کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره پانزدهم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملی ، دوره 15
[1396/05/28]

جلسه : 123 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه بیست و یک آذر ماه 1327  

فهرست مطالب :

1 - تصویب صورت جلسات قبل

2 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقای وزیر دارایی به قید دو فوریت

3 - بیانات قبل از دستور آقای مامقانی

4 - بقیه مذاکره در آئین‌نامه داخلی جدید مجلس

5 - موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس ملی ، دوره 15

 

 

جلسه  : 123

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز یکشنبه بیست و یک آذر ماه 1327

 

فهرست مطالب :

1 - تصویب صورت جلسات قبل

2 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقای وزیر دارایی به قید دو فوریت

3 - بیانات قبل از دستور آقای مامقانی

4 - بقیه مذاکره در آئین‌نامه داخلی جدید مجلس

5 - موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

 

مجلس ساعت نه و سى پنج دقیقه صبح به ریاست آقای امیر‌حسین ایلخان (نایب رئیس) تشکیل گردید.

1 - تصویب صورت جلسات قبل‏

صورت جلسات قبل را آقاى موسوى (منشى) قرائت کردند

دو ساعت و یک ربع به ظهر روز یکشنبه چهاردهم آذر مجلس به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل و صورت جلسه پیش قرائت گردید.

اسامى غائبین جلسه گذشته که ضمن صورت مجلس خوانده شد:

غائبین بااجازه - آقایان : کفایى - رحیمیان - اخوان - بهار - شهاب خسروانى - على اکبر ملکى - لیقوانى - صفوى‏.

غائبین بى اجازه - آقایان : آشتیانى‌زاده - تولیت - رستم گیو - کامل ماکویى - ابوالقاسم بهبهانى - امیر تیمور - قوامى - دکتر عبده - آصف - ملک‌پور - ناصرى - یمین اسفندیارى - گلبادى - صفا امامى - کهبد.

دیر آمدگان بااجازه - آقایان : مامقانى - بهادرى - نورالدین امامى - محمد ذوالفقارى  دکتر طبا - اقبال - قبادیان‏.

دیر آمدگان بى‌اجازه - آقایان : محمد‌حسین قشقایى - عبدالرحمن فرامرزى - اورنگ - نراقى - آقاخان بختیار - اسدى - منصف - شریعت‌زاده - عزیز زنگنه - حسن اکبر.

آقایى حاذقى راجع بعدم تشکیل جلسه پنجشنبه چهارم اذر ولزوم اجرای تصمیم مقام ریاست و آقاى دکتر شفق راجع به اختصار مطالب در صورت جلسه و آقاى مهندس رضوى راجع به دارایى شرکت نفت و نیز موضوع افسران ارتش توضیحى دادند آقاى سزاوار هم در باب آسفالت راه ساوه و زرند و سوابق تاریخى این راه تذکرى دادند.

آقاى وکیلى راجع به وضع مذاکرات نمایندگان که به نام ملت گفته می‌شود و لزوم همکارى و اتفاق در انجام اصلاحات اساسى توضیحى دادند و با اشاره به دو جنگ بین‌المللى و وضع مملکت سویس گفتند هر چه در ما هست از خود ما است و بالاخره نتیجه عمل انجمن حمایت از زندانیان را مبنى بر استخلاص 526 نفر زندانى اعلام کردند در این موقع ماده 109 نظامنامه قرائت گردید و آقاى رئیس بیان داشتند که حق آقایان برای جلسه بعد محفوظ است‏.

آقاى دکتر متین دفترى پیشنهاد کفایت مذاکرات نمودند و در اطراف آن نسبت برنامه‌هایى که مورد بحث قرار می‌گیرد و اوقات مجلس صرف موافقت و مخالفت و استیضاح از دولت می‌شود گفتند هیچ یک از دولت‌ها همکارى صحیح و صمیمى با مجلس نکرده و اکثریت ثابتى تشکیل نداده‌اند و در نتیجه مجلس به انجام تکالیف خود توفیق نیافته است و در مسایل عمومى مملکت چون در این چند جلسه آنچه باید حق صحبت ادا شده است از تکرار مکررات نه حقوق مملکت از نفت و شیلات و نه عدالت اجتماعى و ارزانى زندگى برای مردم تأمین خواهد شد باید یک حکومت ثابت متکى به ملت تشکیل داد که همه بدانند ملت از آن پشتیبانى می‌کند و مجلس در همکارى با چنین دولتى تکالیف خود را انجام دهد.

در این موقع که عده برای رأی کافى بود صورت

+++

جلسات قرائت شده تصویب گردید و آقاى عباس اسکندرى به عنوان مخالف با پیشنهاد کفایت مذاکرات راجع به بیانات مخالف و موافق دولت و معترضین و لزوم ایراد این قبیل مطالب و اشاره به سرمایه اصلى نفت جنو ب و این که آغاز سخن راجع به وضع شرکت نفت برای ایجاد وحدت کلمه بین نمایندگان بود متفقاً بگویند و از دولت‌ها تأمین حقوق واقعى مملکت را بخواهند توضیحاتى دادند و علل مخالفت خود را نسبت به کفایت مذاکرات تشریح نمودند که نخست به سبب مخالفت با تشکیلات فعلى کشور و سپس مربوط به سیاست خارجى مملکت و بعد مرتبط به اعضاء دولت است و به کفایت مذاکرات اخذ رأی به عمل آمد و تصویب نشد.

آقاى دهقان به عنوان مخالف دولت نخست از فوت ثقة‌الاسلامى مرحوم اظهار تأسف کردند و با اشاره به این که مطالب من مربوط به فراکسیون اتحاد ملى نیست در باب برنامه دولت گفتند در چنین موقع دنیا این برنامه اقناع کننده نیست و سپس از خدمات آقاى دکتر اقبال در وزارت فرهنگ شرحى ایراد و اعتراض نمودند که چرا به سمت وزارت راه معرفی شده‌اند.

مقارن ظهر جلسه به عنوان تنفس خاتمه یافت و به صبح روز 3 شنبه محول گردید ساعت نه صبح روز 3 شنبه شانزدهم آذر تشکیل جلسه شروع شد و آقاى رئیس نیز حضور یافتند چون تا ساعت نه و سى و هشت دقیقه عده برای مذاکره کافى نشد تشکیل جلسه به بعد محول گردید.

یکساعت و ربع به ظهر روز سه‌شنبه 16 مجلس به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید اسامى غائبین روز سه‌شنبه 16 آذر.

غایبین بااجازه - آقایان : کفایى - دکتر راجى - رحیمیان - اورنگ - اخوان - عبدالرحمن فرامرزى - قوامى - بهار - شهاب خسروانى - على‌اکبر ملکى - دکتر مصباح زاده - لیقوانى .‏

غائبین بى‌اجازه - آقایان : آشتیانى‌زاده - تولیت - کامل ماکویى - ابوالقاسم بهبهانى - امیر‌تیمور - دکتر عبده - آصف - ملک‌پور - ناصرى - یمین اسفندیارى - خوئیلر - صفا امامى - کهبد.

دیر آمدگان بى‌اجازه - آقایان : بیات مهدى - ارباب - حسن‌ اکبر - دکتر اعتبار - زنگنه - غضنفرى - معین‌زاده - آقاخان منصف - دکتر طبا - شریعت‌زاده - مسعود ثابتى - اسلامى - قهرمان - گلبادى - سالار بهزادى - اسدى - هراتى - صاحب دیوانى‏.

طرحى از طرف جمعى از نمایندگان به قید دو فوریت پیشنهاد و قرائت شد که آئین‌نامه داخلی مجلس در کمیسیون مربوطه تصویب و موقت به موقع اجرا گذاشته شود.

آقاى نبوى راجع به آئین‌نامه ترتیب اصلاح و تکمیل ان شرحى به این داشتند و معتقد بودند اجرای این نظامنامه بسیارى از مشکلات و مواقع فعلى را از میان برمی‌دارد و فوریت اول مطرح شد.

آقاى سزاوار مخالف فوریت بودند و اظهار عقیده نمودند که تعجیل و تسریع در انجام این منظور ممکن است نقصى برنواقص دیگر بیفزاید بالاخص در قسمت تقلیل حد نصاب تقلیل حد نصاب تشکیل اکثریت‏.

به فوریت اول اخذ رأی و تصویب و فوریت دوم مطرح گردید.

آقاى عباس اسکندرى مخالف و معتقد بودند که آئین‌نامه جدید عملاً وسیله تعطیل مشروطیت خواهد شد.

و تعیین مدت برای اظهارات نمایندگان موجب آن می‌شود که اقلیت وقت صحبت کردن در اطراف دولت و برنامه آن نداشته باشد و به این صورت حق آزادى سخن و اظهار عقیده از نمایندگان سلب می‌شود آقاى دکتر معظمى با بیان شرحى از ترتیب اصلاح آئین‌نامه و اعضاء کمیسیون مربوطه گفتند با رویه فعلى مجلس عملاً تعطیل شده است نهایت این که درباره این تعطیل با استفاده از قانون اساسى می‌خواهیم تجدید نظر شود حفظ آزادى هم منحصر به معدودى نیست به پیشنهاد چند تن از نمایندگان به فوریت دوم با ورقه اخذ رأی به عمل آمد و از 85 نفر عده حاضر با اکثریت پنجاه رأی تصویب و اصل ماده پیشنهادى مطرح گردید.

