کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره شانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16
[1396/05/29]

جلسه: 128 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 24 اسفند 1329  

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2 - بیانات قبل از دستور - آقایان: ناظرزاده‌ کرمانی - گنجه

3 - اخذ رأی نسبت به پیشنهاد آقای ارباب در طرح قانونی راجع به ترتیب انتخابات کمیسیون‌ها

4 - طرح و تصویب گزارش کمیسیون مخصوص نفت راجع به تأیید تصمیم آن کمیسیون

5 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه به عنوان تنفس .

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 128

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 24 اسفند 1329

 

فهرست مطالب:

1- تصویب صورت مجلس

2 - بیانات قبل از دستور - آقایان: ناظرزاده‌ کرمانی - گنجه

3 - اخذ رأی نسبت به پیشنهاد آقای ارباب در طرح قانونی راجع به ترتیب انتخابات کمیسیون‌ها

4 - طرح و تصویب گزارش کمیسیون مخصوص نفت راجع به تأیید تصمیم آن کمیسیون

5 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه به عنوان تنفس .

 

مجلس ساعت ده و بیست دقیقه صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل شد

1 - تصویب صورت مجلس

رئیس - صورت غایبین جلسه پیش قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

غایبین با اجازه- آقایان: دکتر مصباح‌زاده- اورنگ. صاحب‌جمع- فرامرزى- غلامرضا فولادوند- حاذقى- طباطبایى

غایبین بى‌اجازه - آقایان: محمود محمودى- قبادیان- نصرتیان- قهرمان- عبدالوهاب- اقبال- شهاب خسروانى- صمد سود‌آور- محمد ذوالفقارى

آقایانى که قبل از ختم جلسه با اجازه رفته‌اند: رضا رفیع یک ساعت- دولتشاهى یک ساعت- بهبهانى یک ساعت- شکرایى یک ساعت- نورالدین امامى یک ساعت- دکتر هدایتى 30 دقیقه - عباسى سى دقیقه

دیر‌آمدگان بى‌اجازه و آقایانى که قبل از ختم جلسه رفته‌اند آقایان: کهبد یک ساعت- نبوى یک ساعت- دکتر کاسمى یک ساعت- ابریشم‌کار یک ساعت و سى دقیقه- خسرو قشقایى یک ساعت- محمد‌على منصف یک ساعت - مجید موقر سى دقیقه- حسن مکرم سى دقیقه- محمد هراتى اول جلسه سى دقیقه- سنندجى آخر جلسه سى دقیقه- امیر افشارى اول جلسه یک ساعت

رئیس - نسبت به صورت مجلس جلسه پیش نظرى هست؟

آشتیانى‌زاده ‏- بنده اخطار قانون اساسى دارم

محمد‌على مسعودى - بنده اخطار نظامنامه‌اى دارم

رئیس - بنده نسبت به صورت مجلس مى‌گویم آقاى مکى

مکى - بنده راجع به کمیسیون بودجه که مطالبى عرض کردم بعد معلوم شد که آن اشخاصى که براى توافق انتخاب شده بودند آقاى خسرو قشقایى جاى خودشان را به آقاى صالح داده بودند خواستم رفع سوء‌تفاهم کرده باشم‏.

رئیس - بسیار خوب، آقاى شوشترى نسبت به صورت مجلس نظرى دارید؟

شوشترى - مکرر آقا این عرض را کرده‌ام که اگر مقام ریاست و هیئت رئیسه تصمیمى اتخاذ مى‌فرمودند که نطق وکلا عصر منتشر مى‌شد عیناً سوء‌تفاهمى‌در خارج نمى‌شد این منظور همه را تأمین‏ مى‌کرد، در نطقى که جلسه قبل راجع به شیلات کردم عرض کردم ماهى وضعیتش طورى است که به من این طور مى‌گویند علماى این فن، از هر رودخانه که تخم‌ریزى مى‌کند در وقت صید باید برگردد به همان رودخانه و اگر با مقدماتى جلوى آن رودخانه را سد ببندند خط سیر خودش را ماهى تغییر مى‌دهد (نمایندگان - دوباره از سر مى‌گویید) (همهمه نمایندگان) اجازه بدهید خط سیر خودش را ماهى تغییر مى‌دهد و بحر خزر از صید ماهى تهى مى‌شود از این جهت این را استدعا مى‌کنم آقاى رئیس توجه بفرمایند (همهمه نمایندگان) و ضمناً مى‌خواستم یک قضیه را عرض کنم آقایان همه پریشب خواندند در روزنامه‌ها راجع به پنى‌سیلین ساختگى شرحى نوشته بودند مرتکب این عمل باید به دار آویخته شود (صحیح است) این که وضعیت نیست خواستم این را هم عرض کنم.‏

رئیس - آقاى فقیه‌زاده‏ نسبت به صورت مجلس نظرى دارید؟

فقیه‌زاده‏ - مى‌خواستم به عرض مقام ریاست برسانم در این صورت مجلس‌ها اشتباه چاپى مى‌شود مثلاً در همین صورت مجلس امروز چاپ شده شنبه 22 اسفند در صورتى که سه‌شنبه بیست و دوم اسفند است و ضمناً براى این که سوء‌تفاهمى پیش نیاید خواستم عرض کنم آقاى صاحب‌جمع چند جلسه است که مریض هستند و حاضر نمى‌شوند (صحیح است)

رئیس - دیگر نظرى نسبت به صورت مجلس نیست؟ (گفته شد خیر) صورت جلسه بعداً تصویب مى‌شود. آقاى محمد‌على مسعودى‏

محمد‌على مسعودى - بنده طبق ماده

+++

169 راجع به سؤالات که دولت مکلف است در ظرف یک هفته در مجلس بیاید و جواب بدهد (نمایندگان- دولتى نیست) اجازه بفرمایید عرض کنم بنده هم مى‌دانم که دولتى نیست ولى رئیس دولتى وجود دارد وظیفه آقاى رئیس را خواستم اینجا تذکر بدهم. جناب آقاى رئیس به موجب ماده 169 وظیفه دارند هر سؤالى که از یک هفته گذشت و دولت نیامد جواب بدهد ایشان از دولت بازخواست کنند که بنده تمنا مى‌کنم که راجع به سؤالاتى که کردم مخصوصاً راجع به سؤالى که در 15 روز پیش راجع به شکر دزدهاى جنوب که شصت هزار کیسه را در جنوب یک عده دزد غارت کردند.

رئیس - این حالا موضوع ندارد از دولت سابق بود.

محمد‌على مسعودى - موضوع سؤالم بود مى‌خواستم که بنویسید آقاى نخست وزیر بیایند و جواب بدهند که پول این شکرها چطور شده است و دزدها این پول را چه کار کرده‌اند.

رئیس - دولت پیش چند دفعه اطلاع داد که براى جواب سؤالات حاضر است حتى یکى دو روز هم اگر نظرتان باشد جلسه فوق‌العاده تشکیل شد براى سؤالات‏

محمد‌على مسعودى - بنده خواستم که بازخواست بفرمایید.

رئیس - گوش بدهید دولت پیش براى جواب به سؤالات حاضر بود اما خواستم راجع به بازخواست آقایان روشن بفرمایید که بازخواست چه جور است من اجرا کنم این ابهام دارد باید دید که وضع بازخواست چیست که من همان طور عمل بکنم (صحیح است)

آشتیانى‌زاده ‏- بنده اخطار دارم.

رئیس - اخطار آقا چیست.

آشتیانى‌زاده ‏- قانونى

رئیس - بفرمایید.

آشتیانى‌زاده ‏- عرض کنم باز شنیده مى‌شود دولت جدید که انشاء‌الله بر تمام ملت ایران مبارک باشد شروع به صدور اعلامیه و زدن چقه چوبى یعنى دیکتاتورى کرده بر طبق قانون اساسى اظهار عقاید اجتماعات، احزاب مادام که مخل آسایش سایرین نیست آزاد است دولت آقاى علاء که جلد ثانى دولت ساعد است به هیچ مناسبت حق ندارد اجتماعات را ممنوع بکند، میتینگ را ممنوع بکند، این مطلع خوبى نیست و بایستى مجلس از الان جلوى این جریانات را بگیرد.

رئیس - این مربوط به آیین‌نامه‏ و اخطار نیست

آشتیانى‌زاده ‏- اخطار قانونى عرض کردم.

رئیس - این مورد نداشت از آیین‌نامه‏ هر وقت تخلفى شد مى‌توانید صحبت کنید چون اکثریت حاصل است صورت جلسه پیش تصویب شد سه نفر از آقایان براى نطق قبل از دستور اسم‌نویسى کرده‌اند آقاى ناظر زاده

نمایندگان - دستور، دستور

کشاورز‌ صدر - نطق قبل از دستور بعد از دستور باشد بهتر است.

دکتر بقایى - آقاى ناظر‌زاده موافقت کنید بعد از دستور باشد. آقاى رئیس اجازه بدهید بعد از دستور باشد.

رئیس - اجازه بدهید ایشان صحبت کنند دو نفر دیگر ممکن است موافقت کنند که بعد از دستور صحبت کنند.

2 - بیانات قبل از دستور - آقایان: ناظر‌زاده ‌کرمانى - گنجه

ناظر‌زاده - چندى قبل راجع به صدى هشتاد کمک دبیران و آموزگاران به تصور این که به حقوق معلم صدى هشتاد اضافه مى‌شود در مجلس اشتباهى رخ داد که در خارج موجب آزردگى و رنجش عده‌اى از معلمین تهران شد و حال آن که بنده چنین تصور مى‌کنم که هیچ یک از آقایان نمایندگان مجلس حاضر نیستند از حقوق فعلى دبیران و آموزگاران مبلغى کسر شود و به همین جهت مى‌توان یقین کرد که لایحه مزبور در موقع خود اصلاح مى‌شود و براىدبیران و معلمین که از این لحاظ ممکن بود جزئى زیانى بکنند جاى نگرانى نیست مطلب دیگر که خواستم به عرض آقایان نمایندگان برسانم این است که عده زیادى از آقایان دبیران و آموزگاران نامه‏ مفصلى به وسیله بنده تقدیم مجلس شوراى ملى کرده‌اند که در آن نوشته شده اداره نظام وظیفه کلیه مشمولین دیپلمه و لیسانسیه و دکتر از متولدین 1295 تا 1301 را به خدمت احضار کرده‌اند بنابراین مشمولین تحصیلکرده قریب 15 سال باید در فروردین براى خدمت نظام وظیفه بروند شک نیست قسمت عمده کلاس‌ها بدون معلم خواهد ماند آن هم در وسط سال تحصیلى و البته این کار موجب افزایش هرج و مرج فرهنگ خواهد شد.

معلمین نوشته‌اند شغلى که ما بر عهده داریم خود یک نوع جانبازی است و جاى دارد اداره نظام وظیفه و وزارت جنگ تجدید نظرى در این تصمیم بگیرند و بنده توجه کمیسیون نظام را به این موضوع جلب و عین نامه را هم به وسیله مقام ریاست تقدیم مى‌دارم.

نامه‌اى هم از معلمین دانشگاه تبریز که در مقام استاد مشغول انجام وظیفه هستند رسیده و در آن نامه متذکر شده اند با مسؤلیت واقعى که این آقایان بر عهده دارند خوب است مجلس شوراى ملى تبصره‌اى تصویب کند که به موجب آن کلیه معلمین که با پیشنهاد و انتخاب دانشگاه تبریز و موافقت وزارت فرهنگ جهت تدریس دعوت شده‌اند از تاریخ ورود به دانشگاه رتبه دانشیارى درباره آنها تصویب شود- عین نامه را تقدیم ریاست محترم می‌کنم و تقاضا دارم نسبت به آن تصمیم مساعد اتخاذ نمایند. در همین زمینه نامه دیگر هم از دبیر آزمایشگاه گیاه‌شناسى دانشکده پزشکى و داروسازى رسیده که آن هم تقدیم مقام ریاست مى‌شود.

