کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره نوزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره‏19
[1396/06/01]

جلسه: 109 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه 18 تیر ماه 1336  

 

فهرست مطالب:

1- قرائت اسامى غایبین جلسه قبل

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: فضائلى- استخر- مرآت- اسفندیارى.

3- طرح لایحه یک صد میلیون ریال اعتبار براى کمک به زلزله زدگان شمال و ارسال به مجلس سنا.

4- طرح و تصویب یک فوریت و مذاکره در اصل گزارش کمیسیون نفت مربوط به شرایط کلى موافقت‌نامه‌هاى اکتشاف و بهره بردارى نفت.

5- تقدیم یک فقره طرح قانونى به وسیله آقاى بهبهانى.

6- تعیین موقع دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره‏19

 

 

جلسه: 109

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز سه‌شنبه 18 تیر ماه 1336

 

فهرست مطالب:

1- قرائت اسامى غایبین جلسه قبل

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: فضائلى- استخر- مرآت- اسفندیارى.

3- طرح لایحه یک صد میلیون ریال اعتبار براى کمک به زلزله زدگان شمال و ارسال به مجلس سنا.

4- طرح و تصویب یک فوریت و مذاکره در اصل گزارش کمیسیون نفت مربوط به شرایط کلى موافقت‌نامه‌هاى اکتشاف و بهره بردارى نفت.

5- تقدیم یک فقره طرح قانونى به وسیله آقاى بهبهانى.

6- تعیین موقع دستور جلسه بعد- ختم جلسه

 

مجلس دو ساعت و سى و پنج دقیقه پیش از ظهر به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید.

1- قرائت اسامى غایبین جلسه قبل

رئیس- اسامى غایبین جلسه قبل قرائت می‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

غایبین بااجازه- آقایان: دکتر آهى. سراج حجازى. کشکولى. حشمتى. خرازى. بزرگ ابراهیمى. قرشى. دهقان. اردلان. امید سالار. خزیمه علم. اسفندیارى. مهندس شیبانى. سالار بهزادى. نصیرى.مسعودی.اورنگ. عامری. کدیور. معین زاده. زنگنه. دکتر هدایتى. بوربور. سلطان مراد بختیار. ساگینیان. عباسى. عبد‌الحمید بختیار. طباطبایى قمى. یارافشار. امامى خوئى. عرب شیبانى. شادمان. فولادوند. مهندس اردبیلى. فضائلى. سنندجى. سعیدى.

غایبین بى‌اجازه- آقایان: رامبد. دکترنفیسى. قراگزلو. دکترطاهرى.

دیرآمدگان و زود رفتگان بااجازه- آقایان: اقبال. بهادرى. پرفسور اعلم. اسکندرى. بزرگ نیا. دکتر عمید. دکتر حسن افشار. موسوى. صادق بوشهرى. دکتر وکیل. جلیلى. پردلى. دکتر پیرنیا. صفارى. تیمورتاش. دکتر سعید حکمت. مهندس فروغى.

رئیس- امروز به واسطه تعطیل چاپخانه به مناسبت عید صورت مجلس چاپ نشده است و می‌ماند به جلسه بعد.

2- بیانات قبل از دستور- آقایان: فضائلى- استخر- مرآت- اسفندیارى.

رئیس- نطق‌هاى قبل از دستور را شروع می‌کنیم، آقاى فضائلى.

فضائلی- بنده در موقع تشریف فرمایى والاحضرت شاهدخت شمس پهلوى به مازندران توفیق حاصل کردم که در خدمت والا حضرت جهت بازدید مناطق زلزله زده شمال به آن حدود بروم و می‌خواهم بار دیگر اندکى از وقت گران‌بهای آقایان نمایندگان محترم را صرف شنیدن گزارش حوادث و وضع حال اهالى آسیب دیده بنمایم.

موضوعاتى که به عرض آقایان می‌رسانم به اختصار در چهار قسمت است.

یک- وضع آسیب دیدگان و مشهودات خود و تحقیقات از اشخاص مورد اعتماد.

دوم- اقداماتى که تاکنون به عمل آمده.

سوم- عیوب و نواقص کارها

و چهارم اقداماتى که باید به عمل آید.

همان طور که چند روز پس از وقوع زلزله کشف شد از بخت نامساعد زلزله به مناطقی آسیب فراوان رسانده است که راه آن حدود حتّی راه مال رو و پیاده رو دشوار و صعب است در نواحى نزدیک مانند پل‌سفید و زیرآب هر چند خانه‌ها شکسته و حتّی بعضى خراب شده و تلفاتى هم وجود داشته مع‌هذا به طریق معجزه آسایى از خطرات بیش‌تر جسته‌اند.

زلزله هنگام نماز صبح این مناطق را تکان داد و غالباً یا در حال نماز یا مشغول تهیّه مقدمات نماز بودند و توانستند در همان موقع جان خود را به در برند به همین مناسبت در پل‌سفید فقط دو نفر تلفات داشتند.

بیمارن بیمارستان کارگرى زیرآب را از شب قبل جهت تعمیر و رنگ‌ریزى اطاق‌ها به محوطه بیمارستان بر حسب اتّفاق منتقل کرده بودند اطاق‌هاى بیمارستان بر اثر زلزله فرو ریخت ولى بیماران که در خارج اطاق بودند از خطر جستند این قسمت‌هاى نزدیک مانند پل‌سفید و زیرآب بود امّا در آلاشت زادگاه اعلیحضرت فقید به طوری که اطّلاع و گزارش داده‌اند خانه‌اى سر پا نیست و بسیارى از مناطق کوهستانى از قبیل چرات ولفور و بعضى قراء دودانگه وضع به همین قرار است.

امّا یکى از مناطقى که زلزله در آن صدمه عظیم رسانده و مورد مشاهده تعدادى شخصیّت‌ها قرار گرفته قریه سنگ‌چال است این قریه عمده‌ترین مرکز ییلاقى بخش بندپى می‌باشد که در این موقع چهارده هزار جمعیّت دارد این خانه‌ها در اطراف کوهى ساخته شده بود به طوری که هر طبقه‌اى مشرف بر طبقه دیگر و بالاى آن قرار داشت اصولاً در مازندان و مخصوصاً در بخش بندپى رسم بر این است که خانه زندگى اساسی خود را در ییلاق بنا می‌کنند و در آنجا متمرکز می‌شوند و به عکس در قشلاق یه خانه و زندگى مختصر می‌سازند و متفرق هستند اولین دسته‌اى که آن شب وضع محل را می‌بینند آقاى دکتر مؤید حکمت رئیس بهداشت مازندران بود و سپس آقاى مهدوى استان‌دار و چند امریکایی وسیله هواپیماى سم‌پاش محل را بازدید کردند تا دیروز چهار صد جسد را از زیر آوار در قریه سنگ‌چال بیرون کشیدند و به خاک سپردند و هم اکنون عفونت اجساد افراد و حیواناتى که در زیر آوار مانده‌اند زندگان را در زحمت شدید می‌دارد تمام خانه‌ها روی هم ریخته و خراب شده تمام آذوقه و احشام در زیر آوار مانده‌اند این نمونه یکى از قراء مازندران است که زلزله با بی رحمى

+++

جان عدّه زیادى از ساکنین آن را درو کرده است.

در بندپى چند قریه به همین وضع با قدرى تفاوت افتاده است. در لاریجان هم وضع از این به‌تر نیست در آنجا هم هنوز نتوانستند خود را به آسیب دیدگان برسانند ریزش سنگ‌ها 18 کیلومتر راه لاریجان را چنان بسته است که از میان چند تن ژاندارم و افراد محلى و پیش‌آهنگان فقط یک پیش‌آهنگ به نام نزاکتى توانست از این سنگ‌هاى لغزنده و مواج که هر آن با خطر سقوط او را مواجه مى‌ساخت بگذرد و اطّلاعاتى از آن حدود بیاورد و یک کارگر پا شکسته را با خود حمل کند و به آمل بازگردد این پیش‌آهنگ را حضور والاحضرت معرفى کردم و مورد تشویق قرار گرفت و این نام او را که نزاکتى است در مجلس محترم تکرار مى‌کنم تا براى او افتخارى باشد. کمک‌هایى که تاکنون از طریق شیر و خورشید سرخ شده و البتّه دولت هم یارى کرده در زمینه رساندن چادر و شکر و آرد و دارو و پزشک بوده امّا متأسفانه مناطقى که آسیب بسیار دیده چون دورتر هستند و راه ندارند هم خبر دیر رسیده ناچار اقدام دیرتر صورت گرفته و تازه ارسال و رساندن این کمک‌ها دیرتر و با اشکال بیش‌ترى عملی خواهد شد.

مع‌هذا این کمک‌ها به‌ترین وسیله تقویت روحى آسیب دیدگان و همچنین جلوگیرى از مرگ فورى است که پس از زلزله در نتیجه بى‌غذایى و بى‌دوایى و نداشتن پناه‌گاه به آنان روى می‌آورد.

تشریف فرمایى والاحضرت شاهدخت شمس پهلوى و ابلاغ عواطف شاهانه و اظهارات هم‌دردى به آسیب دیدگان و تشویق افراد خدمت‌گذارى که در راه کمک به زلزله زدگان همّت مى‌گمارند مخصوصاً جمعیّت‌هاى شیر و خورشیدسرخ محلّى و مأمورین دولت نمى‌توانم عرض کنم تا چه اندازه تأثیر نیکو داشته است.

در خدمت والاحضرت چه شخصیت‌هایى چون آقاى پهلبد و سپهبدآق اولى و آقاى جمال اخوى و آقاى دکتر اعلم الملک و سرلشگر دکتر کریم عدایت و دکتر اسماعیل سنگ و آقاى وثیق و از طرف دولت آقاى وزیر بهدارى و یکى از مأمورین جدى وزارت بهدارى آقاى دکتر دانشور و از طرف سازمان برنامه آقای دکتر کاظمى در التزام خدمت والاحضرت بودند و همگى با صلاحیت علمى و فنى خود و با کمال علاقه در کارها نظارت می‌کردند و دستورات لازم مى‌دادند و از بعضى افراط‌هاى بی‌جا و امساک‌هاى بى‌مورد جلوگیرى مى‌نمودند آقاى دریانى که هم عشقى در کار خیر دارد قبلاً به آن حدود آمده بودند و وسیله امناى خود و همچنین شخصاً تحقیقاتى مى‌نمود و گزارش آن را به والاحضرت تقدیم مى‌داشت و علاوه از تحقیقات کامل مطالعه و تحقیق مى‌کرد تا سریع‌ترین وسیله و به‌ترین طریق را جهت نجات مردم آسیب دیده به دست آورد. (دیهیم- بسیار مرد شریفى است) وقتى من این جوان‌مرد نیکوکار و توانا را با دکتر سنگ که با پیرى و ضعف و پاى لنگان می‌دیدم که به پاى هم‌دیگر مى‌روند و مى‌دوند پیش خود مى‌گفتم در کار خیر فقط داشتن تمول شرط نیست باید خداوند هم همّت و توفیق عطا فرماید (صحیح است)

آقاى مهدوى استاندار استان دوم را که تازه به این سمت منصوب شده دیدم که با اتومبیل کرایه مشغول فعالیّت و کار است پرسیدم اتومبیل استاندارى چه شد گفت من حسب‌الأمر اعلیحضرت همایون شاهنشاه و به موجب ابلاغ دولت به این سمت منصوب شدم وقتى این واقعه رخ داد و آقاى رئیس دولت هم به علّت کثرت مشغله نتوانستند مرا بپذیرند هر چند که اتومبیل در اختیار نبود امّا نمی‌توانستم مشاهده کنم که در حوزه مأموریت رسمیم چنین حادثه‌اى رخ داده باشد و من به عنوان نداشتن اتومبیل در تهران بنشینم اتومبیلى کرایه کردم و شبانه به صوب مازندران حرکت کردم. پریروز وقتى که اطّلاع حاصل شد طیاره سمپاش به زحمت می‌تواند یک نفر را به سنگ‌چال همراه ببرد آقاى مهدوى داوطلب شد به نمایندگى از طرف والاحضرت به محل برود و موفق شد وضع را از نزدیک ببیند و گزارش دهد من در اینجا باید از بشر دوستى و نیکوکارى و جوان‌مردى یک تن خلبان امریکایی یاد کنم وقتى رئیس بهداشت مازندران کشف کرد که در سنگ‌چال طیاره سمپاش می‌تواند بنشیند یک خلبان امریکایی حاضر شد که این کار مخطور را به عهده بگیرد و هر بار دو کیسه برنج با این طیاره که حداکثر باری است که می‌تواند حمل کند همراه ببرد این خلبان گفت چون من مجرد هستم وظیفه بشر دوستى من است که به این کار اقدام کنم (احسنت) این خلبان شش بار طیاره مزبور را هر بار با دو کیسه برنج از بابلسر به سنگ‌چال برد و آخرین بار تا پنج ساعت از او بى‌خبر ماندیم و چنان تأثرى خاطر عموم را فرا گرفت که وضعش مقدور نیست آخرالأمر معلوم شد طیاره خراب شده بود و او به زحمت در سنگ‌چال نشست و به وسیله قاطر خود را به راه شوسه رسانید و خداوند جانش را به سلامت نگاه‌داشت به نظر من این گونه افراد از حدود مرز و مملکت و سایر مسائل مادى گذشته‌اند والحق شایسته تکریم مى‌باشد بنده از مساعدت‌هایی که از سفارت امریکا در همین زمینه شده است تشکر می‌کنم امّا مشکلات در درجه اوّل موضوع راه را باید مورد توجّه قرارداد از شیر و خورشیدسرخ نباید انتظار داشت که راه باز کند در اینجا دولت باید فعالیّت کند (صحیح است) اصولاً وزارت جنگ به نظر من و طبق اصولى که در دنیا معمول است باید در باز کردن راه‌ها و زخم‌بندى و کمک‌هاى اوّلیّه موقع بروز حوادث مجاهدت بسیار و مؤثر بنماید (صحیح است) زیرا این کارها محتاج به یک سرعتى است که جز در قدرت وزارت جنگ نیست به علاوه به‌ترین راه آموزش امور جنگ و دفاع و عملیّات پشت جبهه استفاده از حدوث همین وقایع است همیشه طرف مخاصمه دولت‌ها و انسان‌ها نیستند زلزله و سیل و حوادثى از این قبیل هم صحنه جنگ و نبردى است که علیه مملکت پیش می‌آید وزارت کشاورزى و جنگل‌بانى نیز باید هم اکنون دست به کار شود و به مقدار لازم و با سرعت فوق‌العاده چوب جهت ساختن خانه در اختیار افرادى که مساکنشان خراب شده بگذارند و در این راه از سخت‌گیری‌هاى بسیار لازمى که در مواقع عادى مى‌کنند به ضرورت صرف نظر نمایند و این را بدانند که جنگل براى مردم است نه مردم براى جنگل تصور مى‌کنم مقطوعات موجود چوب‌هاى قطع شده خود کافى براى رفع احتیاج باشد و احتیاج به قطع جدید نیست تا موضوع حفظ جنگل مطرح گردد و بالأخره چاره این درد این است که اختیار بدون چون و چرا به یک نفر بدهند.

من از جناب آقاى نخست وزیر که تازه به مجلس تشریف آورده‌اند خواهش می‌کنم به این نکته خوب توجّه کنند باید در اختیار یک شخصیت مورد اعتمادى اعتبار کافى بگذارند و هیچ گونه قید و شرطى براى او نتراشند هر چند مى‌خواهند در انتخاب آن شخص دقت کنند والاّ اگر بخواهند با تشریفات معموله و عادى اقدام کنند تا تریاق از عراق آرند مار گزیده مرده باشد حالا این شخص مثلاً رئیس دیوان کشور باشد یا یک شخصیت عالى دولتى یا یک مرد مورد اعتماد ملی من در این مشاهدات به یک عدّه نواقص و عیوبى در کار برخوردم که واقعاً تعجّب‌آور است در گزارش شیر و خورشیدسرخ آمل گفته شد که چون بیمارستان آمل جراح نداشت مجروح به بابل بردند ولى در بین راه فوت کرد بیمارستان بزرگ شاهى که توسط سازمان بیمه‌هاى اجتماعى کارگران اداره مى‌شود جراح ندارد فکر بفرمایید در مرکز کارگرى و در بزرگ‌ترین بیمارستان این مؤسسه جراح نیست و باید جراح بیمارستان بابل را بیاورند (خلعتبرى- بنده چندین دفعه تذکر داده‌ام) آقا زلزله هیچ، این کارگر در مظان صدمات بدنى است دستش لاى ماشین می‌ماند به هزار بلاى دیگر دچار می‌شود آخر این چه ترتیبى است که در بیمارستان کارگران جراح نباشد من می‌دیدم که به والاحضرت اطاق‌هاى مرتب و جعبه‌هاى چیده شده و وسائل کار را نشان می‌دادند ما مثل آن دهاتى هستیم که تصور می‌کرد با داشتن عینک با سواد خواهد شد آقا وسائل بسیار عالى و خوب وقتى جراح نباشد چه فایده دارد.

رئیس- آقاى فضائلى وقت شما تمام شد.

فضائلى- اجازه بدهید به اندازه دو دقیقه از وقت آقاى مرآت اسفندیارى استفاده کنم.

رئیس- بفرمایید.

فضائلى- رئیس راه مازندران با کمال عجز و زارى مى‌گوید این ریزش‌هایى که شد نمی‌توانیم راه مسدود شده را باز کنیم کارگر نمی‌توانم پیدا کنم اعتبار ندارم در حالی که چندین قریه در آن طرف بى‌غذا و دوا و بدون راه حتّی براى پیاده رو همچنان مانده‌اند.

در آخر بیانات خود باید عرض کنم بنده تصور می‌کنم و همه آقایان نمایندگان و مردم مازندران بلکه تمام مملکت در این واقعه همه دل سوخته‌ایم و همه عزادار هستند و فرد عزادار نمی‌تواند رعایت تشریفات کند و به همین مناسبت است که ممکن است نتوانم آخرین عرض خود را با رعایت تشریفات واجب ادا کنم امّا حقیقتى را می‌گویم که از زبان دل تمام مازندران و بلکه ایران است.

روى این سخن من به شاهنشاه عظیم الشأن و ملّت نواز ایران است.

دل بى‌تو به جان آمد وقت است که باز آیى (احسنت)

رئیس- آقاى استخر.

استخر- چون ایّام تعطیل در پیش داریم و شاید یکى دو ماه از دیدار یک‌دیگر محروم باشیم و تماسى با هیئت دولت پیدا نکنیم لازم دیدم که چند تذکر لازم را در وهله اوّل خدمت آقایان نمایندگان محترم و بعداً به دولت به عرض برسانم بنده لازم نمی‌دانم که در هر جلسه‌اى و در هر بیان نطقى به خدا و دین و پیغمبر قسم بخوریم که ما اگر صحبتى مى‌کنیم انتقادى می‌کنیم نظر کارشکنى و مخالفت نداریم تمام نمایندگان آن چه بنده احساس می‌کنم قلباً و روحاً به شخص آقاى دکتر اقبال نخست وزیر علاقمند هستند و به دولت ایشان هم عقیده دارند و همه البتّه با کمال سعى و جدیت میل دارند که این دولت دوام پیدا کند و به این مملکت بتواند خدمتى انجام دهد این احساسى است که بنده کردم بنابراین تذکرى داده می‌شود فقط من باب یادآورى و شاید من باب راهنمایى باشد بنده در قسمت سیاست خارجى البتّه نه واردم و نه صحبتى می‌کنم آن یک جریان خاصى دارد و مدار خودش را طى می‌کند در موضوع لایحه نفت هم البتّه بعد مطرح خواهد شد و امیدواریم که تا تعطیلات نشده لایحه نفت هم بگذرد چیزى که آقایان به نظر من کمال اهمیّت را دارد و در این مورد هم مکرر تذکر داده‌ام ناراضى بودن مردم از زندگانى خود و از تشکیلات دولت است باید کارى کرد که این مردم ناراضى را راضى کرد و نباید از عدم رضایت مردم این طور مطمئن بود و این کار را سرسرى گرفت خاطرم هست اواخر

+++

سال 1913 کم‌کم دنیا رو به جنگ بین‌الملل می‌رفت لنین پیشواى انقلاب یک آدم تبعیدى گاهى در اتریش گاهى در سویس گاهى در آلمان به سر می‌برد حزب بلشویک یک نامه‌اى به او نوشت و نظرش را خواست نامه این بود آنچه که من به خاطر دارم که صد هزار نفر از افراد حزب ما در زندان پطروگراد فعلاً زندانى هستند پنجاه هزار نفر از افراد حزب ما در زندان مسکو زندانیند دو نفر از بین ما تعهد کرده و بر عهده گرفته‌اند در یک روز و یک ساعت رئیس شهربانى این دو شهر را از پا درآورند محتاج به اجازه شما هستیم نظر دارند به این کیفیت اقدام کنیم یا نه. نظرم هست لنین جواب داده بودکه اشتباه مى‌کنید بگذارید مردم ناراضى باشند از همین جا انقلاب بروز می‌کند این زندان‌ها که باز شود همین زندانی‌ها و همین ناراضى‌ها هسته اوّلیّه انقلاب هستند اوّلین مکتب انقلاب همین زندان‌ها است اشتباه می‌کنید بگذارید زندانى بیش‌تر بشود بگذارید مردم ناراضى‌تر بشوند آقایان این خودش یک زمینه‌اى است براى این که ما بدانیم موضوع ناراضى بودن مردم چقدر خطرناک است شما با این که می‌دانم غالباً آقایان سوار اتومبیل هستند نمی‌دانم به درد دل آنهایی که در زیر آفتاب سوزان منتظر اتوبوس هستند می‌رسید که اینها چه روزگارى دارند و باید چه وقت این قضیه اتوبوسرانى در این شهر ما حل بشود و مردم یکى دو ساعت زیر آفتاب سوزان نباشند و موقعى که اتومبیل از جلوى اینها عبور می‌کند چه به دل اینها مى‌گذرد به آنها باید توجّه کرد به این دل‌هاى ناراضى باید رسیدگى کرد به این اوضاع ادارى که مردم را پریشان و معطل و سرگردان نگه داشته باید رسیدگى کرد بنده گاهى توجّه کرده‌ام که آقاى نخست وزیر یا فلان وزیر می‌گوید که از ما معجزه نخواهید ما معجزه نمى‌توانیم بکنیم این منطق را بنده قبول ندارم اوّلاً مملکت ما اوضاع زندگانى ما به جایى رسیده که جز معجزه نمى‌تواند این کارها را انجام بدهد یک معجزه لازم است ما از آقاى نخست وزیر معجزه شق‌القمر یا عصا را اژدها کردن یا مرده را زنده کردن نمی‌خواهیم اگر همین کارهاى پیش پا افتاده را بکنند مابه جاى معجزه از ایشان قبول داریم این یک حداقلى است که باید یک نخست وزیر و هیئت دولت انجام بدهد یعنى باید موضوع گرانى را حل بکند گرفتارى مردم را در این ادارات دولتى حل بکنند موضوع اتوبوس‌رانى را در این شهر حل بکنند اینها آقایان یک کارهاى پیش پا افتاده است بنده نمی‌خواهم بگویم که یک نگاهى به ملّت و دولت آلمان بکنید که یک ملّت از پا در آمده‌اى یک ملّت شکست خورده‌اى قد علم کرده به فاصله 15 سال سنگ وزنه اروپا شده و دنیایى را تهدید می‌کند این یک ملّت، یک ملّت آسیایى دیگرى که هنوز آب و خاک او در اشغال دشمن است یعنى ژاپن را ملاحظه کنید ببینید مثل اژدهاى زرد سربلند کرده و دنیا را تهدید می‌کند آخر او هم یک ملّتى است ما هم یک ملّتى هستیم‏ شما را به خدا به پیر پیغمبر بیایید همّت بکنید غیرت بکنید این ملّت را از این بدبختى و از این انفعال و از این شرمندگى نجات بدهید من نمی‌خواهم قیاس به آلمان و ژاپن بکنم یک نگاهى به عراق بکنید این عراقى که چندین قرن یکى از ایلات ایران بود ایوان مداین شاهد عرض بنده است بیایید این مملکت چند میلیونى چهار پنج میلیونى را ببینید بنده سه سفر رفتم آنجا هر سفرى که رفتم چیزهاى تازه‌اى دیدم به کلى غیر از چیزهاى اوّل یا پل است یا سد است یا زراعت است یا فلاحت است یا آسفالت است آخر ما چرا این قدر بدبخت و بی‌چاره هستیم من خواهش می‌کنم در این موقع که من سه سال است به شیراز نرفته‌ام در این موقعى که می‌خواهم یک سفرى به شیراز بروم حقیقت قضیه این است که آقاى وزیر کشور از شما چه پنهان شیرازی‌ها خیلى زود رنجیده خاطر می‌شوند بنده که آنجا بروم از من انتظار دارند و می‌گویند که آقا چه ارمغانى آوردید نه دولت جناب آقاى دکتر اقبال کسى است که بتواند به من وعده دروغ بدهد و نه اهل دروغ است و نه من می‌خواهم ارمغان دروغى براى شیرازی‌ها ببرم ولى آنچه را که بنده در خاطر دارم متأسفانه در ظرف این مدّت هیچ کارى براى مردم شیراز انجام نشده. ‏(علامه وحیدى- آقا عراق مساحتش کم است اینجا مساحتش زیاد است) چه فرمودید؟ متوجّه نشدم اجازه بدهید در شیراز مردم تقاضاهایى کرده‌اند بنده آنها را چند روز قبل خدمت آقاى نخست وزیر تقدیم کردم کارخانه قند. پل فهلیان راه آسفالت، سد درود زن راه ساحلى اتصال شیراز به بوشهر اینها از تقاضاهایى است که نه امروز و دیروز بلکه از 15 سال از بیست سال قبل این تقاضا شده و متأسفانه هیچ یک از آنها انجام نگرفته من از آقاى نخست وزیر و از دولت ایشان استدعا می‌کنم در حدود توانایى خودشان و به همان دلیلى که عرض کردم که تا این اندازه باید سعى کرد که مردم را راضى نگاه‌داشت یک کارى بکنند که نسبت به شیراز و شیرازى یک عملی انجام شده باشد تا این مردم راضى باشند این ایالتى که روزى واقعاً تمام تجارت ایران از بندر بوشهر به تمام نقاط ایران انتقال پیدا می‌کرد تبدیل به یک خرابه‌اى شده است کارى نکنیدکه یک سیل مهاجرى از شیراز باز راه بیفتد یا بروند آن طرف ساحل یا این که اینها هم بیایند سر بار گداهاى تهران بشوند این استدعایى بود که بنده می‌خواستم در این موقع در حضور هیئت دولت عرض کرده باشم و بیش از این هم عرضى ندارم همه را به خدا می‌سپارم (احسنت).

