که ترتیب نیست الان ساعت دوازده است ملاحظه می‌فرمایید بایستی نیم ‌ساعت دیگر هم معطل شد تا آقایان تشریف بیاورند خوب استت تکلیف این قسمت را معین بفرمایید.

رئیس - ساعتی را که از روی آن حاضر و غایب می‌کنند از روی ساعتی است که اینجا تعیین می‌شود ساعت حضور و غیاب همان ساعتی است که اینجا تعیین می‌شود امروز هم به واسطه این که رئیس و نایب رئیس‌ها هیچ کدام نبودند و کاری داشتند که برای آن کار رفته بودند و بعداً هم آقایان مسبوق خواهید شد این بود که جلسه دیر تشکیل شد ولی روزهای دیگر چون اکثریت نمی‌شود جلسه عقب می‌افتد ولی ساعت را همان نه و نیم حساب می‌کنند که در اینجا معین می‌شود.

کام‌بخش - حالا بنده از فردا ساعت نه می‌آیم اینجا و از روی این ساعت صورت برمی‌دارم آن وقت ملاحظه می‌فرمایید که همه دیر می‌آیند.

رئیس - البته بسیار خوب است و این یک کمکی است که می‌فرمایید آقای آوانسیان.

آوانسیان - عرض بنده هم همین بود که آقای کام‌بخش فرمودند.

رئیس - آقای اسکندری.

ایرج اسکندری - در آخر جلسه قبل تصمیم این طور گرفته شد که هیئت رئیسه راجع به ایرادات نظامنامه که در اینجا شد مطالعاتی نموده و نتیجه آن را در این جلسه اعلام فرمایند و روی این قسمت هم جلسه تعطیل شد و وقت هم گذشته بود و دستور هم همان دو دوازدهم است که ایرادات نظامنامه مربوط به همین است ولی در صورت جلسه به این موضوع اشاره نشده در صورتی که اگر آقایان نمایندگان خاطرشان باشد این طور مقرر شد که هیئت رئیسه راجع به ایرادات نظامنامه تصمیم بگیرند و خبرش را به مجلس بدهند و چون این موضوع در صورت خلاصه هم ذکری ازش نشده بنده تصور می‌کنم باید در صورت خلاصه هم این را قید نموده و تصحیح کنند.

رئیس - صحیح است عرض می‌کنم که در این خصوص جلسه هیئت رئیسه دیروز تمامش مصروف به این کار شد و بالأخره آقای دبیر حضور معین شدند که به صورت مجلس‌های سابق رجوع کنند و ببینند در این مورد سوابق چه بوده و سابقه‌ها را که آوردند آن وقت به عرض آقایان می‌رسانیم. آقای دهستانی.

دهستانی - در تبصره‌ای که راجع به تنصیف اعتبار تأسیس دبستان‌های شهرستان‌ها و دهات شده بود و بنده و آقای هاشمی و نقابت پیشنهادی کرده بودیم آقای وزیر فرهنگ این پیشنهاد را قبول کردند و فرمودند که نظر ما تأمین می‌شود ولی در صورت جلسه به طور صراحت نوشته نشده تمنا می‌کنم این قسمت را اصلاح بفرمایید.

رئیس - اصلاح می‌شود. آقای ساسان راجع به صورت جلسه است؟

ساسان - قبل از دستور عرض دارم.

رئیس - آقای روحی.

روحی - بنده در پیرو اظهارات آقای کام‌بخش می‌خواستم عرض کنم این وضع مجلس نیست بایستی مقام ریاست یک توجه بیش‌تری بفرمایند ساعت 3 به ظهر ما در اینجا حاضرین آن وقت ساعت دوازده باید جلسه تشکیل شود چون یک عده از آقایان نمی‌آیند بنده عقیده دارم در صورت جلسه اشخاصی که به واسطه دیر آمدن جرم می‌شوند قید شود که شاید این لفظ جرم جلوگیری از دیر آمدن آقایان بکند الان ساعت دوازده است اینجا زیر سقف شیروانی اطاق هم یک پوشه است گرم است و یک ساعت دیگر هم هوا گرم‌تر و طاقت‌فرسا می‌شود و دیگر نمی‌شود کاری کرد آقایان توجه بفرمایند که لااقل ساعت نه و نیم ده جلسه تشکیل شود و الا با این وضع اساساً کار از پیش نمی‌رود.

رئیس - آقای دکتر طاهری.

دکتر طاهری - عرضی ندارم.

رئیس - آقای مجد در صورت جلسه فرمایشی دارید؟

مجد ضیایی - بنده می‌خواستم عرض کنم آقای ایرج اسکندری راجع به ایردات نظامنامه فرمودند که قضیه را حضرتعالی موکول به تحقیق فرموده‌اید بنده می‌خواستم عرض کنم که مراجعه به آقای دبیر حضور هم چندان لازم نبود چون در ماده 57 موارد فوری را مستثنا کرده است مراجعه بفرمایید می‌نویسند به استثنای موارد فوری هیچ لایحه قانونی را نمی‌توان قطعاً رأی داد ماده 62 هم می‌گوید اصلاحاتی که در ضمن شور ثانوی پیشنهاد می‌شود آن وقت می‌توان آن را قابل توجه دانست ولی در اینجا می‌نویسند به استثنای موارد فوری یعنی دیگر قابل بحث نیست و می‌توان رأی داد این دیگر مراجعه و تحقیق لازم ندارد.

رئیس - این موضوع که مطرح نیست عجالتاً ما کارهای‌مان را مشغول می‌شویم آن وقت تا جلسه دیگر به سوابق نگاه می‌کنیم و نظر هیئت رئیسه را اعلام می‌کنیم آن وقت اگر بنا شد باز در این خصوص مذاکره بشود می‌شود اعتراضی دیگر به صورت مجلس نیست؟ (خیر) صورت مجلس تصویب شد. اگر آقایان اجازه بفرمایند شعب استقراع بشود.

2- اقتراع شعب شش‌گانه

رئیس - اگر آقایان اجازه بفرمایند امروز شعب استقراع بشود چون موعد قانونی آن منقضی شده و کمیسیون عرایض هم نداریم و کارهای‌مان باقی مانده است بعد وارد دستور و نطق‌های قبل از دستور بشویم (صحیح است) عده نمایندگان حاضر در مرکز 119 نفرند عده اعضای هر شعبه 19 نفر خواهد بود بعداً به شعبه‌های دیک تا پنج هم هر شعبه یک نفر اضافه می‌شود.

(اقتراع به عمل آمده و نتیجه به طریق ذیل حاصل شد)

شعبه اول - آقایان افخمی - محسن افشارصادقی - صادق بوشهری - یمین اسفندیاری - ملک‌مدنی - مهندس فریور - خلیل دشتی - رحیمیان - امیر تیمور - دکتر معاون - سلطانی - شیخ‌الاسلامی - دکتر زنگنه - دکتر آقایان دکتر مصدق - مؤید ثابتی - محمد بهادری - آشتیانی - ایرج اسکندری - ساسان خواجه‌نصیری.