آقاى سزاوار با اعتراض نسبت به تحدید مدت صحبت نمایندگان و قرائت ماده 85 گفتند به این ترتیب ادامه مذاکرات جایز و صحیح نیست آقاى عباس اسکندرى با اشاره به ماده 97 قرائت پیشنهاد خود را در باب خروج از دستور تقاضا نمودند. آقاى ملک مدنى اظهار داشتند که مقصود رفع نواقص آئین‌نامه است که در چهل سال قبل تنظیم ده و نخست در مدت محدودى آزمایش می‌شود و نیز ماده 85 اصلاح خواهد شد و آزادى نطق و بیان را نمی‌توان محدودکرد.

در این موقع ماده 97 و ماده 106 نظامنامه قرائت و اظهار شد پیشنهاد آقاى اسکندرى مبنى برخروج از دستور وارد نیست‏.

آقاى رضوى پیشنهاد کفایت مذاکرات و اظهار عقیده نمودند که اجرای نظامنامه به طریقى که پیشنهاد شد‌ه اشکالى ندارد آقاى دکتر اعتبار نیز بیان داشتند که چون عده برای اخذ رأی کافى نیست فعلاً این موضوع متوقف بماند و برنامه دولت مطرح گردد.

ساعت دوازده ظهر ده دقیقه تنفس داده شد و سپس تشکیل جلسه به صبح چهار‌شنبه محول گردید.

 دو ساعت و یک ربع به ظهر روز چهارشنبه 17 آذر مجلس به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید اسامى غائیبین روز چهار شنبه 17 آذر

غائبین بااجازه - آقایان : کفایى - رحیمیان - اخوان - بهار - ملکى - لیقوانى .‏

غائبین بى‌اجازه - آقایان : آشتیانى‌زاده - تولیت - کامل ماکویى - ابوالقاسم بهبهانى - امیر تیمور - قوامى - دکتر عبده - آصف - ناصرى - یمین اسفندیارى - صاحب دیوانى - صفا امامى‏

آقاى رئیس بیان داشتند با موافقت آقایان دنباله برنامه دولت شروع می‌شود

آقاى دهقان در تعقیب بیانات جلسه سابق راجع به تعویض پست وزارت راه و فرهنگ گفتند باید متذکر بود که مجلس و نمایندگان عقیده راسخ دارند به این که فرهنگ از سیاست دور باشد و عقیده سیاسى در کلاس به اطفال تبلیغ نشود و در قسمت برنامه و سیاست خارجى اظهار نمودند که دنیا در آستانه جنگ جدیدى قرار دارد و ملل گیتى با فعالیت‌هاى سیاسى و اقتصادى مشغول آماده کردن خود هستند که غافل گیر نشوند و کشور ما در این گیر و دار برکنار نخواهد بود و ماده اول برنامه با اوضاع و احوال ایران مناسب نیست و در جنگ اخیر با تمام کمک‌هایى که به متفقین خود کردیم طلاهاى ما را نمی‌دهند و شیره جان ما را بلاعوض می‌برند و این نتیجه بی‌طرفى و بلاتکلیفى ایران است باید سیاست حفظ حقوق حقه ایران سرلوحه برنامه ما باشد تا موجبات تأمین سعادت ملت و مملکت فراهم گردد و دولت باید متوجه باشد که از دو روش مختلف کدام یک با حفظ مصالح مملکت ما مساعد است بدون تأخیر تکلیف کشور را روشن کنند بالاخره یا با شوروى کنار آیند یا با بلوک غربى سازش کنند ولى وقت را از دست ندهند و کشمکش‌هاى داخلى را با روشن ساختن سیاست کلى مملکتى خاتمه دهند و فعالیت عوامل خارجى را عقیم گذارند و همین موضوع اساسى است که در برنامه قید نشده است و اضافه نمودند که دولت با سوءاستفاده کنندگان نیز باید تکلیف خود را روشن نماید و در رفع بیکارى جوانان تحصیل کرده کشور و اصلاح وضع رقت انگیز ایشان فکرى بیاندیشد.

سپس با اشاره به حزب توده و عملیات آقا در سنوات اخیر و جراید این حزب که مندرجات آنها به ضرر کشور است گفتند دولت باید تصمیم قطعى و صریح اتخاذ کند زیرا تمایل دوستى با شوروى‌ها نباید موجب آن شود که عمال آنها به خدمتگزاران کشور توهین نمایند.

درخاتمه بیانات خود با اشاره به نامه دانش‌آموزان در موضوع تبلیغ کمونیستى گفتند با اعتمادى که به رئیس و اعضاء دولت دارند توفیق ایشان را در خدمت به مملکت آرزومند هستند.

آقاى گرگانى به عنوان موافق دولت شرحى از فساد و هرج و مرج وگرانى و پریشانى عمومى بیان داشتند که نتیجه‌ى عملیات هیئت‌هاى حاکمه است و اظهار امیدوارى نمودند که این دولت باپشتیبانى مجلس شورای ملى به رفع این مشکلات موفق شود و هر دولتى که در اجرای وظایف خود ابراز فعالیت کند باید از طرف مجلس پشتیبانى شود سپس راجع به تعدیات مأمورین ژاندارمرى در شهرستان‌ها اشاره کرده معتقد بودند که بودجه ژاندارمرى صرف اصلاح امور کشاورزى شود همچنین در قسمت وزارت بهدارى و تأسیس بیمارستان در گرگان و این که طبیب محل را به عنوان ماجرا‌جو تبعید کرده‌اند شرحى بیان داشتند و در باب فرهنگ و خرابى مدارس و ایجاد نارضایتى در مردم و موضوع راه‌ها که به کلى خراب و غیر قابل عبور شده است و موضوع آب آشامیدنى مرزنشینان و امیدوارى ایشان به توجه دولت تذکراتى دادند و در قسمت وزارت دادگسترى معتقد بودند که دولت موجبات تأمین معاش کارمندان این وزارتخانه را برای تأمین معاش کارمندان این وزارتخانه را برای تأمین حکومت قضایى کشور توهین نماید درخاتمه بیانات خود به عدم توجه وزارت جنگ به مستدعیات عشایر و لزوم تشویق از رئیس اداره نظام وظیفه اشاره نموده و نسبت به وزارت کشور نیز توجه دولت را جلب نمودند همچنین در قسمت وزارت کشاورزى و دادگاه‌هاى املاک واگذارى و مشکل تراشی‌هاى

+++

وزارت دارایى شرحى ایراد نمودند و معتقد بودند برای رفع بیکارى و تولید کار دولت طرحى به مجلس تقدیم نماید و مجلس به دولت مجال دهد و از آن پشتیبانى کند تا موجبات اصلاح کلى امور مملکت فراهم گردد.

آقاى دکتر فلسفى پیشنهاد کفایت مذاکرات نموده با اشاره به مذاکرات آقاى مهندس رضوى گفتند آنچه باید از مشکلات امور گفته شده و تکرار مکررات نتایج عملى نخواهد داشت و اضافه نمودند که با تصویب برنامه هفت ساله و چند قانون مفید و پشتیبانى از دولت آقاى ساعد که مور‌د اعتماد مجلس شورای ملى است بیشتر به رفع حوایج ملى و مملکتى توفیق می‌توان یافت‏.

آقاى عباس اسکندرى مخالف بود‌ه و بیان داشند که اصولاً با دولت‌هاى سابق و لاحق و آینده هم آهنگى نخواهند داشت ولى مقصود از ادامه مذاکرات آن است که در حل مشکلات امور توفیق حاصل شود و ضمن اشاره به ملاقات نماینده پاکستان و سپاسگزارى ایشان از همدردی‌هایى که نسبت به کشمیر آزاد شده است در قسمت سیاست خارجى دولت گفتند مصلحت مملکت حفظ سیاست موازنه است و امتیازات خارج‌المملکتى باید لغو و شود از جمله امتیاز بانک شاهنشاهى که نباید تمدید شود همچنین تذکر دادند که نسبت به افراد هیئت دولت مطالبى دارند که باید بیان کنند.

رأی به کفایت مذاکرات اخذ و تصویب و سه ربع به ظهر تنفس داده شد.

ده دقیقه به ظهر مجلس مجدداً به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید و آقاى ساعد نخست وزیر بااشاره به بیانات مخالف دولت و علاقمندى ایشان به لزوم اصلاحات و تأمین رفاهیت عامه اظهار نمودند که مشکلات زیادى در پیش است ولى در مسایل اصولى بین نمایندگان موافق و مخالف و دولت وحدت نظر وجو‌د دارد و در قمست مطالبات از متفقین و موضوع نفت و شیلات و اصلاحات ضرورى کشور و تأمین خواربار عمومى اقدام لازم به عمل خواهد آمد تا سطح زندگى بالا رود و هزینه پآئین آید و واردات و صادرات تعادل داشته باشد و بالاخره انجام این اصلاحات و رفع این مشکلات تناسب مستقیم با پشتیبانى مجلس و کمک نمایندگان محترم دارد و نسبت به ارتش و خدماتى که در ایجاد امنیت نموده است همچنین خدمات وزیر جنگ در وقایع شهریور توضیحاتى داده اظهار نمودند اگر معدودى لشگرى و کشورى به وظایف خود عمل نکنند نباید از سازمان‌هاى کشور مأیوس شد در قسمت وزارت امور خارجه نیز تحقیقات لازم به عمل خواهد آمد و به طور کلى دولت در اجرای اصلاحات مملکتى مستظهر پشتیبانى مجلس خواهدبود.