رئیس- آقاى مرآت اسفندیارى.

مرآت‏ اسفندیارى- بنده اطمینان دارم که خاطر عموم ایرانیان امروز افسرده و متألم از بدبختی‌هایى است که در نتیجه زلزله‌هاى اخیر به هموطنان عزیز نقاط شمالى کشور ما وارد آمده انتظار و یقین دارم ایرانى از کوچک و بزرگ فقیر و غنى هر یک به سهم خود کمکى به هموطنان خود خواهند فرمود.

نورالدّین امامى- این قوطى چیست؟

مرآت ‏اسفندیارى نه قربان بنده مارگیر نیستم امّا به نداى وجدان بنده ناگزیرم که مصیبت‌هایى را که در چند سال اخیر در اثر قهر طبیعت به همشهریان کرمانى پیش آمد نموده مطالبى عرض کنم.

به طوری که خاطر محترم همکاران محترم مسبوق است در سال 1334 متأسفانه وضع محصول در استان کرمان چندان رضایت بخش نبود که به ناچار در اثر اقداماتى از طرف دولت کمک‌هایى که به جا بود به آنجا شد در سال 1335 بدبختانه این مرتبه سیل‌هاى شدیدتر در کلیّه نقاط استان کرمان جارى شد به طورى که کم‌تر فردى پیدا مى‌شد که از خسارات ناشیة سیل‌ها مصون مانده باشد موضوع مورد توجّه مخصوص بندگان اعلیحضرت همایونى واقع شد که با تشریف فرمایى و ملاحظه خسارات به دولت و جمعیّت شیر و خورشیدسرخ دستورات مؤکدى صادر فرمودند والحق اگر مساعدت‌هاى مبذوله و به خصوص غلّه اهدایى از طرف امریکا نبود قحطى و بدبختى بیش‌ترى گریبان‌گیر استان کرمان می‌شد از این گذشته با کمال تأسف و تأثر قلبى باید به عرض هیئت محترم دولت و آقایان محترم برسانم که در سال جارى نیز آفت زنگ گریبان‌گیر اغلب نقاط استان کرمان به خصوص شهرستان سیرجان و جیرفت شده که شخصاً از نزدیک اغلب نقاط را به دقّت به اتّفاق آقاى احمدى پیش کار دارایى کرمان و سایر مأمورین ملاحظه کرده‌ام بنده شخصاً در مسافرت اخیرکه به این نقاط کردم و از نزدیک محصول آنجا را مشاهده کردم می‌توانم به یقین به آقایان عرض کنم که این دو شهرستان فاقد غلّه و محصول در سال جارى است بنده با حضور آقاى احمدى پیش‌کار استان که حضور داشتند در بازرسی‌ها نمونه‌اى از غلّه شهرستان سیرجان و قسمتى از جیرفت را بدون این که یک چین بکنم براى ملاحظه آقایان آورده‌ام و خواهش می‌‌کنم این را به هیئت محترم دولت و به خصوص جناب آقاى خلعتبرى نشان بدهید که ملاحظه بفرمایند (جعبه‌اى که محتوى خوشه گندم بود براى ملاحظه آقایان فرستادند) و این دست‌چین نشده است گندمى است که در تمام استان و شهرستان سیرجان و جیرفت وجود دارد و نانى هم که از این گندم تهیّه شده براى ملاحظه آقایان آورده‌ام که ملاحظه بفرمایند (یک تیکه نان را نیز ارائه دادند) خود گندم هم وجود دارد و بنده باید اذعان کنم که به موقع اقداماتى از طرف وزارت دارایى شد دستوراتى که قبل از مسافرت بنده به کرمان صادر شد بسیار به جا بود و بسیار به موقع بود و بنا به دستور جناب آقاى وزیر دارایی پیش‌کار دارایی کرمان در کلیّه این نقاط خودشان شخصاً حضور داشتند و کمیسیون‌هاى متعددى هم براى رسیدگى مأمور کرده‌اند بنده باید از بى‌نظرى و بى‌غرضى و واقعاً جدیتى که آقاى احمدى پیش‌کار دارایى کرمان در این چند روز با حضور من مبذول داشتند باید شخصاً تشکر بکنم و واقعاً از جناب آقاى وزیر دارایى هم خواهش می‌کنم وسایل تشویق این نوع مأموریتى که شب و روز واقعاً بنده حضوراً دیدم فعالیّت می‌کردند و اقدام براى بهبود وضع مردم مى‌کردند فراهم کند امّا مطالبى که باید از جناب آقاى وزیر دارایى و هیئت محترم دولت استدعا بکنم: طبق برآوردى که مأمورین و کمیسیون‌هاى مختلف پیش‌کاری در آن نقاط کرده‌اند گندم‌هاى آفت زده ما بین 70 تا 90 درصد خسارت دیده برآورد شده فقط از محصولى که باقیمانده ده درصد شاید قابل برداشت است این را بنده به حقیقت عرض می‌کنم در یک آبادى به نام آباده نزدیکى شهر سیرجان که خورده مالک است و سهم بزرگ‌ترین مالکین آن هم از سه حبه تجاوز نمی‌کند من حضور داشتم که زارعین به علّت نبودن گندم و وامى که براى همین بذر محصول سال قبل از صندوق‌هاى روستایى با هزاران بدبختى فراهم کردند گریه می‌کردند و این نتیجه محصولشان است بنده استدعا می‌کنم اوّلاً از آقاى وزیر دارایى که مقّرر بفرمایید رسیدگى بشود اگر واقعاً این محصول که گاه این محصول را حتّی حیوان هم استفاده نمی‌کند و براى بام اندود هم قابل استفاده نیست واقعاً رسیدگى بکنند و املاکى که خرده مالک دارد و واقعاً به این حد زیان و خسارت دیده‌اند از این یک من گندم هم صرف نظر بکنند دوم استدعاى من از آقاى ضرغام تأمین غلّه کرمان است (وزیر گمرکات و انحصارات- تأمین شده) گزارشى از پیش‌کار دارایى و مأمورین دارایى داده شده است اوّلاً غلّه کرمان و این دو شهرستان باید تأمین بشود دوم استدعایى که دارم باید به شهرستان جیرفت و سیرجان کمک واقعى داده بشود والاّ بنده این را عرض مى‌کنم که از اهالى و زارعین آنجا کسى نخواهد ماند مالکى که داراى سه حبه ملک است در مقابل محصولش داراى پانصد تومان قرض است طاقت و دوام این را ندارد که دو مرتبه کشت کند و بنده اطمینان می‌دهم بعد از چند ماه در تهران خدمت آقایان خواهند بود بنده استدعا می‌کنم با نظر دقیق واقعاً اگر خرده مالکینى هستند که امروز

+++

دیگر استطاعت این را ندارند بعد از خسارت سال 34 و سال 35 سیل جارى و خسارت اینها دیگر قادر نیستند که زندگى کنند واقعاً باید کمک‌هاى وامى به آنها بشود بنده نمى‌گویم مجانى گندم باید به اینها بدهید خوشبختانه محصول سایر نقاط ایران بسیار خوب است و بسیار جاى  تشکّر است که ما بدون اینکه احتیاج به کمک‌هاى دیگرى داشته باشیم بتوانیم به این نقاط مساعدت بکنیم و کمک بکنیم و وام به اینها بدهیم و این وام را یک ساله و دو ساله اخذ بکنید بنده این را از جناب آقاى ضرغام و هیئت محترم دولت استدعا دارم بنده با استفاده از موقع مطلب دیگرى را که فراموش کرده بودم خدمت آقایان عرض می‌کنم سال گذشته به واسطه خرابى غلّه کرمان موافقت شد که غلّه مالیاتى آنها تسعیر بشود بنده استدعا می‌کنم این موافقت را من‏ باب کمک امسال هم بفرمایید که به جاى اینکه گندم بدهند باز تسعیر شود چون گندم است که اصلاً قابل استفاده نیست این گندمش است بنده این گندم را اینجا میریزم که آقایان ملاحظه بفرمایند گندمش اصلاً قابل استفاده نیست مثل سال گذشته موافقت بفرمایید تسعیر بشود و به جاى اینکه گندم فاسد را بگیرند پولش را بدهند بنده با استفاده از وقتى که دارم چند کلمه‌اى راجع به فرهنگ استان کرمان عرض می‌کنم از توجّهى که در این مدّت جناب آقاى دکتر مهران نسبت به فرهنگ کرمان کرده‌اند تشکر می‌کنم و استدعا می‌کنم در افتتاح هنرستان در استان کرمان توجّه مخصوصى در سال جارى بفرمایند وضع کمبود دبیر در استان کرمان بدتر از تمام استان‌ها است در سال گذشته 16 دبیر فرهنگ آنجا کم داشت من استدعا دارم مخصوصاً توجّه بفرمایید هنرستان در سال آینده آنجا افتتاح بشود چون تأسیس هنرستان کمک بزرگى به آن استان است امسال سه هزار دانش آموز از دبیرستان‌هاى آنجا دیپلمه می‌شوند و اینها بالنتیجه سر بار تهران خواهند بود اگر واقعاً هنرستان‌هاى فنى در کرمان تأسیس بشود اقلاً از این تعداد یک مقدارى آنجا مشغول می‌شوند و مطمئناً این بار یک قدرى از گردن مرکز دور می‌شود مطلب دیگرى که خواستم عرض کنم موضوع کارخانه قند سیرجان است خوشبختانه با جدیّت‌هایى که اداره کارخانجات قند در این دو سال اخیر معمول داشته است وضع زراعت چغندر برخلاف آنچه که انتظار می‌رفت در کرمان به حد وافرى توسعه یافته و بنده اطمینان دارم کارخانه قند در سال جارى می‌تواند حداقل 50 روز کار بکند ولى البتّه ناگزیرم نواقصى را که هست به عرض برسانم متأسفانه کارخانه با برنامه اوّلیّه که داشته پروژه جاده سازى خودش را در شهرستان سیرجان آن طورکه باید و شاید تکمیل نکرد و انتظار دارم این نقیصه مورد توجّه واقع شود چون مردم واقعاً استقبال کردند و چغندر کاشته‌اند و به منتهاى حد علاقمند شدند ولى تا جاده‌هاى فرعى درست نشود، جاده‌هایى که در برنامه ساختمانى کارخانه بوده است محال است که زارعین چغندرشان را بتوانند حمل کنند من استدعا می‌کنم به خصوص ساختن جاده‌ها را مورد توجّه قرار بدهند و امیدوارم در سال آتى سم کافى براى سمپاشى و دستگاه‌های سمپاشی در اختیار مالکین بگذارند مطلب آخرى که می‌خواستم به استحضار آقایان محترم برسانم موضوع راه‌هاى استان کرمان است با کمال تأسف باید عرض کنم که راه بندرعباس به کرمان که از طریق سیرجان عبور می‌کند در سال گذشته به علّت بارندگی‌هاى شدید چهار ماه بسته بود (ارباب- صحیح است) حقیقت عرض می‌کنم این راه چهار ماه بسته بود و اگر وسائل کارخانه قند نبود اصلاً کسى از آنجاها به این طرف نمی‌آمد با وسایل کارخانه خوشبختانه و کمکى که مأمورین می‌کردند مسافرین را می‌توانستند از آن طرف رودخانه به این طرف بیاورند و یک ماشین را از کرمان ببرند. گردنه خان‌سرخ بین سیرجان و کرمان 4 ماه بسته بود و مردم آن طرف گردنه مانده بودند من استدعا می‌کنم این موضوع مورد توجّه جناب آقاى وزیر راه قرار بگیرد و دستور بفرمایید وسایل کار رفته آنجا متوقف است و کار نمی‌کند بنده خودم محل راه را بازدید کرده‌ام عمله‌جات به بنده اظهار داشتند دو ماه حقوق نگرفتیم و دستگاه‌ها و وسائل وزارت راه هم مجهز آنجا مانده بود و کار نمى‌کرد بنده البتّه از مشکلات مالى و وضع فعلى مستحضرم استدعاى من این است که حتّی‌المقدور سعى بفرمایند که این اشکالاتى که در راه سازى سیرجان و کرمان و بندرعباس هست تا رسیدن فصل زمستان رفع بشود که مردم اقلاً سال آینده بتوانند از این راه استفاده کنند و عبور و مرور کنند (صحیح است احسنت)

3- طرح لایحه یک صد میلیون ریال اعتبار براى کمک به زلزله زدگان شمال و ارسال به مجلس سنا

رئیس- لایحه کمک به زلزله زدگان مطرح است ماده واحده قرائت می‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

ماده واحده- به وزارت دارایى اجازه داده می‌شود براى کمک به آسیب دیدگان زلزله صفحات شمال و جبران خسارات وارده به آنان تا حدود مبلغ یک صد میلیون ریال از محل درآمد عمومى سال جارى تخصیص دهد و از مبلغ مذکور پنجاه میلیون ریال به جمعیّت شیر و خورشیدسرخ ایران و پنجاه میلیون ریال به هیئت کمک به آسیب دیدگان پرداخت نموده تا به مصرف کمک به زلزله زدگان برسد و رسیدى که از طرف جمعیّت و هیئت مزبور به وزارت دارایى تسلیم می‌شود به منزله سند هزینه به خرج قطعى منظور گردد.

رئیس- کلیات مطرح است آقاى خلعتبرى مخالفید؟ بفرمایید

خلعتبرى- بنده تقریباً آنچه که یادم می‌آید در مواقعى که حوادثى رخ داده است به یاد ندارم که دولتى به این سرعت در صدد تدارک خسارت مردم بر آمده باشد و اگر موارد دیگرى بوده است من از آن دولت‌ها هم تشکّر می‌‌کنم علّت این که من به نام مخالف مشروط صحبت می‌کنم براى تذکر دادن به جناب آقاى نخست وزیر و هیئت دولت است که با این مبلغ میزان احتیاجات مردم را در نظر بگیرند که آیا این لایحه و این مقدار کفایت خواهد کرد یا اینکه ناقص خواهد ماند چون حسن نیّت هست تصمیم هم هست بنابراین اگر از حالا براى جبران خسارت مردم تدارک بیش‌ترى بشود تا وقت باقى است به نظر بنده به‌تر است اوّلاً لایحه به کیفیت صحیحى تنظیم شده که این پول را در اختیار دو هیئتى گذاشته‌اند هیئت شیر و خورشیدسرخ و هیئت کمک به آسیب دیدگان که هر دو از اشخاص محترم و مورد اعتماد تشکیل شده است و تفویض امر به آنها و فراغت از تشریفات ادارى به نظر بنده فکر صحیحى است ولى مردمى که در آنجا خسارت دیده‌اند دو دسته هستند یک دسته اشخاصى هستند که براى آنها قدرت و امکان جبران خسارات وجود ندارد و آن دسته مطلقاً تمام روستاییان و کشاورزانى هستند که در مناطق زلزله دیده خانه‌هایشان خراب شده و از بین رفته آنها مطلقاً قدرت ندارند که از خودشان تدارک کنند و مسلماً باید مشمول کمک بلاعوض و مجانى دولت واقع بشوند ولى مطابق اخبارى که رسیده است خانه‌هاى خراب شده آن قدر زیاد است که اگر تعداد خانه‌ها را در نظر بگیریم به نظر بنده این مقدار پول کافى نخواهد بود و چون بنده با آقاى دکتر خطیبى رئیس جمعیّت شیر و خورشیدسرخ در چند روزى که در تهران بودند تماس داشتم و اطّلاعاتى که از ایشان کسب کردم این مبلع ده میلیون تومان شاید براى تعمیر و ساختن خانه‌هاى کشاورزان به تنهایى کافى نباشد و دو ماه دیگر هم بیش‌تر وقت نمانده است دو ماه و نیم بیش‌تر به فصل شروع بارندگی‌هاى آنجا نمانده است یعنى در مهر ماه و در اوایل آبان مسلماً بارندگى‌هاى شدید آغاز می‌شود و فصل ساختمان منقضى می‌شود بنابراین باید تخمین اعتبار یا برآوردى که شیر و خورشیدسرخ می‌کند متناسب باشد که در وسط تعطیل مجلسین دچار توقّف نشوند دوم کمکى است که مردم دیگر احتیاج دارند آن مردم دیگر با مردم متوسط هستند یا کاسب هستند یا اشخاصی هستند که در شهرها خانه دارند و از طبقات متوسط مستخدمین دولت و از اشخاصى هستند که دفعتاً واحده قدرت جبران خسارت را ندارند اشخاصى هستند که کارخانه دارند محل کسب و صنعت دارند دستگاه‌های صنعتى دارند این دستگاه‌های صنعتى صدمه دیده بنابراین در شرایط حاضر براى آنها سخت است که بتوانند جبران خسارت بکنند این قبیل اشخاص احتیاج به کمک بلاعوض ندارند و تقاضاى کمک بلاعوض را هم نمى‌کنند و به عقیده بنده کمک بلاعوض باید منحصر باشد به کشاورزان و اشخاص بى‌بضاعت و ساده‌اى که قدرت ساختن خانه و کاشانه خود را ندارند ولى به آن دسته از اشخاص هم باید کمک از طریق قرض دادن که باید پول‌هایى در اختیار این اشخاص گذاشت که آن کسی که کارخانه داشته است یا دستگاه صنعت داشته است آن اشخاص هم بتوانند با استفاده از وام در مدّت چند سال یا خانه خودشان را بسازند یا کارخانه‌هاى خودشان را تعمیر کنند و همین طور کسب و کار خودشان را راه بیندازند این است که بنده می‌خواهم نظر جناب آقاى نخست وزیر را به این مسئله جلب کنم که یکى از آقایان وزراء را مأمور این کار بکنند که آن آقاى وزیر این اشخاصى را که بنده عرض مى‌کنم جمع بکنند آن مؤسساتى که امکان مساعدت براى آنها هست و تا حدّى عمل مربوط به وظیفه آنها است اینها مشورت کنند و مذاکره کنند و طریق کمک به مردم را معین کنند که جمعیّت شیر و خورشیدسرخ و آن هیئت آسیب دیدگان آنها از این مؤسسه استفاده کنند و مؤسساتى که می‌توانند در این کار کمک کنند و صلاحیت دارند به نظر بنده عبارتند از: سازمان برنامه، بانک کشاورزى، بانک رهنى، بنگاه عمران وزارت کشور اینهایى که اعتباراتى دارند با پول‌هایى که دارند می‌توانند بدهند و اعتبارات خودشان را پا یا پا بکنند و یکى هم بانک ملی است بانک ملی هم باید در این مورد به اشخاص کمک بکند و قرض بدهد مخصوصاً به آنهایى که اهل صنعت و کسب و کار هستند و قدرت پس دادن وام را دارند بنابراین به عقیده بنده اگر در عوض این کمیته یک کمیته‌اى معین بشود که این آقایان را جمع کند و ایجاد همکارى بکند و هر یک از آنها میزانى اعتبار در نظر بگیرند و در اختیار جمعیّت شیر و خورشیدسرخ و آن جمعیّت آسیب دیدگان قرار بدهند آن وقت مردمى که الآن پول ندارند و آسیب دیده هستند ولى قدرت کار و قدرت پرداخت و رد قرض را دارند اینها مى‌توانند زندگى و کار خود را راه بیندازند و خیلى متشکر

+++

خواهند شد در ممالک دیگر هم این طور است وقتى این قبیل صدمه‌ها وارد می‌شود تمام دستگاه‌های دولتى و تمام بانک‌ها و مؤسسات هر کدام در حدود مقدورات خودشان این کار را انجام می‌دهند و کمک می‌کنند بنابراین با پیشنهادى که بنده کردم امیدوارم که قسمت اوّل از لحاظ تأمین خسارت تمام کشاورزان آسیب دیده مورد توجّه دولت قرار بگیرد و براى قسمت دوم حتّی ضرر ندارد که یک مهندسینى یا مأمورین با اطّلاعى بروند. برآورد خسارت وارده به مردم شهرها را بکنند و به آنها قرض بدهند و تقریباً خسارت آنها با قرض دادن جبران می‌شود بنده از این فرصت خواستم استفاده کنم و این راهنمایى را به دولت بکنم.

رئیس- آقای ارباب موافقید؟ بفرمایید.

ارباب- تقدیم این لایحه از طرف دولت به تمام معنى دلیل کافى و قانع کننده‌اى است براى هم‌دردى با مردم که کاملاً دولت متوجّه اوضاع و آلام مردم است ذکر مسائلى که اینجا از لحاظ هم‌دردى شد البتّه یک قسمت هم براى توجّه دولت است ولى خوشبختانه این دولت از ساعت وقوع این حادثه آن غفلت نورزیده و آنى راحت ننشسته تأثرات رئیس محترم دولت را هم همه مشاهده فرموده‌اند و در عمل هم کاملاً مشهود بوده و هست البتّه مصائب زیاد است گرفتارى در کشور زیاد است تا کسى خودش مصدر کار نباشد مشکلات را نمی‌داند تا چه حدود است و خوشبختانه این دولت اهل تظاهر نموده است و در عمل دیدیم که آنچه را هم که انجام داد اظهار نکرد در رادیو تبلیغ نکرد در جراید تظاهر نکرد و امیدوارم خداى متعال توفیق بدهد یک مدّت متمادى این دولت زمام امور را در دست داشته باشد و تدریجاً کارها را اصلاح نماید امّا دستگاه دیگرى که در این موقع و در هر موقع دیگر که این حوادث به طرف مردم روى آورده در نهایت ایمان و خداپرستى انجام وظیفه کرده است شیر و خورشیدسرخ ایران است (صحیح است) که با وسایلى که در دست دارد به عقیده بنده عملاً بر تمام این دستگاه‌های خیریه در حدود خودش رجحان دارد یک دقیقه استراحت ندارد و نسبت به طرز مساعدتى که جناب آقاى خلعتبرى فرموده‌اند و ارائه طریق فرمودند و صحیح هم بود می‌خواهم عرض کنم در گذشته ما آزمایش کرده‌ایم که شیر و خورشیدسرخ ایران به‌ترین وجهى از لحاظ الاهم فالاهم خودش به آلام مردم رسیدگى کرده و کمک‌هاى به موقع و به مورد کرده است و با تقویتى که امروز از طرف دولت می‌شود امیدواریم قدم‌هاى مؤثرى همین طور که تا به حال برداشته‌اند باز هم بردارد و تا اندازه‌اى به آلام مردم رسیدگى شده باشد دستگاه‌های دیگرى هم همگى همراهى کرده‌اند از قبیل سازمان بیمه‌هاى اجتماعى و سایر مؤسسات خیریه عمل آنها هم نیز قابل تقدیر است و بنده خواستم یک نکته را هم اضافه کنم و آن این است که استدعا مى‌کنم از هیئت دولت پس از فراغت از این امور و گرفتارى‌ها براى دفع آفت ذى‌حساب‌ها در امور زندگى مردم هم توجهى بکنند که بیمارستان بندرعباس هم دچار آفت وجودى این ذی‌حساب‌هاى بی‌رحم است.