چندین نامه نیز از تهران‏ کرمان شهسوار و آبادان و سایر نقاط از طرف معلمین قراردادى رسیده که طى آن نوشته‌اند نسبت به این طبقه از تمام کارمندان دولت بیش‌تر ظلم شده و مى‌شود و با آن که خدمت مقدس تعلیم و تربیت را به عهده دارند گذشته از عدم توجه به سوابق خدمتى آنها حقوق‌شان گاهى از پیشخدمت‌ها هم کمتر است و تقاضا دارند وزارت فرهنگ درباره این طبقه معلمین اقدام فورى و مؤثرى بکنند بنده عین نامه را به وسیله مقام ریاست تقدیم و توجه وزارت فرهنگ رادر این خصوص جلب مى‌کنم تا زودتر تقاضاى حقه این صنف زحمتکش و خدمتگزار مورد رسیدگى و اقدام قرار گیرد نامه‌اى هم از جامعه مدیران و آموزگاران و آموزشگاه‌هاى ملى تهران رسیده که طى آن خدمات خود را نسبت به فرهنگ شرح داده و نوشته‌اند دانش‌آموزانى که در اثر زحمت و فداکارى ما موفق به تحصیل شده‌اند امروز هر کدام به پایه‌هاى 7 و 8 دبیرى و آموزگارى رسیده‌اند ولى ما همچنان قراردادى یا با پایه 1 و 2 مشغول انجام وظیفه هستیم ودر خاتمه تقاضا کرده‌اند که سنوات خدمتى آنها جزو خدمت رسمى محسوب شود که لااقل بتوانند بعد از سال‌ها زحمت حقوقى که به زندگى آنها سر و سامانى بدهد درباه‌شان برقرار شود نامه‌اى هم از جامعه لیسانسیه‌هاى زنجان راجع به تقاضاى تصویب پیشنهادهاى جامعه رسیده که عیناً تقدیم مى‌شود.

دو سه هفته قبل بنده راجع به فرهنگ و فرهنگیان مطالبى به عرض مجلس رساندم با آن که وظیفه بنده و همه نمایندگان محترم مجلس دفاع و حمایت از صنف شریف و خدمتگزار معلم است و هر صحبت و اقدامى ‌که در این وظیفه بشود جز انجام وظیفه نیست معهذا آقایان دبیران و آموزگاران محترم گذشته از تهران‏ اغلب نقاط دیگر کشور مثل تبریز - اهواز - مشهد -کرمان - اصفهان - بروجرد - قم - سیرجان - خلخال - کازرون و شهرستان‌هاى دیگر کمال لطف و حق‌شناسى خود را ابراز فرمودند بنده ضمن تقدیم سپاسگزارى اگر توفیق تشکر از همه آنها پیدا نکنم با همین تذکر از همه معذرت مى‌خواهم و چند دقیقه از وقت خودم را به جناب آقاى گنجه‌اى تقدیم مى‌کنم.

رئیس - دو نفر از آقایان که تقاضاى نطق کردند آقایان صالح و حائری‌زاده را مى‌گذاریم بعد از دستور.

گنجه - چند دقیقه از وقت آقاى ناظرزاده باقى است که به بنده داده‌اند.

رئیس - بفرمایید.

گنجه ‏- نطق‌هاى قبل از دستور که اینجا بیان مى‌شود متأسفانه‏ حاکى از نکبت و بدبختى سیل، زلزله، و آمدن ملخ است و عرض بنده هم تقریباً از همین مقوله است. نمایندگان محترم مستحضرند که با صرف هزینه‌هاى زیادى از بیت‌المال و مالیه مملکت چند دانشگاه در استان‌هاى کشور تأسیس گشته یکى از آنها دانشگاه تبریز است که سال سوم خود را دارد به پایان مى‌رساند ولى دانشگاه تبریز فعلاً به عللى که بنده به اختصار عرض خواهم کرد و تفصیل آن را به وقت دیگر موکول مى‌کنم دچار یک وضعیت نامطلوبى شده قرار بود که یک عده استادان خارجى براى اعزام به این دانشگاه استخدام و اعزام شود متأسفانه‏ دولت تا به حال در این قسمت کارى انجام نداده و دانشجویان به واسطه نبودن استادان لایق تمام وقت‌شان ضایع مى‌شود و یکى از وزراى اسبق فرهنگ در

+++

انتخاب دانشیاران هم یک اقدام واقعاً غیر اساسى و غیر منطقى انجام داده یعنى با این که ما تقاضا کردیم انتخاب دانشیاران روى اصل کلى که کنکور باشد اجرا شود (دکتر هدایتى - مطابق قانون) بله مطابق قانون متأسفانه‏ ایشان تمام پرونده‌هایى را که براى همین کار رفته بود به دانشگاه پس گرفت و روى آنها احکام ادارى صادر کرده است به آنها و بسا اشخاصى که اصلاً صلاحیت تدریس ندارند حالا در دانشگاه مصدر خدمت و تدریس شده و در واقع استاد براى دانشجویان بیچاره و بدبخت ما شده‌اند (صحیح است) دانشجویان دانشگاه تبریز اخیراً از این وضع فوق‌العاده ناراحت شده و حق هم به طرف آنها است زیرا گران‌بها‌ترین چیز آنها که وقت است همین طور ضایع مى‌شود و از دست‌شان مى‌رود اخیراً شروع کردند به شکایات متواتر و نامه‌هاى مفصل و عرایض مفصلى به دولت و نمایندگان فرستاده‌اند و به طوری که شنیده‌ام قصد اعتصاب دارند و چندین بیانیه هم منتشر کرده‌اند (دکتر هدایتى - بفرمایید که اعتصاب نکنند) بله عرض مى‌کنم بنده در این قسمت با دانشجویان تبریز که واقعاً در این قسمت کاملاً ذیحق هستند هم‌عقیده و موافقم که بایستى حق‌شان را دولت بدهد و از این طرف هم از دولت تقاضا دارم اقدامات اساسى بکند که این اعتصاب انجام نشود بلکه فکر اعتصاب براى آنها پیش نیاید و از این جهت نظر دولت را جلب مى‌کنم که اگر قبل از وقوع حوادث اقدام نکند مسلماً این مطلب دامنه وسیعى پیدا خواهد کرد و منتها به یک پیشامد‌هاى ناگوار خواهد شد که آن وقت ندامت و پشیمانى سودى نخواهد داشت (صحیح است)

3 - اخذ رأى ‏نسبت به پیشنهاد آقاى ارباب در طرح قانون راجع به ترتیب انتخاب کمیسیون‌ها‏

رئیس - نطق دو نفر از آقایان می‌ماند براى بعد از دستور ( اللهیار صالح - لایحه نفت را مقدم بدارید) در جلسه پیش پیشنهادى آقاى ارباب کردند که اعلام رأى ‏نسبت به آن پیشنهاد شده و باید رأى ‏گرفت بعد هم پیشنهادى به امضای 15 نفر رسیده که گزارش کمیسیون نفت بر سایر مطالب جزو دستور قرار گیرد (الله‌یار صالح - موضوع انتخاب کمیسیون‌ها‏ چیز مهمى نیست) یک رأى ‏باید گرفت اجازه بفرمایید راجع به پیشنهاد آقاى ارباب پیشنهاد مجدداً قرائت مى‌شود (نمایندگان - آقاى ارباب تشریف ندارند)

(پیشنهاد به شرح زیر قرائت شد)

از بین نمایندگان هر استان انتخاب یک نفر به عضویت کمیسیون‌ها‏ی بودجه و برنامه لازم و ضرورى است.

مهدى ارباب‏

امینى - هر استان یا شهرستان؟

رئیس - هر شهرستان اگر که باشد نمى‌شود هشتاد و چهار شهرستان است. خود ایشان هم با استان موافقت کردند.

شوشترى - شهرستان اگر باشد عملى نیست‏.

رئیس - چون مذاکرات در این پیشنهاد آقاى مهدى ارباب آقایانى که موافقند قیام فرمایند (چند نفر برخاستند) تصویب نشد.

4 - طرح و تصویب گزارش کمیسیون نفت راجع به تأیید‏ تصمیم آن کمیسیون

رئیس - پیشنهادى رسیده است قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى‏

امضا کنندگان ذیل پیشنهاد می‌نماییم گزارش کمیسیون مخصوص نفت مقدم بر سایر لوایح در دستور قرار گیرد.

دکتر بقایى آزاد اللهیار صالح حائری‌زاده دکتر مصدق خسرو قشقایى (پناهى - همه این پیشنهاد را امضاء مى‌کنند) حسین مکى کشاورز‌صدر ناصر ذوالفقارى برومند دکتر شایگان بهبهانى و چند امضای دیگر که قابل خواندن نیست (نریمان - نریمان) نریمان‏

رئیس - رأى ‏گرفته مى‌شود به این گزارش که مقدم باشد بر دستور پیش آقایانى که موافقند قیام کنند (اکثر بر خاستند) تصویب شد. گزارش قرائت مى‌شود بعد طبق موافق و مخالف صحبت مى‌کنند.

(گزارش کمیسیون نفت به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون مخصوص نفت به مجلس شوراى ملى‏

مجلس شوراى ملى‏

کمیسیون مخصوص نفت که طبق تصمیم قانونى در جلسه پنجشنبه 21- 10- 1329 از طرف مجلس شوراى ملى اتخاذ شده است و من‌باب یادآورى به عرض مجلس شوراى ملى مى‌رساند.

تصمیم قانونى‏

مجلس شوراى ملى با تأیید‏ و تصویب گزارش کمسیسون نفت دائر بر این که لایحه ساعد- گس کافى براى استیفاى حقوق ایران نیست به منظور اجراى قانون مهر ماه 1326 به آن کمیسیون مأموریت می‌دهد که با توجه به پیشنهادات آقایان مبنى بر تعیین وظیفه و رویه دولت تهیه و براى تصویب به مجلس شوراى ملى تقدیم نماید. آقایان نمایندگان مى‌توانند در ظرف دو هفته هر گونه پیشنهادى که دارند به کمیسیون تقدیم نمایند.

از تاریخ نهم بهمن ماه 1329 الى تاریخ پنجشنبه 17 اسفند ماه 1329 دوازده جلسه تشکیل داده و غالب جلسات طولانى و در جلسه چند ساعت مشغول مطالعه جوانب و اطراف موضوع بوده و از لحاظ سیاسى و اقتصادى و قضایى و غیره مداقه کامل به عمل آورده که عیناً چگونگى مذاکرات در صورت جلسات کمیسیون منعکس است بالاخره در روز پنجشنبه 17 اسفند 1329 کمیسیون به اتفاق آرا تصمیم ذیل را اتخاذ و این که گزارش آن تقدیم مجلس شوراى ملى مى‌گردد.

مجلس شوراى ملى نظر به این که ضمن پیشنهادات به کمیسیون نفت پیشنهاد ملى شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورد توجه و قبول کمیسیون قرار گرفته و از آنجایى که وقت کافى براى مطالعه در اطراف اجراى این اصل نیست کمیسیون مخصوص نفت از مجلس شوراى ملى تقاضاى دو ماه تمدید مى‌نماید.

دکترمصدق - جمال امامى- دکتر شایگان- صالح بهبهانى- حائرى‌زاده‏- گنجه‏- حسین مکى- سرتیپ‌زاده- پالیزى دکتر علوى- قشقایى- ناصر ذوالفقارى- دکتر کاسمى- دکتر هدایتى- فقیه‌زاده‏- عامرى- فرامرزى‏

بنابراین ماده واحده ذیل را با قید دو فوریت براى تصویب تقدیم مجلس شوراى ملى مى‌نماید:

ماده واحده - مجلس شوراى ملى تصمیم مورخ 17 و 1329. 12 کمیسیون مخصوص نفت را تأیید‏ و با تمدید مدت موافقت مى‌نماید.