در این موقع برطبق ماده 92 اخذ رأی به عمل آمد از 98 نفر عده حاضر 56 رأی موافق به دولت آقاى ساعد داده شد و یک نفر مخالف بود و بقیه ممتنع و بیست دقیقه بعداز‌ظهر مجلس به تنفس خاتمه یافت و به صبح روز پنجشنبه محول گردید.

ساعت 9 صبح روز پنجشنبه 18 آذر حسب‌المقرر تشکیل جلسه آغاز شد آقاى رئیس نیز در مجلس حضور یافته ولى تاساعت نه و چهل دقیقه عده حضار برا‌ى مذاکره کافى نشد و تشکیل جلسه به صبح روز یکشنبه سه ساعت به ظهر محول گردید.

نایب رئیس - آقاى عباس اسکندرى نسبت به صورت مجلس نظرى دارید؟ بفرمایید.

عباس اسکندرى - صورت جلسات چند جلسه به تعویق افتاده و چندین جلسه است که اینجا مذاکره شده و یک مواردى دارد که قابل اصلاح است یکى راجع به مذاکرده‌ای که بنده اینجا راجع به دارایى شرکت نفت جنوب کرده در صورت جلسه نوشته شده است سرمایه نفت جنوب بنده عرض کردم دارایی نفت جنوب را در 1936 طبق صورت رسمى به سیزده میلیون و چهار صد و پنجاه هزار لیره تخمین زده‌اند دارایی غیر از سرمایه است این را تقاضا دارم اصلاح کنید و در مذاکراتی که به عنوان مخالف کفایت مذاکرات راجع به برنامه دولت بنده کردم سه موضوع را تذکر دادم که به این سه دلیل بنده مخالف هستم و از اول دوره مجلس تاکنون با دولت‌هایی که آمده‌اند موافقت نکرده‌ام یکى این بوده است که تشکیلاتى که این دولت‌ها دارند و پایه عمل حکومت‌ها و هیئت حاکمه ما است غلط است و هر روز‌ى اشخاصى می‌آیند و پست‌هایشان را عوض می‌کنند ما به دولت سابق که رأی نداده‌ایم نسبت به آن اشخاص و آن عده‏ ...

نایب رئیس - نسبت به صورت مجلس بفرمایید شما باید بفرمایید این حرف را من زده‌ام و ننوشته‌اند ولى باز شما مى‌خواهید یک صحبت‌هاى دیگر بکنید

عباس اسکندرى - ... بلى همین را دارم عرض مى کنم بنده همان‌هایى را که ذکر نشده است عرض مى کنم عرض کردم سه موضوع بود که بنده گفتم یکى این که تشکیلات کشورى ما غلط است و این باید در صورت جلسه قید شود دوم راجع به سیاست خارجى دولت بود که اینجا مذاکره شد راجع به سیاست یک طرفى بنده تصریح کردم که صلاح کشور ایران در سیاست موازنه است و این باید در صورت مجلس قید شود که بنده گفتم سوم اعتراضى بود که بنده با افراد دولت داشتم و آن هم قید نشده بود در صور‌ت جلسه و کسى هم در این موضع صحبت نکرد و بعد‌اً آنچه که در صورت جلسه قید نشده است راجع به موضوع آئین‌نامه است مواردى بود راجع به آئین‌نامه که بنده مخالفت کردم با فورتیش و همین طور با اصل لایحه و بنده تذکر دادم که عیب کارهاى مجلس راجع به حرف زدن نماینده‌ها نیست و بلکه شور نکردن و حرف زدن و چیزهایى را همین جورى تهیه کردن و آوردن و از نظر مجلس گذراندن پایه معایب مجلس است و مخصوصاً در موقعى این تذکر لازم است که در مجمع ملل متحد چهل و هشت دولت در برابر هیچ رأی رأی داده‌اند که آزادى و حقوق بشر را تصویب کردند بنده گفتم که در مجلس شورای ملى ایران تنها محلى که هنوز در آن آزادى هست شایسته نیست آزادى نمایندگان را در آنجا محدود کنند و مواردى را که بنده ذکر کردم در آئین‌نامه‌ای که برای تصویب با قید دو فوریت به مجلس داده شده بود که رأی کمیسیون را اجرا بکنند یکى ماده 85 بود در ماده 85 این آئین‌نامه خلاف صریح قانون اساسى ذکر شده بود بنده تذکر دادم‏.

نایب رئیس - تمام مذاکرات در صورت مشروح جلسات ذکر شده است و اینجا صورت مختصر مجلس قرائت مى‌شود.

عباس اسکندرى - ... صورت مختصر جلسات باید مفسر و مبین صورت مفصل باشد والا اگر نماینده‌اى تذکر بدهد و بعد بگوییم که در صورت مفصل هست پس اصلاً صورت خلاصه چیست و چه لزومى دارد؟ پنج موضوع است که بنده تذکر دادم یکى راجع به حقوق نمایندگان بود از ماده صد تا صد و دوازده که قید می‌کند 5 دقیقه یک ربع و یا یک ساعت حرف بزنند در صورتى که نمی‌توان استقلال وکیل را در موقع نطق محدود کرد قسمت دیگر هم راجع به ماده 146 بود راجع به قرار‌دادهاى خارجى قید می‌کند که اگر نماینده‌اى پیشنهاد کرد و رئیس مجلس این پیشنهاد را لازم ندانست می‌تواند طرح نکند مخصوصاً تذکر دادم که در این موقعى که ما مواجه هستیم با سیاست‌هاى خارجى و ممکن است قرار‌دادهایى بیاورند به مجلس نمی‌شود وکیل را محدود کرد و گفت که پیشنهاد نکند این خطر بزرگى است برای مملکت راجع به عزل نمایندگان در ماده 205 می‌گوید که اگر چهار ماه نماینده‌اى نیامد رئیس حق دارد اخطار کند و نماینده را عزل کند و مخالف صریح قانون اساسى است که بارى مدت دو سال وکیل را انتخاب می‌کند و عجب اینجا است که یک وزیرى حق ندارد یک عضو اداره‌اش را منفصل ابد کند از خدمت و در مجلس شورای ملى ایران یک آئین‌نامه‌اى آورده شده که حق دارند نماینده را عزل بکنند و با ذکر این مقدمات توضیحاتى که اینجا داده شده باید در صورت مجلس قید شده باشد بنده باز هم ذکر می‌دهم در پریشب گذشته مجمع ملل متحد قانون آزادى  حقوق بشر را با اکثریت 48 رأی در مقابل هیچ تصویب کرد و این بسیار بدنامى دارد و شرم‌آور است که در مجلس شورای ملى ایران که تنها محلى است که امروز هنوز صحبت مى کنند قانونى بیاورند که نمایندگان نتوانند حرف بزنند و منظور از این قانون گفتم تعطیل مشروطیت ایران است و باز هم تکرار می‌کنم من به اتفاق همفکرانى که در این مجلس دارم راجع به تعطیل مشروطیت ایران بهراسم و صورتى باشد ما شرکت نخواهیم کرد و من به همه توصیه می‌کنم که بروید گرد مصدق‌السلطنه بگردنید و او طرفدار آزادى است و علمدار آزادى ایران بوده است بروید گرد او و هر بساطى که بر علیه آزادى و مشروطیت ایران باشد آن را سرنگون کنید.

نایب رئیس - آقاى مامقانى در صورت جلسه تذکرى دارید.

مامقانى - بنده قبل از دستور عرض داشتم‏.

نایب رئیس - آقاى باتمانقلیج در صورت جلسه فرمایشى دارید؟ بفرمایید.

باتمانقلیج - بنده خواستم سؤال بکنم که آیا حق استفاده از ماده 109 برای تمام وکلاء محفوظ است یا برای عده معینى بنده استفاده از ماده 109 را برای خودم محفوظ نگاه داشتم چون به بنده توهین شده است و تهمت زده‌اند گفتند که بنده دزد هستم می‌خواهم بفهمانم که دزد کیست و مردم ایران بدانند که در مملکت دزد کیست و خادم کیست‏؟

نایب رئیس - این مربوط به صورت جلسه نیست البته ماده 109 آقا محفوظ خواهد بود فعلاً

+++

کارهاى زیادى داریم از این کار واجب‌تر

باتمانقلیج - چه کارى از این واجب‌تر جناب آقاى رئیس‏

نایب رئیس - آقاى رضوى در صورت جلسه فرمایشى دارید؟ بفرمایید.