رئیس- رأى گرفته می‌شود به ورود در ماده واحده آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. کسى در مادة واحده اجازه صحبت نخواسته بنابراین پیشنهادات قرائت می‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

مقام ریاست مجلس شوراى ملی پیشنهاد مى‌نمایم تبصره زیر به ماده واحده اضافه شود.

تبصره- جمعیّت شیر و خورشیدسرخ ایران و هیئت کمک به آسیب دیدگان با مبلغ فوق با هر قدر که لازم باشد از وجوهى که براى آسیب دیدگان زلزله صفحات شمال به آنها داده می‌شود باید به هر طریق اطمینان بخش که امکان‌پذیر است و با هر سرعتى که مقدور مى‌باشد به ساختن و تعمیر خانه در قراء و قصبات زلزله دیده و همچنین ترمیم زندگى آسیب دیدگان بپردازد که تا زمستان امسال خانه و وسیله زندگى به آنها داده شود. عمیدى نورى

دکتربینا- اصل منظور همین است.

رئیس- آقاى عمیدى نورى.

عمیدى نورى- عرض کنم که نمایندگان محترم ملاحظه فرمودند که ماده واحده اجازه‌اى است براى پرداخت صد میلیون ریال که پنجاه میلیون ریال به شیر و خورشیدسرخ و پنجاه میلیون به هیئت کمک به آسیب دیدگان پرداخت بشود و مقصود این است که البتّه کمک به زلزله دیدگان برسد و رسید اینها هم کافی است و به حساب خزانه داده می‌شود. البتّه تردیدی نیست که از ابتدا شروع کرده‌اند کمک به آسیب دیدگان است و شروع هم کرده‌اند و این عمل در گذشته هم شده است سال گذشته حوادث زلزله و سیل موجب شد که یک لایحه دولت به مجلس آورد و در حدود بیست میلیون ریال اعتبار گرفت ولى علّت اینکه بنده این پیشنهاد را دادم از دو نظر است یکى از نظر زمان یکى از نظر محل کار، جناب آقاى نخست وزیر بنده چند روز پیش در یک روزنامه‌اى خواندم نوشته بود که دویست هزار تومان از محل بیست میلیون ریالى که پارسال مجلس تصویب کرد براى کمک به سیل زدگان از یکى از این مؤسسات گویا همین کمک به آسیب دیدگان بود حواله شد به شهردار شیراز که به مصرف فسا برساند این را من در روزنامه خواندم مخصوصاً این موضوع ذهن من را جلب کرد و توجّه داد که خوب اگر این طور کمک با این علاقه و فوریتى که واقعاً باید از دولت تشکر کرد با مقدمه‌اى که در لایحه نوشته شده است که مقدور نموده است که از خزانه خودش کمک بکند اگر قرار بشود که طرز عمل و اجراى این محدود به یک مدّت لااقل محدودى نباشد و بعد هم در اختیار مأمورین اجرایى (البتّه با حسن نیّت و علاقه) باشد ولى این طور عمل شود که مثل پارسال که سیل زدگى پیدا شد حالا تازه دویست هزار تومانش به وسیله یک شهردارى در یک جایى مصرف می‌شود این به نظر من صحیح نیست.

ما در مقابل یک حادثه‌اى عظیم واقع شده‌ایم این حادثه هم بیش‌تر متوجّه قصبات و دهات است به طورى که ملاحظه فرمودید و بنده روز اوّل اینجا عرض کردم و تشکر هم می‌کنم از دولت که توجّه کرد و اقدام فورى نسبت به آن کرد ولى اخباری که به من می‌رسد حتّی در نتیجه نبودن راه‌ها جمعیّت‌هاى شیر و خورشیدسرخ شمال هم که زودتر شروع به کار کرده‌اند نتوانستند به نقاط آسیب دیده به کوهپایه‌ها بروند از این جهت بنده نظرم این بود که در درجه اوّل این وجه براى ترمیم زندگى و تعمیر و ساختن خانه‌هاى قصبات و دهات وکوهپایه‌ها به مصرف برسد نه اینکه در شهرها به مصرف بعضى ازخانه‌ها و عمارات دولتى که خودش بودجه دولت هم دارد و می‌توانند قرض کنند و فلان عمارت را تعمیر نمایند برسد پس باید این وجه به مصرف آن بدبخت‌هایى که هیچ ندارند وسیله اعاشه و زندگى ندارند و خانه هم ندارند برسد. این بود که قید کردم که براى تعمیر و ساختن خانه در قراء و قصبات زلزله دیده و همچنین ترمیم زندگى آنها (صدرزاده- آذوقه‌شان چه می‌شود؟) ترمیم زندگى کلمه‌اى است که شامل آذوقه و خواربار و همین طور وسایل بذر که داده شود که بتوانند بکارند، گاو بهش بدهند که بتواند زراعت کند می‌شود از این جهت بود که این کلمه را قید کردم که این پول به مصرف آنجاها برسد یک مدّتى هم برایش قائل شدیم که مثل پارسال نشده باشد و مثل قضیه سیل فسا نباشد که فرمودند بنده خبرش را خواندم که 200 هزار تومان به سرتیپ همّت شهردار شیراز داده‌اند براى فسا (صدرزاده- زلزله زدگان لار) که هنوز به مصرف نرسیده نظر بنده این است که اولاً موضوع خرج معلوم باشد که براى کشاورزان قراء و قصباتى است که هیچ وسیله ندارند ثانیاً محدود ساختن مدّت بود که در مدّت معینى به مصرف برسد ثالثاً همان تذکرى که فرمودند پس انداز نشود، جناب آقاى دکتر مشیر فاطمى به بنده مى‌فرمودند از این 20 میلیونی که پارسال تصویب کردیم یک مقدارى پس انداز شده است البتّه حسن نیّت داشته‌اند دقّت کرده‌اند خدمت کرده‌اند و تشکر هم می‌کنم ولى از تصویب این اعتبارات منظور این است که به مصرف آن مصیبت زده برسد نه اینکه یک اعتبارى تصویب بشود بعد هم در یک مدّت معینى به مصرفى که اقدام است واحق است براى دریافت این کمک نرسد و صرفه جویى بشود و بماند برگردد به خزانه البتّه بنده رعایت آن نکات را هم در نظر گرفته‌ام که تا آنجایی که مقدور هست تا آنجایی که امکان دارد تا آنجایی که لازمه سرعت است به وسیله این دو هیئت این دو مؤسسه داخلى خودمان که مورد احترام و اعتماد است و هر دو دسته در اختیار شخصیّت‌هایى است عالى مقام و قابل احترام است به مصرف برسد ولى همه ما مى‌دانیم که طرز اجرا به دست افراد دست دوم و سوم است ما بایستى دقت کنیم از آن حسن نیّتى که مردم دارند به خرج مى‌دهند استفاده کنیم الآن وجوه زیادى بعد از آن اعلامیّه‌اى که جناب آقاى نخست وزیر دادند با کمال اعتمادی که به دولت دارند بعد از اینکه رفتند و دیدند اوضاع چه جور است مردم متوجّه شدند و خیلى کمک خواهند کرد ما از مجموع این کمک‌ها باید یک کار اساسى بکنیم و آن کار اساسى این است که آن مصیبت زده‌هاى قریه‌ها و دهات کوهپایه‌‌ها لااقل یک لانه و کاشانه‌اى پیدا کنند و یک بذرى هم در دستشان باشد یک گاوى هم دستشان باشد این آن دقتى است که منظور خود جناب آقاى نخست وزیر بود و در آن جلسه آن قدر متأثر شدند که نتوانستند صحبت کنند و به گریه افتادند و واقعاً ما همه متأثر شدیم و به گریه افتادیم بنابراین در یک چنین موقعى که صد میلیون ریال با نهایت حسن نیّت و با نبودن وجه در خزانه از بودجه مملکتى کمک می‌کنند واقعاً به مصرف واقعى با در نظر گرفتن حداقل زمان و به آن کیفیتى که بیش‌‌تر اقدم واحق است برسد این بود منظور نظر بنده از دادن این پیشنهاد.

رئیس- جناب آقاى نخست وزیر بفرمایید.

نخست وزیر- بنده وظیفه خود مى‌دانم که از حسن توجّه آقایان نمایندگان محترم سپاسگزارى کنم. در این دو سه روز جمعیّت شیر و خورشیدسرخ و اکیپ‌هایى که مأموریت داده بودیم از ارتش نهایت جدیت را کرده‌اند و خواستم به عرض آقایان برسانم که درحدود 90 درصد آن نقاطى که آسیب دیده است اوّلین کمک به آنها رسیده است (احسنت) و باز هم وظیفه خود می‌دانم که از دستگاه‌های خارجى هم که به ما کمک کرده‌اند سپاسگذارى کنم خصوصاً از امریکایی‌ها و اصل چهار که با در اختیار گذاشتن طیاراتی که به وسیله خود آنها با

+++

راهنمایی‌هاى ایرانی‌ها مقدار زیادى برنج در آن نقاط با طیاره آوردند و میان مردم آسیب دیده تقسیم کردند همچنین کنسرسیوم نفت مبلغ یک میلیون ریال کمک و مساعدت کرده‌اند اطاق بازرگانى طهران مبلغ یک صد هزار ریال و همین طور که آقاى عمیدى نورى گفتند تمام نقاط مختلف دارند به ما کمک می‌کنند و مساعدت می‌نمایند و همچنین باعث سپاسگذارى بنده است از کمکى که همسایه و دوست عزیز ما ترکیه کرده است که تا امروز مقدار زیادى لوازم از قبیل خواروبار، پوشاک و دوا به وسیله هلال احمر ترکیه به ما کمک شده مى‌آورند در اختیار این هیئت مى‌گذارند راجع به پیشنهاد جناب آقاى عمیدى نورى همان طوری که ملاحظه مى‌فرمایید ما پول این را در اختیار دو بنگاهى گذاشته‌ایم، مؤسسه دولتى نیست و از این جهت آن تقاضایى که جناب آقاى خلعتبرى داشتند تأمین شده که آن مقرّرات خشک ادارى را به کار نبرند به هیچ وجه این مقرّرات خشک ادارى در این دو مؤسسه به کار برده نخواهد شد و از این جهت نگرانى نداشته باشید و این وجه نه صرفه جویى خواهد و نه در اختیار دستگاه‌های دولتى گذاشته می‌شود که اشکالات ادارى بتراشند و اطمینان کامل داشته باشید با دقتى که در شیر و خورشیدسرخ به کار برده مى‌شود مخصوصاً در قسمت مؤسسه حمایت به آسیب دیدگان که از اشخاص بسیار شریف و وطن پرست مثل جناب آقاى حکیم‌الملک و صدرالاشراف تشکیل شده و اطمینان کامل داشته باشید که نظرتان تأمین خواهد شد و این پول‌ها مطلقاً غیر از مورد خودش و در آن نقاطى که آسیب دیده است مصرف نخواهد شد و طبق این قانونى که آقایان تصویب خواهند فرمود این پول‌ها در شهرها به مصرف ساختمان‌هاى ادارى نمی‌رسد و چون من میل داشتم که این دستگاه‌ها آزادى عمل داشته باشند مخصوصاً ما محول کردیم به این دو دستگاه که هم آزادى عمل داشته باشند و هم به نحو مطلوبى کار هر چه زودتر انجام بشود راجع به آن دویست هزار تومانى که آقاى عمیدى نورى فرمودند بنده اطّلاعى ندارم و خیال می‌کنم که آن پول را در اختیار آن دو هیئت نگذاشتند که تا حال به انجام نرسیده در هر حال آقایان‏ باید اطمینان داشته باشید هیچ مبلغى از این پول‌ها به مصرف دیگرى نخواهد رسید یعنى در اختیار دولت نیست که به مصرف دیگر بخواهد برساند در اختیار این دو هیئت گذاشته مى‌شود و امیدوارم این دو هیئت نظر جنابعالى را تأمین کنند و به هر صورت بنده موردى براى این پیشنهاد جنابعالى نمى‌بینم ولى مع‌ذلک اگر آقایان رأى بدهند بنده حرفى ندارم.

رئیس- آقاى دکتر حسن افشار بفرمایید.

دکتر حسن افشار- بنده مخالفتم با پیشنهاد جناب آقاى عمیدى نورى روى این اصل است همان طور که صحبت شد و همین طور که بنده تصور می‌کنم مطلب خیلى روشن است در این جور موارد هر چقدر تشریفات و قیود کم‌تر باشد نتیجه بیش‌تر است و مفیدتر اگر براى خرج این رقمى که تصویب شد هر یک از نمایندگان تبصره‌اى پیشنهاد بکنیم و یک خرج خاصى را در نظر بگیریم بنده تصور می‌کنم آخرین نتیجه‌اش به جز یک سرى اوراق و یک عدّه پرونده چیز دیگرى نخواهد بود و علاوه فرمودند منزل ساخته بشود معلوم نیست براى چه کسانى آنهایى که منزل داشته‌اند یا آنهایى که منزل نداشته‌‌اند چه جور منزل ساخته بشود براى چه عدّه‌اى، عدّه‌شان چقدر است براى تمام آن کسانى که زلزله زده شده‌اند می‌توان خانه ساخت با این پول با اینکه براى مصرف خاصى چون به منزل سازى تخصیص پیدا خواهد کرد این را کى تخصیص خواهد داد.

(عمیدى نورى- خودشان خود دو هیئت) بنده تصور می‌کنم اگر جناب آقاى عمیدى نورى این پیشنهادشان را پس بگیرند نتیجه به‌تر و مفیدتر خواهد بود این عقیده بنده است و استدعاى بنده این است که خودشان پیشنهاد را پس بگیرند.

رئیس- رأى گرفته مى‌شود پیشنهاد آقاى عمیدى نورى، آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (عدّه کمى برخاستند) تصویب نشد پیشنهاد دیگرى هست که قرائت مى‌شود.

(به شرح ذیل قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملی: پیشنهاد مى‌کنم تمام مبلغ یک صد میلیون ریال در اختیار شیر و خورشیدسرخ گذاشته بشود که به مصرف کمک ضرورى به آسیب دیدگان و زلزله زدگان شمال برسد، مهندس جفرودى.

رئیس- آقاى مهندس جفرودى.

مهندس جفرودى- با توضیحى که جناب آقاى نخست وزیر در مورد هیئت کمک به آسیب دیدگان دادند بنده پیشنهادم را مسترد می‌دارم (احسنت)

رئیس- بنابراین براى ابراز ملاحظات لایحه به مجلس سنا فرستاده می‌شود.

4- طرح و تصویب یک فوریت و مذاکره در اصل گزارش کمیسیون نفت مربوط به شرایط کلى موافقت‌نامه‌هاى اکتشاف و بهره بردارى نفت.

رئیس- گزارش کمیسیون نفت کلیات آن مطرح است 15 نفر از آقایان نمایندگان پیشنهاد کرده‌اند که با یک فوریت این لایحه مطرح بشود (تیمور تاش- یک شورى) وقتى که گفتند با یک فوریت یعنى یک شورى شود پیشنهاد قرائت می‌شود

(به شرح ذیل قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملی: امضاء کنندگان ذیل پیشنهاد می‌کنیم نظر به این که لایحه نفت در کمیسیون مخصوص مورد کمال دقت و رسیدگى تام قرار گرفته یک شورى تلقى شود. رستم امیر بختیار. پرفسور اعلم. پناهى. دکتر فریدون افشار. ابتهاج. سعید مهدوى. دکتر مشیر فاطمى. بزرگ نیا. صفارى. عمیدى نورى. علامه وحیدى. دشتى. تیمورتاش. دکتر ضیائى. دکتر پیرنیا.

تیمورتاش- اجازه بفرمایید بنده توضیح بدهم.

رئیس- هرکس جلوتر امضاء کرده باید توضیح بدهد آقاى رستم امیربختیار بفرمایید.

رستم امیربختیار- بنده خواستم به عرض آقایان نمایندگان محترم برسانم چنان که استحضار دارند لایحة نفت در کمیسیون مخصوص که از طرف مجلس انتخاب شده بود با کمال دقت رسیدگى شد (صحیح است) البتّه اگر بنا بشود که در شوراى هم رسیدگى بشود با اینکه بنده جزء اشخاصى هستم که معتقدم اگر لوایح در شوراى باشد به‌تر است ولى نسبت به لوایحى که در آنها دقت کافى و واقعى نشده باشد و نظریات نمایندگان محترم آن طوری که باید و شاید توجّه و مورد امعان نظر قرار نگرفته باشد و چون واقعاً کمیسیون نفت با مشارکت و تماس دائم با هیئت دولت در این لایحه کمال دقّت را کرده است یک عدّه از آقایان نمایندگان معتقد بودند که اگر این لایحه یک شورى باشد از لحاظ این که کمال دقّت شده است و هیچ گونه ایرادى در رسیدگى به این لایحه نیست به‌تر است این مورد که کار دولت را در این لایحه آسان کردند و به این ترتیب وقت آقایان نمایندگان هم تضییع نشده است این است که استدعا می‌کنم با این پیشنهاد آقایان موافقت بفرمایید (صحیح است، احسنت)

رئیس- آقاى تیمور تاش موافقید؟ (تیمور تاش- بلى) آقاى مهندس جفرودى موافقید؟ (مهندس جفرودى- موافقم) دیگر کسى اجازه صحبت نخواسته است رأى گرفته می‌شود به فوریت این لایحه آقایانى که با فوریت این لایحه موافقند قیام بفرمایند (اکثر قیام نمودند) تصویب شد، کلیات مطرح است، آقاى ارسلان خلعتبرى بفرمایید.

خلعتبرى- کاش آقاى وزیر بازرگانى تشریف داشتند انسان عاقل هر کارى که می‌کند باید نتیجه‌اى داشته باشد و انسان عاقل کار بدون نتیجه نباید بکند، مملکت باید حساب داشته باشد و مملکتى که حساب نداشته باشد به هیچ درد نمی‌خورد مقصود از ملی شدن صنعت نفت اوّلاً چه بود؟ همة مردم ایران در امر ملی شدن صنعت نفت تلاش کردند مبارزه کردند، هیچ فرد به خصوص نمی‌تواند این کار را به حساب خودش بگذارد براى چه کردند؟ و همه مردم چه گفتند؟ گفتند مقصود از ملی شدن صنعت نفت این است که چون مملکت براى اصلاحات لازم اقتصادى در درجه اوّل و اجتماعى و عمرانى احتیاج به سرمایه دارد و سرمایه دیگرى غیر از درآمد نفت وجود ندارد باید از صنعت نفت براى مملکت درآمد بیش‌ترى تحصیل کرد، بنده یک استدعا دارم از آقایان نمایندگان محترم که اگر کسى می‌خواهد بیرون تشریف ببرد از حالا تشریف ببرد چون وارد صحبتى می‌خواهم بشوم که باید حواس دولت هم جمع باشد وقت هم طورى است که دیگر فرصت پیش نمی‌آید آقاى نخست وزیر و آقایان وزراء همه حاضرند تکلیف باید روشن بشود.

رئیس- آقایان می‌توانند تا وقتى که آیین‌نامه بهشان اجازه می‌دهد بیرون تشریف ببرند.

خلعتبرى- چون حواس‌ها پرت می‌شود انسان نمی‌تواند درست مطالب را تذکر بدهد عرض کنم بعد از ملی شدن نفت یک تزى پیدا شد و آن تز اقتصاد بدون نفت بود با تز اقتصاد بدون نفت عدّه‌ای موافق بودند ولی تز اقتصاد بدون نفت رد شد و ما هم از اشخاصی بودیم که رد کردیم این تز اقتصاد بدون نفت را براى این که به درآمد نفت براى اصلاحات مملکت احتیاج داریم و درآمد دیگرى هم نداریم تز حالا چیست؟ جناب آقاى مخبر محترم کمیسیون نفت خیلى با الفاظ خوب گزارش را تهیّه کرده‌اند مقدمه‌اى که در این گزارش نوشته‌اند مبنى بر دو حرف است مملکت براى کارهاى تولیدى به خصوص احتیاج به درآمد دارد و چون درآمد کافى نداریم بنابراین باید با این قانون از یک منبع طبیعى و خداداد استفاده کنیم براى آباد کردن مملکت و اصلاحات مخصوصاً تولیدى و عمرانى غیر از این بود؟ (مشایخى- صحیح است) خوب اگر این مقدمات را خواستیم تهیّه کنیم و تهیّه کردیم و به نتیجه و به مقصد رسیدیم دیگر موافقت با این لایحه چه منطقى دارد و اگر کسى مخالفت کرد چطور بدون منطق می‌شود گفت مخالفت نکند تمام زحمت را کشیدید، قراردادى را بسته و درآمدى به دست آوردید بعد مصرفش درست نبود؟ آیا آن مقصودى که در این مقدمه گفته شده تأمین خواهد شد یا نخواهد شد؟ و بنده وظیفه ملی خودم وظیفه ارادت و علاقه به شخص شاه وظیفه ارادت به مملکت و انجام وظیفه خودم را در این مى‌دانم که بدون پروا و با کمال سادگى و صراحت در این امر به خصوص و مهّم مطالب

+++

خودم را به عرض برسانم. خوب ما یک قراردادى با کنسرسیوم تصویب کردیم و هفت هزار میلیون هم درآمد هفت سال تأمین کردیم الآن در سال سومش هستیم می‌خواهیم ببینیم در ظرف این سه سال اقداماتى که کردیم یا مى‌کنیم نظریه ما را این دولت با این دستگاه‌ها، و دستگاه‌های بعدى نیّت شاه، نیّت مجلسین، و نیّت افراد این کشور را براى اصلاحات تأمین خواهد کرد یا خیر؟ مردم ایران در آن موقعى که ما قانون نفت را تصویب کردیم احتیاجاتى داشتند یک عدّه از مردم ایران مردم شهرنشین هستند و آقایان به نمایندگى عدّه زیادى از مردم شهرنشینن کشور مقرّراتى در قانون سازمان برنامه گنجانیدید حالا بنده سؤال می‌کنم آیا آن قسمت احتیاجات شهرى که برای مردم شهرنشین در نظر گرفتید با آن فرمول منظور ما را تأمین کرد؟ چقدر از شهردارى‌هاى ما هستند که خودشان درآمد ندارند و نمى‌توانند آن نصفه‌اى که به عهده آنها گذاشته شده بپردازند و تا آن نصفه پرداخته نشود سازمان برنامه نصفه دیگر را انجام نخواهد داد بنابراین مادام که این وضع و این برنامه و این مردم و این شهردارى ما و این درآمدها هستند منظور، از رفع احتیاجات مردم شهرنشین، شهرهاى مختلف کشور تأمین نشده و نخواهد هم شد نسبت به احتیاجات مردم ولایات بنده دو نمونه از مازندران عرض می‌کنم قطع دارم که استان‌ها و شهرستان‌هاى دیگر بیش‌تر از مازندران مبتلا هستند یا مردم احتیاج دارند در زمان اعلیحضرت فقید یک راهى ساخته شد راه تهران به آمل به اسم راه هراز و این راه نیمه تمام ماند الآن سه سال است که این راه مى‌بایستى ساخته بشود تازه بعد از سه سال، چند ماه است این راه به جان مولم واگذار شده است که دارد مطالعه می‌کند و خدا می‌داند که چه وقت ساخته خواهد شد و اگر این راه را به بنده می‌دادند که بسازم یا به هر کسى که مى‌دادند الآن تمام شده بود براى اینکه در این سه سال بود اعتبار بود وسیله بود و باید ساخته مى‌شد (اکبر- تمام جاده‌ها همین طور است) اجازه بفرمایید بنده امروز تکلیف مملکت را اینجا معلوم می‌کنم (صحیح است) مسأله دوم آقایان باید یک چیز را توجّه داشته باشند خواه نا خواه ما مسئول هستیم، دولت مسئول است وقتى این کارها انجام نشد این شتر دم خانه شاه هم مى‌خوابد، شتر عدم رضایت، هر کسى صراحت دارد این مطالب را می‌گوید بنده خدا شاهد است که جز صداقت چیز دیگرى در خودم نمى‌بینم بنابراین آن مطالبى که به صلاح مردم و مملکت است عرض می‌کنم، دیگرى راه کناره مازندران است راه کناره سالى 20 میلیون تومان مردم خرج فنر شکستن در ایاب و ذهاب و خرابى ماشین آلات می‌دهند این راه پارسال شروع شد و متوقّف شد آقاى وزیر راه هم اگر خلافش را گفت خدمتشان عرض مى‌کنم که باور نمى‌کنم براى اینکه پول ندارند بدهند، اعتبار ندارند بدهند. راه متوقّف است راه‌های کشور همه متوقف است براى این که پول ندارند دیگر بیش از این که نمى‌شود که به این مردم دروغ گفت و آنها را گول زد می‌دانم دولت می‌خواهد این کار را بکند ولى مع‌ذلک دستشان بسته است آقایان تمام مملکت راه می‌خواهد آن هم در درجة اوّل ولى اختیار راه‌سازى در دست وزارت راه نیست اگر هست اعتبارش در اختیارش نیست اختیار راه‌سازى با یک شرکت خارجى است یعنى 6 هزار کیلومتر است که باید یک شرکت خارجى بسازد آنچه که او نساخت ساخته نمی‌شود (صحیح است) (عمیدى نورى- او هم که نساخته) حالا این قرارداد با یک شرکت خارجى برنامه راه‌سازى ایران را متوقّف کرده خوب اگر قرار شد باز ما هى پول بگیریم باز بدهیم به شرکت خارجى و راه نسازند پس دیگر چه قراردادى تصویب کنیم حالا بنده این طور متعصب نیستم که به جز شرکت انگلیسى نباید شرکت آلمانى بیاید راه بسازند امّا راه بسازند، کار کنند.