شعبه دوم - آقایان: کام‌بخش شریعت‌زاده - مهدی عدل - جواد مسعودی - علی اقبال - حیدرعلی امامی - محمد طباطبایی - محمد گرگانی شجاع - محمدعلی مجد - ذوالفقاری - عباس مسعودی - تقی فداکار - لنکرانی - ذکایی رحمان‌قلی خلعتبری - عزت‌الله بیات - مرآت اسفندیاری - ابوالحسن صادقی

شعبه سوم - آقایان: پروین گنابادی‌پور - رضا شهاب‌فردوسی - فرهودی - اسعد ثقة‌‌الاسلامی - مخبر فرهمند - داود طوسی - دهستانی - بهبهانی گیو - سیف‌پور فاطمی - حشمتی - رضا حکمت- شیخ‌الاسلامی- ملایری - فولادوند - مراد اریه - دکتر طاهری - سنندجی.

شعبه چهارم - آقایان: محمدعلی پناهی - حسن اکبر- صفوی- خاکباز- سید محمدصادق طباطبایی- اردلان- نقابت- مهدی نمازی- اسکندر- مقدم- احمد اخوان- نبوی- سید ضیاءالدین طباطبایی- سید مهدی فرخ- فرج‌الله آصف- دکتر مجتهدی- حسین تهرانی- دکتر کشاورز- علی‌محمد دهقان

شعبه پنجم - آقایان: رضا رفیع- ابوالفضل حاذقی- دولت‌آبادی- لطفعلی معدل- فتحعلی ایپکچیان- مصطفی کاظمی- تهرانچی - منوچهر تیمورتاش- قبادیان- محمدعلی امام جمعه- دری- تولیت- عماد ترتبتی- گله‌داری- صدریه- فرود- فلسفی- علی دشتی- رضا تجدد

شعبه ششم - آقایان: محمد هاشمی- صدرقاضی- شکرالله صفوی- عامری- فیروزآبادی- دکتر جلال عبده- فرمانفرماییان -تیموری- دکتر رادمنش- معظمی- مجد ضیایی- جمال امامی- قشقایی- مظفرزاده - دکتر کیان- آوانیسان- نجومی- فتوحی.

رئیس - به شعبه اول آقای کاظم جلیلی به شعبه دوم آقای عمادالسلطنه فاطمی به شعبه سوم آقای روحی به شعبه چهارم آقای اسکندری به شعبه پنجم آقای سرتیپ‌زاده اضافه می‌شود چون وقت تنگ است اینجانب یک نفر برای نظارت بانک را می‌گذارم به جلسه آتیه که جزو دستور باشد آقای وزیر دارایی

3 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقای وزیر دارایی

وزیر دارایی - عرض کنم که برای نظارت در امر تجارت تریاک سه قرارداد و پیمان بین‌المللی تا به حال منعقد شده یکی در 23 ژانویه 1912 یکی در فوریه 1925 و یکی هم در 13 ژانویه 1931 در تمام این قراردادها نماینده ایران امضا کرده یکی از این قراردادها که قرارداد اخیرش باشد به تصویب مجلس شورای ملی هم رسیده ولی دو قرارداد اولش را فقط نماینده امضا کرده و در آنجا هم تقاضا کرده است یعنی موکول کرده به این که از طرف دول کمک‌های کشاورزی و غیره نسبت به ایران بشود یعنی در حقیقت اجرای آن را موکول

+++

کرده بود به کمک و مساعدت خاطر محترم آقایان البته مستحضر است که یک کمیسیونی هم در آن اوان و طرف جامعه ملل آمد به ایران و گردش کرد و یک گزارشاتی داد ولی نتیجه از آن گرفته نشد بعد از این قسمت دوم یعنی پیمان سوم که 13 ژانویه 1931 بود این را هم نماینده ایران امضا کرده و مجلس شورای ملی تصویب کرده و در واقع این قسمت سوم تکمیل می‌شود گفت آن قسمت‌های اول و دوم را هم مجلس تصویب کرده معذلک بعضی اشخاصی که به ایران شاید نظر خوبی نداشته‌اند در خارج این طور تعبیر می‌کنند که دولت ایران نبود کنوانسیون 1925 صادرات تریاک را به خارج موکول کرده است به تصویب مجلس و برای صدور آن به خارج پروانه به اشخاص می‌دهد در صورتی که قاچاق بعضی اشخاص صادر نموده باشند ولی حقیقت این طور است ما با این که با یک قیدی امضا کردیم معذلک بسیار مراقب بودیم که صادرات ما برای ممالکی برود که برای مصرف طبی بخواهند و هیچ وقت هم دولت ایران تجویز نکرده بود تریاک به طور قاچاق صادر شود حالا برای این که به اصطلاح این شک و شبهه‌ای هم که در بعضی اشخاص ممکن است تولید شده باشد رفع بشود این طور تصمیم گرفتن که کنوانسیون سال 1925 هم به تصویب مجلس برسد یعنی اجرایش به تصویب مجلس برسد و این لایحه به همین منظور از طرف دولت تهیه شده و تقدیم می‌شود و این را هم بنده عرض کنم که تصویب این چیز تازه‌ای برای ایران نیست زیرا که ما با روح این قرارداد از ابتدایی که این قرارداد را شرکت کردیم و نماینده ما امضا کرده موافق بوده‌ایم و به موقع اجرا گذاشته‌ایم و در آتیه هم به موقع اجرا خواهیم گذاشت و تصویب آن از طرف مجلس شورای ملی تأیید می‌کند عمل دولت را به این جهت تقدیم می‌کنم و استدعا می‌کنم که اگر ممکن است قدری زودتر از این کار بشود برای اجرایش.

رئیس - به کمیسیون احاله خواهد شد.

وزیر جنگ - اجازه می‌فرمایید.

رئیس - بفرمایید.

4 - تقدیم لایحه درخواست اعتبار اضافی از طرف وزارت جنگ معرفی آقای سرتیپ مقتدر به معاونت وزارت جنگ