مخبرکمیسیون مخصوص نفت- حسین مکى‏

رئیس - آقاى حائرى‌زاده (دکتر کاسمى - مخالفید- مخالفید آقا؟)

حائرى‌زاده ‏- بلى مخالف مشروط . این موضوع نفت که مایه حیات زندگانى امروز بشر است مایه بدبختى و بیچارگى ما شده (غلامرضا فولادوند- صحیح است) موقعى که کمیسیون نفت تشکیل شد و بنده افتخار عضویت آن کمیسیون را پیداکردم مذاکرات که شروع شد من عرض کردم که این مسئله پیش من یک امر بدیهى است محتاج به شور و بحث و انتقاد نیست (صحیح است) حقوقى که از ملت ایران سلب شده و این دستگاهى که غیر از خرابى و مزاحمت براى استقلال و آزادى ما فایده دیگرى ندارد و مطالعه‌اى نداریم ولى نظر این بود که توافق کنیم و در موضوعاتى که حیات مملکت بسته به او است شکلى نباشد که اجانب تصور کنند بین ماها ایرانى‌ها یک اختلاف کلمه‌اى هست کسانی که مطالعه کم‌تر داشتند در این موضوع روشن نبودند مشغول مطالعه شدند مشاوره شدند و مذاکرات اولیه طبع و توزیع شده است در دسترس آقایان است من خیلى متأسفم که چرا براى فروش حاضر نشد که تمام مردم دسترسى داشته باشند و از وضعیت نفت و غارتگرى این کمپانى همه روشن بشوند و فقط این کتابچه به وکلاى مجلس شوراى ملى و سنا و بعضى از روزنامه‌ها و بعضى مقامات داده شد و مستقلاً مقتضى بود که چاپ بشود و در تمام ایالات و ولایات حتى در مدارس عالیه ما این را جزو برنامه بگذارند و متوجه بکنند نسل آتیه را ما گرفتار چه بدبختى‌ها در این مملکت بوده‌ایم به این جهت طول کشید و در موقع اتخاذ تصمیم فرم‌هاى مختلفى پیشنهاد شد براى این که باز اتفاق کلمه باشد و با آن قدر مشترک که یکى دو ماه مطالعاتى در نحوه‏ اجراى این موضوع بود موافقت شد بنده لابد شدم به عنوان مخالف بیایم صحبت بکنم عرض کنم تا این قضیه نفت در مملکت ما خاتمه نیافته

+++

ما هر روز گرفتار بدبختى جدیدى هستیم براى عبور لوله نفت ایران از بعضى ممالک ظاهراً تا حالا چند دفعه کودتا شده آدم‌ها کشته شده است جنایت‌ها شده است این موضوع یک موضوع کوچکى نیست اگر براى ما حیاتى است براى چرخ دنیا هم این ماده سیاه و متعفن حیاتى است.

دیشب یک تلفنى به من رسید که فحش و حربه عاجز در مجلس لردهاى انگلیس هم بروز کرده این حربه عاجز و این نغمه شوم صداى انگلستان دیشب به یک مقام روحانى و یک شخص مقدس که ا زنظر روحانیت و وطن پیش من خیلى مقدس است (نمایندگان - پیش همه مقدس است) و ایرانى‌ها احترام مى‌گذارند و عالم تشیع به آن احترام مى‌گذارد و فتوا داده است راجع به موضوع نفت یاوه‌سرایى شده است در مجلس لردهاى انگلیس یک لردى سؤال کرده است از هندرسن معاون پارلمانى در جواب آن لرد این جناب هندرسن معاون پارلمانى گفته است دو مطلب را یکى این که از منافع کمپانى‌هاى خود مخصوصاً شرکت نفت دولت انگلستان حمایت خواهد کرد.

دیگر این که براى تأمین‏ منافع دولت ایران حاضر است وارد مذاکره شود و معامله تنصیف مى‌نماید که نصف لى ونصف لک مال ما را برده‌اند غارت کرده‌اند حال مى‌گویند بیایید نصف کنید پنجاه سال غارت کردند مملکت ما را بردند حالا ما مى‌گوییم که حساب گذشته چه شد (صحیح است)

در روزنامه امروز صبح که آن صداى شوم را نقل کرده بود دیدم که آن جناب هندرسن نسبت به مقام مقدس یک شخص روحانى که در موقع تبعید از طرف اهالى به مقام نمایندگى تهران انتخاب شد و در تهران نبود عمال کمپانى نفت وسیله تبعید او را فراهم کرده بودند در غیاب او مردم رشید تهران او را به عنوان نمایندگى انتخاب کردند یک کلمات توهین‌آمیزى گفته است این حرف‌ها حربه‏ عاجز است عاجز فحش مى‌دهد.

البته انگلستان بعد از جنگ بین‌المللى اول با این قبیل توپ و تشرها سلطنت ایران را از یک فامیل به فامیل دیگر انتقال مى‌داد البته کمپانى هند مورد حمایت بریتانیا واقع مى‌شد که یک ملت سیصد میلیونى را اسیر سازد و این حمایت از کمپانى‌ها براى ادامه غارتگرى از لوازم حکومت مستعمراتى است.

ولى به حمدالله بعد از جنگ بین‌الملل دوم انگلستان در سایه آمریکا باید ادامه حیات بدهد و قدرت این که دستگاه ظلم کمپانى‌هاى غارتگر را حمایت کند ندارد.

دولت انگلستان باید بداند که امروز ایران سر دو راهى واقع شده یا آزادى و استقلال کامل یا معبر کمونیست براى تمام خاورمیانه و دنیا خواهد بود شق ثالث ندارد انگلستان میل دارد ایران در مقابل اتحاد جماهیر شوروى قوى باشد ولى در مقابل کمپانى غارتگر نفت ضعیف باشد این اشتباه را باید رجال انگلستان از خود دور کنند. اگر ایران آزاد و مستقل است نمى‌تواند تحمل مظالم کمپانى را کرده و این اوراق التزام‌نامه دوره فشار و ضرب و قتل دوره بیست ساله را مورد عمل قرار دهد. این التزام‌نامه شاه سابق را که اسم آن را قرارداد گذارده منافى حق حاکمیت ملت ایران است و نمى‌تواند آن را قابل اجرا و عمل قرار دهند باید صنعت نفت از حیث اکتشاف و استخراج و بهره‌بردارى در تمام ایران ملى باشد یعنى شکلى بهره‌بردارى و عمل شود که به نفع ملت ایران باشد از حیث مادى و معنوى و اقتصادى و سیاسى. ما مگر چه مى‌گوییم؟ ما مى‌گوییم کمپانى طرف اعتماد ما نیست و در موقع هجوم قشون اجنبى از طرف عمال کمپانى فشار به ملت ایران وارد شد تمام نقلیه ما را تعطیل کرد و حمله به سربازان رشید مدافع وطن نمود و امروز اگر کمپانى مثل سابق باشد ابداً معنى براى استقلال سیاسى و اقتصادى ایران نیست. این فشار راجع به عمل اسکناس این دخالت در عمل آمدن و رفتن دولت‌ها این دخالت در عمل انتخابات و غیره براى ملت ایران قابل تحمل نیست. البته ما فروشنده نفت هستیم و انگلستان خریدار ما باید علاوه بر نفت جنوب و غرب نفت شمال و شرق را استخراج کنیم و به افغانستان و اتحاد جماهیر شوروى نفت بفروشیم ما براى کمک به عالم تمدن بشر همیشه حاضر بوده و هستیم ولى حاضر براى تحمل مظالم کمپانى غارتگر نفت نیستیم (صحیح است) من به سهم خود به صداى انگلستان که نماینده دولت انگلستان است به جناب هندرسن اجازه نمى‌دهم در امور داخلى ما وارد شده و نسبت به مقام یک شخص روحانى که در تمام عمر در راه اسلام مجاهده کرده است و فتواى کوتاه شدن دست کمپانى غارتگر نفت را داده است و اسائه ادب نماید (اللهیار صالح - مملکت ایران اجازه نمى‌دهد) گذشت آن روزگاز که انگلستان با این قبیل حرف‌ها دیکتاتور‌ها را فرارى مى‌ساخت امروزه در سایه مخالفت نوکرهاى کمپانى با انتخاب ماها اهالى رشید تهران مبارزه کرده در دو دفعه آیت‌الله کاشانى و اشخاص دیگرى که امتحان مقاومت در مقابل سیاست انگلستان مبارزه کردند و پیرو زیاد دارد و در هر یک از ممالک شرق همان روح مقاومت فناناپذیر گاندى مشغول رشد و نمو است باید انگلستان به آنچه دارد قناعت کند و اگر در مقابل دعاوى حقه ملل شرقى مقاومت کند مطالبه حساب گذشته خواهد شد. آیا این فجایع اخیر که در ایران شده است غیر از دست جنایتکار عمال انگلیس چه دستى بوده؟ بنده در این موضوع بیش‌تر میل ندارم صحبت کنم چون مى‌بینم تمام آقایان نمایندگان با یک عجله‏ شتابى میل دارند که رأى ‏خودشان را راجع به این موضوع بدهند و ضمناً یک قسمتى از وقت خودم را به آقاى کشاورز‌صدر مى‌دهم و به گفته‌هاى خودم خاتمه مى‌دهم و امیدوارم که ملت رشید ایران این قدم بزرگ را بردارد و دست سیاست استعمارى اجنبى را از ایران که دروازه شرق است کوتاه کند (نمایندگان- انشاء‌الله)

رئیس - آقاى الله‌یار صالح موافق این گزارش اسم نوشته‌اند و وقت‌شان را به آقاى کشاورز‌صدر داده‌اند آقاى کشاورز‌صدر بفرمایید.

کشاورز ‌صدر - نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى و افراد ملت ایران در مقام حفظ منافع کشور همیشه متحدالقول بوده‌اند (صحیح است) و به اتفاق از اختلاف نظرهاى کوچک و خصوصى در این مقام صرف‌نظر کرده‌اند و براى حفظ حیات کشور متحداً قیام کرده‌اند شاهد بارز این امر اتفاق قول اعضای کمیسیون در تنظیم این گزارش و ملى شدن نفت بود که بعد از مطالعات بسیار زیاد در این قضیه خوشبختانه متحد و متفق شده و به اتفاق آراء این گزارش را تقدیم مجلس کرده و شاهد برجسته دیگر موضوع طرح این گزارش و دو فوریت گزارش مزبور بود که در مجلس شوراى ملى در جلسه قبل جمیع نمایندگان که حتى یک نفر هم ننشست براى فوریت و تصویب این امر قیام فرمودند این امید و نوید مى‌دهد به ملت ایران که نمایندگان مجلس شوراى ملى اگر در مسائل خصوصى اختلاف نظر داشته باشند راجع به حفظ حیات مملکت و مطالبى که مربوط به مصالح عامه است اتفاق نظر و اتفاق قول و رأى ‏دارند. خاطر آقایان محترم مسبوق است که کمیسیون نفت از برجسته‌ترین و بهترین نمایندگان مجلس شوراى ملى با کمال دقت و مراقبت انتخاب شدند و در ظرف شش ماه در نوبه اول و دو ماه در تمدیدى که بعد مجلس شوراى ملى به این آقایان محترم دادند در کمیسیون نشستند سوابق امر را دیدند با مطلعین و متخصصین مشاوره کردند و با دقت بسیار بسیار زیاد به این نتیجه رسیدند که مى‌بایستى این گزارش به اتفاق آرا به مجلس تقدیم بشود بنده وارد جزئیات موضوع نفت نمى‌شوم (اللهیار صالح- به حد کافى مطالعه شده) اجمالاً و سر بسته به عرض آقایان محترم مى‌رسانم که این آقایان نمایندگان عضو کمیسیون نفت در جزئیات کار با تمام مطلعین و متخصصین ایرانى وارد مذاکره شدند نظریات و اطلاعات مطلعین خارجى راکه چه نوشته بودند و چه در اینجا گفته شده بود مورد دقت و مداقه قرار دادند و حتى تقریباً با جمیع نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى شور و مشورت پرداختند و به این نتیجه رسیدند روى هم رفته به نظر بنده اقتضا دارد و تحقیقاً همین طور است که این اتفاقى که در جلسه قبل پریروز نشان دادیم این بزرگ‌ترین قوت براى دولت ما و براى کمیسیون ما است که اختیار می‌دهیم تا بعد بتوانند راه حل عملى اجراى ملى شدن صنعت نفت را بیاورند و اجرا کنند بنده راجع به این زمینه دیگر عرضى نمى‌کنم زیرا براى کسى که بلند مى‌شود رأى ‏مى‌دهد گفتگو ندارد یک نکته‌اى را ناگزیرم عرض کنم و قطع دارم جمیع نمایندگان محترم در این قضیه هم‌آواز هستند نه تنها نمایندگان محترم بلکه قاطبه ملت ایران این مطلب را مى‌گوید و آن موضوعى است که جناب آقاى حائرى‌زاده‏ اشاره کردند که در مجلس اعیان انگلستان مطلبى مطرح شده است و در آن گفتگو شده بنده مى‌خواستم عرض کنم که همه کس به مقدسات خودش علاقه دارد (صحیح است) آیا انگلیسی‌ها راضى مى‌شوند که ما در اینجا به یکى از وطن‌پرست‌ترین افراد ملى آنها و مقدسات ملى آنها یا مذهبى آنها اهانت کنم قطعاً راضى

