کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره دوازدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏12
[1396/05/15]

جلسه: 113 مذاکرات مجلس‏ صورت مشروح مجلس روزسه‌شنبه 18 شهریور ماه 1320  

فهرست مطالب:

1-تصویب صورت مجلس

2- بیانات آقای وزیر امور خارجه

3- اظهارات آقای دکتر طاهری

4- پاسخ آقای وزیر امور خارجه به بیانات آقای دکتر طاهری

5- اظهارات آقای نخست وزیر و تقاضای رأی اعتماد و ابراز اعتماد به دولت

6- موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏12

جلسه: 113

مذاکرات مجلس‏ صورت مشروح مجلس روزسه‌شنبه 18 شهریور ماه 1320

فهرست مطالب:

1-تصویب صورت مجلس

2- بیانات آقای وزیر امور خارجه

3- اظهارات آقای دکتر طاهری

4- پاسخ آقای وزیر امور خارجه به بیانات آقای دکتر طاهری

5- اظهارات آقای نخست وزیر و تقاضای رأی اعتماد و ابراز اعتماد به دولت

6- موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مجلس یک ساعت و نیم پیش از ظهر به ریاست آقاى اسفندیارى تشکیل گردید

صورت مجلس روز شانزدهم شهریور ماه آقاى (طوسى) منشى خواندند

[1- تصویب صورت مجلس‏]

رئیس- در صورت مجلس نظرى نیست؟ (اظهارى نشد)

صورت مجلس تصویب شد. به طوری که آقایان مستحضرید قرار بود جلسه آینده ما روز یکشنبه 23 تشکیل بشود ولى به واسطه تقاضاى هیئت دولت که می‌خواستند گزارش قضایا را به اطلاع مجلس برساند امروز جلسه به طور فوق‌العاده تشکیل شد ولى به واسطه تقاضاى هیئت دولت که می‌خواستند گزارش قضایا را به اطلاع مجلس برسانند امروز جلسه به طور فوق‌العاده تشکیل شد که مطالب را آقایان وزرا‌ که حاضر‌ند به اطلاع مجلس شوراى ملى برسانند آقاى نخست وزیر

نخست وزیر (آقاى فروغى)- به واسطه کسالت فوق‌العاده که دارم نمی‌توانم متأسفانه بیان مفصلى بکنم آقاى وزیر امور خارجه مطالب را به استحضار مجلس شوراى ملى خواهند رسانید.

[2- بیانات آقاى وزیر امور خارجه‏]

وزیر امور خارجه (آقاى سهیلى)- سخن بر سر قضایا و پیش‌آمدهاى اخیر است که نظر به اهمیت آنها لازم است خاطر نمایندگان محترم و عموم ملت از آن آگاه باشند آنچه تا روز پنجشنبه ششم این ماه واقع شده به استحضار آقایان رسیده است و به خاطر دارند که روز پنجشنبه هیئت دولتى که همان روز به مجلس شوراى ملى معرفى شد در ضمن برنامه خود اطلاع داد که دولت ایران نظریه به نیات مصلح‌خواهانه و مصلحت کشور تصمیم گرفته است که در مقابل قواى دولتین شوروى و انگلیس به قواى خود امر دهد که از مقاومت خوددارى نمایند.

نمایندگان محترم هم در ضمن رأى اعتماد به دولت و تصمیم را تصویب فرمودند بنابراین همان روز شرح ذیل به سفارت

+++

کبیراى شوروى و سفارت انگلیس نوشته شد که متن آن را براى آقایان قرائت می‌کنم‏

نامه به سفیر ‌کبیر سفارت جماهیر شوروى وزیر مختار انگلیس ششم شهریور ماه 1320

چنان که خاطر آن جناب مستحضر است دولت شاهنشاهى ایران با رعایت سیاست بى‌طرفى پیوسته کوشش داشته است مناسبات دوستانه خود را به ویژه با دولت‌هاى همسایه خود محفوظ بدارد در این موقع هم که نیروى جنگى دولت اتحاد جماهیر شوروى به خاک ایران گردیده دولت ایران براى ابراز کمال حسن نیت و حفظ مناسبات همجوارى مبادرت به جنگ ننموده است با این حال قواى آن دولت ایران براى ابراز کمال حسن نیت و حفظ مناسبات همجوارى مبادرت به جنگ ننموده است با این حال قواى آن دولت اقدام به عملیات جنگى و بمباران شهرها نموده و نیروى پادگان ایران در شهرستان‌ها هم طبعاً در مقابل حمله‌اى که به آنها شده است ناگزیر از خود دفاع و مقاومت نموده‌اند اینک به استحضار عالى می‌رساند که دولت شاهنشاهى براى اثبات نیت صلح‌خواهانه خود دستور داد نیروى دولتى به کلى ترک مقاومت نموده از هر‌گونه اقدامى خودارى نماید انتظار دارد قواى آن دولت هم حرکت کند عملیات جنگى را متروک دارد این تصمیم دولت به اطلاع نمایندگان دول دیگر هم می‌رسد.

در روز هشتم شهریور ماه نمایندگان دولتین به ملاقات جناب آقاى نخست وزیر و اینجانب آمده یادداشت‌هاى تسلیم نمودند که کتن آنها عیناً خوانده می‌شود.

آقاى وزیر محترماً به طوری که قبلاً تذکر داده شده خاطر جنابعالى را مستحضر می‌داریم که دولتین اعلیحضرت انگلستان و شوروى هیچ نقشه‌ای بر علیه استقلال یا ملیت اراضى ایران را ندارد و علت این که مجبور شده اند اقدامات نظامى به عمل آوردند این بوده است که دولت ایران توجهى به پیشنهادات دوستانه آنها عیناً ننموده است لیکن این گونه اقدامات بر علیه خود ایران اتخاذ نگردیده بلکه فقط بر علیه اقدامات ممکنه آلمانى‌هایى بوده که در نقاط مهم و تمام کشور ایران قرار گرفته بوده‌اند چنانچه دولت ایران فعلاً حاضر به تشریکات مساعى باشند علت ندارد که عملیات خصمانه ادامه پیدا نماید.

2- دولتین اعلیحضرت پادشاه انگلستان و شوروى خواستار بعضى ضمانت‌هاى می‌باشند که فعلاً دولت ایران حقیقت مایل به انجام تقاضاى مزبور به قرار زیر است:

1- دولت ایران باید امر صادر نمایند که قشون ایران بدون مقاومت بیشترى از شمال و شرق خطى که از خانقین کرمانشاه خرم آباد مسجد سلیمان هفت گل گچساران واز آنجا به بندر دیلم که در خلیج فارس واقع شده است عقب‌نشینى نمایند.

در شمال قشون ایران باید از نقاط: اشنو- حیدر‌آباد- میاندوآب- زنجان- قزوین- خرم آباد- بابل- زیر آب- سمنان- شاهرود- على آباد- عقب‌نشینى کنند.

نقاط نامبرده بالا موقتاً به وسیله قشون انگلیس و شوروى اشغال خواهد شد.

ب- دولت ایران بایستى در ظرف هفته‌ای کلیه اتباع آلمان به استثناى اعضاى حقیقى سفارت آلمان و چند نفر اشخاص فنى که در بنگاه‌هاى مخابرات یا نظامى نباشند از ایران خارج نموده و صورت اسامى آلمانی‌ها مزبور را براى موافقت نمایندگان سیاسى انگلیس و شوروى در تهران تسلیم نماید.

ج- دولت ایران بایستى تعهد نماید که اتباع آلمان دیگرى به خاک ایران وارد نشوند.

د- دولت ایران بایستى تعهد نماید که مانعى در راه حمل و نقل لوازمى که شامل ادوات جنگى نیز خواهد شد و از وسط خاک ایران بین نیروهاى انگلیس و شوروى به عمل خواهد آمد قرار نداده بلکه تعهد نماید وسایل تسهیل حمل و نقل این قبیل لوازم را که یا به وسیله راه خط‌آهن و یا از طریق هوا حمل می‌شوند فراهم سازد.

3- در مقابل دولتین انگلیس و شوروى موافقت می‌نماید که:

الف- حقوق مربوط به نفت وغیره ایران را کمال فى‌السابق بپردازند.

+++

ب- وسایل تسهیل لوازم مورد احتیاجات اقتصادى ایران را فراهم سازد.

ج- پیشروى زیادتر نیروها خود را متوقف ساخته و به محض این که وضعیت نظامى اجازه دهد قشون خود را از خاک ایران خارج نمایند.