وزیر جنگ (آقای زند) - به طوری که خاطر محترم آقایان نمایندگان مسبوق است در آینده نزدیکی یعنی در عرض ماه‌هایی که در پیش است قوای متفقین باید خاک ایران را تخلیه کند (صحیح است) از طرف دیگر آقایان به خاطر دارند که تعداد ارتش ایران که به تصویب مجلس محترم رسیده است بالغ بر 90 هزار اعم از نفرات و افسران است بنابراین این عده برای تأمین امنیت یک کشوری که یک میلیون و ششصد هزار کیلومتر عرض و طول دارد کار بسیار مشکلی است مخصوصاً یک عده زیادی که در اطراف را کناف مملکت و در راه‌های مرزی مسلح می‌باشند علاوه بر این دو بعضی از قسمت‌های خاک ما اساساً پادگان وجود ندارد مثل مازندران و گیلان و در بعضی استان‌های دیگر هم تعداد پادگان کافی در نظر گرفته شده است که لااقل بایستی دو لشکر به عده موجود اضافه شود که بتوانیم پادگان در جاهایی که نداریم تأمین کنیم و آنجاهایی که کم است تقویت کنیم و تعدادی که حساب شده است در حدود 12 هزار نفر و کسری است و البته اعتبار این مورد تقاضا است و شانزده میلیون و کسری تومان است که آن قسمتی که مورد احتیاج در سال جاری خواهد بود نصف این است یک موضوع دیگری که مورد توجه عموم واقع شده است وضعیت زندگی سخت افسران است آقایان البته تصدیق باید بفرمایید با گرانی معیشت امروزه از اشخاصی که ما توقع داریم که سینه‌هاشان را جلوی تیر سپر کنند و در نقاط بد آب و هوا در کوه و دره و تپه زندگی کنند زندگانیشان لااقل باید به حداقل تأمین بشود و یکی از ممالک متقفین ما به خاطر دارم که در 25 سال یا بیش‌تر قبل از این در موقعی که تمام اهالی با یک سختی فوق‌العاده زنگی می‌کردند یعنی آب و نان صحیح و کاه نداشتند در آن وقت یک شماری در تمام جاها نصب شده بود که هر چه داریم برای ارتش زیرا تنها امیدشان در آن وقت فقط به ارتش بود (صحیح است) فقط ارتش است که استقال و امنیت مملکت را تأمین می‌کند (لنکرانی - در شهریور 1320 معلوم شد ماشاءالله) و افسران ارتش هم به خوبی وظایف خودشان را انجام می‌دهند. این نکته را هم در نظر باید گرفت که اعتبار ما کافی نیست که به آن اندازه که لازم است به افسران کمک بشود و به این جهت حداقل چیزهایی که لازم است در نظر گرفته است از قبیل کمک به افسران که اولاد به بالا می‌‌گرفتند و این 5 درصد حقوق را از سه نگاه‌داری اولادهای آنها کافی نبود اینجا قرار گذاشته شده است که ده درصد اضافه برای اولاد بدهند و یکی هم این است که در ادارات کشوری حقوق روی پایه حداقل و اکثر تعیین شده در صورتی که در ارتش سال‌های متمادی در یک درجه باشد و بعد از چند سال همان حقوق سال اول را بگیرد این هم این طور در نظر گرفته شده که اینها حق دارند به نسبت سنین خدمت یک چیزی اضافه بگیرند و این اضافه هم حداقل گرفته شده است یعنی یک چهارم تفاوت حقوق درجه بالا را بعد از یک سال خدمت در یک درجه اضافه می‌کنند برای افسران مثلاً ستوان دوم این تفاوت حقوقش برای یک سال خدمت 10 تومان خواهد بود (دکتر کشاورز - برای سرلشکر چقدر است؟) برای سرلشکر چیزی زیاد نمی‌شود (دکتر کشاورز - اضافه حقوق سرلشکر هم 10 تومان می‌شود؟) (لنکرانی - حالا تا یک ساعت دیگر هم حرف می‌زنند) یکی دیگر هم موضوع افسرانی است که به نقاط بد آب و هوا اعزام می‌شوند و زن و فرزند خود را در یک نقطه می‌گذارند و می‌روند آنجا در کمال سختی زندگی می‌کنند و کمکی که تا به حال به اینها شده است فوق‌العاده قلیل است و در نظر گرفته شده است که لااقل 20 درصد حقوق به عنوان بدی آب و هوا به این طور افسران داده شود به علاوه دیده شده است که خیلی از آقایان گفته‌اند که اغلب افسران را می‌بینند با لباس مندرسی و کثیف در صورتی که از آنها توقع داریم لباس تمیز و پاکیزه داشته باشند و ما این طور در نظر گرفتیم که از همان لباسی که برای افراد در نظر گرفته شده است لااقل لباس خدمت افسران را از همان پارچه‌ای که سربازها لباس می‌پوشند در هر سال دو دست برای افسران بدهیم و مجموع این کمک‌هایی که به افسران خواهد شد در حدود سه میلیون و نیم تومان است حالا البته با توجیهی که آقایان به امنیت مملکت دارند و علاقه‌ای که به زندگی افسران مکرر از طرف آقایان ابراز شده است امیدوارم هر چه زودتر این لایحه را تصویب بفرمایند که کمک‌های لازم به افسران بشود. (لنکرانی - امیدوار نباشید آقا) یک موضوع دیگر هم که می‌خواستم از این موقع استفاده کنم معرفی معاون وزارت جنگ است آقای سرتیپ مقتدر که از افسران خوب وزارت جنگ هستند و لیاقت خودشان را مکرر به نبوت رسانیده‌اند به معاونت وزارت جنگ معرفی می‌کنم (لنکرانی - میلیتاریسم دارد در ایران تجدید می‌شود حکومت ژاپن تجدید بشود، رژیم میکادو)

جمعی از نمایندگان - انشاءالله مبارک است.

5 - مذاکره در اخذ رأی نسبت به ورود در دستور

رئیس - آقای دکتر مصدق در جلسه سابق اجازه نطق قبل از دستور خواسته بودند (محمد طباطبایی - دستور)

مجد ضیایی - بنده اخطار نظامنامه‌ای دارم.

رئیس - بفرمایید.

مجد ضیایی - ماده 109 می‌گوید اگر در ضمن مباحثات و نطق افترا و تهمت به یکی از نمایندگان زده شود به عقیده و اظهار او برخلاف واقع جلوه داده شود نماینده مذکور برای تبرئه و رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت اجازه داده خواهد شد ولی به عقیده بنده این ماده 109 شامل مرور زمان هم شده است و امروز دیگر مورد ندارد زیرا ماده می‌گوید در ضمن مباحثات و موقع آن هم گذشته است.

رئیس - عنوان مطلب راجعه به ماده 109 نیست راجع به نطق قبل از دستور است (جمعی از نمایندگان - دستور، دستور) ... رأی می‌گیریم به ورود در دستور .... (ساسان - بنده مخالف بودم) بفرمایید.

ساسان - عرض کنم که یک سلسله حوادثی هر روز در تمام مملکت روی می‌دهد که حائز اهمیت فوق‌العاده است و بایستی در مجلس مطرح شود و به عرض نمایندگان محترم برسد الان صفحات شمال در آتش ناامنی دارد می‌سوزد ما اینجا سرگرم مطالب متفرقه و عرض کنم موضوعات قابل هستیم آقایان از وضع ساری و رگان و از وضع سایر نقاط مازندران اطلاع ندارند؟ (دکتر رادمنش - کرمانشاه) ... در کرمانشاه چه وقایعی پیدا شده؟ آقایان پا شوید بگویید بنده به نام مخالف با ورود در دستور دارم صحبت می‌کنم شما هم به عنوان نطق قبل از دستور بلند شوید بگویید چه حوادثی رخ داده چه غارتی کرده‌اند مال کی را برده‌اند کی را کشته‌اند سربازهای خارجی چه اقداماتی کرده‌اند چه مداخلاتی کرده‌اند در خود کرمانشاه چه کرده‌اند من متأسفم که

خانه از پای بست ویران است

خواجه در بند نقش ایوان است.