رضوى شیرازى - بنده غالباً مشاهده کردم در صورت مجلس آقایان حسن استفاده می‌کنند و کلیه نظریاتى را که در موضوعات مختلف و در کارها و در قوانین و مقررات و سایر جهات دارند اینجا اظهار می‌کنند و احیاناً هم این فرمایشان به مناسبت این که وقت و جایش نبوده مورد موافقت و اجازه واقع نمی‌شود و جواب داده نمی‌شود از این جهت اگر واقعاً می‌فرمایید نظام‌نامه‌ى حالیه خوب است همه‌اش قابل اجراء است چرا در این مورد آقایان خودتان تخلف مى کنید هر کس تنها قاضى رفت خوشحال برمی‌گردد این آئین‌نامه به طور کلى 229 ماده است این قانون 229 ماده‌اى را که نمى‌شود مختصرش با سوء‌تعبیر و سوء‌تفسیر و یک خطابه خیلى عصبانى از بین برد این که نمى تواند برای مجلس شورای ملى ایران قانون تعیین کند آقایان هر کدام بحمدالله سواد دارند این قانون هم در اختیار شما گذاشته شده است این مطلب اول (مکى - در اختیار کسى گذاشته نشده است) عرض می‌کنم موضوع دوم آقا روز پنجشنبه پریروز به مناسبت این که عده حاضر کافى نبود جلسه مجلس تعطیل شد بنده عرض می‌کنم به نام تأیید البته یک جلسه ، دو جلسه این خوب بود برای این که موجب توجه و تذکر بشود اما ما به نام این که مى خواهیم کار بکنیم بیاییم یک عمل وارونه بکنیم یعنى به کلى تقریباً کار نکنیم این رفتار شما ورطه‌ای است که از‌ش فرار مى‌کنیم ما مى‌خواهیم زود مجلس تشکیل شود و مى‌خواهیم بیشتر کار کنیم و موافق همه قوانین وجود ناقص بهتر از عدم صرف است و بنده استدعا می‌کنم آقایانی که دیر می‌آیند باشد مجازاتی که آئین‌نامه معین کرده مجازات بشوند از طرف دیگر هم در روزنامه و هم در مطبوعات اعلان شود این تعطیل را بنده خواهش مى کنم آقایان که تکرار نکنید برای این که لااقل در این مدت باقى هر قدر از دقایق و ساعات که باشد جلسه بیشتر تشکیل بشود به نفع مجلس و به نفع کارهاى مملکت است بنده دیگر عرضى ندارم‏.

نایب رئیس - آقاى سزاوار در صورت جلسه فرمایشى دارید؟

سزاوار - اگر در اطراف آئین‌نامه صحبت می‌کنند بنده در آن موضوع عرض دارم‏.

نایب رئیس  - راجع به صورت جلسه دیگر نظرى نیست؟ (گفته شد - خیر) صورت جلسات گذشته تصویب شد آقاى وزیر دارایی لوایحى دارید؟ بفرمایید

2 - تقدیم یک فقره لایحه از طرف آقاى وزیر دارایی به قید دو فوریت‏

وزیر دارایی - در چندین جلسه قبل که در برنامه مذاکره می‌شد آقاى مهندس رضوى مطالبى فرمودند و تذکراتى دادند که به مناسبت کسالت اینجانب لازم بود که یک قسمت در مورد خودم عرض بکنم آن قسمت‌هایى که فرمودند قسمت اعظمش مربوط به وزارت دارایی بود و به ناچار مى‌بایستى روش وزارت دارایی و دولت در تذکراتی که ایشان دادند روشن می‌گردید ناچار آن قسمتى که محتاج به تفسیر قانون و نظامنامه بود مطالعاتى شده و این طور در نظر گرفته شد که در ضمن تقدیم هر لایحه‌اى نظرى که دولت در جواب اظهارات آقاى مهندس رضوى دارد و لازم است داده بشود (مهندس رضوى) متشکرم قبل از این که وارد موضوع لایحه شوم در اطراف یک موضوع مختصر دیگرى لازم است که ذهن آقایان را روشن کرده باشم و آن موضوع ارزاق و نان بود که آقاى مهندس رضوى ضمن بیانات خودشان فرمودند اگر آقایان فراموش نفر‌موده باشند یک مرتبه دیگر هم در نظر داشتم که به عرض آقایان برسانم که از آن مطالبى که دولت آقاى ساعد در نظر داشته و از روز اول متوجه بوده و شاید قسمت سنگین آن هم روى دوش اینجانب است قضیه غله و نان مملکت است (صحیح است) آن روز عرض کردم که قضیه غله و نان آن نگرانى که برای آقایان ایجاد شده بود به نظر اینجانب وارد نبود خیلى خوشوقتم که امروز عرض می‌کنم شاید خود آقایان هم شاهد و ناظر اوضاع اولیه بوده‌اید که بنده از روزی که افتخار این عرض را داشتم تا امروز وضع نان تهران به طریق بسیار محسوسى بهتر شده بنده البته نمى خواهم گزارش رسمى مأمورین شهربانى را بخوانم برای این که ممکن است این طور تصور بشود که گزارش مأمور دولت در دستگاه دولت نباید مؤثر باشد ولى حقیقت است است که این گزارش‌ها را از روز اول از رئیس شهربانى که شخصاً علاقه‌مندبه او هستم و او مرد بسیار شریفى است خواهش کردم که روزانه نسبت به وضعیت دکاکین نانوایى سرى بزنند و خیلى خوشوقتم من که امروز موافقت شده است بنده اینجا عرایضى بکنم با گزارشى که ایشان داده‌اند در آنجا صراحت دارد که در کلیه بخش‌هاى تهران وضع دکان‌هاى خبازى تقریباً به صورت عادى درآمده (مکى - ولى شنش کم نشده است) قضیه نان تهران دو مورد دارد یکى قضیه نوع جنس نان بوده است یکى هم قضییه شلوغى دکاکین بوده است تصدیق می‌فرمایید آن روزى که در اینجا صحبت شد نه تنها قضیه جنس نان صحبت بود بلکه وضع دکاکین طورى بود که خود اینجانب که اکثر دکاکین طورى بود که خود اینجانب که اکثر دکاکین جنوب شهر را دیدم حقیقة رقت کردم برای این که به قدر جمعیت زیاد بود که واقعاً رقت زا بود ولى امروز می‌توانم ادعا کنم بدون این که سر و صدایى بشود در اثر تعویض ریاست اداره غله و تعویض بعضى از مأمورین ناصالح اداره غله و گماشتن مأمورین صالح و با مراقبت تا‌مى که توسط خود اینجانب و مأمورین اداره غله و شهربانى شده است وضع نان به صورت خیلى بهترى درآمده است اگر انصاف داشته باشید اما در مورد جنس نان تصدیق مى کنم که ممکن است شن داشته باشد برای این که سیلوى ما آقایانى از نزدیک سیلو را دیده باشند می‌دانند که غربال‌هاى سیلو سال‌ها است فرسوده شده و هنوز غربال‌هاى تازه که سفارش داده شده است که مثل سنوات قبل با آسیا‌هاى سابق نمى‌شود آرد تهران را تأمین کرد پس از این تعویض غربال‌ها اشکالاتى که به نظر آقایان می‌رسد رفع خواهد شد اما در قسمت غله سایر قسمت‌هاى مملکت باید عرض کنم که این نگرانی‌هایى که سابق بود به کلى مرتفع شده‏.

قبادیان - از اهالى کرمانشاه اظهار تشکر بفرمایید.

سزاوار - از آقاى مهران هم قدر‌دانى کنید.

دکتر امینى - از خود آقاى وزیر دارایی هم بیشتر

وزیر مالیه - البته وضع غله تهران یک قسمتى همان طور که روز اول اینجا خدمت آقایان عرض کردم به مناسبت گرفتاری‌هاى بى‌معنایى بود که بعضى مواقع جلوگیرى از حمل غله در نقاط مختلف می‌شد و اصل کلى عرضه و تقاضا داشت از بین می‌رفت در نتیجه قیمت غله در تهران خیلى بالا رفته بود و از وقتى که غله آزاد شده قیمت غله خیلى پائین آمده و آن نگرانی‌هایى که بود به کلى مرتفع شده و بنده خوشوقتم که حضور آقایان عرض می‌کنم در خصوص موجودى انبار تهران که یک ماه قبل هم حضور آقایان عرض می‌کردم خوشبختانه هنوز هم کم نشده و مقدارى هم زیاد شده روی هم رفته در قسمت غله ناچارم این قسمت را به آقایان عرض کرده باشم که وضع غله ایران نگرانی‌هایى که تصور می‌کردید به کلى مرتفع شده و امیدوار هستم با کمک و پشتیبانى آقایان و کمکى که طبیعت و خداوند در آسمان نموده است آن نگرانى‌هایی‌که تصور می‌رفت رفع بشود اما راجع به مالیات‌ها که مورد موضوع لایحه است که امروز تقدیم می‌کنم وضع مالیات‌هاى ما از چند سال به این طر‌ف روى نظرى که یک عده‌اى تصور می‌کردند که مالیات‌هاى غیر مستقیم به طور کلى چون هزینه‌اش کمتر است و وصولش آسان‌تر است یک تمایلى پیدا شد که کلیه مالیات‌هاى مستقیم بالاخره به مالیات‌هاى غیر مستقیم تبدیل شود و اگر نظر آقایان باشد مالیات املاک مزروعى که در 1313 به مالیات سه درصد تبدیل شد روى همین نظر بود صرف‌نظر از تمایزاتى که طرفداران مالیات مستقیم قائل هستند نباید فراموش کرد که مالیات غیر مستقیم تحمیل برطبقه فقیر مملکت است روشى که اینجانب دارم این است که کم کم مالیات‌هاى غیر‌مستقیم که در این مملکت برطبقه ضعیف و بیچاره و کشاورز و مولد ثروت تحمیل است به صورت مالیات‌هاى مستقیم درآمده و مخصوصاً در مورد مالیات مستقیم از آن طبقه که بیشتر ثروتمند هستند و بیشتر در آن دارند مالیات گرفته بشود - ما باید سعى بکنیم حتى‌الامکان آن عده مردمى که تولید ثروت در این کشور می‌کنند به آنها کمک کنیم که بتوانیم دوام و بقایى برای مملکت و ملت قائل بشویم مالیات بر درآمدى که امروز هست آقایان اعضاء کمیسیون قوانین دارایی متوجه هستند طرحى تهیه شده است و در کمیسیون قوانین دارایی مذاکره مفصل شده است شاید یک قسمتش هم مواقت شده و راپرتش هم به مجلس برسد اولاً تقاضاى من از آقایان این است که این طرحى که حاضر شده است با مختصر اصلاحى که خود آقایان فرموده‌اند زودتر موافقت بفرمایند که جزء دستور قرار بگیرد (صحیح است) در اینجا یک نکته‌اى که بنده ناچارم تذکر بدهم راجع به مالیات درآمد کسبه و اصناف است که طرحى که تقدیم شد‌ه بسیار به جا و به مورد است نظرى که امروز هست اکثر کسبه فقیر و بى‌بضاعت مدت‌ها منتظر و گرفتار آگهى و پیش آگهى و کمیسیون تشخیص اول و کمیسیون تشخیص دوم و گرفتار تخلف جریمه دیر کرد هستند