4- علاوه بر این دولت ایران تعهد مى‌نماید که دولت بى طرفى خود را ادامه داد و هیچ گونه عملى بر خلاف منافع دولتین انگلیس یا شوروى باشد در این مبارزه که بر اثر تجاوز آلمان بر آنها تحمیل گردیده است ننماید.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه خود را تجدید مى‌نمایم.

ترجمه یا‌دادشت سفارت کبراى شوروى مورخه هشتم شهریور 1320

دولت اتحاد جماهیر شوروى و دولت بریتانیاى کبیر چنان که در نامه مورخ 25 اوت سال جارى از خود اشعار داشته‌اند هیچ گونه مقاصدى که مخالف استقلال ایران و یا تمامیت ارضى آن باشد ندارد آنها مجبور شدند عملیات نظامى در خاک ایران مبادرت ورزند چونکه دولت ایران مبادرت ورزید چونکه دولت ایران به پیشنهادات دوستانه آنها عطف توجه ننمودند با این حال این اقدامات به هیچ وجه متوجه خود ایران نیست این جماهیر انگلستان و شوروى و انگلستان و خود ایران نیست این اقدامات به هیچ‌وجه متوجه خود ایران نیست این اقدامات فقط متوجه اقداماتى است که به امنیت دولت اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان و خود ایران به وسیله عملیات آلمان‌هایى که مقامات برجسته‌ا‌ى را در تمام ایران اشغال نموده‌اند وارد گردیده چنان که در حال حاضر دولت ایران تضمینات معینه راجع به این که دولت ایران اکنون حقیقتاً مایل است منافع حقه آنها را تأمین نماید بگیرد تضمینات از این قرار است:

الف- ایران باید قواى خود را در جنوب خطى که از مغرب به مشرق از نقاط زیر می‌گذرد عقب ببرد قصبه اشنو (در جنوب غربى دریاچه رضائیه) حیدر‌آباد و میاندوآب (در جنوب دریاچه رضائیه) و زنجان و قزوین و خرم آباد (ساحل جنوبى دریاى خزر) و بابل و زیر آب و سمنان و شاهرود و در مشرق على‌آباد. نواحى واقعه در شمال این خط باید موقتاً در تصرف نیروى شوروى باشد

دولت ایران باید به نیروى به خود امر دهد که در شمال و شرق خطى که در نقاط زیر می‌گذرد عقب بنشیند.

خانقین و کرمانشاه و خرم آباد و مسجد سلیمان و هفت گل و گچساران و رامهرز و بندر دیلم نواحى واقعه در جنوب و مغرب این خط را موقتاً قشون انگلیس اشغال می‌نماید.

ب- دولت ایران باید در ظرف یک هفته تمام کلنى آلمانى را به استثناى هیئت سفارت آلمان و چند نفر تکنسین‌هاى متخصص که مشاغل آنها مربوط به وسایل ارتباطى یا مؤسساتى که جنبه نظامى دارند نباشد خارج نمایند.

سیاهه آلمانی‌ها که در ایران خواهد ماند (و از آن جمله خواهند بود کارمند سفارت آلمان) باید موافقت سفارت شوروى و سفارت انگلستان در تهران تنظیم شود

ج- دولت ایران باید تعهد نماید که آلمانی‌هاى را در آینده به خاک ایران راه ندهد.

د- دولت ایران تعهد نماید هیچ گونه موانعى براى حمل و نقل کالاهایى که از جمله مواد جنگى به مقصد اتحاد جماهیر شوروى و بریتانیاى کبیر حمل شود ایجاد ننماید و همچنین حمل کالاهایی و موادى را که در راه‌هاى شوسه و راه‌آهن ایران یا در خطوط هوایى حمل می‌شوند تسهیل نماید.

ه- به بنگاه‌هاى دولت اتحاد جماهیر شوروى براى توسعه کار نفت در کویر خوریان مطابق قرارداد ایران و شوروى و همچنین براى توسعه امور شیلات در سواحل جنوبى دریاى خزر مطابق قرار داد ایران و شوروى راجع به شیلات بذل مساعدت نماید.

و- دولت ایران باید تعهد نماید که به طرفى را حفظ

+++

نموده بر ضرر منافع شوروى و انگلستان در مخاصمه‌ای که نتیجه تجاوزات آلمان باشد به هیچ وجه عنوان اقدامى ننماید.

1 - دولت ایران باید در انجام امور اقتصادى آن کمک ومساعدت نماید.

2 - حرکت نیروى شوروى و انگلستان در آینده متوقف سازند و به محض این که وضعیت جنگى اجازه بدهد نیروى خود را از خاک ایران خارج نمایند.

دولت شوروى همچنین موافقت دارد:

ز- پرداخت حق‌الامتیاز شیلات سواحل جنوبى بحرخزر را بر وفق قرارداد ایران و شوروى مورخ اول اکتبر 1927 ادامه دهد.

دولت بریطانیاى کبیر موافقت دارد:

ح - پرداخت حقوقى را که از بابت اجاره بهاى نقاط نفت خیز و غیره به طوری که تاکنون معمول بوده ادامه دهد.

هیئت دولت بعد از مطالعات مشاوره نظر به اوضاع وموقعیت مخاطره‌ای که به کشور رو نموده بودند در دهم شهریور ماه در جواب خواست بعضى تغییرات و اصلاحات دولتین در تقاضاهاى خود بدهند که اینک متن جواب‌هایى که به نمایندگان دولتین داده شده خوانده می‌شود:

آقاى وزیر مختار- محترماً در پاسخ مورخ 8 شهریور ماه 1320 (30 اوت 1941) آن جناب اشعار می‌دارد:

این که مرقوم شده است دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروى هیچ قصدى بر علیه استقلال و تمامیت نیست و در صورتی که دولت ایران حاضر براى همکارى باشد رسمى اتخاذ سند می‌نماید و با اعتماد کامل انتظار دارد از اقدامات آن دو دولت چنان که صریحاً وعده داده‌اند هیچ نوع لطمه‌اى به استقلال کامل و تمامیت خاک ایران وارد نخواهد آمد و این که اظهار کرده‌اند که دولت ایران تضمین کند که منافع حقه آنها را رعایت خواهد کرد دولت شاهنشاهى ایران کاملاً اطمینان می‌دهد که نه در گذشته نه در آینده هیچ قصد ندارد که منافع حقه آن دو دولت در ایران مختل شود و یا اقدامى بر‌خلاف دوستى و مناسبت جوارى که در بین بوده هست به عمل خواهد آمد.

اما در باب تقاضاهایى که در نامه مزبور از دولت ایران نموده‌اند:

1- این که تقاضا کرده‌اند دولت ایران به قواى خود امر دهد که به طرف شمال و مشرق خطى که از نقاط خانقین و کرمانشاه و خرم آباد و مسجد سلیمان و هفت گل و گچساران و رامهرمز و بندر دیلم می‌گذرد عقب بکشد و قواى دولت انگلستان در نواحى جنوبى و غربى این خط اقامت کند و نیز دولت ایران قواى خود را از طرف خطى که از مغرب به مشرق از قصبه اشنو در جنوب غربى رضائیه و زنجان و قزوین و خرم‌‌آباد در جنوب دریاچه رضائیه و زنجان و قزوین و خرم آباد در جنوب دریاى خزر وبابل وزیر آب وسمنان و شاهرود و على آباد در مشرق می‌گذرد عقب بکشد و قواى شوروى موقتاً در نواحى واقعه در شمال این خط اقامت کند اظهار میشود که دولت ایران اصولاً این پیشنهاد را براى مدتى که اوضاع جنگ کنونى ایجاب مى‌کند مى‌پذیرد و ضمناً چون یقین دارد که خود دولتین هم قصد ندارد نواحى که بر آنجا قواى خود را موقتاً اقامت می‌دهند وسیع باشد و نیز نظر به ملاحظاتى که شفاحاً گفته شد تقاضا مى‌کند در قسمت جنوبى حدود ناحیه منظور طورى معین شود که شهرهاى خرم آباد و دزفول در آن ناحیه واقع نشود در قسمت شمال هم شهرهاى قزوین و سمنان و شاهرود از این خط خارج شود در این موضوع لازم می‌داند نکات زیر را اشعار دارد.