این مذاکرات به تفریح بیش‌تر شباهت دارد نه وکیل وظیفه‌اش را انجام می‌دهد نه دولت همه‌اش به بحث در اطراف چهار تا پیشنهاد و حمله به همدیگر صرف می‌شود آقای دشتی فرض کنید یک حرفی می‌زنند دیگری حمله می‌کند بهشان اینجا

+++

به صورت مکتبخانه درآمده است افراد ملت اینها را می‌بینند و بر این وضع می‌خندند اینجا مجلس شورای ملی است یا مکتب خانه ملاحظه کنید الان چندین جلسه است در اطراف یک موضوع که مطرح شده است. 50 تا پیشنهاد داده شده است تمام بی‌منطق تمام برای وقت گذراندن. اینجا اجازه بدهید به عنوان نطق قبل از دستور وردهایی بی درمان این مملکت گفته شود الان اهالی جنوب یا همین اهالی تهران را فرض کنید نه دولت توضیح صریح می‌دهد که وضعیت شمال چیست و برادران بدبخت ما در چه سال هستند قوای ژاندارم را برای جلوگیری اکردن راه نمی‌دهند مسؤل اینها کی هست؟ توضیحات جناب آقای نخست‌وزیر و آقای وزیر امور خارجه قانع‌کننده نبود و یک گزارشاتی است که روزنامه‌ها هم می‌نویسند و مردم می‌خوانند بهتر این است که آقایان موافقت کنند والله به خدا من مقصودی ندارم مقصودم گذراندن وقت نیست اگر مقصود و گذراندن وقت و باری به هر جهت کردن است بنده هم بیایم پشت تریبون و کتباً حسین کرد را از سر تا آخر بخوانم آخر پرده‌پوشی را کنار بگذارید بگذارید این ملت بدبخت بیست سال تو سر این ملت زده شد پدر ملت درآمد حالا هم که به صورت دولت دموکراسی درآمده است عیناً وضعیت سابق است درست به صورت خیمه شب‌بازی درآمده است این وضع، یک نفر یک پیشنهادی می‌دهد دو ساعت می‌رود مزخرف و مهمل می‌گوید زیر مربوطه‌اش هم یک ساعت بلند می‌شود توضح می‌دهد تمام بدون دلیل و بدون منطق وقت مجلس را می‌گیرند شما را به خدا این مذاکرات مجلس را بخوانید ببینید هر چه می‌خوانند ما را مسخره می‌کند واقعاً در انظار مردم باید خجلت کشید باید قباحت کرد باید شرم کرد آن که وضع دولت است این هم وضع مجلس است آخر ببینید مردم چه می‌گویند بنشینید ببینید جه بحث می‌شود...

یکی از نمایندگان - از کرمانشاه هم بفرمایید.

ساسان - من هم نماینده همین مردم هستند بگویید در کرمانشاه چه کرده‌اند اداره گمرک چه می‌گند از کرمانشاه تا سرحد شما مگر قصر شیرین سرحد نیست الان در یک فرصتی شهر گرمرک است این را باید گفت اینها را باید قبل از دستور گفت همه‌اش خنده و شوخی و مشاجرات شخصی است پا شوید و بگویید (نقابت - بودجه را بگذارانید آن وقت) شما فرض کنید مخالف با دولت هستید نباید با بودجه مخالفت کنید و الان تام چرخ‌های مملکت از کار افتاده است.

رئیس - آقا راجع به دستور حرف بزنید استدعا می‌کنم که آقایان اجازه بدهند که در اطراف این قضایا صحبت و بحث بشود.

بعضی از نمایندگان - رأی بگیرید

رئیس - آقای فرخ.

فرخ - فرمایشات آقای ساسان اصولاً صحیح است و البته از تشنجاتی که در مملکت پیش آمده است همه آقایان مستحضرند و دولت هم تا آن حدی که ممکن است به وظایف خودش رفتار کرده و اقدام کرده است آقایان باید تصدیق کنند که یک چیزی که از همه مهمتر است وسیله‌ای‌ است که باید به دست دولت داد تا کارها انجام شود و آن وسیله اول بودجه است (صحیح است) و این فرمایش آقای ساسان را بنده کاملاً تصدیق دارم که حقیقت آقایان نمایندگان در یک مواقعی وقت مجلس را بی‌مورد می‌گیرند برای یک موضوع دو دوازدهم متجاوز از هفتاد پیشنهاد داده شده این البته کار صحیح نیست و بنده از آقایان تمنا می‌کنم که پیشنهاداتی که اهمیت ندارد و پیشنهاداتی که مشابه به هم است مسترد بدارند تا قضیه زودتر تمام شود البته در آن قسمت تذکر به دولت داده شده صحبت کنند ولی در هر حال قضیه بودجه بهترین قسمت‌ها است که دولت اگر وسیله در دست نداشته باشد موفق به انجام هیچ خدمتی نخواهد شد (صحیح است).

رئیس - رأی می‌گیریم به ورود در دستور آقایانی که موافقند قیام کنند (عده از آقایان نمایندگان برخاستند).

جواد مسعودی - عده 54 نفر است عده حضار هم 108 نفر

هاشمی - 57 نفر بود.

جمعی از نمایندگان - مشکوک است

رئیس - چون نتیجه مشکوک شد باید با ورقه رأی بگیریم. رأی می‌گیریم با ورقه آقایانی که با ورود در دستور موافقند ورقه سفید می‌دهند و مخالف ورقه کبود خواهند داد عده حضار در موقع اعلام رأی 110 نفر است (آقای جواد مسعودی آرا را استخراج کردند و 55 ورقه سفید بود. بعداً اظهار داشتند که یک ورقه دیگر هم هست که موافق نوشته شده ولی امضا ندارد چون باز مشکوک بود آقای صادقی به اتفاق آقای مسعودی آرا را شماره نمودند و 55 ورقه سفید با امضا و 26 ورقه کبود و سه برگ بی‌امضا شمرده شد.)

جواد مسعودی - یکی از این اوراق امضا ندارد آقا ولی ذیلش نوشته است موافق.

مهندس فریور - بدون امضا نمی‌شود امضا می‌خواهد.

رئیس - 55 ورقه موافق است و چون نصف به علاوه یک شده است تصویب نشد.

اسامی موافقن- آقایان: مرآت- اسفندیاری- محمدعلی امام‌جمعه- امیر تیمور هاشمی- حیدر‌علی امامی- خلیل دشتی- روحی- فاطمی- سنندجی- نقابت- پوررضا- مخبر فرهمند- نبوی- جلیلی- خاکباز- دکتر معاون- فرخ- فرهودی- دشتی- اسعد- مجد ضیایی- صدریه- دکتر کیهان‌- گیو- دهقانی- قبادیان- ذوالفقاری- جواد مسعودی- فیروزآبادی- فرود- خلعتبری، صفوی- ظفری- حاذقی- اخوان- عماد تربتی- دکتر طاهری- نجومی- دهقان- ذوالقدر- ملک‌مدنی- محمدعلی اعتماد- ثقة‌الاسلامی- کاظمی- سرتیپ‌زاده- محمد طباطبایی- حسین تهرانی- شجاع- نمازی- بهبهانی- گله‌داری- سیف‌پور- معدل- دولت‌آبادی.