+++

نمى‌شوند بنابراین بنده از اینجا عرض مى‌کنم که هر مطلب اهانت‌آمیزى که در آنجا گفته باشند مورد انزجار و تنفر ملت ایران است (صحیح است) زیرا آقاى آیت‌الله کاشانى یکى از افرادى است که جزو مقدسات دینى و ملى ما به شمار مى‌رود (صحیح است) و مجلس شوراى ملى اجازه نمى‌دهد که معاون پارلمانى انگلستان که شرکت نفتش غاصب حقوق ما بود براى ادامه سرقت و غصب حقوق ملت ایران به مقدس‌ترین افراد این مملکت اهانت مى‌کند (صحیح است) (مکى - غلط کرده بیجا گفته) بنابراین بنده انزجار ملت ایران و انزجار مجلس شوراى ملى را از پشت این تریبون به مجلس اعیان دولت انگلستان اعلام مى‌کنم (صحیح است) و سربسته به عرض مى‌رسانم که این گزارش که آوردند و آقایان جمعیاً به فوریتش رأى ‏دادند این رقم آزادى ملت ایران است این رقم آزادى ملت ایران و بیرون آمدن از زیر یوغ اسارت و بدبختى است و انشاء‌الله در همین امر مهم به اتفاق آراء رأى ‏خواهیم داد.

جمعى از نمایندگان - انشاء‌الله‏

رئیس - پیشنهاد کفایت مذاکرات از آقاى جمال امامى رسیده است قرائت مى‌شود عین همین پیشنهاد را آقاى دکتر مصدق هم داده‌اند.

( پیشنهاد کفایت مذاکرات به شرح زیر قرائت شد)

ریاست مجلس شوراى ملى- پس از بیانات یک نفر موافق پیشنهاد کفایت مذاکره مى‌نماییم جمال امامى‏

رئیس - آقاى جمال امامى‏

جمال امامى - بنده چون نوبت صحبت نداشتم این پیشنهاد را بهانه کردم که بیایم چند دقیقه‌اى عرایض خود را به پیشگاه نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى عرضه بدارم منظور من هم جلوگیرى از نطق سایر ناطقین نبوده است وسیله‏ دیگرى نداشتم عذر مى‌خواهم بنده معمولاً وقتى اینجا مزاحم مى‌شود زیاد روده‌درازى نمى‌کنم و دردسر آقایان را فراهم نمى‌آورم این دفعه هم کما فى‌السابق عمل خواهم کرد ولى چون موضوع، موضوع حساس و حیاتى است و حتماً در تاریخ مملکت ما ضبط خواهد شد و اظهاراتى که امروز مى‌شود در تاریخ ایران حتماً ضبط خواهد شد هم از ارباب جراید و هم از آقایان تند‌نویسان مجلس تقاضا دارم چون نه یادداشت و نوشته دارم و نه حافظه دارم که بعد عرایض خودم یادم بیاید این است که استدعا مى‌کنم نکاتى را که عرض مى‌کنم بدون تحریف و یا حذف درج بفرمایند اگر هم تند صحبت کردم سرفه کنند ترمز می‌کنم. بنده یکى دو بار هم از پشت این تریبون به عرض نمایندگان مجلس شوراى ملى رسانیده‌ام اولین مسلک هر نماینده‌اى اظهار عقیده و رأى ‏است و این نه موجب مباهات مى‌شود نه موجب افتخار چون مسلک اولیه ما است ملت ایران ما را براى این کار به اینجا فرستاده است و در هر موقع و در هر موضوعى که نماینده‌اى اظهار عقیده مى‌کند چه به ضرر چه به نفع یک عده‌اى تمام بشود به هیچ‌وجه موجب مباهات و افتخار نیست بنده لازم مى‌دانم اینجا شهادت بدهم که اعضای محترم کمیسیون نفت از بدو تشکیل کمیسیون نفت به تکالیف ملى خودشان چنانچه شایسته بود قیام کردند (عده‌اى از نمایندگان- صحیح است) و از جناب آقاى دکتر مصدق رئیس محترم کمیسیون نفت هم توقع داشتم نسبت به تمام اعضای کمیسیون نفت تقدیر بفرمایند اگر اظهارات ایشان به عنوان رئیس کمیسیون نفت بود و بالاخص از ایشان حق این بود که از تمام اعضای یکسان تقدیر بفرمایند چون اگر یک عده‌اى از اعضای کمیسیون نفت از این موضوع نفت کسب شهرت و مقام کرده‌اند یک عده دیگر بدون توجه به این موضوع تکلیف خودشان را انجام داده‌اند بنابراین حق این بود که آقاى دکتر مصدق از دیگران بیش از جبهه ملى تقدیر بفرمایند ولى اگر به عنوان فردى بود که تشکر فرمودند و از بنده مخلص هم اسمى بردند بنده این را قبول ندارم چون مورد تشکر نبود ما تکلیفمان را انجام داده‌ایم (اردلان - مذاکرات چرا کافی است آن را بفرمایید) لطف نفرمودید عرض کردم کفایت مذاکرات را بهانه کردم (امینى - خود این امر نوعى از قانون‌شکنى است) قسمت دیگرى که خدمت آقاى دکتر مى‌خواستم تذکر بدهم این است که ایشان بهتر از بنده باید متوجه این نکته بشوند که به هیچ‌وجه صلاح نیست که مسئولیت تصمیم در موضوع نفت را به گردن عده معدودى انداخت این را باید تمام نمایندگان ملت سهیم باشند (جمعى از نمایندگان - صحیح است) این یک مسئولیت کوچکى نیست که من بگویم جبهه ملى یا افراد خاص این مسئولیت را قبول کردند باید هم مجلس شوراى ملى و حتى مجلس سنا این مسئولیت را قبول کند چون این مسئولیت از طرف ملت ایران است خوب وبدش باید عاید همه بشود (امینى - وقتى که مجلس شوراى ملى تحت تأثیر‏ تهدید و تطمیع این کار را نمى‌کند (جمعى از نمایندگان - این که مسلم است آقا) بنده از رفیق عزیزم آقاى مکى که خیلى احساساتى است و مى‌دانم که از روى حسن نیت بود و قصدى نداشت ولى پریروز جمله‌اى گفت که هیچ انتظار نداشتم و از ایشان گله مى‌کنم اولاً در این موضوعات باید به دنیا اعلام کرد ملت ایران به اختیار خودش تصمیم مى‌گیرد ثانیاً مجلسى که چنین قیافه‌اى نشان مى‌دهد شایسته نیست که آدم عصبانى بشود ثالثاً شما وکلاى ملتید از این حرف‌ها که مرعوب نمى‌شوید تکلیفتان هر چه هست انجام مى‌دهید آن وکیلى که از حمله روزنامه‌ها بترسد و تکلیف ملى خودش را انجام ندهد آن وکیل نیست و براى لاى جرز خوب است (صحیح است)

مخبر فرهمند - این طور نیست آقاى جمال امامى

جمال امامى - پس چطور است

مکرم - همین طور هست آقا

مخبر فرهمند - چطور این طور است ملت ایران در مواقع سخت امتحان خود را داده است آقا شما مى‌ترسید.

مکرم - نخیر من نمى‌ترسم (همهمه نمایندگان و زنگ ممتد رئیس)

مخبر فرهمند - وکیل اگر مخالف است مخالفت مى‌کند اگر موافقت مى‌کند وکیل مطابق عقیده‌اش رأى ‏مى‌دهد.

جمال امامى - بنده هم همین را عرض مى‌کنم آقا براى ایشان توضیح بدهید عرض کنم که تصمیمات کمیسیون نفت سه مرحله داشته است بدبختانه یا خوشبختانه چنان که توضیح مى‌دهم هر سه تصمیم کمیسیون و مجلس شوراى ملى به پیشنهاد و طرح این بنده ناچیز بود این را که عرض مى‌کنم بدبختانه چون این ممکن است براى من گران تمام بشود مى‌دانم و متوجه این موضوع هستم که ممکن است این موجب خاتمه حیات من بشود ولى تا اینجا تکلیف داشته‌ام و انجام داده‌ام (حائرى‌زاده ‏- این آن انگلیس سابق نیست که بتواند کارى بکند آن انگلیس مرد آقا و تمام شد) این حرف‌ها چیست آقا ترور مى‌کند من هم با علم به این که ترور مى‌کنند این کار را کردم (کشاورز ‌صدر- بارک‌الله احسنت) بارک‌الله هم ندارد اولین مرحله کمیسیون نفت و استدلال آن را رد کردند آن نظر پیشنهاد من بود و به خط من بود چرا؟ بنده یک دفعه این مطلب را اینجا عرض کرده‌ام وقتى که عضو دولت بودم و قضیه نفت دردولت مطرح بود امضا نکردم و دلایلى داشتم که چون حالا موجب تضییع وقت مجلس شوراى ملى مى‌شود مختصراً عرض مى‌کنم وقتی که وکیل مجلس هستم به طریق اولى با آن موافق نخواهم بود پیشنهاد دومى‌که بنده کردم و مورد موافقت نمایندگان مجلس شوراى ملى واقع شد پیشنهاد رجعت امر به کمیسیون نفت بود و این هم باز حق این بود که جناب آقاى دکتر مصدق از تمام نمایندگان مجلس تشکر مى‌فرمودند بالاخص در این مورد چون این یکی‌ها تکلیف ما بود انجام دادیم ولى در مورد اکثریتى که طرفدار دولت بود با ما مساعدت کرد.

امینى - مطلب ایشان گر چه مهم است ولى مقام ریاست تذکار بفرمایند که این خلاف نظامنامه است.‏

رئیس - تذکر داده شده.

شوشترى - موضوع به قدرى مهم است که هر چه درباره آن صحبت شود باز کم است

صدرى - رأى ‏داده بشود تا ایشان صحبت کنند.

رئیس - به کفایت مذاکرات رأى ‏ندهید تا مذاکرات ادامه پیدا کند.