الف- دولت شاهنشاهى ایران تصور مى‌کند دولت انگلستان موافقت دارد که قواى ایران شهر کرمانشاه را تخلیه نکند

ب- بنابر اصلى که آن دو دولت در آغاز نامه خود تصریح

+++

کرده‌اند مسلم است که در نواحى که قواى دولت بریطانیاى کبیر یا شوروى اقامت خواهند کرد متعلقات دولت وملت ایران کاملاً محفوظ و اختیارات دولت ایران بر حسب استقلال تام خود راجع به وظایفى که نسبت به مأمور کشور بر عهده دارد کاملاً بر‌قرار خواهد بود و از طرف قواى آن دو دولت به هیچ‌وجه عملیاتى که منافعى با آن اختیارات باشد واقع نخواهد شود و ادارات دولتى و ملى ایران آزادانه به وظایف خود مطابق مقررات کشور ایران عمل خواهند کرد و قواى شهربانى و امنیه نیز مشمول همین اصل خواهند بود

ج- قواى دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان هر جا اقامت دارند از حیث تدارکات خواربار و لوازم زندگانى و مسکن و سایر حوایج بر دولت ایران تحمیلى نخواهند داشت و تهیه لوازم مزبور بر عهده خودشان خواهند بود و از قسمتى که از داخله تهیه نماید باید مطابق مقررات کشور و به طریقى باشد که مضیقه‌ای پیش نیاید.

د- مأمورین دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان در نقاطى که قواى آنها اقامت دارد دستورهاى لازم خواهند داد به این که قواى مذکور و افراد آنها حتى‌الامکان تماس با اهالى نداشته باشند تا از وقوع احتمالى قضایى نا‌مطلوب احتراز شود

2- این که تقاضا کردند دولت ایران در ظرف یک هفته تمام آلمانی‌ها به استثناى کارمندان کارمندان سفارت آلمان سفارت آلمان و بعضى متخصصین فنى که کار آنها مربوط به وسایل ارتباط یا اعمال نظامى نباشد از ایران خارج نماید اشعار می‌دارد دولت ایران موافقت خود را با این تقاضا اعلام می‌کند و چون خروج آنها را دارند البته اقدام خواهند کرد که اتباع آلمانى که خارج می‌شوند بدون مزاحمت از آن نواحى عبور نمایند و از طرف قوا ومأمورین آن دو دولت تفرضى به آنها نشود.

3- راجع به این که بعد از این دولت ایران اجازه ندهد اتباع آلمانى به خاک ایران وارد شوند اشکالى نیست و بدیهى است که این قید محدود به مدتى است که مخاصمه‌اى فعلى بین آن دو دولت آلمان ادامه دارد.

4- این که تقاضا کرده‌اند دولت ایران به هیچ‌وجه اشکالى براى حمل اجناس و مهمات جنگى به مقصد بریتانیاى کبیر و اتحاد جماهیر شوروى پیش نیاورد و حمل آنها را به وسیله راه‌هاى شوسه و راه‌هاى هوایى تسهیل نماید دولت شاهنشاهى موافقت خود را در این باب اشعار می‌دارد.

البته تسهیلاتى که دولت ایران خواهد نمود در حدود تمکن و موجودیت وسایل خواهد بود به طوری که مایه تضیقى براى دولت ایران و ایرانیان فراهم نشود.

5- این که اظهار داشته‌اند که دولت ایران تعهد کند که بی‌طرف مانده واقدامى نکند که به منافع دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروى در این منازعه آنها با دولت آلمان خلل وارد آورد لزوماً اشعار می‌دارد که راجع به بی‌طرفى به طوری که اطلاع دارند دولت ایران از آغاز جنگ اروپا به تیپ خاطر بی‌طرفى خود را اعلام داشته و به هیچ‌وجه از شرایط این بی‌طرفى تخلف نکرده بود و بعدها نیز در این تصمیم خود باقى خوهد بود و نیز دولت ایران هیچ گاه راضى نبوده و نخواهد بود که به منافع حقه آن دو دولت در این خللى وارد آید و امیدوار است که اولى آن دو دولت نیز در تفسیر این عبارت و تطبیق این معنى با موارد عمل حسن تفاهم را از مد نظر دور ندارند تا از بروز هر گونه مشکلات اجتناب شود.

6- به طوری که در نامه خود وعده دادند که به دولت ایران از حوایج اقتصادى آن مساعدت نماید یقین است که در اجراى این مقصود خرید کالاهاى صادراتى ایران را منظور نظر داشته و نیز اقدام لازم به عمل خواهد آورد که اجناس متعلق به ایران که اکنون در حدود متصرفات انگلستان یا در خاک دولت شوروى موجود و متوقف مانده هر چه زودتر به ایران حمل شود و از این حیث براى این کشور گشایش دست دهد

7- نسبت به وعده‌هاى صریحى که آن دو دولت داده‌اند که پیشرفت قواى انگلیس و شوروى را متوقف سازند و به هر زودى که اوضاع جنگ کنونى اجازه دهد که آنها را ازخاک

+++

ایران بیرون ببرند دولت ایران از این فقر اتخاذ سند مى‌نماید و اعتماد خود را نسبت به این اظهارات دو دولت اشعار می‌دهد

8- این که اظهار داشتند حق‌الامتیاز نفت شرکت ایران و انگلیس مانند گذشته پرداخته خواهد شد و دولت شوروى هم موافق قرار داد ایران با شوروى مورخ اول اکتبر 1927 حقوق دولت ایران را از بابت شیلات سواحل جنوبى بحر خزر کما‌کان خواهد پرداخت موجب امتنان است.

9- در خاتمه اشعار می‌دارد که چون ضمن عملیاتى که از روز سوم شهریور به بعد واقع شده ممکن است اسلحه و مهمات و اشیاى از قوا و متعلقات ایران بدست قواى آن دو دولت افتاده باشد نظر به عوالم دوستى که فیمابین این دولت با دولت بریتانیاى کبیر و با دولت اتحاد جماهیر شوروى برقرار است دولت ایران انتظار دارد که آنها را مسترد سازد و نیز چون در ضمن عملیات دولت خسارت مالى و خرابی‌ها و اطلاق نفوذ واقع شده است امیدوار است از طرف آن دو دولت نیات دوستانه و منصفانه درباره ترمیم آنها ابراز شود خواسته که قسمتى از تقاضاى ناگوار پس از آن روى داده است که دولت ایران به قواى خود امر ترک مقاومت هم نموده است شرحى است که به سفارت شوروى نوشته شده است‏

دولت شاهنشاهى ایران در جواب یادداشت شهریور ماه 1320 دولت اتحاد جماهیر شوروى اشعار می‌دارد.

این که مرقوم شده است دولت اتحاد جماهیر شوروى و دولت علیحضرت پادشاه انگلستان هیچ قصدى بر علیه استقلال و تمامیت خاک ایران ندارد و عملیاتى که اخیراً واقع شده بر ضد ایران نیست و در صورتى که دولت ایران حاضر بر همکارى باشد عملیات خصمانه ادامه نخواهد یافت دولت ایران از این اظهار رسمى اتخاذ سند می‌نماید و با اعتماد کامل انتظار دارد از اقدامات آن دو دولت چنانچه صریحا" وعده داده اند هیچ نوع لطمه استقلال کامل و تمامیت خاک ایران وارد نخواهد آمد و این که اظهار کرده‌اند که دولت ایران تضمین کند که منافع‌ حقه آنها را رعایت خواهد کرد دولت شاهنشاهى ایران کاملاً اطمینان می‌دهد که نه در گذشته نه در آینده هیچ قصدى نداشته و ندارد که منافع حقه آن دودولت در ایران مختل شود یا اقدامى بر‌خلاف دوستى یا مناسبات همجوارى که در بین بوده و هست به عمل آید

اما در باب تقاضاى که در یادداشت مزبور از دولت ایران نموده‌اند.