+++

استدعا می‌کنم از آقایان که در جلسات بعد موافقت بفرمایند این طرح مطرح بشود ولى طرحى که بنده امروز تقدیم می‌کنیم و باید توجه بفرمایند این است که در این چند روزى که بنده در وزارت دارایی افتخار خدمتگذارى دارم شکایات زیادى چه از تهران و چه از ولایات به اینجانب رسیده است از چند سال به این طرف مردم بیچاره و بدبختى گرفتار بى‌رحمى مطالبات مأمورین دارایی شده‌اند که اینها اکثراً مالیاتشان کمتر از 50 تومان است و در نتیجه مطالباتى که هر سال از اینها شده است ناچار شده‌اند که زندگیشان را حراج کنند یا مزایده بگذارند تازه بعد از این که مزاید‌ه گذاشتند آن اعلانش بیشتر از آن دارائیش بوده که حراج شده است (صحیح است) به این جهت یک لایحه با قید دو فوریت تقاضا شده است که اشخاصى که بقایاى مالیاتى دارند و 50 تومان هست آنها از دفتر جزو جمع به کلى حذف شود (صحیح است) و معاف بشود چرا بنده فوریت تقاضا کرده‌ام برای این که بنده می‌خواهم اگر آقایان موافقت با این کار دارند طورى شود مردمى که این را در روزنامه می‌خوانند مطمئن باشند که راحت می‌شوند و من چون خودم در وزارت مالیه بوده‌ام اکثر آقایان هم بوده‌اند می‌دانند اگر این طرح به قید دو فوریت نگذرد آن مأمور مالیه‌اى که امروز این طرح را دید برای خود شیرینى پیش من وزیر دارایی از فردا می‌رود بیشتر فشار مى‌آورد بنده خواهش می‌کنم که آقایان توجه بفرمایند که این طرح به قید دو فوریت تصویب بشود - این را تصویب بفرمایید که مردم راحت شوند (احسنت)

حاذقى - یک فوریت هم کافى است‏

نایب رئیس - اگر توجه می‌فرمایند در چند جلسه پیش قانون آئین‌نامه داخلى مجلس رسیده است به مرحله‌اى که باید تکلیفش معلوم شود اجازه بفرمایید اول تکلیف آن را معین کنیم و بعد طرح(حاذقى - بنده اخطار نظامنامه‌اى دارم مطابق ماده 102)بفرمایید.

حاذقى - استدعا دارم آقایان نمایندگان محترم به تذکر نظامنامه‌اى بنده توجه بفرمایند ماده 120 نظامنامه پیش‌بینى می‌کند که تشکیل جلسات منظم مجلس و جلوگیرى از هرگونه بى‌نظمى که موجب تلف شدن کار مجلس شورای ملى بشود و اجرای کامل مفاد نظامنامه به عهده مقام ریاست مجلس شورای ملى است و هر نماینده‌اى که تخلف از نظامنامه دید حق دارد این تخلف را خارج از نوبت به عرض مجلس و مقام ریاست برساند به طوری که آقایان محترم توجه می‌فرمایند مجلس شورای ملى در اثر عدم اجرای نظامنامه عملاً می‌توان گفت فلج شده است و آن کارى که قوه مقننه به عهده دارد که عبارت از نظارت در حسن جریان کار مملکت باشد و تصویب لوایح و قوانین مفیده باشد چاره‌جویى برای کارهاى مملکت باشد عملاً از کار افتاده است‏.

نایب رئیس - آقاى حاذقى ببخشید بنده خیال می‌کردم جنابعالى تذکرى دارید ولى این اظهارات شما یک نصایح مشفقانه‌اى است‏.

حاذقى - اجازه بفرمایید عرایض بنده طبق ماده 102 می‌باشد که باید اینجا عرض کنم.‏

نایب رئیس - پس خواهش می‌کنم مختصر بفرمایید.

حاذقى - چشم مختصر عرض می‌کنم عرض کنم که یکسال و 4 ماه است که مجلس تشکیل شده و اگر این نظامنامه هم اجرا می‌شود تاکنون مطابق همین اسلویى که در نظامنامه پیش‌بینى شده تا حالا این قوانین و لوایح مفیدى که در دستور مجلس بوده همه تکلیفش معلوم شده بود اگر مجلس می‌خواست تصویب می‌کرد و یا اگر نمی‌خواست رد می‌کرد در حالى که ما مى‌بینیم از این لوایح و دستورهاى مفید هیچ کدامش تکلیفش معلوم نشده بلکه تمام وقت مجلس شورای ملى صرف مذاکرات در برنامه‌هاى دولت‌ها و صحبت در استیضاح‌ها و اینجور مسایل شده و بالنتیجه هیچ تکلیف این لوایح معین نشده است صحبت برای چیست؟... صحبت برای اخذ نتیجه است مذاکره و حرف به خودى خود مطلوب نیست برای این است که یک موضوعى درباره‌اش صحبت بشود و روشن بشود مجلس شورای ملى نظرش را نفیاً یا اثباتاً معین بکند ما همیشه در مقدمه گفتگو می‌کنیم ولى کمتر به نتیجه رسیده است یعنى ما ده‌ها لایحه داریم که اینها صحبت شده و مطرح شده ولى تکلیفش معین نشده از همه مهمتر تخلفى که من از نظامنامه مى‌بینم موضوع تشکیل جلسات است آقایان ملاحظه می‌فرمایید که اغلب 70 نفر از آقایان شرف حضور دارند ولى برای این که 5 ب نفر یا شش نفر دیر آمدند یا کم علاقه دارند به وظیفه‌شان و تشریف نیاوردند و یا مجلس تشکیل نشده یا اگر شده کارى از پیش نرفته است (مهندس رضوى - این اخطار نظامنامه‌اى است بلى اخطار نظامنامه‌اى است؟) جنابعالى 5 روز اینجا مرتب صحبت فرمودید و ما نشستیم با کمال دقت گوش دادیم و من حالا می‌خواهم دو دقیقه صحبت کنم (مهندس رضوى - بفرمایید آقا بفرمایید) من کار به مخارجى که برای این جلسات شده ندارم من کار به این دارم که قوه‌ى مقننه و اساس رکن مشروطیت در مملکت اعتبار و ارزشش را از دست داده حتى اشخاصى که من کار ندارم به سر منبرها خطیب‌ها و واعظ‌ها همه انتقاد می‌کنند حتى اشخاصى که می‌توان گفت معنى و مفهوم مشروطیت را نمى‌فهمند الان بخودشان حق می‌دهند به مجلس شورای ملى اسائه ادب بکنند ناسزا بگویند و برای ما شنیدن این حرف‌ها غیر‌قابل تحمل است (دکتر امینى - نباید بدهند) (سزاوار - مجلس چه گناهى کرده است؟) و من عرض میکنم که مجلس باید با عمل طورى نظارت قانونى خودش را عمال بکند جلساتش را مرتب تشکیل بدهد و دولت‌ها را وادار کند که کار کنند و وظیفه قانونى خودشا‌ن را انجام دهند و اگر کسى تخلف کرد باید آن تخلفات را طبق قوانین مملکت جلوگیرى بکند آقایان این 70 نفر مکرر استدعا کردند از مقام ریاست که سر وقت جلسه تشکیل شود و در جلسه حاضر بشوند و آن عده‌اى که نیامدند و برای نیامدن آنها مجلس تعطیل شده اسامى آنها را در جلسه بعد بخوانند و به استحضار مجلس و مردم برسانند در جراید منعکس بشود در رادیو گفته بشود تا آن عده بدانند این عده اگر موکل دارند در این مملکت اگر وکیل شهرستان‌ها هستند اگر وکیل پایتخت هستند خلاصه اگر وکیل مجلس شورای ملى هستند بدانندکه حق ندارند با سهل‌انگارى و بى‌علاقگى با انجام وظیفه‌ى خودشان مجلس را فلج کنند و باز هم من استدعا می‌کنم این موضوع مورد تقاضاى ما است که اسامى غائبین را در جلسات بعد بخوانند تا معلوم بشود کى جلسات را تعطیل مى کند رادیو مى‌گوید مجلس شورای ملى از ساعت 9 اعلام شد تا ساعت نه و سه ربع عده‌اى نشستند مجلس تشکیل نشد اما آنها که آمدند کى بودند و آنها که نیامدند کى بودند معلوم نیست عده‌اى از نمایندگان از من خواسته‌اند که نامه‌اى به عنوان تذکر نظامنامه‌اى به مقام ریاست نوشته شود و من این نامه را نوشتم که الان تقدیم مقام ریاست می‌کنم که مورد توجه قرار بدهند (احسنت‏)

رئیس - اخطار نظامنامه‌اى این است که یک نفر نماینده مجاز است برای این که اگر چنان چه رئیس یا یکى از نمایندگان برخلاف آئین‌نامه عملى نمایند تذکرى بدهند که عمل بشود و این فرمایشات آقاى حاذقى همان طور که عرض کردم یک نصایح مشفقانه و دوستانه‌اى بود که خوب است این جور عمل بشود و اخطار نظامنامه‌اى نبود لازم است عرض کنم بعضى از آقایان من جمله آقاى باتمانقلیج خواسته‌اند از ماده 109 استفاده کنند نظر به این که مجلس امروز خیلى کار دارد این 109 هاى آقایان محفوظ می‌ماند برای جلسه‌ى آینده نظر به این که امروز یک روز مهم تاریخى است بعضى از آقایان تقاضاى نطق قبل از دستور کرده‌اند.