رئیس- آقاى خلعتبرى از بحث در اطراف این لایحه خارج نشوید.

خلعتبرى- استدعا می‌کنم اجازه بدهید بنده امروز مطالبم را عرض کنم براى این کار بنده می‌خواهم تقاضاى وقت اضافه بکنم.

رئیس- وقت خارج از موضوع مجلس نمی‌تواند بدهد راجع به نفت بفرمایید راه و اصلاحات سازمان برنامه به این لایحه مربوط نیست.

خلعتبرى- بنده باید دلایلش را عرض کنم این لایحه مقدمه‌اى دارد که بنده با مقدمة آن موافق نیستم اگر معلوم شد که یک قراردادى نتیجه ندارد پس تصویب آن بى‌فایده است.

رئیس- همین جا به عقیده بنده یک اشتباهى است این قرارداد نیست این اجازه‌اى است که با این اجازه قرارداد را بعد می‌آورند به مجلس.‏

خلعتبرى- عرض کنم لایحه برنامه هفت ساله تصویب شد ما به کشاورزان وعده دادیم که بانک کشاورزى مى‌آید به همه پول قرض می‌دهد هر کس بخواهد کشاورزى را ترقى بدهد باغ‌ها را زیاد کند به او پول می‌دهند. زارعین دیگر سلف فروشى نخواهند کرد در هر شهرى در هر دهى بانک کشاورزى خواهد بود الآن سه سال گذشته بنده از آقایان هیئت دولت از آقایان نمایندگان مى‌پرسم که هیچ تفاوتى در وضع فعلى و وضع گذشته هست؟ یا نه (یک نفر از نمایندگان- بدتر شده) اینجا است که می‌خواستم از آقاى وزیر بازرگانى استعلام کنم و عرض کنم جنابعالى نمى‌توانید انکار کنید که وارد در مسأله بازرگانى و تولید و اقتصاد نیستید به عقیده بنده مرد خیلى وارد هم هستید شما بیایید در پشت این تریبون بگویید ما یک برنامه صنعتى مثل پاکستان داریم یا مثل یکى از ممالک دیگر اگر آمدید گفتید ما برنامه صنعتى داریم برنامه توسعه صنعت داریم بنده به جنابعالى عرض می‌کنم که ندارید به دلیل اینکه بانک صنعتى از طرف آقایان شصت میلیون تومان فقط به توسعه صنعت تخصیص مى‌دهد از لحاظ بانک‌دارى بفرمایید آیا بنده صحیح مى‌گویم و یا غلط می‌‌گویم ولى می‌دانید که برنامه توسعه صنعت ما براى کشور نداریم و همین طور جناب آقاى وزیر کشاورزى تشریف بیاورند اینجا و بگویند که برنامه کشاورزى داریم وسایل کار آماده و حاضراست و پولى که تخصیص داده شده است به کشاورزى به مصرف توسعه کشاورزى خواهد رسید بنده قبول دارم ولى ایشان روز اوّل آمدند و گفتند که ما اصلاً در وزارت کشاورزى برنامه کشاورزى نداریم خود آقای وزیر کشاورزى گفتند بنده عرضى نمی‌کنم و تا وقتى هم برنامه توسعه صنعت ندارید برنامه کشاورزی آن طوری که در ممالک دیگر دارند برای این مملکت ندارید اگر ما آمدیم یک مبلغ مهمّى از محل درآمد این لایحه و این قانون که اجازه داده است به شرکت ملی نفت ایران که با شرکت و اشخاص صلاحیت دار صحبت کند و قرارداد ببندد و بیاورد مجلس به هر حال ما اجازه‌اى می‌دهیم و شرکت ملی نفت می‌رود مذاکرات می‌کند و بعد قرارداد را مى‌آورد به مجلس بنده عرض مى‌کنم اگر منظور این است که شرکت ملی نفت برود قرارداد ببندد و بعد از اینکه قرارداد را آورد و خیلى مشکل است رد کردنش مگر اینکه جهاتى داشته باشد ولى اگر قرار باشد پول‌هایى که ما از این راه به دست می‌آوریم باز نفله بشود و در راه‌هاى تولیدى خرج نشود نتیجه چه می‌شود؟ قدرت خرید مملکت زیادتر می‌شود مملکت ما خریدار بیش‌ترى از ممالک دیگر می‌شود پولى که از این طریق به دست می‌آید از طریق دیگر دو دستى تقدیم می‌کنیم به ممالکى که با ما دوست هستند آن وقت تورم ایجاد می‌شود و قیمت‌ها بالا می‌رود دستمزدها زیاد می‌شود براى اینکه شما اگر خرج زیاد کردید ثمره آن بالا رفتن دستمزد و صدمه به کشاورزى و خالى شدن دهات و همین وضعى است که الآن اقتصاد ما را تهدید می‌کند بنده می‌خواهم عرض کنم علّت اینکه موضوع راه مربوط است به این لایحه براى این است که اگر این کار براى رسیدن به آن مقصودى است که در گزارش کمیسیون است بنده مقدمات فعلى و ترتیبات دستگاه‌های فعلى را کافى براى این مقصود نمی‌دانم و آقایان این پول هم خرج خواهد شد بدون اینکه در مملکت صنعت و کشاورزى و تولید ترقى و توسعه پیدا کند (دکتر عدل- این پول نمی‌رود به سازمان برنامه) هیچ فرق نمی‌کند منظور این است که آقایان و بنده باید اطمینان داشته باشیم که به چه طریق مصرف می‌شود بنده آقا می‌خواهم با جناب آقاى دکتر اقبال و هیئت دولت صحبت کنم و تذکر بدهم که علّت اینکه این وضع فعلى این طور هست چیست؟ چهار پنج علّت دارد یکى این است مسئول امر اقتصادى این مملکت معلوم نیست کیست اگر هست بیایید بفرمایید و به عهده بگیرید دوم عدم تشخیص احتیاجات اصلىو فرعی و مقدم داشتن احتیاجات اصلی است بر فرعى یا امور فرعى بر امور اصلى من یک مثال کوچک می‌زنم ما صد میلیون تومان یا چقدر براى ساختن فرودگاه اختصاصى داده‌ایم بنده عرض می‌کنم فرودگاه براى مملکت لازم است نمی‌گویم لازم نیست فرودگاه را اگر می‌خواهید بسازید اگر براى این است که مسافر از خارج بیش‌تر بیاید مسافر خارجى آمدنش براى ما چه نفعى دارد زیاد بیایند و زیاد بروند خوب اگر فرودگاه براى احتیاجات کشور است از ساختن فرودگاه مقدم‌تر یک چیزهاى دیگرى هست اگر براى این کار می‌خواهید مخارج بیش‌ترى بکنید خوب از امریکایی‌ها کمک بگیرید 1500 میلیون تومان به ما می‌دهند براى ساختن سربازخانه‌ها و از کمک امریکا واقعاً ما متشکریم خوب صد میلیون تومان این را بدهید به صنعت و کشاورزى آیا این تخصیص را نمی‌دهیم اینجا جناب آقاى مهندس شریف امامى تشریف دارند من باب مثال عرض می‌کنم ایشان مهندس هستند یک سدّى براى کرج مى‌خواهند بسازند شما در روزنامه اطّلاعات بخوانید مى‌بینید که در آنجا یک نفر مأمور رسمى سناى امریکا اظهار نظر کرده یک مقاله‌اى نوشته و گفته است از قول شورایى که در امریکا مأمور مطالعه این کار شده‌اند که سدّ کرج براى امور اقتصادى ایران مفید نیست و با دو ژنراتور 250 کیلو واتى و 12500 کیلو وات برق تهران را می‌شود تأمین کرد خرج سدّ کرج چقدر است با این 400 میلیون تومان چه کار مى‌خواهید بکنید می‌خواهند برق و آب تهران را تأمین کنند یک سدّ دیگر در نظر است ساخته بشود خرجش چقدر مى‌شود می‌گویند 500 میلیون تومان خوب آقا آن 500 میلیون تومان و این 400 میلیون تومان نهصد میلیون تومان از این مبلغ چهار صد میلیون ریالش را بدهید در کرمان براى ساختن و احداث قنوات در جنوب ایران قریب صد هزار قنات مخروبه است والله اگر سیصد میلیون تومان خرج قنوات بکنید در کرمان و فارس در قسمت‌هاى دیگر در اصفهان و یزد در سیستان من شمال را نمی‌‌گویم براى این که بگویند وکیل شمال است فرق نمی‌کند شمال و جنوب فرقى ندارد شما 300 میلیون تومان را بفرستید به فارس

+++

براى ساختن سدهاى کوچک سدهاى متوسط احداث قنوات در مکران به جاى اینکه این پول به مصرف یک طرح داده شود به جاى این که در جیب چند نفر برود به جاى این که حق‌الزحمه و حق فلان داده بشود البتّه بیش‌تر به صلاح مملکت است که این پول در تمام مملکت پخش بشود تمام مردم این کشور باید براى کسب و صنعت از این پول استفاده کنند امّا اگر در یک جا و دو جاى این مملکت خرج بشود موجب نارضایتى سایر جاها می‌شود این تهران غربش سدّ کرج، شرقش سدّ لار، آخر چقدر برق و آب می‌خواهد آخر این ولایات این دست‌هاى لم یزرع این کویرهاى سوزان اینها از وظایف ما است که آباد کنیم والله اینها را باید گفت عوض این که این پول‌ها در یک جا و چند نقطه ریخته بشود که چند نفر فایده ببرند باید دولت اطمینان بدهد برنامه‌اى دارد که این پول بین تمام مردم ایران تقسیم می‌شود پخش می‌شود و وضع زندگى تمام مردم ایران رو به بهبود می‌رود بنابراین بنده صریحاً عرض می‌کنم برنامه‌هایى که ما تا الآن داریم این برنامه‌ها تمام مخالف چنین مقصودى است که بنده عرض مى‌کنم.

رئیس- آقاى خلعتبرى باز راجع به برنامه و راه و بندر صحبت می‌کنید براى آن هم لایحه‌اى هست بعد از این لایحه مطرح خواهد شد مجال صحبت در آن جا هست.

خلعتبرى- چشم راجع به نفت صحبت می‌کنم، عرض کنم سیاست اقتصادى مملکت به نظر بنده  نباید تنها متکى به نفت باشد تنها اگر مملکت ما متکى به نفت باشد عرض خواهم کرد که براى مملکت ما چند ضرر دارد، مملکت باید در سیاست نفت و از نفت براى خودش استفاده کند امّا نباید اقتصادش متکى به نفت باشد براى چه؟ براى این که تجارت نفت در دنیا در اختیار ما نیست و اگر ما لوازم خودمان را در داخل کشور تأمین نکنیم اگر روزى در این درآمد نقصان و عیبى حاصل شد دستگاه‌های مملکت می‌خوابد آن اشخاصى که وارد امر اقتصادى هستند تقاضا می‌کنم مطالعه کنند و ببینند اگر ما سیاستمان متکى به نفت تنها شد داراى چه مشکلاتى در آینده خواهیم بود بنده اجازه انعقاد این گونه قرادادها را که سیاست اقتصادى مملکت متکى به آن باشد یک سیاست عاقلانه و از روى تدبیر نمی‌دانم و برخلاف مصلحت مملکت می‌دانم براى این که پول زیادى از طریق نفت به این مملکت وارد می‌شود و این پول‌ها به‌ ‌مصرف حقیقى خودش خرج نمی‌شود آن وقت نتیجه این می‌شود که در مملکت ما تولید وکشاورزى ترقى نمی‌کند و ما در اختیار دیگران قرار می‌گیریم اگر سیاست اقتصادى ما متکى به یک سیاست عاقلانه و از روى تدبیر نباشد و مادام که یک برنامه صحیحى از لحاظ کشور نباشد معتقد به تصویب این قبیل قوانین نیستم مگر این که آقایان وزراء و به خصوص آقاى نخست وزیر تشریف بیاورند اینجا و برنامه خودشان را بگویند و بنده را متقاعد کنند که این وجوه در یک حساب صحیحى براى مصالح اقتصادى کشور به مصرف می‌رسد من از آقاى وزیر بازرگانى سؤال می‌کنم آقاى وزیر بازرگانى شما هیچ مملکتى سراغ دارید که تمام اعتبار اقتصادیش دست کارشناسان خارجى باشد ما چه احتیاجى داریم به این که همیشه اعتبار اقتصادی‌مان به دست و اختیار کارشناسان خارجى باشد.

این چه فایده‌اى دارد که هى پول بیاوریم و قرارداد نفت را تصویب کنیم و تابع نظریات کارشناسان خارجى باشیم خواستند خرج بکنند نخواستند خرج نکنند بنده می‌‌گویم آقاى تجدد مملکت باید خودش، وزراى مملکت باید تشخیص بدهند که احتیاجات اقتصادى مملکت چیست؟ ما آدم داریم در این مملکت ما مهندس داریم اشخاص فنى داریم (صحیح است) متخصصین اقتصادى داریم اشخاص بصیر داریم که صد هزار مرتبه به‌تر از خارجی‌ها و از کارشناسان خارجى احتیاجات مملکت را تشخیص می‌دهند ولى با کمال تأسف اختیار اقتصاد ما به دست کارشناسان خارجى است و آنها هستند ما را به این راهى انداخته‌اند که هم ما ناراضى هستیم و هم مردم ناراضى هستند و هم خرج‌هاى بیهوده و سنگین می‌کنیم (احسنت) حالا بنده می‌خواهم اگر دولت این اجازه را ازمجلس گرفت در آینده کارهاى اقتصادى مملکت را خودش در اختیار داشته باشد و تابع نظریات کارشناسان خارجى نشود مملکتى که وارد کننده است و قسمت عمده احتیاجاتش را از خارج وارد مى‌کند والله مصلحت نیست که تابع نظریات کارشناسان خارجى قرار بگیرد باید براى خود راهى باز بکند که مطیع کارشناسان خارجى نباشد بنده این مطلب را با کمال صراحت عرض کردم و حالا عرض می‌کنم که بنده در نفت تز اقتصادیم این است که اگر از نفت درآمدى براى ما باید حاصل شود این درآمد باید براى اصلاح امور اقتصادى و امور لازم دیگر صرف بشود و نباید مثل حالا به طریقى برویم که از سمت دیگر این پول‌هایی که باید به مصرف مملکت برسد و در درجه اوّل براى کارهاى تولیدى لازم داریم این را از طریق دیگر بدهیم به مهندسین و کارشناسان خارجى و واردات و اجناس غیر لازم وارد کردن این براى مملکت صرف ندارد بنده از جناب آقاى نخست وزیر در خاتمه عرایضم تقاضا مى‌کنم که در تهران یک شورایى تشکیل بدهند و تمام نمایندگان صنوف تهران را بخواهند کارگر. صنعتگر. فلاح. زارع. مالک. تاجر. صاحبان صنایع و رؤساى کارخانجات، بانک دارها، رؤساى بانک‌ها، اینها را بنشانند و بگویند که مسائل شما چیست احتیاجات شما چیست احتیاجات مردم مملکت را از زبان مردم مملکت بشنوند نه از زبان خارجى اینها را جمع بکنند و بفهمند که احتیاجات مملکت چیست آن وقت که احتیاجات را تشخیص دادند البتّه این قبیل برنامه‌ها صحیح است و آن وقت باید اجرا شود آن وقت احتیاج به اضافه درآمد داریم و درآمدها هم به راه درست مصرف می‌شود امّا اگر به صورت فعلى باشد به خدا این قبیل پول‌ها را گرفتن و بیهوده خرج کردن و تلف کردن و از دست دیگر به خارجی‌ها تحویل دادن دیگر هیچ فایده‌اى ندارد این بود عرض بنده (احسنت).

رئیس- آقاى نخست وزیر.

نخست وزیر- بنده عرایضى که مى‌خواستم بکنم خود جناب آقاى ارسلان خلعتبرى در آخر بیانات خودشان فرمودند این لایحه‌ای که تقدیم مجلس شورای ملی شد و با کمال دقّت و توجّه خاصى در کمیسیون خاص نفت مورد مطالعه قرار گرفت بنده اینجا وظیفه خودم می‌دانم که مجدد از تمام آقایان اعضاى کمیسیون صمیمانه سپاس گزارى کنم و خیال می‌کنم که براى اوّلین مرتبه در مدّت مشروطیت ایران این طور وحدت فکر بین اعضاى دولت و نمایندگان مجلس بوده است (صحیح است) براى اینکه این لایحه در کمیسیون دقت شد و به اتّفاق آراء تصویب شد و آقایانی که در آنجا عضویت دارند البتّه در مجلس توضیحات لازم را به عرض آقایان محترم خواهند رساند همان طوری که در مقدمه لایحه قید شده است این یک اجازه‌اى است که از مجلس شورای ملی خواسته می‌شود که به شرکت ملی نفت اجازه بدهند که در یک چهار دیوارى که تمام مشخصاتش معین شده شرکت ملی نفت اجازه داشته باشد با شرکت‌های خارجى و داخلى مذاکره کند براى اینکه قراردادى ببندد که بالنتیجه درآمدى عاید کشور شود. این را در حقیقت یک نوع درآمدى می‌شود تعبیرش کرد این یک نوع مالیاتى است بر درآمد و عایداتى است که براى خزانه مملکت تهیّه می‌شود بنده خیال می‌کنم که لازم به توضیح نباشد این اجازه این تحصیل عایدات به هیچ وجه با کارهاى دیگر مثل سازمان برنامه و غیره نباید تماس داشته باشد تقاضا می‌کنم که از منابع زیرزمینى مملکت استفاده بشود و عایداتى جمع آورى کنیم و آن عایدات را به دردهاى زیادى که جنابعالى تذکر دادید و همه می‌دانیم برسانیم راجع به سازمان برنامه فرمایشاتى فرمودید بنده یک دفعه هم در کمیسیون بودجه به عرض آقایان رساندم سازمان برنامه یک قانون و مقرّراتى دارد که خود آقایان تصویب فرمودید تمام این طرح هایى که اجرا می‌شود تمامش اوّل می‌آید در کمیسیون برنامه و آنجا تصویب می‌شود و بعد عمل می‌شود اگر طرحى را نمى‌پسندید و قابل اجرا نیست خوب آقایان در کمیسیون مطرح بفرمایید در کمیسیون توضیح بخواهید و اگر قانع کننده نبود تصویب نفرمایید این براى بنده درست نیست که سازمان برنامه یک کارهایى دارد می‌کند و یک کارهایی هم هست که شاید حالا با عجله‌اى که همه داریم و حق هم داریم به نظرمان شاید مفید نباشد و کارهاى اساسى در همه جاى دنیا مطالعاتى می‌خواهد و از این مطالعات به آسانى نمی‌شود گذشت یک جایى با عجله مى‌آیند می‌سازند و بعد معلوم می‌شود که اصلاً بی‌خود بوده هم وقت تلف شده و هم مقدارى پول به هدر رفته است پس به‌تر است یک قدرى بیش‌تر طول بکشد تا نتیجه بگیریم در هر صورت سازمان برنامه یک اعتبارى دارد که آن اعتبار معلوم است این لایحه یعنى تحصیل اجازه براى پیدا کردن یک پولى و یک عایدات دیگر است این به هیچ وجه با سازمان برنامه و اقداماتى که سازمان برنامه می‌خواهد بکند مربوط نیست انشاءالله پول که تحصیل شد و توانستیم عایدات خزانه را از این راه زیادتر کنیم آن وقت انشاء الله وقتى که مطرح شد بنده استدعا می‌کنم از آقاى ارسلان خلعتبرى که در آن موقع تذکر بفرمایید البتّه آن وقت تشریف دارند (یک نفر از نمایندگان- بفرمایید اگر تشریف داشتند) نخیر البتّه تشریف می‌آورند چون ایشان از نمایندگانى هستند که مورد توجّه خاص اهالى مازندران هستند و اطمینان دارم که تشریف می‌آورند و در آن موقع تشریف خواهند داشت ولى فعلاً همان طوری که آقاى رئیس محترم مجلس شورای ملی تذکر فرمودند این لایحه اجازه‌اى است در یک چهار دیوارى معین شرکت ملی نفت که برود مذاکراتى کند و هر وقتى هم که یک قراردادى تنظیم کرد باز می‌آید اینجا بحث می‌کنیم و صحبت می‌شود و به تصویب مجلس می‌رسد بنابراین بنده خیال می‌کنم اصل موضوع مطرح نیست سازمان برنامه هم قانون خاصى دارد که خود آقایان تصویب فرموده‌اند هر طرحى که هست آقایان خودتان تصویب می‌فرمایید ما هم اجرا می‌کنیم اگر هم صلاح ندانستید خوب تصویبش نمی‌فرمایید ولى وقتى تصویب فرمودید دیگر چه ایرادى دارید؟

رئیس- آقاى تیمورتاش.