1- این که تقاضا کرده‌اند دولت ایران به قواى خود را به طرف جنوب خطى که از مشرق به مغرب از قطبه اشنو در جنوب غربى رضائیه و حیدر‌آباد و میاندوآب در جنوب دریاچه رضائیه و زنجان و قزوین و خرم آباد در جنوب دریاى خزر و بابل و زیر آب و سمنان و شاهرود و على آباد در مشرق می‌گذرد عقب بکشد و قواى شوروى موقتاً در نواحى واقع‌ در شمال این خط اقامت کند و نیز دولت ایران به قواى خود امر دهد که بطرف شمال و مشرق خطى که از خانقین و کرمانشاه و خرم آباد و مسجد سلیمان و هفت گل و گچساران و رامهرمز و بندر دیلم می‌گذرد عقب بکشد و قواى دولت انگلستان در نواحى جنوبى وغربى این خط اقامت کند اظهار می‌شود که دولت ایران اصولاً این پیشنهاد را براى مدتى که اوضاع جنگ کنونى ایجاب مى‌کند مى‌پذیرد و ضمناً چون یقین دارد که خود دولتین هم قصد ندارد نواحى که بر آنجا قواى خود را موقتاً اقامت می‌دهند وسیع باشد و نیز نظر به ملاحظاتى که شفاحاً گفته شد تقاضا مى‌کند در قسمت جنوبى حدود ناحیه منظور طورى معین شود که شهرهاى خرم آباد و دزفول در آن ناحیه واقع نشود در قسمت شمال هم شهرهاى قزوین و سمنان و شاهرود از این خط خارج شود در این موضوع لازم می‌داند نکات زیر را اشعار دارد.

الف- دولت شاهنشاهى ایران تصور مى‌کند دولت انگلستان موافقت دارد که قواى ایران شهر کرمانشاه را تخلیه نکند.

ب- بنابر اصلى که آن دو دولت در آغاز نامه خود تصریح کرده‌اند مسلم است که در نواحى که قواى دولت شوروى یا

+++

بریتانیاى کبیر یا شوروى اقامت خواهند کرد متعلقات دولت و ملت ایران کاملاً محفوظ و اختیارات دولت ایران بر حسب استقلال تام خود راجع به وظایفى که نسبت به مأمور کشور بر عهده دارد کاملاً بر قرار خواهد بود و از طرف قواى آن دو دولت به هیچ‌وجه عملیاتى که منافعى با آن اختیارات باشد واقع نخواهد شود و ادارات دولتى و ملى ایران آزادانه به وظایف خود مطابق مقررات کشور ایران عمل خواهند کرد و قواى شهربانى و امنیه نیز مشمول همین اصل خواهند بود.

ج- قواى دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان هر جا اقامت دارند از حیث تدارکات خواربار و لوازم زندگانى و مسکن و سایر حوایج بر دولت ایران تحمیلى نخواهند داشت و تهیه لوازم مزبور بر عهده خودشان خواهند بود و از قسمتى که از داخله تهیه نماید باید مطابق مقررات کشور و به طریقى باشد که مضیقه‌اى پیش نیاید.

د- مأمورین دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان در نقاطى که قواى آنها اقامت دارد دستورهاى لازم خواهند داد به این که قواى مذکور و افراد آنها حتى‌الامکان تماس با اهالى نداشته باشند تا از وقوع احتمالى قضایى نا‌مطلوب احترازشود

2- این که تقاضا کردند دولت ایران در ظرف یک هفته تمام آلمانی‌ها به استثناى کارمندان کارمندان سفارت آلمان سفارت آلمان و بعضى متخصصین فنى که کار آنها مربوط به وسایل ارتباط یا اعمال نظامى نباشد از ایران خارج نماید اشعار می‌دارد دولت ایران موافقت خود را با این تقاضا اعلام می‌کند و چون خروج آنها ‌از راه‌هاى باید بشود که قواى آن دودولت در آنجا اقامت دارند البته اقدام خواهند نمود که اتباع آلمانى که خارج می‌شوند بدون مزاحمت از آن نواحى عبور نمایند واز طرف قوا و مأمورین آن دو دولت تفرضى به آنها نشود.

3- راجع به این که بعد از این دولت ایران اجازه ندهد اتباع آلمانى به خاک ایران وارد شوند اشکالى نیست و بدیهى است که این قید محدود به مدتى است که مخاصمه‌ای فعلى بین آن دو دولت آلمان ادامه دارد.

4- این که تقاضا کرده‌اند دولت ایران به هیچ‌وجه اشکالى براى حمل اجناس و مهمات جنگى بمقصد بریتانیاى کبیر و اتحاد جماهیر شوروى پیش نیاورد و حمل آنها را به وسیله راه‌هاى شوسه و راه‌هاى هوایى تسهیل نماید دولت شاهنشاهى موافقت خود را در این باب اشعار می‌دارد البته تسهیلاتى که دولت ایران خواهد نمود در حدود تمکن و موجودیت وسایل خواهد بود به طوری که مایه تقضى براى دولت ایران و ایرانیان فراهم نشود.

5- این که تقاضا کرده‌اند دولت ایران تعهد کند که به جهت ترقى عملیات راجع به نفت کویر خوریان و همچنین براى ترقى عمل شیلات در ساحل جنوب بحر خزر موافق عهدنامه ایران و شوروى راجع به شیلات تسهیلات به عمل آورد لزوماً اشعار می‌شود که راجع به شیلات چنانچه استحضار دارند جریان عمل موافق قراردادهاى فیما‌بین برقرار است بر هر اقدامى که براى ترقى استفاده از این سرچشمه ثروت ملى لازم باشد دولتى ایران با حسن موافقت تلقى خواهد کرد.

اما در باب نفت خوریان در عین اشعار موافقت با همکارى دو دولت ایران و شوروى از استفاده از این منبع ثروت لازم است این نکته را متذکر گرداند که در عهدنامه ایران و شوروى امتیاز نفت خوریان ذکرى نشده است و اگر منظور قرار‌دادهاى دیگرى است که بین دو دولت ایران و شوروى منعقد شده و با نفت کبیر خوریان مناسبت دارد چنانچه شفاهاً مذاکره شد هر قراردادى در این باب داده شده باشد چون چندین سال متروک مانده و عملى نشده و ممکن است با مقتضیات حقیقى وقف ندهد بنابراین اولیاء دولت ایران حاضرند که با اولیاء دولت شوروى براى عقد قرار‌دادى راجع به نفت کبیر خوریان داخل مذاکره شده استفاده هر دو طرف را از این حیث تأمین نماید.

6- این که اظهار داشته‌اند که دولت ایران تعهد کند که بی‌طرف مانده و اقدامى نکند که به منافع دولت انگلستان و دولت شوروى در این منازعه آنها با دولت آلمان خلل وارد آورد لزوماً اشعار می‌دارد که راجع به بی‌طرفى به طوری که اطلاع دارند دولت ایران از آغاز جنگ اروپا به طیب خاطر بی‌طرفى خود را اعلام داشته و به هیچ‌وجه از شرایط این بی‌طرفى تخلف نکرده بود و بعدها نیز در این تصمیم خود باقى خوهد بود و نیز دولت ایران هیچ گاه راضى نبوده ونخواهد بود که به منافع حقه آن دودولت در این خللى وارد آید و امیدوار است که اولى آن دو دولت نیز در تفسیر این عبارت وتطبیق این معنى با مواراد عمل حسن تفاهم را از مد نظر دور ندارند تا از بروز هر گونه مشکلات اجتناب شود.

7- به طوری که در یادداشت خود وعده دادند که به دولت ایران از حوایج اقتصادى آن مساعدت نماید یقین است که در اجراى این مقصود خرید کالاهاى صادراتى ایران را منظور داشته و نیز اقدام لازم به عمل خواهد آورد که اجناس متعلق به ایران که اکنون یا در خاک دولت شوروى و یا در حدود متصرفات انگلستان موجود و متوقف مانده هر چه زودتر به ایران حمل شود و از این حیث براى این کشور گشایش دست دهد

8- نسبت به وعده‌هاى صریحى که آن دو دولت داده‌اند که پیشرفت قواى انگلیس و شوروى را متوقف سازند و به هر زودى که اوضاع جنگ کنونى اجازه دهد که آنها را خاک ایران بیرون ببرند دولت ایران از این فقر اتخاذ سند مى‌نماید واعتماد خود را نسبت به این اظهارات دو دولت اشعار می‌دارد.

9- این که اظهار داشته‌اند دولت شوروى موافق قرار‌داد ایران با شوروى مورخ اول اکتبر 1927 حقوق دولت ایران را از بابت شیلات سواحل جنوبى بحر خزر کما‌کان خواهد پرداخت موجب امتنان است. حق‌الامتیاز نفت شرکت ایران و انگلیس مانند گذشته پرداخته خواهد شد موجب امتنان است.