جمال امامى - اینها مقدمه پیشنهاد بنده است که چرا تقاضا مى‌کنم که کفایت مذاکرات تصویب بشود ده نفر باید صحبت کنند ولى بالأخره یک نفر پیدا نمى‌شود در بین این نمایندگان که بیش از من از موضوع نفت مطلع باشد باید من توضیح بدهم الان هم شما دارید به پیشنهاد من رأى ‏مى‌دهید (امینى - ما به اندازه کافى روشن شده‌ایم) ایداً روشن نشده‌اید نخیر روشن نشده‌اید هزار دلیل دارم که روشن نشدید.

رئیس - آقاى جمال امامى‌ درباره کفایت مذاکرات صحبت بفرمایید

+++

جمال امامى - موضوع مهم است اجازه بفرمایید صحبت کنم (شوشترى - موضوع مهم است اجازه بفرمایید صحبت کنند) موضوعات باید گفته شود براى روشن شدن قضیه حتماً لازم است اجازه بفرمایید تا صحبت کنم

کشاورز‌ صدر - روشن است براى همه روشن است رأى ‏هم مى‌دهیم.‏

جمال امامى - نه روشن نیست.‏

اردلان - مطابق نظامنامه بگویید براى چه مذاکرات کافى است؟

جمال امامى - عرض کنم در قسمت دوم پیشنهاد شد که موضوع به کمیسیون نفت برگردد چرا پیشنهاد شد؟ براى این که ما متوجه شدیم دارند موضوع را از محور اصلى خودش خارج مى‌کنند خدا رحمت کند و از گناهانش بگذرد مرحوم رزم‌آرا یک پیشنهادى به مجلس کرده بود که این موضوع را از دست کمیسیون نفت خارج بکند من حرفى در این ندارم که هر کمیسیونى که مى رفت ممکن بود همین راه را طى بکند ولى این عمل در انظار زننده بود و اصلح این بود که کمیسیونى که مقدمه کار را بنا نهاده خاتمه‏ کار را هم او انجام بدهد این پیشنهاد شد و مورد موافقت مجلس شوراى ملى واقع شد پیشنهاد سوم این پیشنهاد اخیر بود که باز براى آن که تعدیلى کرده باشیم و توافق رأى ‏پیدا کرده باشیم در کمیسیون به این شکل بنده تنظیم کردم و مورد موافقت آقایان واقع شد در این چند روز زیاد به من مراجعه کردند جناب آقاى دکتر مصدق یک اشخاصى آمده‌اند از من پرسیدند آقا شما اوضاع دنیا وضعیت مملکت و کوفت و زهرمار اینها را در نظر بگیرید شما چرا این پیشنهاد را امضا کرده‌اید یا این پیشنهاد را دادید بنده به آنها جواب ندادم حالا جواب‌شان را مى‌دهم آیا در بین شما نمایندگان مجلس شوراى ملى و ملت ایران ( افراد صحیح‌النسب ملت ایران را عرض مى‌کنم) کسى پیدا مى‌شود بگوید که ما نمى‌خواهیم نفت خودمان را خودمان اداره کنیم هیچ همچو کسى هست؟ (جمعى از نمایندگان - خیر نیست) این آرزوى هر فرد ایرانى است که تمام صنایعش را بالاخص صنعت نفت خودش را خودش اداره کند و به دست اجنبى ندهد (عده از نمایندگان - صحیح است) خوب به من ایراد مى‌گیرند چرا این را این آرزو را روى کاغذ آورده‌اید چه اشکالى دارد آن اشخاصى که اشکال مى‌کنند بر سر این موضوع این اشکال را مى‌کنند که آیا طرز اجراى این چطور مى‌شود ما وقت خواستیم براى این که طرز اجراى این را با در نظر گرفتن تمام جوانب کار برویم تهیه کنیم (صحیح است) ما اینجا آمده‌ایم به شما مى‌گوییم که آقا یک همچو موضوعى است که مورد توجه کمیسیون نفت و اکثریت نمایندگان است براى این که این را در قالب عمل بریزیم وقت لازم داریم و در ظرف 5 روز و ده روز هم نمى‌شود انجام داد به کمیسیون نفت اجازه بفرمایید که این وقت را داشته باشد که مطالعات خودش را راجع به این موضوع به این مهمى‌کامل بکند ما از شما این را مى‌خواهیم عرض مى‌کنم کار به مرحله‌اى رسیده است بنده که شخصاً موافقت دارم که اگر آقایان تصویب فرمودند ما مجدداً بنشینیم و طرز عمل این موضوع را تهیه بکنیم آقایان اعضای کمیسیون هم موافقت کنند مجلس شوراى ملى هم موافقت کند و از نظرى که گفتم که تمام ملت ایران باید مسئولیت این کار را به گردن بگیرد چند نفر هم از اسناد و یا سه نفر از سنا بیایند به ما ملحق شوند براى حل این عمل و حتى یک کمیسیون فنى در خارج از کمیسیون نفت براى مساعدت به ما ملحق بشود (امینى - این از وظایف خود کمیسیون است) ولى از وظایف خود بنده این نیست که از مجلس سنا چند نفر تعیین بکنم بیایند آنجا این را باید مجلس شوراى ملى توصیه بکند به مجلس سنا که سه نفر یا پنج نفر از آنجا بیایند به ما ملحق بشوند که تا مرحله نهایى این عمل طى بشود.

رئیس - آقاى جمال امامى ‌در پیشنهاد کفایت مذکرات یک ربع مى‌توانستید صحبت کنید وقت شما تمام شده.

جمال امامى - بنده هم امر مى‌فرمایید اطاعت مى‌کنم و تمام مى‌کنم مثل این که جناب آقاى رئیس زیاد مایل نیستند که بنده مزاحم شوم (بعضى از نمایندگان - بفرمایید آقا) آخر بفرمایید که نمى‌شود من امر شما را اطاعت کنم بایستى آقاى رئیس مجلس اجازه بفرمایند.

رئیس - در پیشنهاد کفایت مذاکرات بعد از آن که مخالف صحبت کرد اگر مجلس رأى ‏بدهد مذاکرات ادامه پیدا مى‌کند (اردلان - اصلاً رأى ‏ندارد این صحبت کردن ندارد) در هر صورت این جمله را عرض مى‌کنم و مرخص مى‌شوم من مطمئنم که نمایندگان ملت ایران با در نظر گرفتن عرایضى که قبلاً شده و حالا هم بنده گفتم به هیچ‌وجه نگرانى نخواهد داشت ما هم مثل آنها تمام اطراف و جوانب و اطراف و موانع آن عمل مى‌کنیم شما خیال نکنید که شما متوجه یک چیزهایى هستید و ما نیستیم اگر احساساتمان بر عقلمان غالب شد شماها متذکر مى‌شوید همان طورى که عرض کردم ما ترمز مى‌کنیم ولى اجازه بفرمایید که کمیسیون نفت برود به ترتیب کارش ادامه بدهد به عقیده بنده دو ماه کافى نبود بنده پیشنهاد کرده بودم سه ماه آقایان فرمودند که دو ماه کافى است به عقیده بنده دو ماه کافى نیست مخصوصاً جهت تعطیلات را در نظر بگیرید.

رئیس - تعطیلات مستثنا است تعطیلات حساب نمى‌شود آقاى شوشترى.

شوشترى - بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم - امروز روزى است که ممکن است و قطع دارم که عملى است و میسر است که تقدیرات شرق تغییر پیدا مى‌کند براى عملى که مجلس شوراى ملى و نمایندگان محترم قطع مى‌دانم انجام مى‌دهند در یک چنین موضوع مهمى به دلیل این کتابى که از مذاکرات مجلس شانزدهم آورده‌ام قبل از این که اقلیت تشریف بیاورند در مجلس من سیاست مرموز 200 ساله و قتل ملژور ایمبرى و تمام پیشامدهایى که در این مملکت شده است روشن کردم که چطور مردم ساده‌لوحى رادر ایران ضایع کردند در صورتی که (کل مولود یولد على‌الفطره الآن ابواه یهودانه او ینصرانه او یمجسانه) ایرانى پاک بود ایرانى پاک است (صحیح است) این موضوع خیلى مهم است استدعا دارم جناب آقاى دکتر مصدق توجه بفرمایید امروز یک موضوعى مطرح است که با حیات شما با حیات بنده با حیات مسلمین با حیات ایرانى‌ها با حیات ملل مسلمان با حیات خاورمیانه با حیات هر موحدى توأم است خود آقا مى‌دانند یک عده‌اى براى این که گوینده بودند براى این که مى‌فهمیدند تشخیص مى‌دادند همان سیاست مرموز بالاخص در این هفت هشت ماهه آنچه کرده‌اند آنها را متهم کرده‌اند یک وضعیت عجیبى در مملکت ما این تشنج را به وجود آورد این تشنج مصنوعى است در برنامه منصور بنده گفته‌ام این را و امروز باید در مجلس تصریح بشود امروز صبح حضرت آیت‌الله کاشانى که پسرشان آقا مصطفى الآن در اینجا نشسته‌اند به من فرمودند که دیروز به من اطلاع دادند که شما گفته‌اید در مجلس این قضیه را 24 ساعت به تأخیر‏ بیندازند صبح به آقا به وسیله تلفن عرض کردم که همین گوینده هم الهام از جاى دیگر گرفته براى این که اصلاً همچو مذاکره‌اى در مجلس نشده غیر از این که مى‌خواهند نمایندگان محترم را آلوده و متهم به یک حرف‌هایى بکنند نیست، من اگر عقیده به یک موضوعى داشته باشم ملاحظه از احدى نمى‌کنم غیر از ذات باریتعالى و آنچه که به مصلحت مملکت و ملت مى‌دانم بدون پروا مى‌گویم و چنین موضوعى نبوده که ذهن مردى را مشوب مى‌کنند، اذهان افراد را مشوب مى‌کنند آن یکى در روزنامه نسبت مى‌دهد که من ترور کننده مدرس هستم اى واى بر آن مملکتى که یک چنین چیزى را مى‌گویند من دارم تاریخ مدرس را مى‌نویسم، آقاى مصدق‌السلطنه، آقاى حائرى‌زاده‏ آنهایى که در اقلیت بودند مى‌دانند وقتی که مرحوم دولت‌آبادى با اعتبار‌نامه‏ من مخالفت کرد این صورت مجلس است مرحوم مدرس از اینجا بلند شد گفت آقا چهارده رأى ‏مال اقلیت هم به آقاى شوشترى اضافه شد به نبیره سید جزایرى تو نمى‌توانى این جور نسبت‌ها بدهى، من دارم تاریخ مى‌نویسم من در آن تاریخ 17 ماه رفتم مرحوم مدرس را محرمانه ملاقات کردم که من مخصوصاً در ستون مخالف‌نویسى مى‌کنم و عقیده دارم اگر امروز در این موضوع حیاتى وکلا نهار نخوردند اگر وکلا این تعصب را به صورت ظاهر بکشند تا غروب هم بنشینند اینجا این موضوع حیاتى را طورى حلاجى کنند که هر کس بفهمد، خارجی‌ها بفهمند که مجلس شوراى ملى در تحت تأثیر‏ عمر و زید یا بکر و خالد و یا تحریکات مصنوعى تصمیم نمى‌گیرد بلکه براى مملکت و عمل بکند، دو سه روز قبل بعد از آن پیشامد جناب آقاى صالح اینجا به من گفت که کى براى رئیس دولت خوب است بلاتأمل به ایشان گفتم که من (بعضى از نمایندگان - آقاى صالح) بلاتأمل گفتم چون من غیر از قانون که دیکتاتور است هیچ چیز به نظرم نمى‌رسد من خودم گفتم با کمال شجاعت هم گفتم الآن هم مى‌گویم چون از دیگران هم بیناترم و هم تواناتر، آقاى دکتر مصدق ..... (بعضى از نمایندگان -