تیمورتاش- عرض کنم هنگامی که امروز صبح بنده براى اسم نویسى به مجلس آمدم دیدم که جناب آقاى ارسلان خلعتبرى یعنى یکى از افرادی که بنده کمال علاقه و احترام را به ایشان دارم (یک نفر از نمایندگان- همه مجلس دارند) ایشان در ستون مخالف اسم مرقوم فرموده‌اند یک قدرى ترسیدم چون که بنده به روشن‌بینى و صراحت لهجه ایشان و همچنان به آن فصاحت و بلاغتى که خاص ایشان است مؤمن و معتقدم خیال کردم که ما چه خبط و خطایى کردیم که احیاناً دچار یک چنین آفتى شدیم که جناب ارسلان خلعتبرى باشد خوشبختانه عرایضى را که بنده می‌خواهم بکنم مباینتى با فرمایشات ایشان

+++

ندارد و این موجب کمال خوش‌وقتى و خشنودى بنده است گویا اصلاً هر زمانى که صحبت نفت پیش می‌آید و این خون سیاوش مجدداً به جوش می‌آید بنده بى‌اختیار باید عرض اندامى بکنم و اظهار وجودى بکنم (یک نفر از نمایندگان- مسبوق به سابقه است) بلى سابقه بسیار بدى است خدا نصیب آقا نکند عرض کنم متأسفانه بعضى اوقات عرایض بنده ملال حاصل می‌کند. و بعضى اوقات هم پند می‌دهد، بنده آنچه را در این زمینه وظیفه خودم می‌دانم عرض می‌کنم خوشبختانه باید این را بنده اذعان کنم و اعتراف کنم که دولت حاضر از شخص جناب آقاى نخست وزیر گرفته تا سایر آقایان محترمى که در این کار مشارکت داشته‌اند و با ما همکارى کرده‌اند از این اظهارات ملالى ندارند چه ایشان حسن نیّت دارند و باید از این حسن نیّت و از این تفاهمى که بین دولت و نمایندگان شما آقایان که در کمیسیون نفت بودند بنده تشکر کنم همچنین از خود شرکت ملی نفت جناب آقاى انتظام و آقاى فؤاد روحانى و کسانى که ما را ارشاد کردند و راه نشان دادند و توضیحاتى دادند بنده سپاسگزارى می‌کنم اگر به خاطر داشته باشند هنگامى که این لایحه مقدمه مذاکراتش بود بنده چه در جلسات خصوصى و چه در هنگامى که پاره‌اى از جراید از بنده سؤال کردند با کمال صراحت همان طوری که مبناى همیشگى من است گفتم که من مخالفم و تا هر جائى که مقدورم باشد در این مخالفت ایستادگى می‌کنم براى اینکه عقیده‌مند بودم و هستم که نفت یکى از بلایایى است که هر موقع ملّت ایران به آن دست زده است جز بدبختى و فلاکت و بی‌چارگى چیزى عایدش نشده است براى اینکه به حکم تجربه تلخ ملی وشخصى می‌دانم که نفت ثروت هنگفت سرشارى است که بدبختانه چشم طمع بسیارى به او دوخته شده است براى اینکه می‌دانم و شما آقایان هم می‌دانید که یکى از مؤثرترین و وسیع‌ترین مواهب خدایى که بدبختانه به طور بسیار بدى درآمده همین بوى گند نفت است. بدین ملاحظات بنده موافق نبودم ولیکن هنگامى که در کمیسیون نفت رفتم دیدم و شنیدم و امروز به عنوان موافق صحبت مى‌کنم و چون که هیچ وقت هم کسى نیستم که موافق بنویسم و مخالف صحبت کنم و یا معکوس، آنچه می‌گویم از صمیم قلبم است، آقایان ما کسانی که به حکم وظیفه‌اى که شما براى ما تعیین فرمودید در این کمیسیون شرکت کردیم به هیچ وجه من‌الوجوه متخصص و اهل فن نبودیم یا لااقل قسمت اعظم از ما این طور بودند یگانه حربه ما، یگانه اصلحه ما، یگانه ابزار کار ما، دو اصل دو عامل و دو فکر بود.یکی اینکه به هیچ وجه من‌الوجوه تا حدى که مقدور و ممکن است نگذاریم که دست شخصى به دامان ناموس ملّت ایران همین قانون اساسى دراز شود. این مأموریت اوّلیّه‌اى بود که شما آقایان به ما دادید و ما به هیچ وجه نمی‌خواستیم عملی انجام شود که خداى نکرده حتّی تعبیر و تفسیر شود که برخلاف نصوص و مصرحات اصول قانون اساسى است دومین حربه و اسلحه و ابزارکارى که ما در دست داشتیم آن چیزى است که فرنگى می‌گوید بن‌سانس یعنى شعور عادى یعنى عقل و معمولى یعنى عقل پیش پا افتاده یعنى ادارک متدوال و هیچ وهیچ و هیچ ما واقعاً گریزان بودیم از اینکه دچار آن پیچیدگی‌هاى مخصوص کلمات فنى و اصطلاحات غامض و یک قدرى گیج کننده‌اى بشویم که چه بسا در لابلاى آنها هزاران بلا خفته باشد، ما واقعاً نمی‌خواستیم ترتیبى پیش بیاید که مثل پاره‌اى از قراردادهاى گذشته چیزى را که ما مى‌نویسیم فکر کنیم که خودمان هم نتوانستیم بفهمیم. من تصور می‌کنم روحیه کمیسیون نفت را در دو کلمه بشود تلخیص کرد: آقایان ما یک عدّه‌اى بودیم که آنجا نشسته بودیم اوّل نه دولت بود نه مجلس این را صریح عرض کنم نه دولت بود نه مجلس یک عدّه‌ای بودیم نشسته بودیم آنجا با همان عقل و شعور و فکر متداول نه با کلمات فنى و پیچیده و در هم‏، یک مالى داشتیم می‌خواستیم ببینیم چه کار کنیم آقایان عرض کردم که ما یک مالى داشتیم براى اینکه عقیده‌مند هستم که مال ملّت ایران مال ماست و همان دلسوزى را که نسبت به ما و خودمان داشتیم نسبت به مال ملّت ایران داشتیم، پس مال خودمان بود، آمده بودیم نشسته بودیم با همان دلسوزى که براى خانه خودمان براى ملک خودمان براى آب خودمان داشتیم می‌خواستیم ببینیم با این چه کنیم، و باز هم تکرار می‌کنم که دولت هم در این معامله منتهاى حسن نیت را به خرج داد و به هیچ وجه نه دندان گردى کرد و نه اشکالتراشى کرد (عمیدى نورى- صحیح است) و خواست روحیه ما را که یقین دارم روحیه خودش هم بود چنان که یکى از دوستان هم در کمیسیون گفت شأن ما نیست که یکى دیگرى را وطن خواه تراز دیگرى تشخیص بدهد (صحیح است) و به همین ترتیب عمل هم شد، وقتی که اساس مطلب تمام شد و این موضوع به وجود آمد ما در مقابل دو تا کنسپسیون، دو تا فکر دو تا عمل قرار داشتیم یا باید منفى بشویم یا مثبت، به نظر من عمل منفى و منفى بافى را ملّت ایران بلایش را زیاد کشیده و زیاد دیده است که حاصل این منفى بافی‌ها چیست و چطور ما در اثر این منفى بافی‌ها تا کنار پرتگاه قرار گرفتیم ما هم اشخاصى نبودیم که منفى باف باشیم پس مثبت فکر کردیم و چون مثبت فکر کردیم عقیده‌مان این بود که باید از این گنج شایگان، از این ثروت خداداد استفاده کنیم، همان طوری که ارسلان خلعتبرى فرمود خطاى محض است که تصور شود ملّت ایران باید یا حتّى می‌تواند اقتصاد خودش را بر پایة نفت قرار بدهد براى اینکه نفت براى ملّت ایران هیچ وقت جز وسیله‌اى براى نیل به ترقى و اصلاحات و پیشرفت کارش چیز دیگرى نباید باشد اگر هر کسى جز این تصور کند که پایه اقتصادیات ما باید الى الا بد بر مبناى نفت قرار بگیرد به خداى احد و واحد اشتباه کرده است (یکى از نمایندگان- فعلاً که این طور است) و من که کلمه اشتباه را می‌گویم براى این است که مردى هستم با نزاکت و کلمه دیگرى نمی‌گویم وقتى قرار بر این شد که استقاده کنیم و مثبت باشیم و کارى کنیم که واقعاً این گنج شایگان مورد استفاده واقع بشود باز دو تز پیش مى‌آید، دو نظر پیش مى‌آید یکى اینکه اگر مدار بر این است ببینیم دولت اگر بندهایى بر دست و پایش دارد و براى اینکه برود مذاکره کند و نتیجه این مذاکرات را على‌اىُّ‌حال به مجلس بیاورد و این بندها را باز کنیم این توفیق نصیب ما شد در واقع مى‌توانم عرض کنم که خود آقایان هم با همان حسن نیّت این تز اساسى را قبول کردند. پس چه داعى دارد که ما برویم زحمت بکشیم و قانون نفتى به وجود بیاوریم و بندهایى که بر دست و پاى دولت هست بازکنیم، او برود خودش صحبتش را بکند، حرفش را بزند و حاصل را بردارد بیاورد تقدیم مجلس کند یا رد شود یا قبول شود اگر قبول شد فبها اگر رد شد این موضوع منتفى است ولى آقایان اجازه می‌خواهم در اینجا قدرى توضیح عرض کنم، به وضیحاتى که خود ما را قانع کرد و آن این است که اگر قرار بر این باشد که با هر فردى که می‌آید ما داستان عشق را از سر بگیریم و راجع به هر جزئى از اجزاء وارد بحث و مذاکره بشویم نه تنها مثنوى هفتاد من کاغذ شود بلکه چه بسا لابلاى این جزءها اصول یک قدرى از دست برود آقا بنده غلط کردم، اصلاً بنده با نزاکت نیستیم عرض کنم این جا یادداشت‌هاى مختلفى رسیده است راجع به این نزاکت بنده اصلاً با نزاکت نیستم بنابراین گفتیم که لازم است یک قالب بندى دیگرى به وجود بیاید و چهار دیوارى‌هاى مختلفى در دست باشد که مسى که مى‌آید این قانون را بدهند دستش بگویند بر مدار کدام یک از این فصول و تحت کدام یک از این شرایط می‌خواهى با ما وارد صحبت شوى؟ اگر این فصول را قبول دارى بیا وارد صحبت بشو و اگر ندارى هیچ این تز را ما قبول کردیم به دلیل اینکه این را عقیده‌مندیم که بعد از این ایران از حالت نوعى ارمونو پول و انحصار در کار فقط بیرون مى‌آید یکى از هدف‌هاى اساسى این قانون آقایان استدعا می‌کنم توجّه به این بفرمایید ایجاد کنکورانس ایجاد رقابت است، بنده قبل از این که از این کلمه بگذرم ناگزیرم یک کلمه‌اى را به عرض برسانم و آن این است که ملّت ایران در طى تاریخش ثابت کرده است که هیچ وقت وهیچ‌گاه عهد شکن نیست منظور از ایجاد کنکورانس این نیست و این نخواهد بود که ما آنگاژمان‌ها و تعهداتى که نسبت به دیگران داریم بخواهیم آنها را زیر پا بگذاریم ویا اینکه خداى نکرده موجب و اسباب زحمت بشویم می‌ترسم اگر در این زمینه بیش‌تر صحبت کنم هم تحت تأثیر احساسات قرار بگیرم و هم اینکه سخن به درازا بکشد. بنابراین فقط به همین یک بیت اکتفا می‌کنم

ندیدى که چون گربه عاجز شود برآرد به چنگال چشم پلنگ

این براى این بود که گربه را عاجز کردند براى این بود که انواع ظلم و ستم و شقاوت را درباره‌اش کردند و آن هم آن چیزى که می‌توانست کرد و خوب هم کرد بنده اینجا ناگزیرم چند کلمه‌اى راجع به صنعت نفت و اهمیّتى را که بر هیچ یک از آقایان پوشیده نیست و راجع به نکته خاصى از این اهمیّت عرضى بکنم و آن هم این است که چه بسا بدبختانه در این دنیا یکى از صنایعى که درهم آمیختگیش یا به قول فرنگی‌ها انتردپاندانس یعنى مداخل در منافع یکدیگرش به حد اتم و اسداشت صنعت نفت است. آقایان نفت، صاحبان نفت متأسفانه در این دنیاى کنونى دست‌هایشان بوى دست‌هاى هم فشرده است و بسیارى از کارهایی که مى‌خواهند مى‌کنند ولى از طرف دیگر بیدارى ملّت‌ها و آن قیامى که مثل معروفى است می‌گوید خدایا غرقش کن من هم رویش موجب شده است که منافع همان آقایان هم تعدیل پیدا کند بفهمند که شکم گرسنه نمی‌تواند ناظر بر این باشد که خونش، روحش، زندگیش را از دستش بگیرند و او ساکت بنشیند. بنابراین خواه و ناخواه آقایان موضوع نفت ازحالت فعلیش دارد خارج می‌شود و این را باید عرض کنم که یکى از مفاخر ما ایرانی‌ها این است که در این زمینه کوشش کردیم که عواید به‌تر و بیش‌ترى نصیب خودمان شود ولیکن نکته‌اى را هم که نباید مسکوت گذاشت این است که شاید اصولاً اساس فکر، نحوه بهره بردارى از نفت فرق کرده باشد- یک زمانى اساس بر تصفیه بود و دنیا نفت تصفیه شده می‌خواست امروز به علّت اینکه هر یک از مشتقاتش یک منافع سرشار صنعتى دارد و همچنین به علّت‌هاى کار و به وجود آوردن کار در کشورهاى دیگر ممالک بیش‌تر مایل هستند که نفت خام داشته باشند و نفت خام به آنها فروخته شود، به این ملاحظه ما خیلى امیدوار هستیم که این کنکورانس و رقابتى که عرض کردم زیادتر بشود، چون کشورهایى مثل ایتالى و ژاپن و پاکستان و غیره حاضرند بیایند اینجا با ما کار کنند و مشارکت کنند و نفت را استخراج کنند و نفت خام را و چنانچه اگر ما هم بخواهیم در تصفیه نفت با آنها مشارکت کنیم نفت خام و تصفیه شده را حمل کنند به کشورهاى خودشان

+++

ما در این قانونى که دیدیم و بررسى کردیم سه اصل کلى رعایت شده یکى مالیات یکى جریبانه و یکى هم پذیره- پذیره کلمه‌اى است که از استاد محترم و معظم جناب آقاى دولت آبادى داریم که واقعا ًایجاد شده است در این کمیسیون نفت منظور هم این بود که آن سر قفلى که اوّل بود و چه بسا که ناظر بر پاره‌اى از مواد و قوانین مختلفه‌اى می‌شد که از آن مى‌پرهیزیم ما امیدوار هستیم که مالیات و جریبانه و پذیره‌اى که می‌توانیم دریافت کنیم و همچنین با مشارکتى که خواهیم داشت از پنجاه درصد معمول و متداول بیش‌تر سهم داشته باشیم و این به نظر بنده خدمتى است که دولت ایران اوّل به ملّت خودش کرده است و چه بسا بعداً به دنیا کرده باشد. (صارمى- این بی‌سابقه است؟ این براى اوّلین دفعه است؟) البتّه صحبت‌هایى شده بود و بنده این شعرى را که براى آن گذاشته بودم ناگزیرم حالا عرض کنم «مهلتى باید که تا خون شیر شد.» براى رهایى از پنجاه پنجاه خیلى وقت خیلى صحبت، خیلى کمک اجازه بدهید عرض کنم خیلى هم گذشت لازم است در یکى دو مورد شما آن گذشت‌ها را نکنید در موارد عدیده نمی‌توانیم از آن استفاده کنیم ولى به این صورت آسانى که مقرّر می‌شود خیال مى‌کنم نشود که نتیجه گرفت بدبختانه به من گفته‌اند که سه دقیقه بیش‌تر از وقت من نمانده است و این مورد کمال تاسف بنده است و مع‌الوصف چون بنده همیشه مطیع بوده‌ام عرضى ندارم و امیدوارم که از این سه دقیقه تجاوز نشود. نکته دیگرى که در این لایحه دقت رعایت شده است آقایان، تقسیم بندى کشور است، تقسیم بندى کشور به این معنى بعد از اینکه از مراحل عدیده اکتشاف و استخراج موقّتى گذشت وقتى که به مرحله بهره بردارى تجارى رسید هیچ عامل خارجى پیش از هزار کیلو متر مرتع نخواهد داشت قیاس کوچکى این قسمت با مساحتی که امتیازات گذشته داشته‌اند کافى است نشان بدهد که تفاوت راه از کجاست تا به کجا بنده چون وقتم زیاد نیست از بسیارى از مطالب می‌گذرم فقط می‌خواهم دو نکته را به عرض آقایان محترم برسانم- یکى اینکه من شدیداً و حقیقتاً مخالف‏ با اکزاراسیون و مبالغه هستم- یکى از بزرگ‌ترین خبطها و اشتباهات ما ایرانیان این است که اغلب بسیار بیش از آنچه که بتوانیم و قدرتش را داریم وعده می‌دهیم، این وعده‌ها را مردم بی‌چاره حق دارند که آویزه گوششان کنند و وقتی که نرسیدند بر ما ملامت کنند و بلکه لعنت کنند. بنابراین مبالغه نکنیم صحبت از هزار میلیون دلار هزار و پانصد میلیون دلار بود اینجا است که می‌خواستم عرض کنم: مدّتى این مثنوى تأخیر شد. «مهلتى باید که تا خون شیر شد» من امیدوار هستم که یک ملّتى اقتصادیات خودش را در پرتو درآمد نفت به جایى برساند که هزار یا هزار و پانصد میلیون دلار درآمد داشته باشد ولیکن اگر کسى تصور کند در ظرف یک سال و دو سال؟ یک ماه و دو ماه و پنج سال این کار مقدور و ممکن است من از حالا صریح عرض می‌کنم که اشتباه کرده است و گفتن امروزش به از ندامت فردا است که چرا گفتم دوم عرضى که داشتم این است که ملّت‌هاى وقت آقایان محترم، که من یقین دارم همه آقایان بیش از من در این باب دقیق هستند هنگامى خواهد بود که این قالب ریزی‌ها به منصه ظهور برسد و به وجود بیاید. بحث مواد مختلفه به عنوان موافقت‌نامه یا فلان کس یا فلان کس به ساحت مقدس شما آقایان عرضه می‌شود. این است که شما یعنى گوش و چشم ملّت ایران بیدار باشید. آنجا است که باید واقعاً مو را از ماست بکشید آنجاست که باید ببینید واقعاً منافع ما چطور اقتضا مى‌کند که رأى بدهید. در این باره دیگر عرضى ندارم.

رئیس- رأى گرفته می‌شود به ورود در مواد آقایانى که موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد. ماده 1 مطرح است قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد).

ماده 1- به منظور تسریع در توسعه عملیّات تفحص و اکتشاف و استخراج نفت در سراسر کشور و فلات قاره به استثناى آن قسمت از اراضى که طبق قرارداد فروش نفت مصوب ششم آبان ماه 1333 به عنوان حوزه عملیّات کنسرسیوم تعیین گردیده است و همچنین به منظور توسعه سریع عملیّات تصفیه و حمل و نقل و فروش کلیّه نفتی که در خارج از حوزه عملیّات کنسرسیوم به دست خواهد آمد در سراسر کشور و نیز در خارج از کشور به شرکت ملی نفت ایران اجازه داده می‌شود که طبق اصول و شرایط مندرج در این قانون عمل نماید.

تبصره 1- منظور از کلمه «نفت» در این قانون عبارت است از نفت خام- گاز طبیعى- آسفالت و کلیّه هیدروکاربورهاى مایع اعم از اینکه به حالت طبیعى یافت شود و یا به وسیله عملیّات مختلف از نفت خام و گاز طبیعى جدا شود و نیز هر فرآورده مهیاى استفاده یا نیمه تمامی که از مواد مزبور به وسیله تبدیل گاز به مایع یا تصفیه یا عمل شیمیایى یا هر گونه طریقه دیگرى اعم از آنچه اکنون معمول است و آنچه در آینده معمول شود به دست آید.

تبصره 2- منظور از «عامل» در این قانون هر شخص یا سازمان مشترک و یا دستگاه مختلطى است که در حدود مقرّرات این قانون مجاز به اجرا و اداره عملیّات صنعت نفت باشد.

تبصره 3- منظور از «شخص» در این قانون هر شخص طبیعى یا حقوقى می‌باشد ولى این عنوان به شرکت ملی نفت ایران و شرکت‌های فرعى آن اطلاق نمى‌گردد. عنوان شخص به دستگاه‌های مختلطى هم که از طرف دو شخص یا بیش‌تر توأماً ایجاد شود اطلاق مى‌گردد بدون اینکه در اثر این اختلاط عنوان شخصیت حقوقى جداگانه‌اى به وجود آید.

تبصره 4- منظور از «سازمان مشترک» در این قانون هر مؤسسه‌ای است که قسمتى از آن متعلق به یک شخص و قسمت دیگر آن متعلق به شرکت ملی نفت ایران باشد.

تبصره 5- منظور از «دستگاه مختلط» در این قانون هر دستگاه عاملیّتى است که شرکت ملی نفت ایران از یک طرف و یک یا چند شخص از طرف دیگر توأماً ایجاد نموده باشند بدون اینکه در اثر این اختلاط شخصیت حقوقى جداگانه‌اى به وجود آید.

تبصره 6- منظور از «پذیره» در این قانون وجهى است که هنگام عقد قراردادهاى مربوط به تفحص و اکتشاف و استخراج نفت بایستى برطبق مقرّرات مربوط به این قانون در ظرف مدّتی که در قرارداد تصریح خواهد شد از طرف عامل به شرکت ملی نفت ایران پرداخت شود.

رئیس- در ماده اوّل کسى اجازه نخواسته- رأى گرفته مى‌شود به ماده اوّل آقایانی که موافقند قیام کنند (اکثر بر خاستند) تصویب شد. ماده دوم مطرح است

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده دوم- شرکت ملی نفت ایران مى‌تواند به منظور اجراى مقرّرات این قانون با هر شخصى اعم از ایرانى و خارجى که صلاحیت فنى و مالى او محرز شده باشد مذاکره و هرگونه توافقى را که مقتضى بداند بر اساس مقرّرات و مصرحات این قانون و سایر شرایطی که مخالف با قوانین کشور نباشد به عمل آورده و موافقت‌نامه مربوطه را تنظیم و امضاء و به هیئت وزیران تقدیم نماید که در صورت تأیید براى تصویب به مجلسین تقدیم گردد. موافقت‌نامه‌هایی که به این طرز امضاء بشود پس از تصویب مجلسین و از تاریخ تصویب مزبور قابل اجرا خواهد بود.

رئیس- در ماده دوم کسى اجازه نخواسته رأى گرفته مى‌شود به ماده دوم آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. ماده سوم قرائت مى‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

ماده سوم- هیچ عاملی نمی‌تواند اجراى بعضى یا کلیّه عملیّات مربوطه را به پیمانکارى واگذار نماید مگر آن که قبلاً جلب موافقت شرکت ملی نفت ایران را بنماید و در هر حال این موافقت رافع مسئولیت تام و تمام عامل خواهد بود.

رئیس- رأى گرفته مى‌شود به ماده سوم آقایانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد ماده چهارم قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد).

ماده 3- در مورد اتباع خارجه اجازه عاملیّت یا واگذارى عملیّات به پیمانکار فقط در مواردى ممکن است داده شود که به موجب قوانین جاریه و سازمان اقتصادى کشور خارجى مربوطه اتباع ایرانى مجاز باشند که در کشور مزبور به طور کلى مبادرت به فعالیّت‌هاى اقتصادى و مخصوصاً عاملیّت‌هاى موضوع این قانون بنمایند.