اسامی مخالفین - آقایان: مهدی عدل- فرمانفرماییان- طوسی- کام‌بخش- مهندس فریور- منوچهر تیمورتاش- دکتر فلسفی- دری- حسن اکبر صادقی- ذکایی لنکرانی- صدر‌قاضی- عزت‌الله بیات- رحیمیان- محمد بهادری- اپیکچیان- شهاب فردوسی- رفیع- آوانسیان- فداکار- دکتر رادمنش- ایرج اسکندری- آشتیانی- دکتر کشاورزی- پروین گنابادی.

ورقه سفید بی‌امضا سه برگ.

6 - بیاتات آقای دکتر مصدق راجع به دلایل ابستروکسیون

رئیس - بنابراین وارد نطق قبل از دستور می‌شویم. آقای دکتر مصدق.

دکتر مصدق - آقایان می‌دانند که مجلس شورای ملی چند ماه است که از کار افتاده است نه فقط دو ماه و چند روز ابستروکسیون اقلیت کاری مجلس شده باشد بنده در نظر داشتم از نظر این که یک عده از موکلین من تقاضا کردند که دلایل اوستروکسیون در مجلس اظهار بشود و یا این که اقلیت یک بیانیه‌ای انتشار داده بودند یک عده از آقایان اقلیت عقیده داشتند که دلایل اوبستروکسیون در مجلس گفته شود این است که بنده لازم دیدم با موافقت آقایان اقلیت دلایل اوبستروکسیون را به عرض مجلس برسانم و از آقایان تقاضا می‌کنم که در موقع عرایض بنده سکوت اختیار بفرمایند چنانچه فرمایشاتی هم داشته باشند بعداً اجازه بگیرند و بفرمایند (صحیح است). برای استحضار آقایان محترم عرض می‌کنم که بعد از قبول نمایندگی در این مجلس تصمیم داشتم به حال انفراد بمانم و بدون دسته‌بندی و با نهایت آزادی نظریات خود را به عرض همکاران محترم برسانم شاید بتوانیم به همت صلحای مجلس کشور را به طف اعاده اصول مشروطیت سوق بدهم پس از مدتی مطالعه به این حقیقت تلخ برخوردم که عده زیادی از نمایندگان که در ادوار گذشته در مجلس بوده‌اند معتاد به اصول پارلمانی نیستند و اغلب دولت‌هایی که روی کار می‌آورند با تبانی قبلی است و هر یک از آنها هم که بدون تبانی آمده‌ و با آنهایی که با تبانی آمده ولی در عمل با تمام مقصد نمایندگان مؤثر در اکثریت موافقت نکرده‌ بدون ذکر دلیل ساقط شده‌اند چنانچه در کابینه‌های اخیر این مطلب بر همه معلوم شد و تبانی قبلی با آقای صدر و اظهار تمایل نسبت به ایشان با آن عجله و شتاب کدورت عده زیادی از نمایندگان را نسبت به آنهایی که در این قبیل امور مؤثرند فراهم نمود لذا اینجانب مصمم شدم که از بین همکاران محترم عناصری را که از این جریانات راضی نیستند دعوت کنم و با هم تشکیل صف دهیم و با دولت صدر مخالفت کنیم و جلو رویه نامطلوب را بگیریم و آن را تعدیل نماییم و چنانچه آن را استعمال آخرالالدوا یعنی ابستروکسیون تهدید نماییم.

چون نظریات ما مورد توجه نشد ابستروکسیون شروع شد و تا 20 تیر ماه که آقای صدر تعهد نمودند اگر به موقع رأی برنامه 40 رأی مخالف داشته باشد فی‌المجلس استعفا نمایند ادامه داشت 26 تیر ماه برای این که دولت خود را معرفی کند در جلسه حاضر شدیم و روز 28 که برنامه طرح شد چون دولت ایشان بیش از 40 مخالف داشت و از نظر تعهدی که کرده بودند رفتنی بود با برنامه مخالفت ننمودیم که شور آن طول نکشد و هر چه زودتر تکلیف مملکت معلوم شود.

روز 2 مرداد که می‌خواستیم کفایت مذاکرات را نسبت به شور در برنامه پیشنهاد کنیم به وسیله آقایان عامری و تهرانچی با ایشان داخل مذاکره شدیم معلوم شد که برای وفای به عهدی که با حضور هفت نفر از نمایندگان اقلیت و آقای دکتر معظمی نایب رئیس مجلس و واسطه ایشان نموده‌اند حاضر نمی‌شوند

+++

اما مجدداً ابستروکسیون شروع شد و نمایندگان اقلیت چنین تصمیم گرفتند که حتی در محوطه مجلس هم حاضر نشوند تا این که به دعوت عده‌ای از نمایندگان مجلس آمدیم و در جلسات اخیر حاضر شدیم و اکنون دلایل ابستروکسیون را به عرض می‌رسانم و قضاوت آن را به افکار عمومی محول می‌نمایم.

ابستروکسیون دارای دو جنبه است، جنبه داخلی و جنبه خارجی.

جنبه داخلی

همه می‌گویند وضعیت ما بسیار بد است و اگر بدین منوال بگذرد امید هر اصلاحی به یأس مبدل می‌شود نمایندگان مؤثر در اکثریت سعی می‌کنند دولت‌هایی موافق خود بیاورند و دولت‌های متجانس با آن نمایندگان هم سعی می‌کنند که آنها را همیشه وارد مجلس کنند.

دسته‌بندی‌های سیاسی مجال نمی‌دهد که مردان درست وارد کار شوند وزرا نادرست برای انجام نظریات خود اشخاص درست را برکنار و اشخاص فاسد را مصدر کار می‌کنند.

فساد اخلاقی به جایی رسیده که هر کس دنبال درستکاری برود یا منظور می‌شود و یا این که جانش در خطر است پس نتیجه این است که وضعیت ناهنجار ما هیچ وقت تغییر نکند و ملت ایران هیچ وقت روی سعادت و خوشی نبینند.

برای این که به این اوضاع خاتمه داده شود و دولتی روی کار بیاید که آلت و مطیع صرف نبوده و صاحب عقیده و ایمان باشد عده‌ای از نمایندگان به نام اقلیت برای هر گونه فداکاری حاضر شدند و کسی نمی‌تواند در حسن نیت آنها تردید کند زیرا از انتقاد و روش منفی کسی استفاده نمی‌کند و راه استفاده فقط در روش مثبت و سازش یا دولت است.