10- در خاتمه اشعار می‌دارد که چون ضمن عملیاتى که از روز سوم شهریور به بعد واقع شده ممکن است اسلحه و مهمات و اشیاى از قوا و متعلقات ایران بدست قواى آن دو دولت افتاده باشد نظر به عوالم دوستى که فیمابین این دولت با دولت بریتانیاى کبیر و با دولت اتحاد جماهیر شوروى برقرار است دولت ایران انتظار دارد که آنها را مسترد سازد و نیز چون در ضمن عملیات دولت خسارت مالى و خرابی‌ها و اطلاق نفوذ واقع شده است امیدوار است از طرف آن دو دولت نیات دوستانه و منصفانه درباره ترمیم آنها ابراز شود خواسته که قسمتى از تقاضاى ناگوار پس از آن روى داده است که دولت ایران به قواى خود امر ترک مقاومت هم نموده بود.

ضمناً باید عرض کنم که یک روز بعد از آن که دولتین یادداشت خود را تسلیم نمودند یعنى در نهم شهریور ماه از سفارت انگلیس یادداشت دیگرى به این مضمون:

سفارت انگلیس 9 شهریور 1320

سفارت علیحضرت پادشاه انگلستان تعارفات خود را به وزارت امور خارجه شاهنشاهى و اظهار و محترماً اشعار می‌دارد که نظر به حوادث و جریانات چند روز گذشته که در نتیجه کلیه ترقى که آلمان‌ها از آن مى‌توانند از ایران خارج شوند بر روى آنها بسته شده دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حال می‌کند که آلمان‌ها به عوض این که توسط دولت شاهنشاهى ایران از این مملکت اخراج شوند به قواى انگلیس یا سویت تسلیم گردند.

بنابراین جمله 2 (ب) نامه که وزیر مختار علیحضرت پادشاه انگلستان محترماً در تاریخ 30 اوت 8 شهریور 1320 به جناب آقاى نخست وزیر به قرار ذیل است:

دولت ایران بایستى در ظرف یک هفته کلیه اتباع آلمانى به استثناى اعضاى حقیقى سفارت آلمان و چند نفر اشخاص فنى را که در بنگاه‌هاى مخابرات مثل نظامى نباشند به قواى انگلیس یا سویت تحویل و در صورت آلمانی‌هاى مزبور که با موافقت سفارتخانه‌هاى انگلیس و سویت تنظیم می‌شود. به میسیون‌هاى تسلیم کنند.

از آن رو تا‌کنون دولت ایران از لحاظ این که این تقاضاى دولت انگلیس مبنى برای این که آلمان‌ها به جاى اخراج شدن به قواى انگلیس و‌ شوروى تسلیم گردند خوش‌آیند نبود در جلسات متعدد با دلایل زیاد که ذکر آنها در اینجا زایى است سعى کرد نمایندگان دولتین از این موضوع صرف‌نظر نماید.

+++

ولی هنوز موفقیت در این خصوص حاصل نشده است.

در 14 شهریور ماه نمایندگان دولتین به وزارت امور خارجه آمده به دلایلی که در یادداشت بعدی آن‌ها مذکور هست تقاضا نمودند سفارتخانه‌های آلمان و ایطالیا و مجار و‌ رومانی و همچنین اتباع دول ایتالیا و مجاور و رومانی ایران را ترک کنند.

فردای آن روز یعنی در 15 شهریور ماه به وزارت امور خارجه آمده جواب یادداشت دولتین ایران را همراه آوردند که متن آن‌ها خوانده می‌شود:

15 شهریور ماه 1320

آقای وزیر

در پاسخ نامه جنابعالی شماره 3615 مورخة 10 شهریورماه جاری (اول سپتامبر) محترماً مراتب ذیل را به استحضار خاطر آن جناب می‌رسانم.

در عرض چند روز گذشته اوضاع محلی به نحوی تغییر یافته که در زمان که دولت متبوعه دوستدار تعلیماتی را که نامه این جانب مورخه 30 اوت (8 شهریور) برآن مبتنی بود تنظیم نمودند پیش‌بینی نگردیده بود از لحاظ این که تصفیه امر جهت دولت ایران آسان‌تر گردد قوای متحدین شهر طهران را اشغال ننمودند لکن سفارتخانه‌های دول محور این خودداری را فقط علامت ضعف پنداشته و از آزادی که از این رهگذر جهت آن‌ها پیش آمده بود استفاده نموده به وسیله هجو و تنقید دولتین اعلیحضرت پادشاه انگلستان و اتحاد جماهیر شوروی و تخدیش اذهان عمومی‌توسط تبلیغات محلی و رادیوی آلمان و ایتالیا موجبات زحمت و اشکال دولت ایران را فراهم نموده‌اند بنابراین دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان ناگزیرند به دولت ایران اطلاع دهند که لازم است به اسرع اوقات ممکنه سفارت آلمان به انضمام سفارتخانه‌های دیگر که تحت اداره آلمان‌ها می‌باشد یعنی سفارتخانه‌های ایتالیا و مجارستان و رومانی برچیده شوند این تقاضا امروز صبح شفاهاً به جنابعالی ابلاغ گردید لکن مقتضی می‌دانم آن را کتباً نیز اظهار داشته و خاطر آن جناب را متذکر شوم که زمانی که سفارتخانه‌های نامبرده بالا بسته نشده دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان از دولت ایران تقاضا می‌نمایند کلیه تسهیلات مربوط به پیک و رمز را موقوف نموده و نگذارند سفارتخانه‌های مزبور از دستگاه‌های بی‌سیم فروشنده خود استفاده کنند و در مورد اشخاصی که با سفارتخانه‌ها ایاب و ذهاب می‌نمایند و همچنین در باب عملیات و اقدامات این سفارتخانه‌ها که مورد سوء‌ظن است تفتیش و مراقبت کاملی به عمل آوردند.

اکنون مشروحاً به جواب نامه فوق‌الذکر به جنابعالی مبادرت می‌نمایم.

الف - گرچه دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر نیستند هیچ یک از شهرهای مقرره و مشروحه را از نواحی متصرفی که قبلاً به دولت ایران ابلاغ گردیده مجزا نمایند اصولاً ایرادی ندارد به این که در محل ترتیبی فیمابین مأمورین نظامی ‌انگلیس و مأمورین وابسته ایران داده شود که بر طبق آن عدة از آرتش یا امنیه برای وقایع نظم و آرامش در دزفول خرم آباد و کرمانشاهان بوده باشد معذلک در صورتی که احتیاجات نظامی ‌انگلیس ایجاب نماید ترتیب نامبرده ممکن است مورد تجدید‌نظر واقع شود.

ب - در نواحی متصرفی لازم خواهد بود مأمورین اداری ایران مشاغل و وظایف جاریه خود را با معاضدات کامل مأمورین نظامی ‌انگلیس انجام دهند مأمورین نظامی ‌نامبرده به سهم خود سعی خواهند نمود تا حدی که با احتیاجات نظامی ‌انگلیس موافقت نماید تمایلات حقانی اولیای امور اداری ایران را انجام دهند.

ج - مأمورین نظامی ‌انگلیس به هیچ وجه میل ندارند از حیث آذوقه و مسکن و سایر احتیاجات تحمیل بر دولت ایران بوده باشند و با معاضدات کامل مأمورین نظامی ‌انگلیس در این مورد به نحوی تأمین شود که مضیقة جهت این کشور تولید نگردد.

د - هرگونه اقدامات لازمه به عمل خواهد آمد که از حدوث حوادث ناگوار فیمابین قوای متصرفی و ساکنین محل جلوگیری شود.

+++

4 - رویه را که در باب آلمان‌ها اتخاذ نموده‌ایم و در نامه دوستدار مورخه 30 اوت (8 شهریور) ذکر شده در یادداشتی که روز بعد تسلیم نمودم تغییر یافته امروز صبح محترماً نظریات اعلیحضرت پادشاه انگلستان را برای جنابعالی تشریح نمودم به استثنای اشخاصی که ممکن است مورد تصویب میسیون‌های سیاسی انگلیس و سویت در طهران واقع شوند. هیئت آلمانی‌ها (غیر از سفارت آلمان که در فوق اشعار گردید) بایستی یا به مأمورین انگلیس یا به مأمورین سویت تحویل گردد.

5 - دولت اعلیحضرت پادشاهی انگلستان موافقت دارند که تضییع مربوط به ورود آلمان‌ها به ایران فقط محدود به طول مدت جنگ با آلمان بوده باشد.