رئیس- رأى گرفته می‌شود به ماده چهارم آقایانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد

ماده پنجم مطرح است (به شرح زیر قرائت شد)

ماده 5- شرکت ملی نفت ایران می‌تواند به منظور اجراى عملیّات تفحص و اکتشاف و استخراج اراضى کشور و فلات قاره را به جز ناحیه موضوع قانون قرارداد فروش نفت مصوب ششم آبان 1333 به بخش‌هایى تقسیم کند که مساحت هر یک حداکثر از هشتاد هزار کیلومتر مربع تجاوز ننماید شرکت می‌تواند از بخش‌هاى مزبور آنچه را که مقتضى بداند از نظر اجراى عملیّات مقرّر در این قانون آزاد اعلان نموده و نسبت به آن پیشنهاد انعقاد قرار داد بپذیرد ولیکن بایستى در کلیّه اوقات معادل اقلاً یک سوم مجموع اراضى قابل استفاده و فلات قاره قابل استفاده به عنوان ذخیره ملی باقى بماند

شرکت در هر موقع می‌تواند در تعیین حدود بخش‌ها و نیز در مورد آزاد یا بسته بودن بخش‌ها تجدید نظر کند ولى هر گونه تصمیمى در باب تعیین یا تغییر حدود و آزاد و یا بسته بودن بخش‌ها بایستى اقلاً سه ماه قبل از تاریخ اجراى تصمیم اعلان شود و این گونه تصمیمات تأثیرى در قراردادهایى که قبلاً منعقد شده باشد نخواهد داشت. هر قسمت از اراضی که طبق بند ج و بندهاى «ر» و «ز» ماده8 به شرکت ملی نفت ایران مسترد شود بسته تلقى خواهد شد تا موقعی که شرکت ملی نفت ایران مجدداً آن را آزاد اعلان کند. پیشنهاد‌هایی که بر طبق این قانون در مورد یک بخش یا قسمتى از آن در ظرف شصت روز از تاریخ صدور اعلان شرکت ملی نفت ایران به شرکت تسلیم شود بدون رعایت تقدم و تأخر تاریخ وصول مورد توجّه قرار خواهد گرفت.

رئیس- در ماده پنجم هم کسى اجازه نخواسته است رأى می‌گیریم به این ماده آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد ماده ششم مطرح است و قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

+++

ماده6- شرکت ملی نفت ایران باید در هر یک از سازمان‌هاى مشترک یا دستگاه‌هاى مختلط لااقل به میزان سى درصد سهیم باشد.

رئیس- در این ماده هم کسى اجازه نخواسته است. رأى گرفته می‌شود به این ماده آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. ماده هفتم مطرح است و قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 7- در مورد سازمان‌های مشترک یا دستگاه‌هاى مختلطى که سهم شرکت ملی نفت ایران پنجاه درصد یا بیش‌تر باشد شرایط عملیّات به شرح زیر خواهد بود:

الف- هیچ سازمان مشترک با دستگاه مختلطى نمی‌تواند مجموعاً بیش از شانزده هزارکیلومتر مربع در یک بخش در زمان واحد در اختیار داشته باشد. مجموع سهم نسبى هر یک از طرف‌هاى شرکت ملی نفت ایران در یک بخش در زمان واحد حداکثر هشت هزار کیلومتر مربع می‌باشد. چنانچه طرف شرکت ملی نفت ایران مشارکت پنجاه درصد یا بیش‌تر شرکت ملی نفت را بپذیرد و در یک سازمان مشترک یا دستگاه مختلط لااقل داراى سهم نسبى چهار هزار کیلومتر بشود نسبت به چهار هزار کیلومتر مربع بقیّه می‌تواند از طریق مشارکت یا عدم مشارکت موضوع ماده 8 عمل کند.

ب- سازمان مشترک با دستگاه مختلط موظّف است در هر بخشى که در آن عمل می‌کند حداکثر تا پایان سال چهارم پس از تاریخ قرارداد حفر لااقل یک چاه نفت را در ناحیه واگذارى شروع کند و عملیّات حفارى را پس از شروع مداوماً با سرعت معقول و بر طبق اصول متداول صنعت نفت ادامه دهد. چنانچه در پایان سال دوازدهم بعد از تاریخ قرارداد عملیّات سازمان مشترک یا دستگاه مختلط در ناحیه مزبور به مرحله بهره بردارى تجارتى نرسیده باشد سازمان یا دستگاه علاوه بر اینکه ناحیه مزبور را به شرکت ملی نفت ایران مسترد خواهد نمود مشمول هر گونه ضمانت اجرایى که به موجب ماده 15 مقرر می‌شود نیز خواهد گردید.

ج- در ظرف مدّتى که از ده سال از تاریخ قرارداد تجاوز نخواهد کرد سازمان مشترک یا دستگاه مختلط نصف مجموع مساحت واگذارى طبق آن قرارداد را در یک یا چند نوبت به طریقى که شرکت ملی نفت ایران مناسب بداند شرکت مزبور مسترد خواهد نمود. قطعات استردادى از لحاظ تعداد و عرض و طول باید از نظر عملیّات صنعت نفت قابل استفاده باشد.

د- مدّت اصلى قرارداد در مورد هر ناحیه حداکثر بیست و پنج سال از تاریخ شروع بهره بردارى تجارتى در آن ناحیه خواهد بود ولى ممکن است مدّت قرارداد به درخواست هر یک از طرف‌هاى شرکت ملی نفت ایران حداکثر براى سه دوره پنج ساله تمدید شود. در دوره پنج ساله اوّل بر طبق شرایط مدّت اصلى عمل خواهد شد ولى در دو دوره بعد بایستى شرایط و مزایا و اوضاع روز در موقع تمدید در نظر گرفته شود.

ه‍- در ظرف مدّتى که به موجب این قانون اجازه تفحص و اکتشاف و استخراج به یه‌ سازمان مشترک یا دستگاه مختلط داده می‌شود عملیّات مزبور در ناحیه مربوطه منحصر به سازمان با دستگاه نام‌ برده خواهد بود.

رئیس- آقاى خلعتبرى

خلعتبری- اینجا به نظر بنده این طور شد که براى تمدید قرارداد سه دوره پنج ساله پیش بینى شده- دوره پنج ساله اوّل بر طبق شرایط اصلى خواهد بود یعنى خود به خود با همان شرایط تمدید می‌شود و در دو دوره بعد که ده سال باشد نوشته است بایستى شرایط و مزایا و اوضاع روز در موقع تمدید در نظر گرفته شود البتّه بنده همچو مى‌فهمم که مسلماً موافقت بعدى لازم است و باید با توافق باشد و اگر توافق حاصل نشد دیگر نمی‌توانند عمل کنند (صحیح است) (عمیدى نورى- همین طور است) دیگر بنده عرضى ندارم.‏

رئیس- آقاى مخبر کمیسیون.

مخبر (مشایخى)- بنده در موقعی که کلیّات مطرح بود در نظر داشتم به طور کلى راجع به روشى که در کمیسیون اتخاذ شد و اینکه شأن نزول این قانون چیست صحبت‌هایى بکنم ولى خوشبختانه دیدم که آقایان نمایندگان محترم در این موضوع وقوف و اطّلاع کافى دارند و مطالعاتشان کافى است و سزاوار نیست که وقتشان را تلف کنم (صحیح است) (احسنت) این است که از این موضوع صرف نظر می‌کنم فقط راجع به موضوعى که جناب آقاى ارسلان خلعتبرى تذکر فرمودند و خودشان جواب خودشان را دادند تأیید می‌کنم و آن این است که مدّت این قرارداد و مشارکت 25 سال است، یک دوره پنج ساله بر طبق شرایط و مقرّرات اصلى تمدید می‌شود که دو دوره پنج ساله مى‌شود، بعد متناسب با مزایا و مقتضیات زمان خواهد بود که اگر مقتضیات زمان و مزایاى روز بیش‌تر بود البتّه بر آن اساس تمدید خواهد شد. بدیهى است اگر جلب موافقت نشد تمدیدى نخواهد شد. و هیچ تردیدى نیست که در هر موقعى مجلس شوراى ملی ایران توجّه خواهد داشت که حداکثر مصالح و منافع ملّت ایران تأمین شود و امیدواریم که از تاریخ شروع تا پایان دوره بهره‌بردارى مصلحت ملّت ایران تأمین شده باشد و در واقع نفت راه سعادت و عمران و آبادى کشور باشد و در خاتمه عرایضم عرض می‌کنم که در اینجا یک کلمه مربع حذف شده که اصلاح می‌کنم که سهم نسبى چهار هزار کیلومتر می‌شود چهار هزار کیلومتر مربع و خیلى خوش‌وقتم که همه آقایان خیلى خوب می‌دانند و توجّه دارند.

رئیس- رأى گرفته می‌شود به ماده 7 آقایانى که موافقند قیام فرمایند.

(اکثر برخاستند) تصویب شد. ماده 8 مطرح است و قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 8- در مورد سازمان‌هاى مشترک یا دستگاه‌های مختلطى که سهم شرکت ملی نفت ایران کم‌تر از پنجاه درصد باشد و نیز در مواردى که قرارداد با شخصى بدون تشکیل سازمان مشترک یا دستگاه مختلط منعقد شده باشد شرایط عملیّات به شرح زیر خواهد بود:

الف- شخصى که براى انجام عملیّات تفحص و اکتشاف و استخراج با شرکت ملی نفت ایران سازمان مشترک یا دستگاه مختلطى تشکیل می‌دهد و یا بدون تأسیس سازمان یا دستگاه مزبور طرف قرارداد واقع می‌شود باید مبلغى یک جا به عنوان پذیره اضافه بر حق‌الارض مذکور در بند الف ماده 9 به شرکت ملی نفت ایران در موقع عقد قرارداد بپردازد. شرکت ملی نفت ایران میزان پذیره مزبور را در هر مورد بر حسب اوضاع و احوال آن مورد مخصوصاً اینکه قرارداد براساس مشارکت یا عدم مشارکت تنظیم گردیده و سایر عواملی که در مورد حق‌الارض به شرح مذکور در بند الف ماده 9 باید رعایت شود تعیین و در قرارداد قید خواهد نمود.

ب- هیچ سازمان مشترک یا دستگاه مختلطى نمى‌تواند مجموعاً بیش از 9 هزار کیلومتر مربع در یک بخش در زمان واحد در اختیار داشته باشد. مجموع سهم نسبى هر یک از طرف‌هاى شرکت ملی نفت ایران و نیز مجموع مساحتی که در غیر مورد مشارکت ممکن است به یک عامل واگذار شود در یک بخش در زمان واحد از شش هزار و پانصد کیلومتر مربع تجاوز نخواهد نمود ولى این محدودیت تأثیرى در مفاد بند الف ماده 7 نخواهد داشت.

ج- عامل مى‌تواند ناحیه‌اى را که طبق هر قرارداد در هر بخشى در اختیار دارد به 10 قسمت یا کم‌تر تقسیم کند ولى حداکثر تا پایان 5 سال از تاریخ اجراى قرارداد امکان خواهد داشت.

د- به جز در مواردى که خط سرحدى یا خط ساحلى یا حدود خارجى فلات قاره طرز دیگرى را اقتضا نماید هر ناحیه یا هر یک از قسمت‌هاى آن بایستى به شکل چهار ضلعى باشد که طول متوسط آن از شش برابر عرض متوسط آن تجاوز ننماید.

ه‍- عامل موظّف است در هر بخشى که در آن عمل می‌کند حداکثر تا پایان سال پنجم پس از تاریخ قرارداد حفر لااقل یک چاه نفت را در ناحیه واگذارى و یا در صورتى که ناحیه مزبور را تقسیم نموده باشد در یکى از قسمت‌هاى آن شروع کند و بعد از آن نیز در هر سال اقلاً 1 چاه دیگر به اقتضاى عملیّات حفر کند ولیکن حداکثر تا پایان سال هشتم پس از تاریخ اجراى قرار داد بایستى حفارى در هر یک ازقسمت‌هاى ناحیه مربوطه شروع شده باشد و عملیّات حفارى پس از شروع باید مداوماً و بر طبق اصول متداول صنعت نفت ادامه یابد. در پایان سال دوازدهم بعد از تاریخ قرارداد چنانچه عملیّات در ناحیه موضوع قرارداد و یا هر یک از قسمت‌هاى آن به مرحله بهره بردارى تجارتى نرسیده باشد علاوه بر اینکه ناحیه مزبور و با هر قسمتى که بهره بردارى تجارتى در آن به عمل نیامده باشد به شرکت ملی نفت ایران مسترد خواهد شد هرگونه ضمانت اجرایى نیز که به موجب ماده 15 مقرر مى‌شود به موقع اجرا گذاشته خواهد شد.

و- در ظرف ده سال از تاریخ قرارداد در ناحیه و یا در هر یک از قسمت‌هاى آن نصف ناحیه یا نصف هر یک از قسمت‌هاى آن به شرکت ملی نفت ایران مسترد خواهد شد ولى ناحیه یا قسمتى که پس از آن در اختیار عامل باقى خواهد ماند در هیچ مورد متجاوز از هزار کیلومتر مربع پیوسته به هم نخواهد بود.

ز- مدّت اصلى قرارداد در مورد هر ناحیه یا قسمت حداکثر بیست و پنج سال از تاریخى است که بهره بردارى تجارتى در آن ناحیه یا قسمت شروع شود ولى مدّت از تاریخى است که ممکن است به درخواست عامل حداکثر براى 3 دوره 5 ساله تمدید شود مشروط بر آن که عامل شرایط و مزایا اوضاعى را که در تاریخ تقاضاى تمدید حکم فرما است بپذیرد و یا اقلاً بیست درصد ناحیه یا قسمت مربوطه را که موضوع تقاضاى تمدید است مسترد نماید.

ح- در ظرف مدّتى که به موجب این قانون اجازه تفحص و اکتشاف و استخراج به یک عامل داده می‌شود عملیّات مزبور در ناحیه مربوطه یا قسمت‌هاى آن منحصر به عامل نام‌برده خواهد بود.

ط- عامل بایستى در قرارداد متعهد شود که در صورت تقاضاى شرکت ملی نفت ایران تا میزان یک هشتم کل محصول را به جنس به شرکت مزبور تسلیم نموده بهاى آن را به قیمت اعلان شده از بدهى مالیاتى خود کسر نماید.

رئیس- آقاى مخبر توضیحى دارید بفرمایید.

مخبر (مشایخى)- در بند الف در سطر آخر بعد از کلمه باید اضافه می‌شود (در موقع عقد قرارداد) و در صفحه 10 در آخر سطر اوّل در مورد عقد قرارداد حذف می‌شود از آنجا برداشته می‌شود اینجا گذاشته می‌شود، مقدم و مؤخر شده است.

رئیس- پیشنهادى رسیده براى این ماده 8 که قرائت می‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

+++

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملی پیشنهاد می‌کنم در بند (د) ماده 8 شش برابر به چهار برابر تقلیل یابد.

جفرودی

مهندس جفرودى- مراد بنده از تقدیم این پیشنهاد بیش‌تر این است که توضیحى از طرف مخبر کمیسیون در باب این اشکالى که به نظر بنده رسیده است داده بشود در بند (د) از ماده 8 نوشته شده است به جز در مواردی که خط سرحدى یا خط ساحلى یا حدود خارجى فلات قاره طرز دیگرى را اقتضا نماید هر ناحیه با هر یک از قسمت‌هاى آن بایستى به شکل چهار ضلعى باشد که طول متوسط آن از شش برابر عرض متوسط آن تجاوز ننماید مثالى می‌زنم فرض کنیم این 4 ضلعى در یکى از سر حدات ایران باشد. (یکى از نمایندگان- استثنا شده) خواستم توضیح بدهند به جز در موارد دیگرى که طرز دیگرى را ایجاب نماید شرایطى باشد اگر در یکى از سر حدات باشد آن وقت فرض کنیم که دویست کیلومتر عرض این منطقه باشد 6 برابرش 1200 کیلومتر از سرحدات در دست یک مؤسسه خارجى خواهد افتاد بنده تمنا مى‌کنم در این باره توضیحاتى بدهید.

رئیس- آقاى مخبر.

مخبر (مشایخى)- عرض کنم اصولاً منابع نفت خیز کشور ما جناب آقاى مهندس جفرودى استدعا می‌کنم توجّه بفرمایید دو قسمت است یک قسمت فلات قاره است و یک قسمت هم در داخل کشور واقع شده است بنابراین این اصل را در نظر داشته باشیم که بعد از اجراى این قانون یعنى به موجب ماده خاصى که داریم کشور بخش‌هاى خاصى تقسیم شده که هر بخش از هشت هزار کیلومتر تجاوز نخواهد کرد (عمیدى نورى- هشتاد هزار کیلومتر) بلى هر بخشى از هشتاد هزار کیلومتر تجاوز نخواهد کرد و ما در تقسیماتى که به صورت مشارکت عمل می‌شود و یا به نحوى از انحاء عمل خواهد شد در اینجا نه تنها گفته نشده است که یک بخش که هشتاد هزار کیلومتر باشد به یک نفر داده نمى‌شود بلکه مقدار را کم کرده‌ایم و گفته‌ایم در مواردی که شرکت بر اساس پنجاه پنجاه باشد یعنى پنجاه سهم شرکت ملی نفت ایران و پنجاه سهم هم آن شخصى با دستگاه مختلط با آنهایى که با ما معامله بکنند داشته باشند در این صورت حوزه مشارکت از 16 هزار کیلومتر تجاوز نخواهد کرد بنابراین این فرض که بگوییم که از خط سرحدى یا فرضاً در داخل مملکت یک حوزه خیلى خیلى وسیع مرتبط به هم ممکن است داده شود که این منظور جنابعالى را پیش بیاورد این مصداق پیدا نمی‌کند و ما گفتیم که به هر صورت و به هر اسم و رسم و به هر عنوان و به هر نحوى از انحاء هر کس بخواهد در این کار شرکت بکند نمی‌تواند در بیش از 5 بخش با توجّه به آن تصمیمى که اتخاذ کردیم شرکت بکند این اصل موضوع. امّا چرا در اینجا به اصطلاح خط طول و عرض جغرافیایى در نظر نگرفته‌ایم اینجا یک مطلب صددرصد فنى است اینجا جناب آقاى تیمور تاش در ضمن فرمایشاتشان فرمودند که مانسیون فنى نداشتیم ولى انصافاً باید تصدیق کنیم کارشناسان مربوطه در این لایحه نفت به قدرى توضیحات رسا به ما دادند که من کند ذهن و نفهمم مسائل را درک کردم (صحیح است) حقیقت را عرض مى‌کنم در تمام اعضاء کمیسیون نفت واقعاً از مواد این قانون استحضار و اطّلاع و بصیرت کامل چه از نقطه نظر مالى و چه از نقطه نظر فنى پیدا کردند چون یک قرارداد نفت تنظیم بشود چند موضوع در این مورد توجّه واقع می‌شود از نظر مالى از نظر فنیانس به اصطلاح که چه عوایدى به مملکت خواهد داد از نظر حقوقى که باید سعى بشود که حداکثر منافع ملّت ایران در نظر گرفته بشود از نظر فنى باید طورى باشد که در حدود صنعت نفت حد اعلاى بهره بردارى از این قطعه کوچک شده باشد این مسأله یک مسأله صددرصد فنى است مثل سایر مسائل فنى که در اینجا هست و در دنیا روش این است که در یک نقطه نفت خیز...

رئیس- آقاى مشایخى بیش از پنج دقیقه نمی‌توانید صحبت کنید.

مشایخى- به هر صورت مطلب فنى است و طول و عرض جغرافیایی صحیح نیست.

رئیس- آقاى دکتر مشیر فاطمى موافقید؟

دکتر مشیر فاطمى- توضیحى مى‌خواستم آقاى مخبر بدهند.

دکتر پیرنیا- بنده مخالفم.

رئیس- آقاى دکتر پیرنیا.

دکتر پیرنیا- یکى از خصوصیات مهم این لایحه اتّفاقا جناب آقاى مهندس جفرودى تقسیم بندى مملکت است به قطعات نسبتاً کوچک براى اینکه در این قسمت‌ها سرمایه بیش‌ترى و فعالیّت بیش‌ترى از طرف عاملین وکسانی که وارد این کارند بشود و زودتر به نتیجه برسد نه اینکه یک مناطق بسیار وسیعى را بگذارند در اختیار یک عدّه شرکت‌ها یا دستگاه‌هایى که براى یک قسمت کوتاه یک فعالیّت‌هایى بکنند و یک قسمت‌هاى مهمى از مملکت اکتشاف نشده و بى‌استفاده باقى بماند یک منظور بسیار مهمى که این قانون در عرض چهار سال عملی خواهد کرد این است که یک فعالیّت اکتشافى بسیار مهمى در سراسر مملکت شروع و تعقیب می‌شود اکتشاف زمین شناسى که علاوه از منابع نفتى مزایا و محاسن بسیار زیاد دیگرى را هم متضمن هست همان طور ملاحظه فرمودید حداکثر زمین اینجا مجموعاً براى یک عامل 9 هزار کیلومتر مربع است و شما ملاحظه بفرمایید که اگر 9 هزار کیلومتر مربع یک قسمتش 30 کیلومتر باشد یک قسمت دیگرش سیصد کیلومتر است بنابراین اگر که نسبت 300 کیلومتر ده برابر سى کیلومتر است اگر شما کم‌تر حساب بفرمایید که نسبت شش به یک باشد در حدود پنجاه کیلومتر درصد کیلومتر در همین حدودها مساحتش است و یک مساحت پنجاه کیلومتر درصد کیلومتر یک مساحت نسبتاً خیلى کمى است از لحاظ منطقه نفتى و آن نگرانى که جنابعالى دارید به هیچ وجه عملی نمی‌شود براى اینکه در حدود صد کیلومتر حداکثر ضلع آن مربع مستطیلى است که به او واگذار می‌شود منتهى در قسمت مرز از لحاظ 9 هزار کیلومتر تغییرى پیدا نمی‌شود و از لحاظ مستطیل چون ممکن است به صورت مربع مستطیل در قسمت‌هایى که مرزى است نتوان اراضى نفت را واگذار کرد به همین جهت در آنجاها که مساحت را در نظر گرفته‌اند مساحت 9 هزار کیلومتر است منتهى شکلش مربع مستطیل نیست شکلى است که با آن منطقه مرزى بتواند انطباق داشته باشد.

رئیس- آقاى مهندس جفرودى پس می‌گیرید یا رأى بگیریم.

مهندس جفرودى- بنده چون این را خطرناک می‌دانم پس نمی‌گیرم رأى بگیرید.

رئیس- آقاى تیمورتاش موافقید؟

تیمورتاش- مخالفم.

رئیس- مجدداً قرائت می‌شود و رأى گرفته می‌شود

(مجدداً به شرح سابق قرائت شد).

رئیس- رأى گرفته می‌شود به این پیشنهاد آقایانى که موافقند قیام کنند (عدّه قلیلى قیام نمودند) تصویب نشد. دیگر پیشنهادى نیست رأى گرفته می‌شود به این ماده.

دکتر مشیر فاطمى- بنده قربان یک توضیحى راجع به این ماده مى‌خواستم.

رئیس- توضیح نمی‌شود یا به عنوان موافق یا به عنوان مخالف باید صحبت کنید.

دکتر مشیر فاطمى- مخالفت و موافقتى نیست اینجا نوشته‌اند قیمت اعلام شده، می‌خواستم ببینم مأخذش چیست؟

رئیس- آقاى مخبر.

مخبر (مشایخى)- قیمت اعلام شده در قرارداد فروش نفت مصوب سال 1333 که به تصویب مجلس شوراى ملی رسیده ذکر شده که شرکت‌های بازرگانى باید بهاى نفت را در موقعى که استخراج می‌کنند و همچنین نفت تصفیه شده در پالایشگاه راه‌هایى برایش تعیین بکنند که این عنوان قانونیش بر اساس مصوبات همان قرارداد فروش نفت بهاى فروش شده است و امّا این جمله در بند ط از ماده 11 در موضوع بهاء اعلام شده در صفحه 20 ذکر شده است.‏

رئیس- بسیار خوب، رأى گرفته می‌شود به ماده 8 آقایانى که موافقند قیام کنند (اغلب برخاستند) تصویب شد ماده 9 قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 9- شرایط زیر در کلیّه موارد مذکور در مواد 7 و 8 بایستى رعایت شود:

الف- هر شخصى که طبق مواد 7 و 8 با شرکت ملی نفت ایران قرارداد منعقد نماید باید در طى دوره قرارداد مبلغى سالیانه به عنوان حق‌الارض براى تمام ناحیه موضوع قرارداد به میزانى که شرکت ملی نفت ایران با توجّه به وسعت ناحیه و خصوصیات مناطق مورد اکتشاف و استخراج مخصوصاً احتمالات پیدایش نفت و سهولت عرضه محصول ناحیه در بازارهاى خارج تعیین خواهد نمود به شرکت ملی نفت ایران بپردازد قسمتى از حق‌الارض که در هر مورد به تشخیص شرکت ملی نفت ایران تعیین مى‌شود یکجا نقداً از طرف عامل به شرکت ملی نفت ایران پرداخت و به اقساط سالیانه به توافق طرفین از محل حق‌الارض سالیانه مزبور کسر خواهد شد.