از عدم حضور در جلسات مقصود این بود که دولت صدر برود و در این دوره دولتی روی کار بیاید که پیروی از سیاست موازنه منفی کند، یعنی به هیچ سیاستی متمایل نباشد و یگانه هدف آن مصالح مملکت و دولتی باشد که مورد اعتماد جامعه ایرانی بوده و مورد سوءظن هیچ یک از دول بزرگ مجاور نباشد، دولتی باشد بی‌غرض که روی نظریان شخصی و به تقاضای نمایندگان مؤثر در اکثریت مأمورین را تغییر ندهد و مأمورینی که انتخاب می‌کند شایسته این باشند که در جنوب و شمال مملکت بتوانند انجام وظیفه کنند و مصالح ملت را تأمین نمایند.

از هر شخص بی‌طرفی اگر سؤال کنند آقای صدر که در دوره دیکتاتوری کالمیت فی‌یدی الغسال بوده و اکنون هم که دوره آزادی است باز ایشان گرفتارند می‌توانند این نظریات را تأمین کنند؟ جواب خواهد داد نمی‌توانند و آنچه که عیان است چه حاجت به بیان است.

اکثریت می‌گفت که نمایندگان اقلیت مطابق معمول همه جا در جلسه حاضر شوند و پس از انتقاد و بیان عقیده مطیع قضاوت و حکومت اکثریت باشن. پازنزده ماه به این ترتیب گذشت و تجربه نشان داد که انتقاد و تذکر اقلیت در ترک رویه مجلس که متأسفانه موجب فزونی بدبختی شده کوچک‌ترین اثری ندارد و هر کجا چنین مجلسی باشد آن را منحل می‌کنند بنابراین اتخاذ این تصمیم برای این بود که شاید اکثریت متوجه به عواقب رفتار خود بشود و ترتیبی پیش آید که وضعیت بهتر و از وخامت اوضاع کاسته شود.

معلوم نیست که اکثریت برای این دولت که سوابق بعضی از اعضای آن معلوم است و مورد اعتماد جامعه نیست چه محسناتی قائل شده که در ابقا آن تا این درجه لجاج می‌نماید مگر این که بگوییم جایی هست که باید از جامعه مستور بماند و یا این که چون هیچ دولتی به قدر این دولت گوش شنوا ندارد آن را تا هر وقت که ممکن شود باید نگاه داشت مثل این که در دسگاه دولتی هیچ وقت به قدر ایام اخیر تغییرات داده نشده و تغییرات مزبور صرفاً در منافع بعضی از وزرا و بعضی از نمایندگان اکثریت بوده است. و باز معلوم نیست که اکثریت چگونه مسؤلیت طرفداری از دولتی را به عهده می‌گیرد که در خفه کردن آزادی و بستن جراید در این دو سه ماه گوی سبقت را از اسلاف خود ربوده و همچنین مسؤلیت یک دوازدهم مرداد را که امضا کرده و دولت هم بدون تصویب مجلس و برخلاف قانون اساسی آن را پرداخته است از هر شخص بی‌طرفی اگر سؤال کنند آیا مصلحت مملکت در این بود که دولت صدر بماند یا این که از آن صرف‌نظر کنند و استرضای اقلیت را برای حضور در مجلس و تصویب حقوق مرداد به عمل آورند تا این که قانون اساسی نقض نشود و دولتی که مورد اطمینان جامعه باشد به روی کار بیاید بدیهی است که عقیده خود را به رفتن دولت صدر اظهار می‌کند.

جنبه خارجی

سیاست همسایگان جنوب و شمال ما تاکنون در این مملکت به طریق مؤثر گردیده است. (1) سیاست دو طرفی منفی - طریقه‌ای است که قبل از مشروطیت متجاوزر از یک قرن به آن عمل شده و این است که زمانداران وقت هیج وقت برخلاف مصالح مملکت برای دول نامبرده حقی قائل نشده و هر وقت که یکی از آنها خواسته تحصیل حقی کند چون زمامداران به اصولی معتقد بودند و نمی‌توانستند به آنها پیش پا بزنند از رقابت بین همسایگان استفاه نموده و از قبول هر گونه تقاضا خودداری کرده‌اند اصول مزبور علاقمندی شاه به مملکت و وفاداری رجال به شخص پادشاه بوده است.

طریقه مزبور با شدت و وضعی نسبت به هر یک از دو سیاست ادامه داشت به این طریق که به واسطه پیش آمد و وقایع گاه سیاست همسایه شمالی و گاه سیاست همسایه جنوبی بر یکدیگر غلبه می‌کرد تا این که طرفین از نظر سیاست بین‌المللی صلاح خود را در این دیدند که به واسطه قرارداد 1907 میلادی اتفاق حاصل کنند و نتیجه این شد که در ایران برای خود منطقه نفوذ تعیین نمایند که دولت و ملت ایران همیشه به آن معترض بوده است.

(2) سیاست دو طرفی مثبت - به واسطه قرارداد 1907 رقابت همسایگان از بین رفت و هر وقت آنها تقاضایی داشتند اول بین خود توافق حاصل می‌نمودند و بعد آن را به دولت پیشنهاد می‌کردند به طوری که دولت راه فرار نداشت و خود را مجبور می‌دیدند ک با هر گونه تقاضایی موافقت کند و این همان طریقه هست که پس از 40 سال مستمر ایدن وزیر خارجه سابق انگلیس نسبت به آن اظهار تنفر و در نطق خود که سوم شهریور ماه در جراید مرکزی منتشر شد چنین اظهار نموده‌‌اند.

ما که در ایران فقط یک علاقه داریم و آن این است که کشور مزبور را سعادتمند و متحد و قوی ببینیم و چیزی که اصلاً ما در این کشور نمی‌خواهیم بازگشت اصل ایجاد مناطق نفوذ و مسائلی از آن قبیل است که تا مدت مدیدی پیش از این در ایران وجود داشته و برای یک نسل باعث عدم محبوبیت کامل ما در میان ایرانیان گردیده است.

جمله «ایجاد مناطق نفوذ و مسائلی از آن قبیل» که در نطق فوق‌ دیده می‌شود می‌رساند که نظر سیاستمدار نامی انگلیس این بوده که از قرار ماده 1907 تصریحاً و از دوره دیکتاتوری یعنی دوره‌ای که جان و مال و مذهب و آزادی مردم دستخوش یک تنفر شده بود تلویحاً اظهار عدم رضایت کنند.

اکنون با اظهار امتنان از این اعتراف از بیان ایشان اتخاذ سند می‌کنم و امیدواریم آینده اعتراف ایشان را تأیید کند.

اما ملت ایران همیشه منافع خود را تشخیص داده و از بدو انعقاد قرارداد 1907 و قرارداد 1919 اعتراضات خود را به سمع عالمیان رسانیده است ولی چون دو دولت مجاور و قوی هر وقت صلاح خود را دیده به اعتراض ملت ایران توجه نموده‌اند ملت ضعیف ایران هم در مقابل اقویاً جز انزجار باطنی چاره نداشته ومنتظر بوده است که حوادث بین‌المللی گریبان آن را از بعضی سیاست‌های غیر عادلانه خلاص کند.