6 - تسهیلات راجع به ترانزیت کالاها و مهمات جنگی بر طبق احتیاجات نظامی‌ خواهد شد لکن دولت ایران می‌تواند اطمینان داشته باشد که اقداماتی برای اصلاح و تکمیل وسایل مرابطه و مخایره که اکنون موجود است به عمل خواهد آمد و نیز سعی خواهد شد جهت دولت و ملت ایران مضیقة تولید بشود.

7 -دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با لزوم ملحوظ داشتن حسن تفاهم ذات البین به منظور احتراز از هرگونه اشکالی موافقت دارند.

8 - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با تقاضای دولت ایران دایر به این که معاضدات اقتصادی شامل خرید صادرات ایران بوده باشد با نظر مساعد و همدردی ناظر بوده و آن چه را بتواند برای انجام این تقاضا به عمل خواهد آورد اما در باب تقاضاهای دیگری که ممکن است برای رها کردن کالاهای متعلق به ایران که الحال در خاک انگلیس می‌باشد به عمل آید لازم خواهد بود قضایای انفرادی به مناسبت خصوصیات هر یک مورد مطالعه و رسیدگی واقع شود لکن سعی خواهد شد این قبیل کالاها در هرجا ممکن باشد آزاد شود.

9 - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر خواهند بود موضوع ارجاع اسلحه جات و مهمات جنگی را در موقع مناسب مورد مطالعه قرار دهند و نیز حاضر خواهند بود در وقتی که قوای متصرفی و انگلیس از ایران خارج شدند تقاضاهای عادلانه را که ممکن است دولت ایران بابت غرامت خسارات وارده به اتباع ایران را در طی مدت اشغال مورد رسیدگی و ملاحظه قرار دهند.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه خود را تجدید می‌نمایم یادداشت سفارت شوروی 6 سپتامبر 1941

آقای وزیر: در جواب یادداشت شما شمارة 3614 مورخ اول سپتامبر جاری افتخار دارم مطالب زیر را به اطلاع جنابعالی برسانم.

در ظرف چند روز اخیر وضعیت ایران در جهتی به کلی مخالف آن چه در موقعی که دولت این جانب شرایط مندرجه در یادداشت سی ام اوت 1941 تصریح نموده و مبنای مذاکرات دولتین شوروی و بریتانیای کبیر با دولت شاهنشاهی بود سیر نموده است.

برای این که حل قضیه برای دولت ایران سهل شود قشون شوروی و انگلیس از اشغال تهران خودداری نمودند سفارت‌های دول محور این عمل نجیبانه را نشانه ضعف دانسته و از موقع استفاده نموده‌اند که دولت ایران را در محظور قرار داده دول شوروی و انگلستان را بی اعتبار نموده و به تبلیغات خود در ایران چه در محل و چه به وسیله رادیوهای آلمان و ایتالیا توسعه دهند نظر به این قضیه دولت شوروی مجبور است در مقابل دولت ایران راجع به لزوم خارج نمودن سفارت آلمان و سفارت‌هایی که تحت نظارت آلمان هستند یعنی سفارت‌های ایتالیا و مجارستان و رومانی اصرار ورزد دولت ایران عهده دار است حتی قبل از عزیمت این سفارت‌ها از خاک ایران آن‌ها را از ارتباطات به وسیله پیک و رمز و استعمال ایستگاه‌های فرستنده ممنوع سازد و نظارت جدی راجع به اشخاصی که یه این سفارت‌ها می‌روند و رفتار آن‌ها طرف سوء‌ظن است به عمل آورد.

راجع به تقاضاهای دولت ایران مندرج در یادداشت شمارة 3614 مورخ اول سپتامبر شما دولت شوروی این جانب مأمور ساخته که پاسخ زیر را به شما ابلاغ نمایم.

1 - در یادداشت حکومت شوروی مورخ 30 اوت سال جاری خط مرزی نواحی ایران که از طرف نیروی شوروی اشغال شده

+++

به طور دقت تشریح شده و دولت شوروی نمی‌تواند به هیچ تغییری در این خط رضایت بدهد به این جهت تقاضای دولت ایران در خروج شهرهای قزوین و سمنان و شاهرود از این منطقه‌ها نمی‌تواند صورت بگیرد.

2 - در نواحی اشغال شده از طرف نیروی شوروی ادارات محلی ایران شامل شهربانی وظایف معمولی خود را انجام خواهند داد. در عین حال دولت شوروی انتظار دارد که اولیای امور محلی معاضدت کامل با فرماندهی نظامی ‌ارتش سرخ راجع به رفع حوایج آن و مخصوصاً جا دادن آن‌ها به عمل آورند اولیای نظامی ‌شوروی حاضر خواهند بود تقاضاهای حقه اولیای امور ایرانی را تا حدی که با نظریات فرماندهی ارتش سرخ وفق دهد مورد توجه قرار دهند.

3 – فرماندهی نظامی‌شوروی هیچ در نظر ندارد که راجع به احتیاجات ارتش سربار دولت ایران بشود. همکاری مابین فرماندهی قشو سرخ و اولیای امور محلی ایران برای رفع احتیاجات موجب مشکلات برای کشور نشود.

4 - اولیای نظامی‌شوروی رژیم مناسبی برای قشون برقرار خواهند نمود اقدامات لازمه به عمل خواهد آمد که از حوادث ناگوارد جلوگیری شود ولی دولت شوروی نمی‌تواند رژیمی ‌را قبول کند که به کلی قوای ما را از مردم جدا سازد.

5 - اتباع آلمان در ایران می‌بایستی تسلیم اولیای شوروی و انگلستان بشوند به استثنای آن‌هایی که مخصوصاً از طرف سفارت کبرای شوروی و سفارت انگلیس در طهران معین کردند.

6- دولت شوروی موافقت دارد که منع ورود آلمان‌ها در ایران محدود به مدت جنگ با آلمان خواهد بود.

7 - در موقع ترانزیت کالاها و مواد جنگی شوروی از ایران لزوم جلوگیری از اختلال در حمل و نقل داخلی مورد توجه قرار خواهند گرفت معاضدتی که از طرف دولت ایران راجع به ترانزیت کالاها و مواد جنگی شوروی که به وسیله راه‌های شوسه و راه‌آهن همچنین راه‌های هوایی فرستاده می‌شوند تقاضا شده بر طبق احتیاجات نظامی ‌تعیین خواهد شد.

8 - دولت شوروی از حاضر بودن دولت ایران در انعقاد قرارداد جدیدی برای استخراج نفت کویر خوریان که پیشرفت آن در مدت چندین سال از طرف ایران مختل شده بود اتخاذ سند می‌نماید.

مهیا بودن دولت ایران در مشارکت در توسعة شرکت سهامی‌شیلات و از بین بردن موانعی که تا به حال برای این شرکت از طرف اولیای امور محلی و مرکزی ایجاد می‌شده بسیار مورد تقدیر است.

9 - دولت شوروی هر چه ممکن باشد برای مساعدت اقتصادی با ایران من جمله خرید کالاهای ایران به عمل خواهد آورد. راجع به عبور دادن کالاهای ایران که در خاک شوروی هستند هر قسمت باید از نظر کیفیت خاص آن مورد بررسی قرار گرفته و در هر مورد که ممکن باشد پروانه‌هایی برای رساندن آن کالاها به ایران داده خواهد شد.

10 - دولت شوروی حاضر خواهد بود وقتی که ضرورت توقف ارتش سرخ در خاک ایران مرتفع شود موضوع پس دادن تسلیحات ارتش ایران را مورد بررسی قرار دهد و تا آن موقع این تسلیحات در تصرف ارتش شوروی خواهد بود.

راجع به جبران خسارات وارده به واسطة جنگ و بمباران‌ها این تقاضای دولت ایران نمی‌تواند مورد قبول واقع شود زیرا این جنگ مادامی‌دوام داشت که ارتش ایران در مقابل ارتش ما مقاومت می‌کردند.

هیئت دولت بعد از مطالعه و مشاوره به این نتیجه رسید که جواب دولتین را به این مضمون بدهد.

تاریخ 17/6/20 آقای وزیر مختار.

در پاسخ نامه تاریخ 15 شهریور جاری (6 سپتامبر 1941) جنابعالی و در تعقیب نامه به تاریخ 10 شهریور ماه شماره 3615 خود راجع به حل مسائلی که برخلاف انتظار بر اثر ورود قوای نظامی‌ دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی به خاک

+++

ایران پیش آمده و مطرح گردیده است این جانب اختیار دارد مطالب زیر را که دلیل منتهای حسن اراده دولت شاهنشاهی ایران بر اصلاح ذات‌البین می‌باشد به استحضار آن جناب برساند.