مهندس رضوى - لایحه‌اى که آقاى وزیر مالیه به قید فوریت دادند تکلیفش چه شد؟

بعضى از نمایندگان - بفرمایند

رئیس - آقاى مامقانى‏

3 - بیانات قبل از دستور آقاى مامقانى‏

مامقانى - آقایان نمایندگان محترم من در تبعیت از مدلول آئین‌نامه جدید داخلى مجلس شورای ملى با این که موضع عرایضم از لحاظ سیاسى و تاریخى حائز کمال اهمیت بوده و مناسب است که در این خصوص مقالاتى نوشته و گفته شود به اختصار به مناسبت روز مقدس 21 آذر چند کلمه عرض نمایم به طوری که ملت ایران و مجلس شورای ملى استحضار کامل دارد در 21 آذر ماه 25 که حتماً روز منحوس نامیده شده معدودى ماجرا‌جو با استفاده از گرفتاری‌هاى داخلى میهن عزیز و بر عنوان آزادى‌خواهى با کمک مقاماتى علم طغیان برافراشته دست به عملیاتى زدند که کاملاً مخالف اظهارات خود و اصول آزادى و استقلال کشور بود اگر بخواهم از این کوس مظالم و خیانت‌هایى که این اشخاص معدود در مدت قدرت خود به آذربایجان و آذربایجانى نموده‌اند بیان نمایم مسلماً آقایان نمایندگان محترم را که غالباً ناظر آن اوضاع اسف‌آور آذربایجان بودند متأثر نموده و شاید به یاد بدبختى آن روز کشور عنان اختیار از د‌ست بدهند به هر ترتیب خوشبختانه یک روز 21 دیگرى در دنبال آن ایام منحوس بود که در آنروز دست انتقام از آستین بیرون آمد میهن پرستان غیور آذربایجانى که از افکار شوم این اشخاص معدود همیشه نگران استقلال کشور بودند یک مرتبه قیام نموده در اثر تصمیم و اراده ذات شاهانه یا پشتیبانى ارتش عزیز و دلیر ایران شر این اشخاص را که غالباً میراث دیگران بودند کنده و چنان مردانه جانبازى نمودند که تا ایران و ایرانى هست شهامت و

+++

 فداکارى این میهن پرستان آذربایجان و سربازان فداکار جزو داستان‌هاى ملى خواهد بود من به نام آذربایجان و نمایندگان آن و مجلس شورای ملى از پشت کرسى مجلس مراتب قدردانى خود را از سربازان و افسرانى که همین حالا در تمام مرزهاى کشور مشغول خدمت هستند تقدیم و همچنین درود بى پایان خود را به میهن پرستان و ارتش دلیر خود تقدیم و تمنى دارم برای شادى ارواح این شهداء مجلس شورای ملى یک دقیقه قیام و سکوت نماید.

4 - بقیه مذاکره در آئین‌نامه جدید داخلى مجلس‏

رئیس - آقاى کشاورز صدر پیشنهاد خروج از دستور آئین‌نامه جدید را کرده‌اند بفرمایید آقاى کشاورز صدر.

کشاورز صدر - آقاى اسکندرى راجع به معایب این نظامنامه یک کلیاتى فرمودند بنده با آنکه در جلسه قبل معتقد بودم که خوب است یک اصلاحى در نظامنامه‌ى قبلى بشود رفتم بیشتر دقت کردم دفعه‌ى دوم و سوم این نظامنامه را خواندم و به عنوان نمونه چند مورد از مواردى را که واقعاً به تصدیق خود آقایان بسیار غیر قابل تحمل است و بدون رعایت اصول و قوانین تدوین شده است به عرض آقایان می‌رسانم استدعا می‌کنم توجه بفرمایید اگر عرایض بنده صحیح نبود رأی به این ندهید ماده 8 می‌گوید (دهقان - شما راجع به اصل موضوع می‌فرمایید؟) بنده باید دلایلم را به عرض مجلس برسانم و حق دارم صحبت کنم شما حق ندارید حق یک وکیل رازش سلب کنید (صحیح است) بنده آن مواد را می‌خوانم که این نظامنامه را وسیله خفه کردن نمایندگان قرار ندهند در قانون اساسى می‌گوید به این که هر نماینده‌اى یعنى نماینده هر محلى نماینده کشور ایران بشمار مى‌رود و در اینجا در ماده 8 تذکر داده‌اند که فقط گزارش کمیسیون کافى است و در مجلس لازم نیست رأی به اعتبار‌نامه‌ یک نماینده‌اى بگیرند به عقیده بنده این مطلب تلویحاً نقض قانون اساسى است (صحیح است) زیرا ما یعنى جمیع نمایندگان یعنى اکثریت آنها اگر رأی به اعتبار‌نامه یک نماینده‌اى بدهند آن نماینده نماینده‌ى ملت ایران شناخته می‌شود و در اینجا صریحاً نوشته‌اند که اگر مخالفى نبود رأی گرفته نشود (اردلان - کدام ماده قانون اساسى است؟) (رضوى - اجازه بفرمایید آقاى رئیس که جواب داده بشود) آقاى رئیس بنده باید مسایلم را بگویم ماده 17 می‌گوید که انتخاب رئیس به اکثریت تام و سایر اعضاى هیئت رئیسه به اکثریت نسبى است این به عقیده بنده صحیح نیست براى این که اگر اکثریت تام حاصل نشد تکلیف چیست؟ این ماده 17 است : انتخاب رئیس با اکثریت تام و سایر اعضاى هیئت رئیسه با اکثریت نسبى بنده سؤال می‌کنم اگر اکثریت حاصل نشد آیا ما رئیس نباید انتخاب کنیم؟ این کى از موارد مطلب دیگر در ماده 21 استدعا می‌کنم آقاى رضوى خودشان توجه بفرمایند من عقیده دارم به منطق و استدلال ایشان ماده 21 می‌گوید که مناط اعتبار برای تشکیل هر یک از شعب و کمیسیون‌ها بیش از نصف اعضاى حاضر در مرکز و برای گرفتن نتیجه و اخذ رأی بیش از نصف حاضرین در جلسه خواهد بود عرض کنم مثلاً کمیسیون دادگسترى شش نفرش در طهران حاضرند مطابق این ماده با سه نفر کمیسیون تشکیل می‌شود و با اکثریت دو نفر قانون وضع می‌شود در کمیسیون آیا این منطق درست است؟ صحیح است؟ دقت شده در این کار؟ (رضوى - آئین‌نامه‌ى قبلى را خوانده‌اید آقا؟) بلى دارم می‌خوانم (رضوى - آئین‌نامه‌ى حالا) اجازه بفرمایید یک مسائل دقیقى است که باید دقت بشود در ماده 84 می‌گوید دستور مجلس را آقاى رئیس مجلس و هیئت رئیسه معین می‌کنند و حال آنکه هم تلویحاً در قانون اساسى و هم در نظام نامه سابق و هم مورد توجه جمیع نمایندگان است و مکرر در اینجا گفته‌اند که دستور مجلس را مجلس باید معین بکند در اینجا در اختیار یک وزیر گذاشته‌اند و هیئت رئیسه به عقیده بنده وزیر چرا باید دخالت بکند که دستور مجلس چه باشد یا چه نباشد حالا آقایان لازم می‌دانید این مسایل را قبول کنند نمى‌خواهند قبول نکنند مطلب دیگر ماده 85 است که می‌گوید برای شروع مذاکره دو ثلث کافى است ولى برای ادامه‌ى مذاکره اگر 3 نفر نماینده هم باشد کافى است بنده عرض می‌کنم که مطابق اصل 7 قانون اساسى وقتى که شروع یک امرى را لازم می‌دانند که با اکثریت دو تن باشد به تحقیق باید ادامه‌اش با همان اکثریت باشد مطلب دیگر منع تکلم در نطق‏...

نایب رئیس - آقاى کشاورز صدر خواهش می‌کنم کوتاه بفرمایید.