(3) سیاست یک طرفی همسایه جنوبی دولت تزاری روسیه به واسطه انقلاب از بین رفت و دولت انگلیس در صدد برآمد که تا وضعیت آن دولت معلوم نشده سیاست خود را در ایران روشن کند برای این کار تهیه مقدماتی لازم بود. اول این که مطبوعات توقیف شوند - شرح قضیه این است که روزنامه رعد به رئیس دولت وقت مرحوم مستوفی‌الممالک اهانت نمود به جای این که همین روزنامه توقیف شود مصلحین خیراندیش پیشنهاد نمودند که بی‌طرفی و شخصیت آقا چینی ایجاب می‌کند که تمام جراید توقیف شوند و چون آن مرحوم مورد اعتماد جامعه بود و مردم هم از بعضی روزنامه‌ها به واسطه نداشتند عفت قلم خوش‌وقت نبودند با تصمیم دولت خیلی مخالفت نشد.

دوم این که شهر نظامی شود. - صبح روزی که پنجشنبه بود مرحوم مستوفی‌الممالک مرا خواست و از وضعیات و مشکلاتی که داشت مذاکره فرمود نتیجه این شد که عصر آن روز به قصر سلطنتی فرح‌آباد بروند و استعفای خود را به شاه تقدیم کنند چون روزنامه‌‌ها توقیف و روز جمعه هم ادارات تعطیل بود کم‌تر کسی از استعفای ایشان مطلع شد و صبح روز شنبه که عده زیادی از علما و رجال برای توهین به آن مرحوم به عمارت کالاری محل هیئت وزرا آمدند همین که دیدند دولت در کار نیست ازعمل خود پشیمان شدند و چون سال قحطی بود غائله به حواله 60 من نان در روز به کارکنان مطبمه روشنایی مرتفع شد و روز بعد مرحوم صمصام‌السلطنه دولت را تشکیل داد و معتقد بود که تا مجلس شورای ملی تشکیل نشود هر دولتی بیاید رسمیت ندارد و دولت ایشان تا افتتاح مجلس شورای ملی باید بماند.

دولت مزبور هم که اغفال شده بود شهر را نظامی کرد تا از اطراف مطبوعات و اجتماعات هر دو راحت شود ولی چیزی نگذشت که دولت وثوق‌الدوله تشکیل شد و از توقیف مطبوعات و حکومت نظامی استفاده

+++

نمود و قرارداد انگلیس و ایران را منعقد کرد.

چندی بعد از تشکیل دولت وثوق که شهرت داشت انگلیس می‌خواهد سیاست خود را با دولت ایران روشن کند. مرحوم صمصام‌السلطنه به منزل من آمدن و گفتن چه عجب... و چه غلطی کرده‌ایم که روزنامه‌ها را توقیف و شهر را نظامی نموده‌ایم.

شهر در حکم قبرستانی شده و از هیچ کجا صدا در نمی‌آید گفتم صحیح فرمودید خندیدند و گفتند آمدم صد تومان از شما بگیرم و با پولی که جمع‌آوری کرده‌ایم در مسجد شیخ‌عبدالحسین روضه بخوانیم روضه شروع شد و روز هفتم که واعظ از بدی اوضاع و سیاست خلاف مصالح دولت صحبت می‌کرد آن دولت هم روی مصالح مملکت چادر را به سر مردم خراب و 17 نفر را به قزوین تبعید کرد.

مخالف ملت ایران با قرارداد و بیانیه دولت آمریکا بر مساعدت ملت ایران و همچنین بیانیه و مراسله مورخ 14 یا نوار 1918 و 26 ایون 1919 دولت اتحاد جماهیر شوروی که منجر به قرارداد ایران و شوروی گردید و مردم ایران را فریفته سیاست خود نمود سبب شدند که دولت انگلیس به واسطه کودتا و تأسیس دولت دیکتاتوری از اجرا قرارداد صرف‌نظر کند و خود را از آن مستغنی نماید.

چون در سیاست یک طرفه دولت انگلیس رقیب نداشت دیکتاتور هم به مردم و افکار عامه اهمیت نمی‌گذاشت و برای توسعه قدرت خود بساط ملوک‌الطوایفی و تشریفات مذهبی را از ریش و عمامه و روضه و هر چه از این قبیل که به انجام مأموریت او سکته وارد می‌نمود از بین برداشت و تمام قوای مملکت را در شخص خود تمرکز داد.

آزادی مطبوعات و اجتماعات و حقوق مالکیت و سایر حقوق بشری را مردم می‌توانستند در قانون اساسی بخوانند ولی اگر دولت نمی‌خواست نمی‌توانستند از آنها اسمی ببرند و یا استفاده نمایند.

سیاست یک طرفی به قدری مهم بود که حتی در مرگ ما هم بی‌اثر نبود چقدر فرق است بین آن دوره که از جنازه مرحوم حاج آقا بزرگ پیش‌نماز مسجد جامع اعلی‌الله مقامه که زهد وتقوایش مورد قبول خاص و عام بود و به رحمت ایزدی پیوست کسی نتوانست تجلیل کند و مجلس تذکری که درخور مقام روحانیت آن مرحوم بود برپا نماید و این دوره که مردم در این قبیل امور لااقل آزادند.

روزی مرحوم مدرس به وکلای خواه رئیس دولت وقت سردارسیه می‌گفت دعا به جان من کنید که تا هستم احترام شما محفوظ است و بعد معلوم شد که حق با آن مرحوم بوده زیرا از دوره هفتم که مدرس و سایر مخالفین دولت از مجلس خارج شدند نمایندگان مجلس از احترامی که مستلزم مقام نمایندگی است برخوردار نشدند.

تا وقتی که ما بین دو سیاست زندگی می‌کنیم ممکن است از مقررات قانون اساسی استفاده نماییم ولی اگر سیاست منحصر به فرد شد آن وقت است که باز ریش‌ها را بتراشند و عمامه‌ها را بردارند مطبوعات را توقیف کنند و مردم را از زندانی و تبعید و آزادی را از همه سلب نمایند و هر دولتی که در این مملکت صاحب سیاست باشد بر همه چیزها مسلط شود ملت ایران به پاس خدماتی که برای پیشرفت متفقین خود نموده است از آنها درخواست می‌کند که استقلال و آزادی آن را که وثیقه صلح بین‌المللی است محترم بشمارند و از هر عملی که ممکن است به حقوق ایرانیان لطمه‌ای وارد کند خودداری و به این وسیله موجبات محبوبیت خود را در قلوب آنان فراهم نمایند. (صحیح است) هموطنام عزیر: مخالفین امروزی من که مدافعین دیروزی من هستند بر علیه من هر تبلیغاتی می‌کنند بکنند - من را به هر دسته‌ای منتسب می‌نمایند بنمایند و سایست ابستروکسیون من و رفقای مرا هر گونه تعبیر می‌کنند بکنند مختارند.

من در گذشته به قدر کفایت امتحان از خود گذشتگی داده‌ام و یقیناً در آخر عمر دنبال مقاصدی نمی‌روم که یک عمر از آن اجتناب کرده‌ام.