عامل مجاز است حق‌الارض سالیانه را به انضمام اقساط سالیانه و مبلغى که یکجا پرداخت نموده جزء هزینه عملیّات سازمان یا دستگاه یا شخص منظور نماید تا موقعى که بدهى مالیاتى عامل در هر دوره مالیاتى قبل از احتساب حق‌الارض معادل حق‌الارض شود یا از آن تجاوز نماید.

در هر دوره مالیاتى که بدهى مالیاتى عامل معادل حق‌الارض شود یا از آن تجاوز نماید حق‌الارض به عنوان هزینه جارى عملیّات تلقى نخواهد شد بلکه از لحاظ مقرّرات ماده 35 قانون مالیات بر درآمد 1328 در حکم پرداخت مشخص خواهد بود.

تبصره- به منظور تعیین سود ویژه مشمول مالیات هر دوره مالیاتى زبان‌هاى عملکرد دوره‌هاى مالیاتى قبل که از محل درآمدها جبران نشده از سود ویژه جارى کسر خواهد شد.

ب- شرکت ملی نفت ایران می‌تواند با شخصى که سازمان مشترک یا دستگاه مختلط را با شرکت ملی نفت ایران تشکیل می‌دهد موافقت نماید که به جاى پرداخت حق‌الارض شخص مزبور تمامى یا قسمتى از هزینه‌هاى عملیّات اکتشافى را تا کشف نفت به میزان قابل صدور تجارتى اعم از سهم خود و سهم شرکت ملی نفت ایران به عهده بگیرد ولى در این موارد شرکت ملی نفت ایران موظّف خواهد بود که با توجّه به خصوصیات هر مورد مبلغى به عنوان حداقل در نظر گرفته و طرف را ملزم به خرج آن بنماید. چنانچه عملیّات اکتشاف انجام گردیده و از حداقل هزینه پیش بینى شده مبلغى اضافه باقى ماند شرکت ملی نفت ایران می‌تواند یا نصف آن اضافه را به حساب دولت ایران از طرف وصول کند و یا طرف را ملزم نماید که تمامى اضافه مزبور را براى هزینه‌هاى

+++

تفحص و اکتشاف و استخراج آینده به مصرف برساند.

ج- از تاریخ تصویب این قانون شرکت نفت ملی ایران مکلّف است پس از تقسیم اراضى کشور و فلات قاره به بخش‌ها به شرح مندرج در ماده 5 به منظور تأسیس سازمان‌هاى مشترک با دستگاه‌های مختلط یا واگذارى عاملیّت در یک یا چند بخش از اشخاص واجد صلاحیت به وسیله آگهى دعوت نماید که پیشنهادهاى خود را در ظرف مهلت مقرر بر اساس طرح قرارداد نمونه‌اى که شرکت ملی نفت ایران طبق مصرحات این قانون تنظیم خواهد نمود به شرکت ملی ایران تسلیم نماید.

د- شرکت ملی نفت ایران موظّف است براى هر بخشى که آزاد اعلان مى‌کند دفترچه مشخصاتى که موقعیت جغرافیایی و وضع عمومى زمین شناسى و سایر اطّلاعات مربوطه در آن قید شده باشد تهیّه نموده و به انضمام قرارداد نمونه آن را در اختیار پیشنهاد دهندگان بگذارد.

ه‍- پیشنهاد دهندگان باید ضمن قبول تعهدات مندرج در طرح قرارداد نمونه میزان پذیره و مشارکتى را که حاضر به قبول آن هستند تعیین و پیشنهاد خود را در ظرف مهلت مقرر به شرکت ملی نفت ایران تسلیم نمایند.

شرکت ملی نفت ایران پس از بررسى پیشنهادهاى واصله حداکثر در ظرف مدّت دو ماه هر پیشنهادى را که با توجّه به کلیّه عوامل مربوطه بیش‌تر به صرفه و صلاح کشور تشخیص دهد انتخاب و موافقت‌نامه لازم را به شرح مذکور در ماده 2 تنظیم و امضاء خواهد نمود. تسلیم پیشنهاد هیچ گونه حقى براى پیشنهاد دهنده ایجاد نمى‌کند به شرکت ملی نفت ایران در رد و قبول کلیّه یا بعضى از پیشنهادها آزاد است.

و- شرکت ملی نفت ایران موظّف است در هر یک از موارد عامل را با قید شرایط مقتضى ملزم نماید که حداکثر کوشش را در انجام تعهدات خود در مورد عملیّات اکتشاف و تولید و بهره بردارى نفت در مناطقى که در اختیار دارد به عمل آورده لازمه استفاده کامل را از منابع مزبور رعایت کند.

همچنین عامل بایستى متعهد شود که عملیّات خود را با روش معمول صنعت نفت انطباق دهد و مخصوصاً در مورد حفاظت ذخایر هیدروکاربور از اصول صحیح فنى و مهندسى تبعیت نماید.

ز- شرکت ملی نفت ایران نمى‌تواند با هیچ شخص قرارداد یا قراردادهایى منعقد نماید که به موجب آن شخص مزبور در یک موقع در بیش ازپنج بخش به عملیّات موضوع این قانون مبادرت کند. هر دو شخص یا بیش‌تر که فعالیّت اصلى آنها مربوط به صنعت نفت و یکى از آنها مالک شصت درصد یا بیش‌تر از سهام دیگرى باشد و یا هر دو شرکت فرعى یک شرکت اصلى باشند در حکم شخص واحد تلقى خواهند شد.

رئیس- آقاى مخبر توضیح دارید بفرمایید.

مخبر (مشایخى)- در بند الف که در سطر 12 صفحه 12 است بعد از کلمه «تعیین می‌شود» این جمله حذف شده «در تاریخ انعقاد این قرارداد» بنابراین اضافه خواهد شد «در تاریخ انعقاد قرارداد» و همچنین در سطر 5 که جزء هزینه عملیّات سازمان نوشته شده «یک کلمه جارى اضافه خواهد شد» «جزء عملیّات جارى سازمان»

رئیس- پیشنهادى رسیده قرائت می‌شود) (به شرح ذیل خوانده شد)

پیشنهاد مى‌نمایم تبصره ذیل به ماده 9 اضافه شود.

تبصره- قیمت عادلانه اراضى واملاکى که مورد احتیاج شرکت‌های اکتشاف و استخراج است در صورتی که اراضى و املاک مزبور متعلق به اشخاص باشد باید قبل از تصرّف به صاحبان آنها پرداخته بشود.

دکتر دادفر

رئیس- آقاى دکتر دادفر.

دکتر دادفر- مراد از پیشنهاد بنده این است که متأسفانه براى چندین بار بنده ناچارم عرض کنم وقتى یکى از سازمان‌هاى دولتى یا به قصد عمران یا انتفاع می‌خواهد کارى در کشور انجام بدهد به حقوق اشخاص مطلقاً توجّه ندارد نظیر آن را بنده خدمت آقایان عرض کردم همین راه‌آهن است ما راه‌آهن کشیدیم بسیار خوش‌وقت هستیم، بسیار هم متشکریم امّا توجّه نمی‌کنیم که ما اگر یک راه می‌سازیم، ایستگاه می‌سازیم بر طبق قانون مکلّفیم پول زمین‌هاى آن را بپردازیم بعد آنجا را تصرّف کنیم می‌گوییم نه، چون راه‌آهن می‌سازیم مجازیم همه کار بکنیم در حالى که قبل از اینکه پول بپردازیم نمی‌توانیم زمین را تصرّف کنیم همان طور قبل از اینکه پول بپردازیم و ریل بخریم راه آهن نمى‌توانیم بسازیم قبل از اینکه پول بپردازیم و لکوموتیو بخریم راه‌آهن نمى‌توانیم بسازیم ولى وقتى حق بی‌چاره‌ها و مظلومین است یک آقاى مهندس دوربین را می‌گذارد و مى‌گوید خراب کن دیگر صاحب این زمین‌ها صاحب این باغات چطور خواهند شد منظور نیست و معلوم نیست در اینجا هم موضوع عبارت است از اینکه فردا شرکت‌های اکتشاف و یا استخراج مثلاً آمده‌اند می‌گویند در 12 کیلومترى کرج نفتى هست و ما می‌خواهیم اینجا اکتشاف بکنیم یک خطى کشیده‌اند به طول دو کیلومتر در دو کیلومتر بنده می‌گویم در این قانون بگویید قیمت ملک اشخاص را به نرخ عادله به صاحبانش بدهند بعد تصرّف کنند والاّ با سابقه‌اى که در کشور ما هست وقتى دولت و دستگاه‌هاى دولت ملکى را تصرّف کنند استیفاى حقوق مردم ممکن نیست دلیل، همان قانونى که چند روز قبل راجع به اعاده دعاوى در مجلس تصویب شد در سابق یک اراضى را وزارت جنگ تصرّف کرده حالا ما قانون می‌گذرانیم براى حقوق مردم و بنده خیال می‌کنم که این پیشنهاد ضرری ندارد و مسلماً شرکت ملی نفت حق مردم را خواهد پرداخت و حقى از مردم تضییع نمی‌شود ولى به عقیده بنده اگر تصریح بشود به‌تر است‏.

رئیس- آقاى مخبر.

مخبر (مشایخى)- مطلبى که جناب آقاى دکتر دادفر توضیح دادند از نظر اصول صد در صد صحیح و منطقى است، حق مالکیت محترم است امّا خواستم توجّه جنابعالى را جلب کنم توجّه آقایان را جلب کنم در بند (ک) ماده 11 این منظور تأمین شده می‌نویسد هر عاملی در حدود احتیاجات عملیّات صنعت نفت حق استفاده از اراضى و آب بر طبق قوانین کشور خواهد داشت جمله «بر طبق قوانین کشورى» را تکرار می‌کنم منظور از طبق قوانین کشور همان چیزى است که مورد نظر جنابعالى است در تمام قوانین کشور و حتّی در قانون فروش نفت در کنسرسیوم هم این موضوع پیش بینى شده است که اگر چنانچه قسمتى از اراضى براى بهره بردارى از صنعت نفت مورد استفاده عاملی واقع شد باید بهاى عادلانه آن را پرداخت کند و عملاً هم مى‌بینیم که شرکت ملی نفت ایران اراضى که لوله نفت از خوزستان به تهران کشیده است بهایش را پرداخت کرده کما اینکه منتهاى آن قسمتى هم که از حوزه انتخابیه بنده گذشته است پرداخت کرده‌اند پس بناء علی‌هذا در بند (ک) این مطلب قید شده و منظور جنابعالى را تأمین می‌کند.

رئیس- آقاى دکتر دادفر.

دکتر دادفر- با توضیحاتى که آقاى مخبر دادند بنده پیشنهادم را پس می‌گیرم.

رئیس- آقایانى که با ماده 9 موافقند قیام کنند (اغلب برخاستند) تصویب شد ماده 10 قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد).

ماده 10- شرکت ملی نفت ایران می‌تواند براى انجام عملیّات تصفیه وحمل و نقل و فروش نفت در خارج کشور قراردادهایى منعقد نماید که به موجب آن یک سازمان مشترک یا دستگاه مختلط یا هر شخصى بدون تشکیل سازمان یا دستگاه مزبور انجام عملیّات مزبور را بر طبق شرایطى که در هر مورد به تشخیص شرکت ملی نفت ایران تعیین خواهد گردید به عهده بگیرد، مدّت اصلى این گونه قراردادها از چهل سال تجاوز نخواهد نمود ولى مدّت مزبور ممکن است به تقاضاى عامل حداکثر تا سه دوره پنج ساله تمدید شود مشروط بر آنکه عامل شرایط و مزایا و اوضاع تاریخ تمدید را قبول کند.

رئیس- آقاى خلعتبرى.

ارسلان خلعتبرى- بدون تردید هر قراردادى که شرکت ملی نفت ایران طبق این ماده 10 منعقد کند باید با تصویب مجلس شوراى ملی باشد (صحیح است) و آن وقت با محرز شدن این اصل می‌خواستم عرض کنم که این ماده یکى از مواد خیلى مهم این قرارداد است، این اجازه است براى این که به نظر بنده لوله‌هاى نفتى که از داخل ایران به ممالک دیگر کشیده می‌شود مشمول این اجازه خواهد بود و این لوله‌هاى نفتى یکى از مهم‌ترین مسائلى است که با امر نفت ارتباط دارد، خوب به یاد دارم در این کتابى که امریکایی‌ها بعد از جنگ منتشر کردند در زمان جنگ شرکت نفت سابق یک لوله نفتى می‌خواست بکشد بیاورد و به خانقین و تعداد ببرد که همان تاب لاین ولى شرکت‌های نفتى در امریکا مخالفت کردند و یک کمیسیونى در وزارت کشور امریکا تشکیل شد و در آن کمیسیون همین تورنبرگ که با یارن آمده بود در آن کمیسیون شرکت داشت و شرکت‌های امریکایی مانع شدند از اینکه آن کمک بشود به شرکت نفت سابق براى اینکه گفتند که شرکت نفت سابق داراى دو مخرج مى‌شود یکى به مدیترانه متصل مى‌شود یکى هم به خلیج فارس، همین طور خط عربستان سعودى در این خط عربستان سعودى در اطراف احداث آنها و اهمیّت آنها بسیار داستان‌ها و صحبت‌ها و عملیّات و فعالیّت‌ها بین شرکت‌های نفتى در کشورها شده است این است که عبور یک لوله نفت یکى از مسائلى است که خیلى اهمیّت دارد حالا بنده می‌خواستم اینجا نظر دولت را جلب کنم که این لوله‌ها در یک وقت و زمانى از لحاظ سیاسى مفید است با اینکه بنده در این کار تخصص ندارم می‌خواهم عرض کنم قراردادهایى که در این زمینه بسته می‌شود به نظر بنده قراردادهایی را در نظر بگیرند که منافع اقتصادى دربرداشته باشد که منافع اقتصادى دائمى فداى منافع سیاسى که مربوط به زمان حاضر است نشده باشد فقط این را من باب تذکر عرض کردم.‏

رئیس- آقاى مخبر کمیسیون.

مخبر (مشایخى)- مطلبى نیست که قابل جواب باشد براى اینکه قطعاً مصلحت ملّت ایران همیشه در نظر گرفته می‌شود.

رئیس- رأى گرفته مى‌شود به ماده 10 آقایانى که موافقند قیام کنند (اغلب قیام نمودند) تصویب شد ماده 11 قرائت می‌شود.

(به شرح زیر خوانده شد).

ماده 11- شرایط زیر باید در

+++

کلیّه قراردادهایی که بر طبق مواد 7 و 8 و 10 این قانون منعقد می‌گردد رعایت شود.

الف- قرارداد ممکن است براى انجام یک یا چند رشته از عملیّات مذکور در ماده یک تنظیم شود.

ب- هر گاه در شرایط و مزایا و اوضاعى که در حین عقد قرارداد یا در موقع تمدید آن موجود بوده و قرارداد بر طبق آن تنظیم یا تمدید شده بعداً تغییراتى حاصل شود این تغییرات تأثیرى در قرارداد چه در دوره اصلى و چه در دوره‌هاى تمدیدى آن نخواهد داشت.

ج- عامل مى‌تواند کلیّه تأسیسات ثابت و غیر ثابت را که براى حسن اجراى عملیّات مجاز لازم بداند تهیّه و بنا با نصب و از آن استفاده کند، عامل در طول مدّت عملیّات مادام که به تأسیسات مزبور احتیاج داشته باشد می‌تواند بدون هیچ گونه قید و شرطى آنها را در داخل ناحیه خود از نقطه‌اى به نقطه دیگر انتقال دهد و نیز مى‌تواند تأسیسات جدید یا اضافى یا تعویضى را که لازم تشخیص دهد تهیّه و بنا یا نصب و از آن استفاده کند.

د- عامل مجاز خواهد بود مبلغى به عنوان هزینه استهلاک تأسیسات ثابتى که براى عملیّات خود تهیّه و بنا یا نصب نموده جزء هزینه‌هاى جارى خود براساس تخمین عمر اقتصادى تأسیسات مربوطه که طبق اصول صحیح حسابدارى و مهندسى احتساب می‌شود و با توجّه به بقیه مدّت عملیّات منظور نماید. در هر مورد شرکت ملی نفت ایران ترتیبات حسابدارى لازم را با عامل تعیین خواهد نمود به طورى که حق مالکیت شرکت ملی نفت ایران نسبت به تأسیسات مزبور به نحو مطمئن تأمین شود و در هر صورت در پایان مدّت قرارداد کلیّه تأسیساتى که بر طبق قرارداد بنا یا نصب شده بدون هیچ قید و شرطى ملک شرکت ملی نفت ایران خواهد بود.

ه‍- شرکت ملی نفت در هر قراردادى که منعقد می‌نماید بایستى اقلامى را که عامل مجاز است جزء هزینه عملیّات جارى خود منظور نماید تصریح کند تا در احتساب مالیات بر درآمدى که به عامل تعلق می‌گیرد هزینه‌هاى مزبور محسوب گردد. علاوه بر حق‌الارض به شرح مذکور در (بند الف) ماده 9 و استهلاک تأسیسات ثابت و اقلام دیگرى که به موجب ماده 35 قانون مالیات بر درآمد 1328 و تأیید آن ضمن ماده 36 قانون مالیات بر درآمد 1335 تعیین گردیده اقلام زیر نیز جزء هزینه عملیّات جارى قابل احتساب خواهد بود:

استهلاک سالیانه مبلغى که از بابت پذیره پرداخت شده به میزان منصفانه هزینه حفر چاه‌هایى که نفت به میزان تجارتى از آن تولید نشده هزینه انجام خدمات و غیره که براى انجام نقشه بردارى زمینى و هوایى و دریایى و نیز براى حفر یا پاک کردن یا گود کردن یا تکمیل چاه‌ها یا تهیّه مقدمات عملیّات مزبور لزوم پیدا کند ولى خرج تهیّه تأسیسات سرمایه‌اى ترتیب استهلاک آن مقرر گردیده جزء هزینه عملیّات جارى منظور نخواهد گردید.

و کلیّه لوازمى که براى حسن جریان و اداره عملیّات صنعت نفت مورد احتیاج باشد بدون پروانه ورودى و با معافیت از هرگونه حقوق گمرکى و عوارض و سایر مالیات‌ها یا پرداخت‌ها به ایران وارد خواهد شد اجناسى که براى استفاده و مصرف کارکنان عاملین مناسب باشد بدون لزوم هیچ گونه پروانه ورودى و یا معافیت از مقرّرات هر نوع انحصار دولتى ولى با پرداخت حقوق گمرکى و سایر مالیات‌هایى که در موقع ورود معمولاً به آن تعلق می‌گیرد وارد خواهد شد این قبیل اجناس فقط به کارکنان قابل فروش خواهد بود. در کلیّه موارد عاملی که این اجناس را وارد می‌کند باید در تحصیل لوازم و حوائج مورد مصرف خود نسبت به اشیائى که در ایران ساخته و مهیا می‌شود رجحان قائل شود با این قید که اشیاء مذکور با مقایسه آن با اشیاء مشابه خارجى با همان شرایط مساعد از لحاظ نوع جنس و قیمت و سهل‌الحصول بودن آن در موقع لزوم به مقادیر مورد نیاز و قابل مصرف بودن آن در موردى که براى آن منظور شده در ایران به دست بیاید.

عاملیّتى که اجناس مزبور را وارد نمایند حق خواهند داشت آنها را با اطّلاع شرکت ملی نفت ایران ولى بدون هیچ گونه پروانه و با معافیت از حقوق صادراتى یا سایر مالیات‌ها یا پرداخت‌ها مجدداً صادر کنند مگر اشیائى که به ملکیت ایران یا شرکت ملی نفت ایران درآمده باشد.

تبصره- منظور از لوازم و اشیائى که ورود آن به شرح فوق مجاز است کلیّه کالاها و لوازم و ادوات و ابزار و ماشین آلات و قطعات یدکى است چه به صورت مواد خام چه موادى که در دست تهیّه و چه موادى که ساخته و مهیاى استفاده باشد.

ز- به استثناى مالیات بر درآمد و وجوهى که بایستى بر طبق این قانون به شرکت ملی نفت ایران پرداخت و یا به بستانکار حساب آن شرکت گذاشته شود و عوارض گمرکى به نحو مقرر در این قانون و پرداخت به دولت ایران بابت مالیاتى که باید از حقوق کارکنان و یا از وجوه پرداختى به پیمانکاران یا نماینده‌ها بابت کارهایی که در ایران انجام داده‌اند کسر شود و عوارض و حقوقى که باید براساس خالى از تبعیض در مقابل خدمات درخواست شده و یا خدماتى که به طور عموم براى عامه انجام می‌شود پرداخت شود و مالیات‌ها و حقوقى که شامل عموم و خالى از تبعیض باشد (از قبیل حق تمبر اسناد و حق‌الثبت امور حقوقى و بازرگانى و حق‌الثبت اختراعات و تألیفات) عاملین ملزم به پرداخت هیچ گونه وجهى به هیچ یک از مقامات دولتى اعم از مرکزى و محلى نخواهند بود و هیچ مالیاتى به صادرات نفت از طرف عامل و با پرداخت سود سهام از محل درآمد عملیّات عامل تعلق نخواهد گرفت. هر عاملی موظّف است نسبت به درآمد خالص خود بر طبق قانون مالیات بر درآمد وقت مالیات بر درآمد بپردازد ولیکن نرخ مالیات بر درآمدى که عاملین باید طبق آن مالیات بر درآمد ایران را بپردازند از آنچه که در قانون مالیات بر درآمد مورخ 1335 مقرر شده تجاوز نخواهد کرد و نیز تعیین درآمد ویژه عاملین مشمول مقرّراتى خواهد بود که از آنچه به موجب ماده 35 قانون مالیات بر درآمد 1328 و تأیید آن طبق ماده 36 قانون مالیات بر درآمد 1335 تصریح گردیده نامساعدتر نباشد. عاملین می‌توانند زیان‌هاى عملیّات خود را که از محل درآمد ویژه جبران نشده به شرحى که طبق اظهارنامه‌هاى مالیاتى سال‌هاى مالى جارى و گذشته آنها منظور و مورد قبول واقع شده‏ به سال‌هاى بعد انتقال دهند ولى این انتقال بیش از ده سال از سالى که زیان مربوط به آن است مجاز نخواهد بود. در مواردى که به موجب این قانون اجازه عملیّات به دو عامل یا بیش‌تر که فعالیّت اصلى آنها اجراى عملیّات صنعت نفت باشد داده شده باشد چنانچه یکى از عاملین مزبور اقلا ًنود درصد سهام دیگرى را مالک باشد و یا همه آنها شرکت‌های فرعى یک شرکت اصلى باشند می‌توانند درآمد و زیان خود را که از عملیّاتى که به موجب این قانون به آنها واگذار شده ناشى شده باشد یک کاسه کرده و اظهارنامه مالیاتى مشترک بدهند ولیکن نمی‌توانند زیان‌هاى حاصله از عملیّات مزبور را در قبال درآمد حاصله از عملیّاتى که به موجب قوانین دیگر به آنها واگذار شده باشد احتساب نمایند. هر شخصى که داراى شرایط فوق بوده و با شرکت ملی نفت ایران دستگاه مختلطى تأسیس نموده باشد می‌تواند به منظور احتساب بدهى مالیاتى خود اظهارنامه مالیاتى مشترک به شرح مذکور فوق تسلیم کند.

ح- وجوهى که از بابت مالیات بر درآمد و پذیره و حق‌الارض به شرکت ملی نفت ایران یا دولت ایران پرداخت می‌شود به دلار امریکایی یا لیره انگلیسى یا هر پول رایج دیگرى خواهد بود که شرکت ملی نفت ایران تعیین و در قرارداد تصریح نماید. هر عاملی می‌تواند وجوه حاصله از صدور نفت ایران را در حساب‌هاى خود در خارج کشور نگاه دارد مگر قسمتى را که باید به مصرف انجام تعهدات خود در برابر دولت ایران یا شرکت ملی نفت ایران برساند کلیّه پرداخت‌هایى که باید از طرف هر عاملی در وجه دولت ایران یا شرکت ملی نفت ایران به عمل آید به جز پرداخت‌هایی که قبلاً در این ماده ذکر شده و نیز تمام پرداخت‌هاى دولت ایران یا شرکت ملی نفت ایران در وجه اشخاص به پول رایج ایران به عمل خواهد آمد به منظور احتساب این پرداخت‌ها طریقه تسعیر ارز مربوطه در هر قرارداد بر طبق قوانین ارزى کشور تعیین خواهد شد عاملین از اتباع ایران و اتباع بیگانه می‌توانند وجوهى را که از خارج به ایران آورده و یا از عملیّات مجاز خود در ایران به دست آورده باشند به خارج انتقال دهند به جز آنچه را که بایستى به دولت ایران یا شرکت ملی نفت ایران بپردازند.