کشاورز صدر - قربان دو مور‌د دیگر باقى است بنده عرض می‌کنم آقایان می‌خواهند رأی بدهند مطلب دیگر راجع به منع تکلم است مطابق ماده 91 منع تکلم را در جلسه در اختیار رئیس مجلس گذاشته‌اند و حال آنکه اگر یک نماینده مقرر شد که در نطق محدود بشود یعنى آن حق واقعى او که عبارت است از نطق در مجلس از او گرفته شود باید با رأی مجلس و نمایندگان باشد ما احترام می‌کنیم به مقام ریاست ولى هر وقتى هر رئیسى که بود آقاى مؤتمن‌الملک هم یک رأی داشته‌اند بنده و آقایان هم هر کدام یک رأی داریم بنابراین باید مجلس یک نماینده را بگوید صحبت بکن یا صحبت نکن (صحیح است) یک مطلب دیگر که آقایان وزراء نامحدود اجازه داده ولى یک نماینده باید بیاید در ظرف 5 دقیقه سوال بکند آن وقت یک وزیر بیاید یک ساعت صحبت کند بالاخره ما اهل منطقیم منطق می‌گوید باید یک مقدمه و تالى و نتیجه باشد این را که نمی‌شود آمد همین طورى گفت و اصلاً تأثیر نمى‌کند باید آقایان توجه داشته باشید و التفات کنید یک نکته بسیار مهم‌تر که در اینجا به عقیده بنده حق نماینده را می‌گیرد ماده 116 است که می‌گوید اگر در محیط مجلس یک نماینده‌اى مرتکب جنحه یا جنایت شد رئیس مجلس او را توقیف مى‌کند و حال آنکه بسیار اتفاق افتاده است که در مجلس ما در مجلس‌هاى دنیا در فرانسه و انگلستان و سایر جا در نتیجه احساسات وطن پرستانه دو نماینده یکدیگر را کتک هم زده‌اند این جنحه است ولى محتاج شکایت مدعى خصوصى است مطابق قسمت تبصره ماده 173 قانون مجازات آقا نمى‌شود تا شاکى شکایت نکرده مشتکى عنه را توقیف کرد این است که در این نظامنامه رعایت نشده است می‌گویند تا جنحه‌اى واقع شد از یک وکیلى به وکیل دیگر این وکیل را رئیس می‌تواند توقیف کند و حال آنکه توى عدلیه هم که بود و توى مجلس هم که نبود و بین دو نفر عادى که مصونیت هم ندارند واقع بشود محتاج به شکایت مدعى خصوصى است من صحبت را ختم مى کنم و به آقایان عرض می‌کنم که ما آن سنتى را که بانیان مشروطیت گذاشته‌اند و عبارت از همین آئین‌نامه است نباید از دست بدهیم منتهى اگر نواقصى دارد باید رفع کنیم حالا بسته به نظر خود آقایان است‏.

نایب رئیس - آقاى دکتر شفق مخالفید؟ آقاى تقى‌زاده بفرمایید.

تقى‌زاده - بنده این طور خیال مى کنم که آقا‌ى کشاورز صدر پیشنهاد خروج از دستور داده‌اند اگر این طور بود شاید لازم نبود که تمام دلایل‌شان را برای بدى نظامنامه و معایب نظامنامه اینجا بفرمایند و لازم نیست که بنده چیزى از همان نظامنامه بگویم و در مدافعه خود نظامنامه چیزى عرض کنم و فقط از دستور خارج شدنش را بنده دو کلمه می‌گویم که بهتر است از دستور خارج نشود (صحیح است) اگر می‌فرمایید این ترتیب حالاى مجلس و مخصوصاً این پنج شش ماهه اخیر و همین طور همیشه نواقصى ندارد و همین جور باید تا آخر دوره برود که بنده عرضى ندارم؟ اگر نواقصى دارد (شاید یک قدرى از عدم اجرای کامل این نظامنامه فعلى باشد) ولى معذلک همه مصائب با آن رفع نمی‌شود خود مجلس شورای ملى رأی داد که یک هیئتى را تعیین کردند که طرح نظامنامه جدید را تهیه کند و برخلاف نظر ایشان که فرمودند بانیان مشروطیت این نظامنامه را گذاشته‌اند خیر بانیان مشروطیت این نظامنامه را نگذاشته این یک نظامنامه دیگرى بود مکرر اصلاح شد حتى یک موقع در زمان فترت مجلس آمدند یک کمیسیونى معین کردند پس گاه به گاهى باید این کار تصویب شود شاید لازم است چهار یا پنج سال دیگر تغییر بکند و آن وقت باز هم باید مجلس یک کمیسیونى معین بکند که رسیدگى کند این اشخاص هم به قدر امکان و استطاعت فهمشان یعنى هر قدر که وجداناً یک کارى را صحیح دانستند و با هم مشورت کردیم او را باید بنویسند اگر آقایان نپسندیدید اصلاحش می‌کنید آنچه آقا درباره نظامنامه فرمودید برای این نبود که از دستور خارج شود بلکه برای این بود که موقوف شود آقا هیچ چیز آنجا برخلاف اصول مشروطیت نشده آنچه که سابق بوده برخلاف مشروطیت بوده (صحیح است) و ما هم این ترتیب را هم قانون اساسى را هم ترتیب مجلس را هم نظامنامه مجلس را از ممالک متمدن خارجه اقتباس کرده‌ایم ما یک قدم از آنجاها خارج نشده‌ایم بعضى‌ها می‌فرمایند که اگر نطق محدود بشود حق وکیل محدود می‌شود و برخلاف آزادى است بنده اگر آقایان اجازه بدهند عرض می‌کنم نظامنامه یک مملکتى که در آنجا خیلى آزادى هست و کسى در آزادیش تردید ندارد فرانسه است و این همیشه در دست ما بوده است و مراعات می‌کردیم و بنده یادداشت کرده‌ام و علامت هم گذاشته‌ام اگر آقایان اجازه بفرمایید 12 قسمت است یکى یکى می‌خوانم که نطق محدود است و این که نطق وزرا محدود نیست آنجا هم محدود نیست عملاً هم محتاج نیستیم کى نماینده دولت همیشه نطق کرده چند جلسه پشت سر هم نطق کرده؟ و پنج ساعت و ده ساعت حرف زده و هر روز نطق کرده؟ گاهى