من اگر این گونه هوس‌ها را در دماغ خود می‌پروراندم و اهل این بند و بست‌ها بودم مقاماتی که در همین مجلس به من تکلیف شد رد نمی‌کردم و من به بهانه صلاح مملکت به بقای خود پافشاری می‌نمودم و از هر نیک و بد و زشت و زیبا احتراز نمی‌کردم کسی که پیش پا به مقام و جاه و جلال بزند - کسی که هر گونه درخواست‌های خصوصی از وزرا و عمال دولت را بر خود تحریم کند می‌تواند حرف حق خود را بدون پروا بزند و پشت آن بایستد.

من مأموریت موکلین خود را قبول نکردم و به این مجلس پا نگذاشتن مگر برای یک مبارزه مقدس آن برای نیل به یک مقصود عالی است.

در سیاست داخلی برقراری اصول مشروطیت و آزادی و در سیاست خارجی تعقیب از سیاست موازنه منفی - این هدف من بوده و هست و خواهد بود و تا بتوانم برای رسیدن به آن مجاهدت خواهم کرد.

من که برای انجام وظیفه تا کشته شدن حاضر شده‌ام از تهمت و ناسزا و توهین باکی ندارم مگر این که گوینده با دلیل حرف بزند و یا آنچه می‌گوید جامعه قبول کند.

ما حرف حق را می‌زنیم اگر صدای ما یک روز برای این گوش‌نواز و برای آن گوش خراش است و روز دیگر بالعکس ما نباید خاموش شویم.

از نظر ما اجنبی اجنبی است شمال و جنوب فرق نمی‌کند (صحیح است) و موازنه بین آنها یگانه نجات ما است و در سایه این سیاست ما می‌توانیم تمام نعمت‌های معنوی و مادی را که مانند یک ملت مستقل حق داریم تحصیل نماییم و فقط با این سیاست ما می‌توانیم از آزادی‌ها به معنای حقیقی در تمام شئون بهره‌مند شویم و بر مال و نفس خود مسلط باشیم. (صحیح است)

واضح‌تر بگویم ما باید خود را به آندرجه استقلال واقعی برسانیم که هیچ چیز جز مصلحت ایران و حفظ قومیت و دین و تمدن خودمان محرک ما نباشد. (صحیح است)

از مسلمانی و آداب آن برای بر حق بودن اسلام - نه برای میل این و آن پیروی کنیم (صحیح است) و به لوازم آن فقط از ترس خدا و معاد - نه مقتضیات دنیوی و سیاسی عمل نمایی. (صحیح است)

باد شمال یا جنوب ما را نلرزاند و در درجه ایمان ما تأثیری ننماید (صحیح است) و به طور مصنویع یک روز آتش آن را شعل ور و روز دیگر به کلی خاموش نکند (صحیح است - احسنت)

من ایرانی و مسلمانی و بر علیه هر چه ایرانیست و اسلامیت را تهدید کند تا زنده هستم مبارزه می‌نمایم.

من طرفدار احیا اصول مشروطیتم و با هر دولت یا اکثریتی که بخواهد اساس آن را که آزادی انتخابات است متزلزل نماید مخالفت می‌کنم.

تأسیس اقلیت 32 نفری که به دعوت این جانب تشکیل شد از نظر مخالفت با دولت صدر است که برخلاف رویه و روی تبانی وارد کار شده و رفقای من هموطنان عزیر مخالفین امروزی من که مدافعین دیروزی من هستند بر عیه من هر تبلیغاتی می‌کنند بکنند - من را به هر دسته‌ای منتسب می‌نمایند بنمایند و برای مبارزه با آن صف اقلیت را تشکیل دادند که استقامت و وفاداری آنها شایان بسی تقدیر است چنانچه اشخاص دیگری از نمایندگان هم روی این اصل با ما هم صدا شده‌اند ما نمی‌توانیم در بند آن باشیم که افکار دیگری هم دارند یا ندارند مضافاً به این که رویه امری نیست که دسته‌ای آن را انحصار خود کنند و دسته‌جات و افراد دیگر از نمایندگان مجلس نتوانند آن رویه را بری مشی سیاسی خود قبول کنند این است توضیح اوبستروکسیون ما و مقرضین هر چه می‌خواهند بفرمایند.

ما دست به این عمل زدیم برای این که از آنچه متأسفانه واقع شده جلوگیری کنیم و در عین حال اکنون نمی‌توانیم از بیان تأثر و انزجار نسبت به پیش‌آمدهای اخیر و مداخلاتی که برخلاف عهود و شئون داخلی ما شده است خودداری کنیم (صحیح است)

چگونه ممکن است خون ایرانی در عروض کسی جاری باشد و مداخله اجنبی رادر امور کشور تحمل کند (صحیح است) هر کس که به بقا نیروی اجنبی در خاک کشور علاقه داشته باشد و همچنین هر کسی که همسایگان را تحریک کند مهدورالدم است (صحیح است) (صحیح است)

منتها تشخیص ما این است که برای رفع بهانه‌های که موجب مداخله اجانب می‌شود و خاتمه دادن به اوضاع زمان جنگ و اعمال حاکمیت ملت ایران در تمام قلمرو کشور باید سعی در روی کار آوردن یک حکومت به تمام معنا ملی کنیم و در این موقع خطیر دنیا دوئیت‌ها را کنار گذاشته همان پشتیبان چنین حکومتی بشویم تا بتوانیم کشتی خود را به ساحل نجات برسانیم (عده‌ای از نمایندگان - صحیح است، احسنت)

7 - موقع و دستور جلسه بعد ختم جلسه

رئیس - یک جلسه کوچکی هم بعد از این جلسه لازم است که آقایان نمایندگان داشته باشند ظهر هم گذشته است و الان یک ساعت و ده دقیقه بعد از ظهر است و پیشنهاد ختم جلسه هم شده است (صحیح است) آقای ساسان و چند نفر دیگر هم از آقایان نمایندگان اجازه نطق قبل از دستور خواسته شد. حالا می‌دانم آقایان...

اردلان - ختم جلسه بفرمایید و جلسه آتیه فردا باشد.

رئیس - اگر اجازه می‌فرمایند جلسه را ختم کنیم و جلسه آتیه را هم به عقیده بنده همان روز خودش بکنیم بهتر است ولی استدعا می‌کنم آقایان سر ساعت نه و نیم تشریف بیاورند و از هفت هشت نفر از آقایان هم استدعا کرده بود که حالا برای جلسه خصوصی تشریف بیاورند. جلسه آتیه روز پنجشنبه بیست و دوم شهریور ماه دو ساعت و نیم قبل از ظهر دستور هم بقیه دستور امروز.

مجلس یک ساعت و ربع بعد از ظهر ختم شد.

رئیس مجلس شورای ملی - سید محمدصادق طباطبایی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تصحیح

در شماره 166 روزنامه رسمی صفحه 554 سطر دوم ستون اول - در پیشنهاد آقای اردلان عبارت «که بدون تصویب مجلس شورای ملی استخدام کرده‌اند غلط» و عبارت (که بدون تصویب مستقیم مجلس شورای ملی استخدام کرده‌اند صحیح است).

+++

یادداشت ها
Parameter:294254!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)