1 – راجع به برچیدن سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و مجارستان و اقداماتی که در نامه آن جناب خواسته

+++

بودند نسبت به آن سفارتخانه‌های و اتباع آلمان به عمل آید خاطر شما را مستحضر می‌دارد که برای ابراز کمال حسن نیت و مساعدت نسبت به رفع نگرانی دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی دولت شاهنشاهی ایران نظر به وضعیت فعلی ناگزیر موافقت نموده و اقدام فوری به عمل آورده که ترتیب انجام تقاضاهای آن دو دولت در این قسمت برای مرتفع ساختن هر سوء تفاهمی ‌هر چه زودتر داده شود ولی لازم می‌داند متذکر گردد که علاوه بر پیش‌بینی‌های گذشته با اقداماتی که از طرف دولت در همین چند روز نیز برای جلوگیری از هرگونه سوء‌اتفاقی به عمل آمده تغییری در اوضاع محلی رخ نداده و مشکلاتی بر اثر اقدامات آلمان‌ها و ایتالیایی‌های مقیم تهران برای دولت ایران ایجاد نشده است تا جای آن باشد که موضوع عدم ورود قوای دولتین انگلستان و شوروی را به تهران که هیچ گونه سبب و بهانه ای هم برای آن نبوده و نیست تذکر دهند.

2 - دولت شاهنشاهی ایران متأسف است که دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی نخواسته‌اند مختصر تقاضای دولت ایران را حتی در خارج ساختن شهرهای سمنان و شاهرود و قزوین و خرم آباد و دزفول از خطی که در یادداشت اولی خود معین کرده بودند بپذیرند هر چند به نظر دولت ایران موجبی برای رد این تقاضا نبوده است.

و نسبت به این که موافقت نموده‌اند در نقاط خرم آباد و دزفول و کرمانشاهان ترتیبی بین مأمورین نظامی‌انگلیس و مأمورین وابستة ایران داده شود که بر طبق آن عده‌ای از ارتش یا امنیه ایران برای وقایع نظم و آرامش در دزفول و خرم آباد و کرمانشاهان بوده باشند دولت شاهنشاهی ایران با اطمینان از این که خود نظم و آرامش در همه جا مورد توجه و علاقه دولت انگلستان می‌باشد امیدوار است. موافقت خواهند نمود که همین رویه در نقاط دیگر هم که طبق یادداشت اول شما قوای آن دولت موقتاً در آن جاها متوقف می‌گردند برقرار شود ضمناً به این نکته نیز جلب توجه می‌نماید که موضوع لزوم وجود امنیه در سایر نقاط محل توقف قوای دولتین هم همواره مورد موافقت بوده و محرز می‌باشد.

3 - راجع به معاضدت متقابل ادارات کشوری دولتی از جمله امنیه و شهربانی با قوای نظامی‌دولتین در نقاطی که محل توقف آن‌ها می‌باشد دولت ایران امیدوار است رویه حسن تفاهم بین آن‌ها کاملاً استقرار یابد که احتیاجات حقه قوای دولتین برآورده شود و مأمورین ایرانی هم مطابق مقررات کشور بدون مانع از عهده وظایف خود برآیند.

بنابر مراتب بالا دولت شاهنشاهی یقین دارد اکنون که از هر جهت وسایل اطمینان خاطر دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی فراهم گردیده است اوامر فوری مؤثر به قوای آن دولت صادر خواهند نمود که در حدود موافقت‌های حاصله عمل نمایند تا مأمورین دولت ایران در آن نقاط برای اعاده وضعیت عادی و انجام وظایف خود منظماً اقدام نمایند.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه را تجدید می‌نماید. تاریخ 17/6/1320

آقای سفیر کبیر

در پاسخ نامه به تاریخ 15 شهریورماه جاری (6 سپتامبر1941) شما و در تعقیب‌نامه به تاریخ 10 شهریور ماه جاری شماره (3614) این جانب راجع به حل مسائلی که برخلاف انتظار بر اثر ورود قوای نظامی ‌دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان به خاک ایران پیش امده و مطرح گردیده است اینجانب اختیار دارد مطالب زیر را که دلیل منتهای حسن اراده دولت شاهنشاهی ایران بر اصلاح ذات‌البین می‌باشد به استحضار آن جانب برساند.

1 - راجع به برچیدن سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و مجارستان و اقداماتی که در نامة آن جناب خواسته بودند نسبت به آن سفارتخانه‌ها و اتباع آلمان به عمل آید خاطر شما را مستحضر می‌دارد که برای ابراز کمال و حسن نیت و مساعدت نسبت به رفع نگرانی دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان دولت شاهنشاهی ایران نظر به وضعیت فعلی ناگریز موافقت نموده و اقدام فوری به عمل آورده که ترتیب انجام تقاضاهای آن دو دولت در این قسمت برای مرتفع ساختن هر سوء‌تفاهمی‌ هر چه زودتر داده شود ولی لازم می‌داند متذکر گردد که علاوه بر پیش‌بینی‌های گذشته با اقداماتی که از طرف دولت در همین چند روزه نیز برای جلوگیری از هرگونه سوء اتفاقی به عمل آمده تغییری در اوضاع محلی رخ نداده و مشکلاتی بر اثر اقدامات آلمان‌ها و ایتالیایی‌های مقیم تهران برای دولت ایران اتخاذ نشده است تا جای آن باشد که موضوع عدم ورود قوای دولتین شوروی و انگلستان را به تهران که هیچ گونه سبب و بهانه‌ای هم برای آن نبوده و نیست تذکر دهند.

2 - دولت شاهنشاهی ایران متأسف است که دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان نخواسته‌اند مختصر تقاضای دولت ایران را حتی در خارج ساختن شهرهای سمنان و شاهرود و قزوین و خرم آباد و دزفول از خطی که در یادداشت اولی خود معین کرده بودند بپذیرند هرچند به نظر دولت ایران موجبی برای رد این تقاضا نبوده است.

3- راجع به معاضدت متقابل ادارات کشوری دولتی (از جمله امنیه و شهربانی) با قوای نظامی‌دولتین در نقاطی که محل توقف آن‌ها می‌باشد دولت ایران امیدوار است رویة حسن تفاهم بین آن‌ها کاملاً استقرار یابد که احتیاجات حقة قوای دولتین برآورده شود و مأمورین ایرانی هم مطابق مقررات کشور بدون مانع از عهده وظایف خود برآیند.

4 – راجع به جبران غرامت خسارات وارده که به استناد مقاومت قوای ایران در مقابل شوروی اشعار داشته‌اند نمی‌توانند استرضای خاطر دولت ایران را از این جهت فراهم نمایند لازم می‌داند این نکته را تذکر بدهد که چون آغاز مخاصمه از طرف قوای ایران به عمل نیامده و ورود قوای شوروی هم بدون اطلاع قبلی بوده و مقاومت بدوی پادگان‌ها هم برای دفاع خویش طبعاً صورت گرفته که دولت ایران به اقتضای حسن نیت خود در صلح‌طلبی و حفظ مناسبات دیرینه با آن دو دولت بلافاصله دستور ترک مقاومت داده است و قسمت مهم خسارات وارده هم پس از اعلان ترک مقاومت بوده بنابراین دولت ایران حقاً انتظار دارد که موضوع غرامت مورد تجدید‌نظر و توجه خاص دولت شوروی واقع شود.

5 – با حسن مناسبات موجوده و ترتیباتی که اینک بر‌قرار می‌گردد دولت شاهناهی برای نگاهداری اسلحه و مهماتی که از قوای ایران گرفته شده است موجبی نمی‌بیند با این حال اگر دولت اتحاد جماهیر شوروی اصراری در این نگاهداری موقت داشته باشند اقتضا دارد فهرستی از اسلحه و مهمات مزبور با حضور نمایندگان طرفین تنظیم گردد تا بعد از جنگ یا در موقع مناسب دیگری پیش از پایان جنگ به دولت ایران مسترد گردد.

بنابر مراتب بالا دولت شاهنشاهی یقین دارد اکنون که از هر جهت وسایل اطمینان خاطر دولت جماهیر شوروی و دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان فراهم گردیده است اوامر فوری مؤثر به قوای آن دو دولت صادر خواهند نمود که در حدود موافقت‌های حاصله عمل نمایند تا مأمورین دولت ایران در آن نقاط برای اعاده‌‌ وضعیت عادی و انجام وظایف خود منظماً اقدام نمایند. موقع را مغتنم شمرد احترامات فائقه را تجدید می‌نماید.