+++

 هم در موقعى لازم می‌شود که باید نامحدود باشد ما در موقع بودجه نامحدود قرار داده‌ایم ولى در موقع استیضاح محدود شده است عرض کنم اگر لازم و جایز است که به عنوان استدلال برای عدم خروج از دستور بنده تمام اینها را عرض کنم و بخوانم ولى می‌خواهم عرض کنم بنده از آن روزى که وارد مجلس شدم یکبار نشده است که کسى کفایت مذاکرات را پیشنهاد بکند و در همان موضوع استدلال داشته باشد و یک دفعه نشده است راجع به عدم کفایت مذاکرات در موضوعى که مطرح است پیشنهاد کنند و به عنوان عدم کفایت مذاکرات صحبت کنند ولى می‌آیند داستان از جمشید تا حالا همه را نقل می‌کنند هیچ وقت بنده ندیدم که در اینجا برای فوریتش بگویند که این فوتى اگر گفته بشود باید مثل دلیل آقاى وزیر مالیه باشد که گفتند آنجا این طور می‌شود این دلیل است و برای عدم فوریتش بنده یک دفعه ندیدم برای خود عدم فوریتش حرف بزنند همین طور اخطار نظامنامه نادراً شده است که کسى اخطار را محدود به همان مطلب بکند نطق قبل از دستور گاهى اجازه داده می‌شود و گاهى اجازه داده نمی‌شود زیرا مجلس گفته لازم نیست در صورتی که در این نظامنامه بنده که جزء ضعیفشان هستم ولى 11 نفر از اشخاص انتخاب فرموده‌اید که هم در حقوق و هم در  قوانین خارجى با اطلاع هستند و هم از حیث آزادى و مشروطیت و هم از حیث وجدان همه‌شان به  اکثرشان پاى بند هستند چطور ممکن است که کارى بکنند که برخلاف آزادى و مشروطیت باشد این برای این است که هر روز بشود نطق قبل از دستور کرد و هر روز 4 نفر معین کرد یک ربع ساعت و نوبتشان را می‌توانند به همدیگر بدهند این ترتیب در همه ممالک خارجه غیر از ایران نوشته شده است اگر کسى ایراد دارد که ما یک چیزى اختراع کرده بودیم و چرا از دست‌مان مى‌گیرید و حالا می‌خواهى مثل ممالک دنیا بکنید بنده عرضى نداشتم اما اگر گفته شود یک چیزى درممالکى که آزادى و مشروطیت نیز دارد و 100 تا 200 سال پارلمان داشته‌اند و همیشه آن طور بوده است ما آن را نمى‌خواهیم و آن طور نمی‌کنیم عرض مى‌کنم آنها فوایدش را دیده‌اند مثلاً اعتبار‌نامه یک نماینده را آذوقه یکساله بکنیم هر وقت لازم شد یک نفر رأی بدهد تمام مجلس رد بکند در باب انتخاب رئیس و اکثریت تام‏ که فرمودند این چیزى که به مجلس فرستاده شد این گزارش نبود این را در همان وقتى که مشغول بودیم گفتیم که نظریات آقایان را هم جلب کنیم در شور ثانى این مطلب منظور شده است اگر در دفعه اول اکثریت تام حاصل نشد اکثریت نسبى است اما این که عدم حضور در کمیسیون‌ها باعث می‌شود که لوایح بدون حضور سایرین بگذرد هیچ چاره‌اى ندارد در همه جاى عالم همین طور است و اگر کسى حاضر نشد شما مى‌نشنید فرض افراطى می‌کنید که اگر از دوثلث کمتر باشد بگویید یک نفر این را نگویید چون عادت واقع نمی‌شود نگویید اما اگر از دو ثلث کمتر شد که چون قبلاً گفته شده در موقع شروع به مذاکرات باید دو ثلث باشد و بعد از آن لازم نیست این را ملاحظه مى‌فرمایید که آقاى رئیس هر روز گرفتار هستند و هر روز شکایت می‌کنند - هر روز یک نفر می‌رود بیرون وعده کافى نمى‌شود اما در کمیسیون‌ها هیچ اهمیتى ندارد در کمیسیون‌ها که تصمیم قطعى گرفته نمى‌شود بالاخره می‌آید به مجلس وقتى که به مجلس آمد می‌توانید روى آن تصمیم بگیرید در کمیسیون که مطلب به طور نهایى نمى‌گذرد بالاخره مى‌آید به مجلس (کشاورز صدر - با اکثریت دو نفر؟) با اکثریت آنهایى که حاضر شده‌اند بله با اکثریت یک نفر هم ممکن است اما از طرف دیگر ما قرار گذاشته‌ایم که اگر کسى حاضر نشد در کمیسیون از عضویت کمیسیون مستعفى می‌شود و این مجازات هم در مقابل برای آنها هست این کمیسیونى که ما داریم مثل اعضاى ادارات است عضو اداره اگر صبح سرکارش حاضر می‌شود ما هم حقو‌ق می‌گیریم و باید سرکارمان حاضر بشویم و منتهى ما یک قدرى آزادى بیشتر داریم حالا اگر اتفاقاً یک نفر یا دو نفر بود ولى این فرض نادر است و برای یک مرتبه ممکن است واقع شود و یک کارى بکند وقتى آمدیم مجلس آن را اصلاح مى‌کنیم تعیین دستور مجلس یکى از بهترین اصلاحاتى است که در این جا شده و این که گفتید این جا این طور رایج نیست عیناً همین ترتیبى که عرض می‌کنم در فرانسه جارى است آنجا نماینده‌ى دولت در تعیین دستور شرکت مى‌کند ما نگفتیم رئیس تعیین بکند و نگفتیم هیئت رئیسه تعیین بکند و گفتیم هئیت رئیسه با رؤساى کمیسیون‌هایى که لوایحشان حاضر است و نماینده دولت برای این که بداند چه روزى باید به مجلس بیاید اینها جمع می‌شوند و دستور را برای دو هفته معین مى‌کنند و قابل تفسیر هم نیست (صحیح است) یکى از بدترین معایب مجلس ما عرض نمى‌کنم از همه بدتر اما یکى از بدتر‌ینش این است که هر روز ما اینجا جمع می‌شویم مى‌نشینیم و هیچکس نمی‌داند که دستور چیست؟ اول که وارد مجلس می‌شویم دستور یک چیزى است ولى بعد تغییر مى‌کند هیچ وقت این طور نمی‌شود نه دولت تکلیفش را می‌داند و نه مجلس نماینده‌هاى دولت باید در اداره‌شان بنشینند و به آنها تلفن بکنند که مطلب طرح شده چیست آنها نمی‌دانند امروز چه مطلبى مطرح میشود یک طرح یک مرتبه به قید دو فوریت می‌آید و طرح می‌شود تغییر دستور فقط در موارد خیلى استثنایى ممکن است در موارد استثنایى می‌شود دستور را تغییر داد و آن هم پیش‌بینى شده است مختصر توضیحاتى بود در این باره و مفصلاً و مشروحاً آقاى دکتر شفق آقاى دکتر معظمى آقاى رضوى و آقایان دیگر آقاى شریعت‌زاده تمامشان خواهند فرمود بنده هم در نوبت خودم دوباره مشروحاً عرض می‌کنم اما یک چیزى را اینجا باید عرض مى‌کنم و آن این است که اگر اینجا ایرادات مجموعش و خلاصه‌اش این باشد که این طرح از دستور خارج بشود و معنیش این باشد که این آئین‌نامه نباشد می‌خواهم عرض بکنم که می‌ترسم در برابر تاریخ هر شخصى که باعث این می‌شود که نظامنامه هیچ تغییرى نکند در آینده مسئول باشد (احسنت‏)

نایب رئیس - یک موافق و یک مخالف صحبت کرد اجازه بفرمایید رأی بگیریم‏.

عباس اسکندرى - اجازه بفرمایید آقاى رئیس‏

نایب رئیس - دیگر راجع به این موضوع نمی‌شود صحبت کرد رأی می‌گیریم به خروج طرح آئین‌نامه پیشنهادى آقاى کشاورز صدر آقایانى که موافقند که از دستور خارج شود قیام کنند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد (احسنت)‏

اردلان - پیشنهادات قرائت بشود.

نائب رئیس - حالا باید رأی بگیریم به کفایت مذاکرات‏.

عباس اسکندرى - این رأی مخالف قانون اساسى است شرکت نمى‌کنیم (آقاى اسکندرى و چند نفر دیگر از جلسه خارج شدند)

نایب رئیس - آقایانى که با کفایت مذاکرات موافقند قیام کنند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد مذاکرات ادامه پیدا می‌کند آقاى دکتر شفق‏

دکتر شفق - برای این که بنده شرکت مؤثر در تنظیم آئین‌نامه مجلس کرده‌ام و تقریباً هر جلسه هم حاضر بودم و در تمام مواد این آئین‌نامه بنده شرکت داشته‌ام و عقیده هم دارم نهایت باید این را عرض کنم که اگر مجلس شورای ملى (بعضى از نمایندگان خارج شدند و عده برای رأی کافى نبود)

نایب رئیس - آقایان تشریف نبرید مجلس از اکثریت می‌افتد آقاى دکتر شفق قدرى تأمل بفرمایید.

بعضى از نمایندگان - ده دقیقه تنفس بدهید.

5 - موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

نایب رئیس - اگر آقایان اجازه بفرمایید مجلس را به عنوان تنفس ختم مى‌نماییم جلسه روز سه‌شنبه دستور آئین‌نامه جدید (مجلس ساعت 11 صبح ختم شد)

رئیس مجلس شورای ملى - رضا حکمت

 

اخبار مجلس

روز پنج‌شنبه 18/9/27 سه و نیم بعدازظهر کمیسیون نظامنامه داخلی مجلس به ریاست آقای تقی‌زاده تشکیل شد مذاکراتی در اطراف طرز تصویب نظامنامه جدید در مجلس به عمل آمد قرار شد نامه‌ای به آقایان نمایندگان نوشته شود که تا ده روز دیگر برای اظهار نظر آقایان مهلت داده‌ می شود تا نظریات خودشان را برای شور دوم به کمیسیون بدهند ضمناً مواد آئین‌نامه تا ماده 93 با اصلاحات تصویب و ساعت 7 جلسه ختم و جلسه آتیه به روز یک‌شنبه 25 آذر پنج بعدازظهر موکول گردید.

 

تصویب‌نامه‌ها

شماره 14373                            13/ 9/ 27

وزارت کشور

هئیت وزیران برحسب پیشنهاد شماره 5578 - 55052 - 25/ 6/ 27 وزارت کشور و به استناد تبصره 2 از ماده 2 قانون تقسیمات کشور تصویب مى‌نمایند که بخش میانه که از بخش‌هاى تبریز می‌باشد تبدیل به شهرستان شود و بخش‌هاى تابعه‌ى آن بعداً طبق تصویب‌نامه جداگانه تعیین خواهد شد.

شهرستان مزبور تابع تبریز خواهدبود.

تصویب‌نامه در دفتر نخست وزیر است‏

م 4869                 نخست وزیر

شماره 2258           14/ 9/ 27

وزارت کشور

هیئت وزیرات در جلسه‌ى سیزدهم آذر ماه 1327 بنا به پیشنهاد شماره 3474 - 8647 وزارت کشور تصویب نمودند که از تاریخ صدور این تصویب‌نامه ردیف 3 تصویب نامه شماره 21214- 28/ 2/ 25 ملغى و عوارض مشروحه زیر:

1 - از ریسمان محصول کارخانه خورشید وسیله کارخانه هر بقچه                                 10 ریال‏

2 - از ریسمان وارداتى بشهر هر بقچه وسیله گاراژ دارها                                           10 ریال‏

3 - از کرک صادراتى از صادر کننده هر کیلو                                                               3 ریال‏

4 - از پشم صادراتى از صادر کننده هر کیلو                                                              1 ریال‏

5 - از کتیرا صادراتى از صادرکننده هر کیلو                                                               1 ریال‏

6 - از بادام صادراتى ازصادر کننده هر کیلو                                                               50/ 0 ریال‏

7 - از مغز بادام صادراتى از صادر کننده هر کیلو                                                        1 ریال‏

8 - از پسته صادراتى از صادر کننده هر کیلو                                                            2 ریال‏

9 - از خامه پشم وارده از وارد کننده هر کیلو                                                           5 ریال‏

10 - از پشم که وسیله کارخانجات حلاجى تصفیه می‌شود هر کیلو 1 ریال از کارخانجات تصفیه به نفع شهردارى کرمان وصو ل گردد.

تصویب‌نامه در دفتر نخست وزیر است‏.

م 4873                     نخست وزیر    

+++

یادداشت ها
Parameter:294439!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)