+++

رأى ‏راى) اجازه بدهید استدعا دارم اجازه بدهید استدعا دارم اجازه بدهید (همهمه نمایندگان) مزاح نکنید بنده ساکت مى‌مانم چهار نفر موافق و چهار نفر مخالف حرف مى‌زنند مجلس کاملاً سکوت کند آقایان ادله‌شان را بگویند بنده به همان بیاناتى که جناب آقاى جمال امامى‌کردند معتقدم اگر این را حصر موضوعى کردید گفتم کمیسیون روى این فکر بوده و این حق را تقریباً انحصارى نشان دادید بعدها ممکن است هزارها حرف براى ما پیش بیاید و اما این معنایى که ایشان فرمودند که ما همه‏ ملت را بیدار کنیم و همه ملت را در این کار بیدار هم هستند تا حدى و همه‏ شرکت در امر داشته باشیم این عمل باید انجام شود انجام شدن این عمل ملازمه دارد که چند نفر موافق و مخالف با کمال رشادت صحبت کنند (پناهى - مى‌خواهیم چه کنیم مخالفى نیست) مخالف منم اجازه بدهید بنده مى‌گویم مخالف الان معنایش این است با اختیار دادن دو ماه به کمیسیون من مخالفم مگر این که شرط کنید آنچه را که بعد از دو ماه کمیسیون رأى ‏داد مجلس شوراى ملى بدون چون و چرا قبول کند که آن رأى ‏رأى مجلس است این معناى مخالف است من مى‌گویم ممکن است یک عده‌اى رادعوت کنید همراه خودتان معناى موافق و یا مخالف در یک امر حیاتى نیست که (کشاورز ‌صدر - من اخطار نظامنامه‌اى دارم) بگویند نفت به دست ملت ایران نباشد من استدعا دارم اجازه بفرمایید آقاى مکى مخبرکمیسیون مذاکره کنند سه نفر هم به عنوان موافق و سه نفر هم به عنوان مخالف صحبت کنند (فقیه‌زاده‏- مخالف نیست) نیست پس بگذارید دو نفربه عنوان موافق صحبت کنند مگر باید حتماً آیین‌نامه‏ افکار را ترور کنند (کشاورز‌ صدر- اگر آیین‌نامه‏ نباشد هیچ چیز نیست) آقاى کشاورز‌صدر موضوع خیلى مهم تر از این حرف‌ها است ما مى‌خواهیم مقدرات اساسى مملکت را تهیه کنیم بگذارید مردم صحبت کنند چرا صحبت نکنند وواضح بکنند براى چه صحبت مى‌کنند (جمال امامى- من که گفتم بهانه گرفتم براى صحبت کردن) حق با آقاى جمال امامى بود حالا بسته است براى مجلس و الّا بنده و هر فرد ایرانى غیر از وطن خواهى و ایران دوستى چیز دیگرى نمى‌خواهیم بیان ایشان صحیح است معهذا بنده با کفایت مذاکرات مخالفم‏ .

رئیس - آقایانى که با پیشنهاد کفایت مذاکرات موافقند قیام بفرمایید (اکثر برخاستند) تصویب شد (جمال امامى - آن ماده واحده را یک دفعه دیگر بخوانید) پیشنهاد آقاى فقیه‌زاده‏ قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى‏

پیشنهاد مى‌کنم مدت دو ماه مهلت از بعد از تعطیل مجلس مقرر گردد.

کشاورز‌صدر - همین طور هست مسلم است اولاً روزهاى تعطیل قانوناً جزو کار حساب نمى‌شود بالطبع این طور هست حالا چون پیشنهاد کردند یک رأى ‏هم گرفته مى‌شود

فقیه‌زاده ‏- اجازه بفرمایید توضیح بدهم

رئیس - بفرمایید.

فقیه‌زاده ‏- بنده این پیشنهاد را از این جهت کردم چون مطابق آیین‌نامه‏ از 25 اسفند تا 16 فروردین مجلس تعطیل است آقایان اغلب مسافرت مى‌کنند براى این که این حق از کمیسیون تضییع نشود و اعضاى کمیسیون بتوانند از تعطیلی‌شان استفاده کرده باشند بنده این پیشنهاد را کردم حالا با این توضیحى که آقاى رئیس فرمودند اگر آقایان قبول دارند بنده پس مى‌گیرم.

‏رئیس - پس این مدت دو ماه از بعد از تعطیل خواهد بود یعنى از 16 فروردین پیشنهاد دیگرى نیست.

اردلان - بنده پیشنهادى دادم

رئیس - پیشنهادى رسیده از طرف آقاى اردلان قرائت مى‌شود .

(به شرح ذیل قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم کمیسیون نفت مجاز است از کارشناسان خارجى در صورت لزوم دعوت نماید و مورد استفاده قرار دهد.

رئیس - بفرمایید.

اردلان - شاید در کشور ایران مسئله‌اى مهم‌تر از مسئله نفت نباشد این اهمیتش هم از لحاظ اقتصادى و هم از لحاظ سیاسى است و من که یک نماینده مجلس هستم در این خصوص صبح زود آمدم اسم بنویسم که نظر خودم را بگویم دیدم همان شخصى که پیشنهاد ملى شدن نفت را امضا کرده بود خودش آمده است به عنوان مخالف اسم نوشته من مى‌خواستم عرایض خودم را بگویم اینجا چه مملکتى است؟ چرا در یک موضوع حیاتى مملکتى حق نمى‌دهید اشخاص حرف‌شان را بزنند؟ از کجا مى‌دانید که من توى دلم چى هست و چه مطالبى را مطالعه کرده‌ام و مى‌خواهم بگویم چرا نگذاشتید حرف بزنیم این کمال ظلم به آزادى فردى یک عده‏ نماینده‏ مجلس است من پیشنهاد دادم به کمیسیون رفتم توضیح دادم به پیشنهادم رأى ‏نگرفتند الآن هم که عضو کمیسیون نفت نیستم که بگویم نحوه اجراى آن چطور باشد فردا یک پیشنهادى گزارش مى‌آید اینجا نحوه اجرا را معین مى‌کند باز هم همین آقایان اعضاى کمیسیون موافق و مخالف اسم مى‌نویسند و به شما حق حرف زدن نمى‌دهند این چه حقى است کجاى دنیا این معمول است خود آقاى حائرى‌زاده‏ پیشنهاد دهنده ملى شدن صنعت نفت است چطور به نام مخالف حرف زدند چرا به من اجازه ندادید نظر خودم را بگویم بیش از این هم عرضى ندارم‏.

رئیس - آقاى دکتر مصدق‏

دکتر مصدق - در یک چنین موقعى که مجلس شوراى ملى مى‌خواهد یک تصمیمى اتخاذ بشود در صلاح ملت و مملکت است (اردلان - این طور نیست) به این جهت بنده فقط مى‌خواهم عرض کنم که من از تمام آقایان نمایندگان مجلس شوراى ملى در این باب تشکر کرده‌ام ومن قابل نیستم که تشکر کنم این تشکر را ملت ایران باید از شما بکند شما نمایندگان ملت هستید شما به وظیفه خود عمل مى‌کنید و احتیاجى به تشکر ندارید (صحیح است) و تمام اعضاى کمیسیون و آقاى قشقایى آقاى ذوالفقارى که اسمى از آقایان در جلسه قبل نبردم با پیشنهاد ملى شدن صنعت نفت موافق بودند که در صورت جلسات کمیسیون نفت این مسئله مندرج است اکنون مى‌خواهم راجع به خبرى که از لندن منتشر شده است چند کلمه‌اى به عرض آقایان محترم پس از قرائت این خبر برسانم.

امروز در مجلس لردها لرد ونسى تار از دولت پرسید که آیا اقدامات لازم براى حفظ منافع انگلیس در ایران به عمل آمده است یاخیر هندرسن معاون پارلمانى از جانب دولت گفت که دولت هم قانوناً حق دارد و هم موظف است منافع قانونى بازرگانى خود را در ماورای بحار حفظ نماید من چنین استنباط کرده‌ام که آقاى لرد ونسى تار از این سؤال شرکت نفت را به خصوص در نظر گرفته است.‏

از طرف دولت ایران هیچ تقاضایى جدیداً درباره این شرکت از دولت بریتانیا نشده است شرکت حاضر است براى قرارداد الحاقى جدیدى با دولت ایران وارد مذاکره شود که بر پایه‏ تساوى منافع شرکت و ایران باشد اخیراً شرکت نفت قبل از واقعه‏ ناگوار قتل سپهبد رزم‌آرا همین مذاکرات را با دولت ایران نموده بود مدت قانونى شرکت نفت تاسال 1993 است و به دولت ایران خاطر‌نشان شده است که به موجب شرایط پیمان سال 1933 دولت ایران نمى‌تواند یک جانبه به عملیات بهره‌بردارى شرکت نفت خاتمه دهد به سفیر کبیر انگلیس در تهران دستور داده شده که در این باب یادداشتى به دولت ایران تسلیم نماید این بود جواب هندرسن به لرد ونسى تار سپس لرد نامبرده از نماینده دولت سؤال کرد که آیا به اعلامیه آیت‌الله کاشانى توجه شده است که او نه فقط قتل رزم‌آرا را به دیده تصویب نگریسته حتى تحریک نموده که مردم براى بیرون راندن شرکت نفت از ایران به قوه قهریه و بلکه به کشت و کشتار و تخریب متوسل شوند؟

هندرسن جواب داد دولت بریتانیا هیچ‌گاه حاضر نیست به حرف‌هاى این فرد ایرانى ترتیب اثر بدهد زیرا او مسؤلیتى ندارد و خود اعتراف کرده که در جنگ گذشته یکى از عمال نازی‌ها در ایران بوده وحتى در واقعه سوء‌قصدى که بر علیه پادشاه خودش روى داده توقیف و بعداً تبعید گردید.

قبلاً مى‌خواهم عرض کنم که جناب آقاى هندرسن معاون وزارت خارجه انگلیس چه سمتى دارد که در این باب مذاکراتى در مجلس لردها کرده‌اند زیرا فرض کنید که دولت انگلیس یکى از صاحبان سهام شرکت نفت باشد در این مورد دولت انگلستان مثل سایر صاحبان سهم است هیچ امتیازى بر سایر صاحبان سهام ندارد و دولت انگلیس باید تحت نظریات شرکت نفت باشد و اگر شرکت نفت حرفى دارد خود شرکت با دولت ایران بزند به هیچ‌وجه دولت ایران امتیازى به دولت انگلیس نداده که دولت انگلیس خودش رادر این وارد مرحله بکند من و تمام نمایندگان این مجلس شوراى ملى هیچ سمتى براى هندرسن که چنین حرفى در مجلس لردها زده است نمى‌توانیم قبول کنیم (نمایندگان- صحیح است) قرارداد 1933 که من آن را قرارداد ساختگى مى‌دانم (صحیح است) به زور

+++

ایجاد شد و حالا مى‌خواهند به زور هم اجرا کنند ملت ایران هیچ وقت حاضر نیست که زیر بار این حرف‌ها برود خصوصاً با وضعیاتى که امروز در مصالح عمومى هست اطاعت کند و زیر بار این زور برود (صحیح است) قسمت دیگر عرض من این است که هندرسن به یک مقام روحانى این مملکت که نماینده‏ این مجلس هم هست (صحیح است) و مصونیت هم دارد (صحیح است) و از طرف مردم تهران به نمایندگى مجلس انتخاب شده است توهین کرده است، هیچ دولتى و هیچ ملتى نمى‌بایست به مقدسات یک مملکتى براى منافع خودشان براى این که بتوانند تا سال 1993 منافع ایران را، عایدات نفت جنوب را غارت بکنند چنین اهانتى بکنند (صحیح است) هرگز و به هیچ‌وجه ملت ایران راضى نخواهد شد که یک دولتى که به ما اظهار دوستى مى‌کند وضع بین‌المللى اقتضا مى‌کند که ما با این دولت همیشه دوست باشیم معاون وزارت خارجه‌اش در مجلس لردها چنین مذاکراتى بکند (صحیح است)

رئیس - رأى ‏گرفته مى‌شود به پیشنهاد آقاى اردلان آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم کمیسیون نفت پیشنهاد دهندگان را نیز براى شرکت در کمیسیون دعوت نماید و با حقوق مساوى با آنها رفتار کند.