ط- هر عاملی بهاى اعلان شده نفت را با توجّه به هر قسمتى که قبلاً براى محل صدور مربوطه اعلان شده باشد منتشر خواهد نمود و عوائد ناویژه او معادل ارزش کلیّه نفتى که صادر نموده براساس بهاى اعلان شده و نیز آن مقدار نفتى که براى مصرف داخلى تحویل داده براساس بهاى مطرح در بند (ى) این ماده تلقى خواهد شد ولى هرگونه تخفیفى که شرکت ملی نفت ایران تصویب نماید و هر مقدار نفتى که عامل در ضمن عملیّات صنعت نفت به مصرف برساند جزء عواید مزبور به حساب مزبور محسوب نخواهد شد نفتى که هر عامل از چاه‌هاى موضوع عملیّات خود تولید نماید در سر چاه به ملکیت مشارالیه در می‌آید.

ى- شرکت ملی نفت ایران موظّف است هر عاملی را به نحوی که مقتضى بداند متعهد نماید که قسمت متناسبى از نفت مورد احتیاج مصرف داخلى را به بهاى تمام شده به اضافه حق‌العمل عادلانه‌اى تأمین نماید ولى هیچ عاملی مجبور نخواهد بود که نفت را به مقدارى زائد بر آنچه از لحاظ فنى جایز است تولید کند و یا از حیث مقدار یا جنس نفتى که تحویل می‌دهد تعهداتى قبول کند که با تعهدات عاملین دیگرى که در ایران به عملیّات صنعت نفت اشتغال دارند نامتناسب باشد.

ک- هر عاملی در حدود احتیاجات عملیّات صنعت نفت حق استفاده از اراضى آب بر طبق قوانین کشور خواهد داشت.

اراضى و آبهایى که به موجب این بند تحصیل شود از حیث مالکیت و شرایط استهلاک مشمول مقرّرات مربوط به تأسیسات ثابت خواهد بود.

ل- در مواردى که بر طبق مقرّرات این قانون شرکت با هر شخصى سازمان مشترک تأسیس می نماید مشارکت مزبور بایستى براساس تشکیل شرکت‌هایی از نوع سهامى و با مسئولیت محدود باشد.

م- عامل نمی‌تواند حقوقى را که بر اساس

+++

مقرّرات این قانون تحصیل و تعهداتى را که قبول نموده به دیگرى واگذار کند مگر با موافقت قبلى شرکت ملی نفت ایران.

رئیس- آقاى خلعتبرى.

خلعتبرى- قراردادهایی که شرکت ملی نفت با شرکت‌ها و اشخاص دیگر منعقد کند از لحاظ حقوقى در زمره قراردادهاى معلق است و منجز نیست یعنى موکول است به تصویب مجلس شوراى ملی (صحیح است) ولى در این ماده دو مطلب را می‌خواستم عرض کنم بند ح- وجوهى که از بابت مالیات بر درآمد و پذیره حق‌الارض به شرکت ملی نفت ایران یا دولت ایران پرداخت می‌شود به دلار امریکایی یا لیره انگلیسى یا هر پول رایج دیگرى خواهد بود که شرکت ملی نفت ایران تعیین و در قرارداد تصریح نماید ارزش این قراردادها تحصیل ارز خارجى است از ممالکى که ارز به دست می‌آید اگر ارز محکم باشد مثل دلار در تمام ممالک قدرت خرید دارد یعنى تمام ممالک امروز سعى می‌کنند که ارز محکمى داشته باشند که مجبور نباشند از یک کشور معینى با شرایطى که آن کشور شرایط را معین و تحمیل می‌کند جنس بخرند بنابراین داشتن ارز محکم یکى از فوایدى است که این گونه قراردادها براى کشورها ایجاد می‌کند حالا مثلاً فرض بفرمایید مثال ارز غیر محکم را عرض مى‌کنم آقایانى که از بازرگانان هستند به‌تر می‌دانند بنده عقیده خودم را عرض می‌کنم بنده فکر می‌کنم که لیر ایتالیایى ارز محکم در مقابل دلار نیست نمی‌دانم درست می‌گویم یا خیر؟ فرانک فرانسه به عقیده خودم نیست اینها را سایر ممالک جز عارز محکم حساب نمی‌کنند حالا اینجا ما به شرکت ملی نفت اختیار می‌دهیم برود قراردادی ببندد و بیاورد اینجا درست است که بسته به تصویب ما است و موکول به تصویب ما است امّا قراردادی که با ممالک دیگر یا شرکت‌ها و اشخاص بسته شد و آوردند در مجلس آن وقت از لحاظ بحثش ما ممکن است دچار محظور بشویم (بهبهانى- محظورى نداریم، چه محظورى؟) (صحیح است) عرض کنم بنده خیلى دلم می‌خواهد هر کدام از آقایان اعضاء کمیسیون بیایند توضیح بدهند و ما را روشن کنند، فرض بفرمایید قراردادى بسته شد و آمد به مجلس حالا اینجا که به شرکت ملی نفت اجازه می‌دهیم تصریح می‌کنیم که حق دارد یکى به دلار امریکایی یکى به لیره انگلیسى یکى یا به هر نرخ یا به هر پول رایج دیگرى، این هرگونه پول رایج دیگرى وقتی که شرکت ملی نفت می‌رود صحبت بکند با اشخاص اگر این طور مجازش نمى‌کردند و مسکوت بود، وظیفه خودش بود که پول محکم براى مملکت تهیّه کند یا فرض بفرمایید به‌تر از این نبود که به شرکت ملی نفت اجازه داده شده است راجع به نوع پول مذاکره معامله بکند؟ این فقط سؤالى است که خواستم جواب بدهند، دوم عامل نمى‌تواند حقوقى را که بر اساس مقرّرات این قانون تحصیل و تعهداتى را که قبول نموده به دیگرى واگذار کند مگر با موافقت قبلى شرکت ملی نفت ایران، فرض بنده از این قانون، این است حالا اگر غیر از این است آقایان بفرمایند توضیح بدهند این است که شرکت ملی نفت عاملی تعیین می‌کند و آن عامل اولى باید قراردادش بیاید به مجلس و تصویب بشود، امّا آن عامل اگر خواست به دیگرى واگذار کند بنده از این ماده این طور مى‌فهمم که فقط موافقت شرکت ملی نفت لازم است در صورتی که این ممکن است از لحاظ سیاسى براى مملکت کار خطرناکى باشد (صحیح است) حالا جهاتش را عرض می‌کنم این شرکت نفت کویت اینها اوّل امتیازشان را یک اشخاص خیلى معمولى گرفتند و چندین سال این در و آن در زدند در امریکا و انگلیس که بلکه کسى پیدا شود امتیازشان را بخرد، خریدار هم پیدا نشد و بعد از سال‌ها نقل وانتقال بالأخره شرکت‌ها بین هم معامله کردند تا به این صورت درآمد یعنى این شرکت بحرینى و شرکت کویت به این صورت امروزى درآمد یا شرکت عربستان سعودى، این شرکت آرامکو اوّلش به این صورت نبوده است، اوّلش چندین شرکت بوده و شرکت دیگر امریکایی در سال 1947 پانصد میلیون دلار داده‌اند و حق اینها را خریده‌اند، این شرکت آرامکو که امروز اعضایش عضو کنسرسیوم ما هستند و شرکت مهمى است این مقدار زیادى از این سهام را از کمپانی‌هاى دیگر خریده است تا به صورت امروز درآمده، آن وقت بین انگلیس و امریکا سر همین نفت عربستان سعودى در زمان جنگ و بعد از جنگ آن قدر مناقشه شد که کار نزدیک بود به قطع روابط بکشد براى اینکه انگلیسی‌ها از امریکایی‌ها پول می‌گرفتند و به عنوان کمک و مساعدت به دولت عربستان سعودى می‌دادند شرکت‌های امریکایی رفتند به دولتشان گفتند که هیچ مناسبت ندارد که پولش را شما بدهید و انگلیسی‌ها استفاده سیاسى بکنند بنابراین این پول را خودتان بدهید به عربستان سعودى بنابراین خواستم عرض کنم از این مناقشات بین دول یا شرکت‌های بزرگ پیش خواهد آمد آن وقت در این نقل و انتقالات یک مرتبه دیدید که سر شرکت سابق نفت پیدا شد که از لحاظ سیاسى مصلحت نیست یک وقت دیدید که سر یک شرکت دیگرى پیدا شد که از لحاظ سیاسى به هیچ وجه مصلحت نیست یک نقل و انتقالاتى ممکن است بشود که از لحاظ سیاسى صحیح نیست چون بنده با این لایحه موافق نیستم و رأى نمى‌دهم تقاضا می‌کنم اگر عرض بنده‏ صحیح است یکى از اعضاء کمیسیون نفت پیشنهادى بدهند انتقال عامل به عامل دیگر جزء موادى بگذراند که باید به تصویب مجلس شوراى ملی برسد.

رئیس- آقاى دولت آبادى شما مخالفید؟

دولت آبادى- بنده با بیانات ایشان مخالفم با ماده موافقم.

رئیس- پس با ماده موافقید، بفرمایید.

دولت آبادى- نکاتى که به نظر جناب آقاى خلعتبرى رسیده و متذکر شدند درست آنچه بود که در کمیسیون مورد توجّه قرار گرفت و آنچه که در کمیسیون تصویب شده است به همین منظور بوده است یعنى ذکر نام دلار و لیره که چنانچه بیان فرمودید امروز محکم‌ترین پول دنیا است براى همین بود که ما شرکت ملی نفت را موظّف کردیم که به این دو پول توجّه داشته باشد نه اینکه آزادى بعدش ناظر بر اخلال در اصل باشد این را تذکر می‌دهیم براى اینکه آقا متوجّه باشید ما خواسته‌ایم که شرکت ملی نفت را که در واقع نماینده دولت است موظّف کرده باشیم که بهترین پول را براى معامله ولو با اشخاصى باشد که پول دلار یا لیره مستقیماً نداشته باشند براى ما تأمین کنند این را مخصوصاً اینجا ما قید کردیم نه اینکه آزادى بعدى مخل اصل اوّلى است بلکه ما در نظر داشتیم حتّی‌الامکان بتوانند با رعایت مصلحت و منظورى که عرض کردم مصلحت ملّت ایران از به‌ترین پول استفاده کنند و اختیارى که به شرکت ملی نفت داده می‌شود مزاحم اصل اوّلى نیست اما قسمت دوم در آن قسمت که می‌فرمایید موافقت شرکت ملی نفت باز این هم به همین منظور گذاشته شده است که چون شرکت نفت در تمام این قانون ما در قانون نفت که داریم، یعنى دولت ایران، یعنى نماینده ملّت ایران یعنى قوه عاملیّتى که ملّت به دولت داده است و مجلس به دولت می‌دهد نماینده او شرکت ملی نفت است، جهات استحسانى بسیارى هم داشته است که بنده نمی‌خواهم اینجا توضیح بدهم که چرا شرکت ملی نفت گذاشته شده است محظوراتى که شما به آن اشاره کردید براى شرکت ملی نفت مسلماً کمتر بود زیرا یک فرد معامله‌گر است در عین حالی که نماینده است، در اینجا که گذاشته شده است با موافقت قبلى براى این است که توهم معامله هم پیش نیاید یعنى اگر یک عاملی بخواهد معامله با دیگرى بکند اوّل باید موافقت قبلى را به دست بیاورد و چون ما توجّه به این مطلب داشتیم در همه جاى شرکت ملی نفت یعنى نماینده صالح وارد، مطمئن، مطلع دولت ایران یعنى خواسته‌ایم این را شرط قرار بدهیم که توجّه داشته باشند که چیزى بر خلاف مصلحت مملکت ایران نشود، در یکى دیگر از موادى که خوانده شد و تصویب شد این مطلب را ما قید کردیم که اساساً چه شرایطى براى معاملات لازم هست بنابراین اگر یک موردى پیش بیاید که چنین صحبتى بشود مخالف است با ماده دیگرى که به نظرم ماده 5 بود که اینجا قید شده بود و شرایطى قید کرده بودیم براى معامله با افراد و صلاحیتشان که آنهایى که معامله تجارى با ما دارند حق دارند طرف قرارداد قرار گیرند بنابراین شرکت ملی نفت هیچ عاملی نمى‌تواند اختیارات قانونى به دست آورده باشد با عدم رعایت جزئى از این قانون که در آن ماده قید شده است‏. (خلعتبرى- یعنى مجلس باید تصویب کند) در ماده چهارم است: نظر آقا تأمین شده است (دکتر شفیع امین- با تصویب مجلس باید باشد).

رئیس- آقاى مهندس هدایت.

مهندس هدایت- در این ماده بعضى مطالب بود که بنده استدعا می‌کنم آقاى مخبر کمیسیون توضیحاتى بفرمایند که این مطلب روشن بشود یکى موضوع مشارکت است و عامل که انجام کار را به عهده می‌گیرد این مطلب در این لایحه زیاد روشن نیست که وجوهى که دولت ایران و یا شرکت ملی نفت در این مشارکت‌ها بابت سهم‌الشر که باید بپردازد از کجا تحصیل می‌شود؟ البتّه یک موادى هست در اینجا یکی پذیره است، یکى حق‌الارض است یکى هم مالیات است که در یک مورد پذیره گرفته می‌شود و در موارد دیگر حق‌الارض و بعد هم از آن بابت مالیات بنده استدعا مى‌کنم این را توضیح بفرمایند که این پول از کجا خواهد آمد

چون این مساحت به این وسعت که باید اکتشاف بشود و استخراج بشود و در هر کدام از آنها شرکت ملی نفت حداقل سى درصد و بعد ممکن است پنجاه درصد و یا بیشتر شریک باشد این پول را از کجا خواهد آورد و خواهد داد این یک مطلب بسیار مهمى است که در این لایحه ذکرى از آن نشده است و حتّی ذکر شده است که از بابت پذیره و حق‌الارض و مالیات می‌تواند سهم مشارکت خودش را در هر مورد بپردازد این یک مطلبى است که اینجا به نظر بنده یک خرده گنگ آمد تمنّا دارم آقاى مخبر کمیسیون یک قدرى توضیح بفرمایید که بنده روشن بشوم مطلب دوم راجع به سیستم مالیات بود که باز هم بنده تمنّا دارم توضیحات بیشترى بفرمایند بعد هم اتّفاقاً بنده راجع به قسمت (م) چون آنچه که از لحاظ ما مهم است آن شخص است بنده در آن کمیسیون 4 نفرى که آقاى وزیر دارایی تشریف داشتند عرض کردم که شخص را معین بفرمایید که خلاف قانون اساسى هم نیست و موافقت فرمودید که به تصویب مجلس شوراى ملی باشد بنابراین اگر شخصى بخواهد عوض بشود این را استدعا می‌کنم موافقت بفرمایید همان طورى که اصلش را قبول فرمودید فرعش را هم قبول بفرمایید.

رئیس- آقاى مخبر.

+++

مخبر (مشایخى)- عرض می‌شود قسمتى را که جناب آقاى خلعتبرى فرمودند جناب آقاى دولت آبادى رئیس محترم کمیسیون نفت که تمام سعى و جدیت را در تهیّه این لایحه نموده‌اند این قسمت را روشن کردند و دیگر بنده در آن موضوع توضیح عرض نمی‌کنم امّا آنچه مورد توجّه جنابعالى واقع شده بسیار مطلب حساسى است و از این نقطه‌نظر روشن شدن آن که مورد توجّه شما واقع شده است حائز کمال اهمیّت است ما در این لایحه از طرق مختلف وجوهى اخذ خواهیم کرد.

1- هر شرکتى که بر اساس سهم شرکت ملی نفت ایران کم‌تر از پنجاه درصد باشد که باز تذکر مى‌دهم که در هیچ مورد سهم شرکت ملی نفت ایران کم‌تر از 30 درصد نمی‌تواند باشد دو جزء سهم خواهیم داشت یکى از موارد سهم‌الشرکه از سى الى پنجاه است و یکى سهم‌الشر که از 50 به بالا است در درجه اوّل هر کس که تقاضاى عاملیّت بکند به نحو مشارکت یا به هرنحوى از انحاء باید در مواردی که مبنا روى سى درصد است در مورد شرکت باید یک وجهى به عنوان سر قفلى (چند نفر از نمایندگان- پذیره) به عنوان پذیره پرداخت کند، علاوه بر پولى که به عنوان پذیره خواهد پرداخت در هر سال مبالغى به عنوان حق‌الارض براى هر کیلومتر خواهد پرداخت این رقم فوق‌العاده قابل توجّه است و به نحوی که کارشناسان شرکت ملی نفت ایران توضیح دادند این مبلغ که به عنوان حق‌الارض دریافت می‌شود حداقلش از 10 دلار تا 150 دلار در ممالک نفت خیز مانند ونزوئلا در هر کیلومتر خواهد بود، ما 1500 کیلومتر مربع مساحت کشورمان است.‏ (دکتر بینا- یک میلیون و ششصد هزار کیلومتر) معذرت مى‌خواهم یک میلیون و ششصد و پنجاه هزار و حداقل دو ثلث آن منابع نفت خیز داریم بنابراین توجّه بفرمایید که وجهى که به عنوان حق‌الارض مى‌توانیم دریافت کنیم بالقوه مبلغ قابل توجّهى خواهد بود و همین وجوهى که به عنوان سرقفلى گرفته می‌شود این موضوع در کمیسیون صحبت شد که آیا وجوهى که به عنوان پذیره و حق‌الارض دریافت مى‌کنیم منحصراً در راه صنعت نفت شرکت ملی نفت ایران جزء سرمایه بگذارد یا حق داشته باشد براى سایر مصالح مربوطه کشور و امور تولیدى مصرف کند؟ مطلب قابل توجّهى است البتّه این قانون موضوع مشارکت فصل مؤثر و بزرگش است و باید توجّه داشته باشیم که ما اگر بتوانیم در تمام حوزه‌هاى نفت خیز شرکت کنیم با عاملینى که با ما مشارکت می‌کنند بعد هم بالأخره نتیجه عملیّات اکتشافى این باشد که در تمام جاها به نفت برسیم درآمد خیلى سرشارى خواهیم داشت، این مطلبى است که خیلى قابل توجّه است و آن این است که فعلاً در بسیارى از نقاط عملیّات اکتشافى شروع می‌شود و ما اگر بخواهیم مشارکت بکنیم باید سهم بدهیم و ممکن است در نتیجه عملیّات اکتشافى به نفت نرسیم بدیهى است اگر به نفت رسیدیم مشارکت در آن محل صد در صد به نفع ملّت ایران است، امّا ممکن است در نتیجه عملیّات اکتشافى به نفت نرسیم از این جهت است که در اینجا این ماده طورى تنظیم شده که شرکت ملی نفت ایران در مواردی که مقتضى بداند شرکت نماید آن موارد کجاست؟ آن جایى است که به طور مسلم به نفت رسیده است در آن صورت آن وجوهى که به عنوان پذیره یا به عنوان حق‌الارض دریافت می‌کنیم براى سرمایه سهم‌الشرکه دولت ایران به مصرف خواهد رسید بدیهى است اگر چنانچه در موردى احتمال رسیدن به نفت کم‌تر باشد نفع ملّت ایران در این است که این وجوهى که به عنوان پذیره و حق‌الارض می‌گیریم از آن استقاده دیگر بکنیم چه استفاده‌اى؟ براى امور کشاورزى، براى امور صنعتى، براى بهبود اوضاع مملکت، همان چیزهایى که جناب آقاى ارسلان خلعتبرى فرمودند اینجا مخیر هستیم که بتوانیم از این وجوه براى آن منظور استفاده بکنیم، بنابراین در موارد مشارکت در درجه اوّل سرمایه از آن راه است و به علاوه یک ماده دیگرى داریم و آن بند (ب) ماده 9 است که در آن می‌گوید شرکت ملی نفت ایران می‌تواند با شخصى که سازمان مشترک یا دستگاه مختلط را با شرکت ملی نفت ایران تشکیل می‌دهد موافقت نماید که به جاى پرداخت حق‌الارض شخص مزبور پرداخت تمامى یا قسمتى از هزینه‌هاى عملیّات اکتشافى را تا کشف نفت به میزان قابل صدور تجارتى اعم از سهم خود و سهم شرکت ملی نفت ایران به عهده بگیرد توجّه فرمودید جناب آقاى مهندس تا اینجا گفتیم اگر چنانچه از پذیره و حق‌الارض وجوهى عاید شد استفاده کنیم یک وقت شرکت ملی نفت تشخیص می‌دهد که اصولاً در این موضوع کلیّه هزینه‌ها را بگذارد به عهده عمل، بنابراین من جمیع‌الجهات رعایت احتیاطات لازمه شده امّا راجع به مالیات، موضوع مالیات یک بحث حساسى است اینجا چند دقیقه قبل صحبت از اصل پنجاه پنجاه شد فیفتى فیفتى (یکى از نمایندگان- چى آقا؟) پنجاه در پنجاه‏.

رئیس- همان پنجاه در پنجاه بگویید این کلمات چیست؟

مخبر (مشایخى)- صحبت از پنجاه در پنجاه شد آقایان نمایندگان محترم در قراردادی که با کنسرسیوم منعقد شده است بعد از تعیین سود ویژه اوّلاً آنچه که عاید کشور ایران می‌شود به میزان 5/12 درصد از عین محصول را می‌تواند شرکت ملی نفت دریافت کند یا براساس بهاى اعلام شده 5/12 درصد را قیمت بکند و بعد روى مأخذ 50 در 50 سود حاصله بین کنسرسیوم و شرکت ملی نفت ایران تقسیم می‌شود و آنچه به میزان 5/12 درصد پرداخت می‌شود از آن کسر خواهد شد پس روى قرارداد کنسرسیوم ما داراى پنجاه درصد نیستیم حالا ببینیم براساس این لایحه ما چه خواهیم داشت و از چه محل می‌توانیم کسب کنیم. آقایان بنده عرض می‌کنم که این لایحه بزرگ‌ترین خدمتى است که دولت از نقطه نظر تأمین منافع ملّت ایران کرده و ان‌شاءالله امیدوار هستیم که این لایحه به مرحله اجرا در بیاید زیرا در اساس این لایحه در اساس مشارکت 50 در 50 سود ما که در قرارداد با کنسرسیوم پنجاه در پنجاه بوده به صدى 75 خواهد رسید امّا راجع به مالیات بر درآمد که صحبت فرمودند از سود حاصله از سهمى که از نفت پیدا کند مطابق قانون مالیات بر درآمد سال 1328 که حداکثر مالیات پنجاه درصد خواهد بود پنجاه درصد به عنوان مالیات خواهد پرداخت این کاملاً با قانون مالیات بر درآمد مطابق خواهد بود و کاملاً عادلانه است.‏

رئیس- چهار نفر دیگر در این ماده اجازه صحبت خواسته‌اند. آقاى عمیدى نورى، آقاى صدرزاده، دو نفر دیگر، آقاى بهبهانى

5- تقدیم یک فقره طرح قانونى به وسیله آقاى بهبهانى.

بهبهانى- یک طرحى است به امضاء عدّه‌اى از آقایان نمایندگان راجع به نان تهران تقدیم مقام ریاست می‌شود.

6- تعیین موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

رئیس- بدهید به جریان گذاشته می‌شود جلسه روز پنجشنبه خواهد بود دستور دنباله لایحه نفت.

(مجلس یک ساعت و یک ربع بعد از ظهر ختم شد).

رئیس مجلس شوراى ملی-‏ رضا حکمت.

+++

یادداشت ها
Parameter:295173!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)