آن چه تا‌کنون واقع شده این است که بی‌کم و زیاد به استحضار رسانید و البته بعدها هم هرچه واقع شود به اطلاع آقایان خواهد رسید.

آقایان نمایندگان محترم باید بدانند دولت ایران همواره نسبت به کلیه کشورهایی که با ما مناسبات داشته‌اند به نظر احترام نگریسته و همیشه اهتمام کرده است حقوق آن‌ها را رعایت کنند و سعی نموده است مناسبات دوستانه برقرار و روابط عادی را ادامه دهد و این سیاست مخصوصاً نسبت به دول همجوار با نظر خاصی تعقیب شده است. ما همیشه سعی نموده‌ایم از این جنگ بر کنار و بی طرفی خود را حفظ کنیم.

+++

ما امیدواریم به زودی عللی که سبب این پی‌آمد ناگوار شده مرتفع گردیده و با اطمینان‌هایی که دولتین چه در نامه‌های خود و چه کراراً ضمن اظهارات شفاهی تأیید و تصریح کرده‌اند قوای آن‌ها خاک ایران ترک کنند.

[3- اظهارات آقای دکتر طاهری]

رئیس - آقای دکتر طاهری

دکتر طاهری- از این که دولت مجلس را که با کمال بی‌بصری انتظار داشت از جریان وقایع تأسف‌آمیز اخیر مستحضر داشته و از اقدامات و نتیجه عملیات خود توضیح داده‌اند مجلس امتنان دارد (صحیح است) ولی بی‌نهایت متأسف و متأثر است که از دو دولت دوست و همسایه که همیشه دولت و ملت ایران را از روابط حسنه خود مطمئن داشته‌اند سوانحی پیش آمد که ابداً محل انتظار کسی نبود (صحیح است - صحیح است) با وجود این همه ایرانیان امیدوارند که آن رعایتی را که از خود حقوق و حیثیت این دولت و ملت از دو دولت دوست خود منتظرند و همیشه هم وعده داده‌اند به عمل آوردند که جبران این تأثرات عمومی‌بشود. بنده زاید نمی‌دانم در این موقع تذکر بدهم که با وجود وعده‌های مساعد آن طرف حتی بعد از ترک مقاومت از این طرف چیزهایی شنیده می‌شود که هیچ تصور نمی‌رفت از قبیل مزاحمت‌ها به مردم و مداخله در کارهای داخلی و ادارات دولتی و حتی توقیف اشخاص و بعضی امور دیگر که بنده نمی‌خواهم در این جا اظهار نمایم و شاید خود دولت از آن واقعات بی‌اطلاع نباشند (صحیح است)

با این اظهارات دولت و اطمیناناتی که اشعار می‌فرمایند امیدواری همگی این است که از طرف دولت‌های دوست و همسایه ما آن قدری که انتظار داریم رعایت شئون این دولت و ملت شده کاری بکنند که در همه دنیا حقیقت دوستی آن‌ها و مواعدشان آشکار شود (صحیح است) ما میل داریم بدانیم آیا این نوع وقایع که شنیده می‌شود حقیقت دارد یا نه و اگر همین طوری که عرض شد اموری غیر منتظر از طرف مأمورین دو دولت در ایران و نسبت به ایران واقع می‌شود دولت در رفع آن چه اقدامی‌را در نظر دارند که برای عموم ایرانیان نگران باقی نماند و مطمئن باشند که روابط دوستانه باستانی این دولت و ملت با دولت‌های همسایه ما با نهایت شرافت برقرار خواهد بود و لطمات وارده مرتفع و جبران خواهد شد (صحیح است).

[4- پاسخ آقای وزیر امور خارجه به بیانات آقای دکتر طاهری ]

وزیر امور خارجه - جریان امور آن بود که به استحضار نمایندگان محترم رسید و هیچ چیزی پوشیده نماند. آن چه مربوط به این قضایا آقای دکتر طاهری اشاره فرمودند اگر چه اخبار خارج از حقیقت و اغراق و مبالغه این روزها زیاد است ولی منکر نمی‌توان شد که یک وقایعی نوعاً روی داده آن چه ظاهراً به نظر می‌رسد این وقایع مال روزهای اول و آن ایامی ‌است که هنوز اوضاع به حال عادی برنگشته بود و مخصوصاً در جاهایی رخ داده است که مأمورین دولت از آن جاها دور مانده بودند. ما البته هیچ نوع از مذاکره و اقدام فروگذار نکردیم و نخواهیم کرد و با مذاکراتی که شده است حالا هم که اوضاع می‌رود صورت عادی به خود بگیرد و امیدوار هستیم با وعده‌های صریحی که چه کتباً نمایندگان دولتین داده‌اند و به استحضار آقایان نمایندگان رسید وو شفاهاً در مذاکرات مکرر تصریح کرده و اطمینان داده‌اند دیگر این وقایع رخ نخواهد داد.

[5- اظهارات آقای نخست وزیر و تقاضای رأی اعتماد و ابراز اعتماد به دولت]

نخست وزیر - بنده و همکاران بنده به خوبی می‌دانیم و می‌فهمیم که آقایان نمایندگان محترم از این پیش‌ آمد اسف انگیز چقدر قلوبشان متأثر و متالم است (نمایندگان - صحیح است) آقایان نمایندگان که به جای خود و یقین است که همه افراد ایرانی از این وقایع قلبشان مجروح شده (صحیح است) دنیا در یک آتش عجیبی می‌سوزد، اکثر ملل و دول گرفتار هنگامه و مصیبت‌ها و کشتارها و خسارات مالی و جانی فراوان و فوق العاده هستند.

ما از روزی که دو سال پیش جنگ شروع شد همیشه دعا می‌کردیم و آرزومند بودیم که دامنه این آتش‌سوزی زیاد وسعت پیدا نکنند و حتی‌الامکان کمتر ملل و بندگان خدا گرفتار این مصیبت بشوند ضمناً ما هم محفوظ بمانیم معلوم می‌شود تقدیر این طور بوده است که این آتش جهانسوز باشد و ما هم بر کنار نمانیم.

حالا چیزی که بنده می‌خواهم عرض کنم این است که بر حسب مقررات و ترتیب حکومت پارلمانی هر هیئت دولتی مکلف است به این که احساسات نمایندگان ملت را نسبت به خودش و عملیاتش بداند. اظهار این احساسات وجه دیگری ندارد جز این که رأی بدهند. بنابراین تقاضا خواهم کرد که به یک رایی احساسات خودشان را نسبت به دولت اظهار دارند. البته این رأی یا رأی عدم اعتماد است یا رأی اعتماد. اگر رأی عدم اعتماد دادید مطلب معلوم است و توضیح لازم ندارد این که بنده می‌خواهم خاطر همه را متوجه کنم این است که اگر بنا را بر رأی اعتماد گذاشتید البته نه آقایان نمایندگان با این نیت این رأی را خواهند داد و نه ما و هیچ کس دیگر نباید این رأی را این طور تفسیر کنند که آقایان نمایندگان از این پیش‌آمد ناخشنود نیستند (صحیح است) مسلم است که هیچ ایرانی چنین رایی نمی‌تواند بدهد (صحیح است) البته این طور نیست فقط معنی آن این است که نمایندگان اظهار خواهند کرد دولت حاضر در اقدامات خودش به خطا نرفته است و آقایان نمایندگان موافقت دارند که این هیئت دولت با مساعدت ایشان اقدامات و انجام وظایف خودشان را مداومت دهند. این است عرایض بنده و به این دلیل است که عرض می‌کنم میل دارم مجلس شورای ملی احساسات خودش را اظهار دارد.

رئیس- با نکات دقیقی که آقای نخست وزیر اظهار فرمودند رأی اعتماد به هیئت دولت که تحت ریاست ایشان است از مجلس تقاضا می‌شود. آقایانی که موافقت دارند قیام فرمایند (اکثراً برخاستند) تصویب شد.

[6- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه ]

رئیس - اگر تصویب می‌فرمایید جلسه را ختم کنیم.

جلسه آینده روز یکشنبه بیست و سوم شهریور ماه سه ساعت پیش از ظهر دستور لوایح موجوده.

(مجلس ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شورای ملی - حسن اسفندیاری

+++

یادداشت ها
Parameter:293845!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)