تیمور‌تاش‏

رئیس - آقاى تیمورتاش، دو پیشنهاد ایشان داده‌اند این پیشنهاد اولى است‏.

تیمور‌تاش - بنده پیشنهاد را مى‌خوانم (بعضى از نمایندگان - خوانده شد) بنده بیرون بودم خیلى معذرت مى‌خواهم تا اینجا دویدم مى‌خواهم عرض کنم پیشنهاد بنده خیلى ساده است اگر آقایان توجه کنند به طرز انتخاب کمیسیون مخصوص نفت ملاحظه مى‌شود که اعضاى کمیسیون نفت از شعب انتخاب شدند از هر شعبه‌اى دو نفر یا سه نفر (نمایندگان - سه نفر)

براى این که در این امر خطیر و مهم مداخله کنند طبعاً این آقایان خودشان کاندید بودند خودشان مایل بودند که مداخله کنند در این کار و وارد در جریان باشند ولیکن عده‏ دیگرى هم علاقمند بودند و رفته‌اند پیشنهاداتى تهیه کرده‌اند و تقدیم کمیسیون کرده‌اند یعنى در واقع زحمتى در این کار کشیده‌اند از طرف دیگر همان طور که جناب آقاى جمال امامى فرمودند تصور نمى‌کنم این مسؤلیت خطیر را یک عده معدود و مخصوص بخواهند به گردن بگیرند بلکه باید خودشان علاقمند باشند باید در این زمینه حق اظهار نظر و عقیده داشته باشند به این مناسبت بنده پیشنهاد کردم آقایانى که در آن موقع مقرر و آن 15 روز اولى که مقرر بود پیشنهاد داده‌اند حق مشارکت در کمیسیون نفت داشته باشند چون وقتى ما آنجا حاضر شدیم گفتند به ما که فقط مى‌توانید توضیح در اطراف پیشنهاد خودتان بدهید و حق مداخله دیگرى ندارید بنابراین بنده پیشنهاد کردم که این امر به صورت یک تصمیم قانونى باشد کسانى که اظهار علاقه کردند و پیشنهاد دادند حق مشارکت و اظهار نظر و رأى ‏در این کمیسیون داشته باشند.

رئیس - آقاى مکى بفرمایید.

مکى - (مخبر کمیسیون نفت) براى حضور آقایان در کمیسیون مخصوص نفت هیچ نوع اشکالى نه تنها نیست حتى به شهادت آقایانى که تشریف آوردند آقاى امیر نصرت آقاى اردلان آقاى کشاورز‌ صدر ما خیلى خوش‌وقت مى‌شویم که نمایندگان مجلس شوراى ملى از نزدیک تشریف بیاورند توى کمیسیون و عمل کمیسیون را ببینند واقعاً یک کمیسیونى که این طور صرف وقت کرده است و این طور فداکارى کرده ما از خدا مى‌خواهیم که دائماً تحت مراقبت و کنترل نمایندگان محترم باشند و اعمال ما را نظارت کنند و اما این که فرمودید در کمیسیون راجع به پیشنهادات چه عملى مى‌شود به همین ترتیبى که الان در مجلس هست عمل مى‌شود پیشنهاد مقدم مال آقاى اردلان بود خوانده شد تکلیفش معین شد یک پیشنهاد دیگر که راجع به ملى شدن نفت بوده و این پیشنهاد مقدم بر سایر پیشنهادات بوده است وقتى این در کمسیون تصویب شد پیشنهادات دیگر که 50 درصد و 30 درصد 20 درصد باشد یا آن که بگوییم نفت سیاه و سفید را یک قیمت بفروشند و فلان اینها مربوط نمى‌شود اینها در مرحله دوم است وقتى پیشنهاد ملى شدن را رأى ‏بدهند مسلماً آن پیشنهاد 50 درصد از بین مى‌رود براى این که منظور نمایندگان محترم از دادن این پیشنهادات این است که استیفاى منافع ایران از شرکت نفت به نحو اکمل بشود چون که صد آمد نود هم پیش ما است وقتى پیشنهاد صد در صد تصویب شد آن نود درصد هم تصویب شده و اما آقایان نمایندگان نمى‌توانند در مذاکرات شرکت کنند به این دلیل که ممکن است صد تا پیشنهاد به کمیسیون داده شود و تمام پیشنهاد دهندگان هم بخواهند در هر پیشنهاد به عنوان موافق و مخالف صحبت کنند و بحث کنند و رأى ‏بگیرند کمسیون عیناً مجلس مى‌شود بنابراین با آمدن آقایان در موقعى که پیشنهادشان مطرح است هیچ‌گونه مخالفى نیست و موجب کمال خوش‌وقتى است که بیایند شرکت کنند بیانات خودشان را بگویند و جواب هم بشنوند و بروند بیرون ولى اگر بخواهند در رأى ‏شرکت کنند یا در مذاکرات شرکت کنند نمى‌شود (تیمور‌تاش - توضیح مى‌خواهند بدهند) توضیح آزاد است آقاى تیمور‌تاش هر کس پیشنهاد بدهد به کمیسیون آزاد است در بیان توضیح پیشنهاد خودش این منظور شما تأمین‏ است احتیاج ندارد ولى اگر منظورتان این است که در رأى ‏شرکت کنند آیین‌نامه‏ اجازه نمى‌دهد.

رئیس - آقاى کشاورز‌صدر بفرمایید.

کشاورز‌ صدر - جناب آقاى مکى توضیح لازم فرمودند فقط بنده تذکر مختصرى عرض مى‌کنم و یک خواهشى از دوست عزیزم آقاى تیمور‌تاش که خیلى دوست‌شان دارم و علاقه بهشان دارم مى‌کنم و آن این است که ما یک قانونى در مجلس گذراندیم که 18 نفر از هر شعبه 3 نفر انتخاب بشوند این بهترین طریقى بود که مجلس شوراى ملى براى نیل به مقصود تشخیص داد اما آنچه که بنده استنباط مى‌کنم این است که بتوانند کسانى که پیشنهاد مى‌دهند و اطلاعاتى دارند از وجود آنها در کمیسیون نفت استفاده بشود بنده خودم از کسانى بودم که پیشنهاد ملى شدن نفت را امضا زده بودم با این که توضیحات کافى آقایان فرموده بودند معهذا به بنده یک ساعت وقت دادند حرف زدم استدعاى بنده از جناب آقاى تیمورتاش این است که وقتى این نظر ایشان تأمین‏ مى‌شود و در کمیسیون هر کس که پیشنهاد مى‌دهد مى‌تواند توضیحات کافى و شافى بدهد موافقت بفرمایند که این پیشنهاد را پس بگیرد البته همان طور که آقاى مکى فرمودند هر کس پیشنهاد مى‌کند آزاد است برود در کمیسیون و در اطراف پیشنهاد خودش توضیح بدهد و هر یک از نمایندگان هم آزادند بروند استماع کنند اظهارات آقایان اعضای کمیسیون را و تذکرات خصوصى بهشان بدهند این است که بنده از آقا خواهش مى‌کنم بر بنده منت بگذارید و پیشنهادتان را پس بگیرید.

تیمور‌تاش‏ - بنده به امتثال امر آقایان پیشنهاد اولى‌ام را که مربوط به شرکت پیشنهاد دهنده در رأى ‏هم بود پس مى‌گیرم ولى آنچه که مربوط به دومى است یعنى شرکت در مذاکره آن باقى است.‏

( پیشنهاد دوم آقاى تیمور‌تاش‏ به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم پیشنهاد دهندگان به کمیسیون نفت حق مذاکره و شرکت در کمیسیون را داشته ولى در رأى ‏نهایى شرکت نخواهند نمود.

دکتر معظمى - نظامنامه اجازه نمى‌دهد.

رئیس - آقاى تیمور‌تاش‏ بفرمایید.

تیمور‌تاش ‏- آنچه که در کمیسیون نفت عمل شده است این است که در پیرامون پیشنهادى که خود انسان داده است مدت معینى وقت معلوم مى‌کنند براى این که صحبت بکند عرض و استدعاى بنده چیز دیگرى است این است که پیشنهاد دهندگان به حکم این که پیشنهاد داده‌اند و بنابراین علاقمند به موضوع هستند بتوانند در مذاکرات کلى شرکت بکنند و حق اظهار نظر داشته باشند ولیکن در رأى ‏نهایى که بالأخره باید نیک و بد را از هم تشخیص بدهند و حاکم بر قضیه باشند در آن قسمت مداخله نداشته باشند (مکى - مربوط به پیشنهاد؟) مربوط به تمام مذاکرات کمیسیون نفت (مکى - پس معلوم مى‌شود که این دفعه کمیسیون نفت باید کار نکند) 10 نفر پیشنهاد داده‌اند 10 تا پیشنهاد بیش‌تر نبوده است که یکى مربوط به آقایان اعضای جبهه ملى است این 10 نفر راهم اجازه بفرمایید در مذاکرات شرکت بکنند ولى در رأى ‏نهایى شرکت نداشته باشند.

صدرزاده - استدعا مى‌کنم ماده 35 آیین‌نامه‏ را قرائت بفرمایید.

رئیس - آیین‌نامه‏ به نمایندگان حق حضور داده ولى حق مذاکره نداده این پیشنهاد مخالف آیین‌نامه‏ است.‏

صدر‌زاده - این پیشنهاد مخالف آیین‌نامه‏ است ماده 35 را قرائت کنید.

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 35 - در کلیه کمیسیون‌ها نمایندگانى

+++

که عضویت ندارد مى‌توانند حاضر گردند و مذاکرات را استماع نمایند ولى حق دادن رأى ‏ندارند همچنین در مذاکرات کمیسیون‌ها نمى‌توانند شرکت کنند مگر آن که از طرف کمیسیون براى این منظور دعوت شده باشند، هر گاه رئیس کمسیون مصلحت و مقتضى نداند هیچ کس غیر از اعضاى کمیسیون حق حضور در کمیسیون نخواهد داشت .

رئیس - این مخالف صریح آیین‌نامه‏ است‏.

تیمور‌تاش‏ - بنده به همین مناسبت است که دراین مورد به خصوص این پیشنهاد را کردم.‏

رئیس - نمى‌شود بر‌خلاف آیین‌نامه‏ پیشنهاد کرد.

تیمور‌تاش ‏- به حکم اجبار پس گرفتم‏.

رئیس - حکم اجبار ندارد، پس آیین‌نامه‏ براى چیست؟ پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود.

(پیشنهاد آقاى فقیه‌زاده‏ به شرح زیر قرائت شد)

ریاست مجلس شوراى ملى پیشنهاد مى‌کنم جلب نظر متخصصین خارجى در کمیسیون نفت با حضور متخصصین داخلى باشد

فقیه‌زاده‏‏

رئیس - آقاى فقیه‌زاده‏ بفرمایید.

فقیه‌زاده ‏- همکار محترم جناب آقاى اردلان پیشنهاد دادند که متخصصین خارجى را دعوت بکنند در کمیسیون و کمیسیون از اطلاعات آنها استفاده بکند (اللهیار صالح - الزامى نیست) و مجلس رأى ‏داد (محمد‌على مسعودى - مجاز است مجبور نیست این خیلى خوب است) بنده هم عرضى ندارم و خود من هم با پیشنهاد ایشان موافق بودم، رأى ‏هم دادم ولى مى‌خواهم عرض کنم اگر کمیسیون محتاج شد از متخصصین خارجى دعوت بکند نظر آنها را بخواهد با حضور متخصصین داخلى باشد که کمیسیون حق داشته باشد از متخصصین داخلى از مهندسینى که خودمان داریم دعوت بکنند اگر آنها اظهار نظرى کردند متخصصین ما بتوانند جواب بدهند و آنها را قانع کنند.

رئیس - آقاى مکى بفرمایید

مکى - عرض کنم در دوره اول کمیسیون نفت که بعضى از آقایان پیشنهاد دادند که از مهندسین خارج ما مهندسینى که عضو مجلس نیستند، وکیل نیستند دعوت بکنیم این قبول هم شد این در اختیار کمیسیون است مهندس داخلى در اختیار کمیسیون است همان طوری که مجلس اجازه داد که مهندسین خارجى دعوت بکنیم مسلماً خارجى را وقتى مجلس قبول کرد داخلى را هم مجلس موافق است و بسته به تصمیم خود کمیسیون است و بنده خواهش مى‌کنم که در همان جا در پیشنهاد آقاى اردلان نوشته شود مهندسین داخلى و خارجى (صحیح است)

فقیه‌زاده ‏- بنده موافقم.‏

رئیس - آقاى اردلان موافقید؟ (اردلان - بلى موافقم) پس اصلاحى باید در پیشنهاد آقاى اردلان بشود به این ترتیب که متخصصین داخلى و خارجى این محتاج به یک رأى ‏دیگر می‌باشد رأى ‏گرفته مى‌شود به این اصلاح که آقاى مخبر هم قبول کرد آقایانی که موافقند قیام کنند (عده زیادى قیام کردند) تصویب شد.

پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود

(پیشنهاد آقاى مخبر فرهمند به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم آقایان نمایندگان حق دارند تاپانزده روز بعد از تشکیل، پیشنهادات و نظریات خود را به کمیسیون داده و براى توضیحات در کمیسیون حق حضور داشته باشند.

رئیس - آقاى مخبر فرهمند بفرمایید.

مخبر فرهمند - بنده لازم دانستم که این اختیار به آقایان داده بشود که اگر نظریات و پیشنهاداتى در خصوص این ماده دارند به کمیسیون بدهند و کمیسیون هم آقایان را اجازه بدهد حاضر بشوند و توضیحات بدهند یا قانع کنند طرف را و یا پس بگیرند و مطلب دیگرى که بنده خواستم توضیح عرض کنم موضوع اظهاراتى بود که جناب آقاى جمال امامى فرمودند (دکتر بقایى - خواهش مى‌کنم فعلاً نفرمایید) مختصر است (دکتر بقایى - همان مختصر را هم بگذارید براى بعد استدعا مى‌کنم) دو کلمه است من به مصلحت مجلس حرف مى‌زنم (جمال امامى - آقاى مخبر فرهمند من چه گفتم؟) اجازه بفرمایید، ممکن است بنده بد شنیده باشم معذرت مى‌خواهم، مجلس شوراى ملى، نمایندگان ملت هیچ وقت تحت تأثیر‏ واقع نمى‌شوند (صحیح است) این یکى، (جمال امامى - من هم همین را گفتم) و در انجام وظیفه هم انتظار ندارند که جناب آقاى دکتر مصدق از آنها اظهار رضایت بکنند (صحیح است) وظیفه را انجام داده انجام وظیفه تشکر ندارد و اگر بنده صبح پا شوم نماز بخوانم منتظر باشم که بابایم بگوید آفرین که نماز خواندى این درست نیست، من وظیفه‌ام را انجام داده‌ام .یک موضوع دیگر که از موقع استفاده مى‌کنم و دو کلمه به عرض مى‌رسانم این است .بنده که رادیو نگرفتم و اطلاع ندارم اظهاراتى که آقایان اینجا فرمودند که در مجلس لردهاى انگلستان نسبت به ایران و نفت مذاکراتى کرده‌اند بسیار خوب هر مذاکره‌اى راجع به نفت به منفعت خودشان و به ضرر ما بگویند حرفى نداریم آزاد هستند ولى حق ندارند به مقدسات ما (احسنت) به روحانیت (صحیح است) اهانت بکنند (صحیح است- احسنت) به چه مناسبت به یک مرد روحانى، نماینده مجلس شوراى ملى آنجا یک حرف‌هایى مى‌زنند که شایستگى ندارد بالاخره با کمال تأسف باید این حرف‌ها را شنید ولى ایرانى نشان داده است 6 هزار سال عمر دارد و همیشه در کارهایى که مربوط به مملکت و ملت بوده است با ضعف و ناتوانى که داشته است موفقیت داشته است‏.

( صحیح است احسنت)

رئیس - آقاى مکى بفرمایید.

مکى - بنده با پیشنهاد آقاى مخبر فرهمند با اضافه این قید که اگر پیشنهادات‌شان در اطراف اجراى آن اصلى باشد که در ماده واحده قید شده است موافقم.‏

رئیس - آقاى شوشترى هم نظیر این پیشنهارا کرده‌اند قرائت مى‌شود مدت آن یک هفته است .

(به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى اینجانب پیشنهاد مى‌نمایم در صورتی که مجلس شوراى ملى تمدید دو ماه را تصویب فرمود براى کلیه نمایندگان محترم این حق را منظور فرمایند در مدت یک هفته پیشنهادات خود را بدهند.

رئیس - آقاى شوشترى بفرمایید.

شوشترى - عرض کنم جناب آقاى مکى استدعا دارم توجه بفرمایید بنده در مدت کمیسیون آن مدتى که کمیسیون محترم نشست و این اندازه زحمت کشید ایامى‌که بیمار نبودم چند جلسه آمدم در کمیسون یک پیشنهادى هم حاضر کرده بودم ولى بر اثر کسالت موفق نشدم که پیشنهادم را تقدیم بکنم براى این که بایستى مى‌آمدم توضیح که دادم و مریض بوده‌ام لذا نتوانستم بیایم توضیح بدهم این که عرض کردم که یک هفته آقاى مکى نظرشان این است راجع به همین جزء بنده مخالف نیستم اما اگر پیشنهادى از نماینده محترم چه در ظرف یک هفته یا همان طور که آقاى مخبر فرهمند پیشنهادکردند 15 روز برسد آنجا ممکن است که در این قسمت یا قسمت دیگر یک نماینده‌اى یک نظر صائبى داشته باشد که حالا منتقل شده باشد و تا حالا منتقل نشده باشد و در دسترس کمیسیون محترم بگذارد از این جهت فرق نمى‌کند براى بنده چه 15 روز چه یک هفته اگر آقایان موافقت مى فرمایند 15 روز موافقت مى‌فرمایند یک هفته فرق نمى‌کند بنده با 15 روز هم موافق هستم .

مکى - (مخبر کمیسیون نفت) بنده عرض کردم موافقم به شرط این که پیشنهادهایى که آقایان مى‌دهند مربوط به اجراى اصل باشد و پیشنهاداتى که مربوط نباشد مخالف هستم.

رئیس - آقایانى که با این پیشنهاد که در ظرف 15 روز بتوانند نمایندگانى پیشنهاداتشان را به کمیسیون بدهند موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

پیشنهاد آقاى کشاورز‌صدر قرائت مى‌شود.

( به شرح زیر قرائت شد)

متخصصین خارجى که در صورت لزوم دعوت مى‌شوند انگلیسى و از دولت‌هاى تحت‌الحمایه انگلیس نباشند .

کشاورز‌صدر

رئیس - آقاى کشاورز‌صدر بفرمایید (دکتر بقایى - این قسمت مراعات خواهد شد)

کشاورز‌ صدر - بنده پیشنهادم را این جور اصلاح مى‌کنم که از دولت‌هاى بى‌طرف باشد، مى‌خواهید آن اسم را بردارید اصلاح بشود به این طریق که از دولت‌هاى بى‌طرف باشد.

مکى - (مخبرکمیسیون نفت) آقایان توجه بفرمایید بنده یک تذکرى لازم مى‌دانم عرض کنم و آن این است که اعضای کمیسیون نفت تا کنون ماکزیمم فداکارى را کرده‌اند و همین طور مجلس شوراى ملى و فرد فرد نمایندگان به عقیده من در تمام 16

+++

دوره مجلس شوراى ملى روزى مهم‌تر و با اهمیت‌تر و خطیرتر از امروز در تاریخ پارلمان ایران سابقه ندارد شاید صد سال دیگر هم پارلمان ایران نصیبش نباشد که یک چنین افتخار به این بزرگى را کسب بکند کمیسیون نفت توجه دارد قربان کمیسون نفت مى‌داند از چه کشورى بیاورد مسلماً کمیسیون نفت این را توجه دارد مسلماً کمیسیون نفت هیچ وقت نمى‌آید برود از انگلستان متخصص بیاورد من خواهش مى‌کنم که این را صرف‌نظر بفرمایید و مطمئن باشید که در مقابل خدا و وجدان و آقایان نمایندگان اگر بنا باشد دعوت بکنند از همان‌هایى دعوت خواهند کرد که مورد تأیید‏ و تصویب مجلس شوراى ملى قرار بگیرد.

کشاورز‌صدر - بنده پیشنهادم را با اعتماد به این کمیسیون نفت پس مى‌گیرم ولى این نکته را در آنجا در پیشنهاد آقاى اردلان قید بکنید .کمیسیون فعلى، یک، کمیسیون فعلى بگذارید .(تیمور‌تاش ‏- کمیسیون فعلى یعنى چه؟)

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود.

( پیشنهاد آقاى سعید مهدوى به شرح زیر قرائت شد)

بنده پیشنهاد مى‌کنم تا روز آخر وقت مدت کمیسیون پیشنهادات قبول شود .

رئیس - آقاى سعید مهدوى بفرمایید.

سعید مهدوى - بنده عقیده‌ام این است که در این موضوع حیاتى که حدودش هم معلوم شده است که در مورد ملى شدن نفت در سراسر کشور است هر وقت کمیسیون پیشنهادى را قابل توجه دید قبول کند فرض بفرمایید روز 15 گذشت و یک پیشنهاد قابل توجهى به نظر یک نماینده‌اى رسید و این پیشنهاد آمد به کمیسیون و کمیسیون هم پسندید اگر کمیسیون این را قابل توجه دانست به این لحاظ که 15 روز گذشته رد نکنند به نظر بنده اگر همان روز آخر هم پیشنهادى رسید دقت بکنند و مورد رسیدگى قرار بدهند. (اردلان - چه وقت رسیدگى بکنند؟) اگر راه عملى داشت ممکن است کمیسیون تمدید بخواهد این کار به این مهمى بهتر است که مدتش محدود نباشد ممکن است بعد از 15 روز یک کسى چیزى به نظرش برسد. در هر حال بسته به نظر خود آقایان است بنده اصرار ندارم موافقت نمى‌فرمایید پس مى‌گیرم، پس گرفتم.‏

رئیس - دیگر پیشنهادى نیست باید رأى ‏گرفته شود به ماده واحده واصلاحاتى که مورد تصویب مجلس قرار گرفته قبل از این که اعلام رأى ‏کنم آقاى فرامرزى شرحى نوشته‌اند که دو روز است مریض هستند و عقیده‌شان همان است که در کمیسیون داده‌اند رأى ‏گرفته مى‌شود به گزارش کمیسیون با اصلاحاتى که شده است آقایان موافقین قیام فرمایند (عموم نمایندگان به اتفاق آرا قیام نمودند) تصویب شد (کف زدن ممتد مخبرین جراید و تماشاچیان و چند نفر نمایندگان)

5 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه به عنوان تنفس

رئیس - تنفس داده مى‌شود و یک روز دیگر مطابق آیین‌نامه‏ جلسه خواهیم داشت جلسه آینده روز یکشنبه خواهد بود.

( 20 دقیقه بعد از ظهر جلسه به عنوان تنفس ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى - رضا حکمت‏

+++

 

یادداشت ها
Parameter:294647!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)