کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره چهارم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4
[1396/04/25]

جلسه: 54 صورت مشروح مجلس یوم پنجشنبه چهاردهم جدى 1300 مطابق شش جمادى¬الاولى 1340  

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4

جلسه: 54

صورت مشروح مجلس یوم پنجشنبه چهاردهم جدى 1300 مطابق شش جمادى­الاولى 1340

مجلس تقریباً یک ساعت قبل از غروب در تحت ریاست آقاى موتمن­الملک تشکیل گردید.

صورت مجلس یوم شنبه نهم جدى را آقاى تدین قرائت نمودند.

رئیس- آقاى فهیم­الملک (اجازه(

فهیم­الملک- آقاى ارباب کیخسرو در ضمن سؤال سنه را که وجه معینه به صندوق وارد نشده قید کردند لازم است و به صورت مجلس نیز اشاره شود.

رئیس- مقصودتان چه چیز است.‏

فهیم­الملک- عرض کردم آقاى ارباب در ضمن سوالشان اظهار کردند از قرار معلوم مبلغى در سنه ئیلان نبى از خراسان به مرکز رسیده و به صندوق خزانه وارد نشده است و آقاى وزیر مالیه در جواب فرمودند تحقیق مى­شود در صورت مجلس فقط نوشته شده به صندوق وارد نشده قید سنه را هم بنده لازم مى­دانم.

رئیس- این یکى هم اصلاح می­شود و دیگر کسى اعتراضى ندارد؟(گفته شد خیر)

رئیس- صورت مجلس با این دو فقره اصلاح تصویب شد. در جلسه گذشته چون کارى حاضر نبود دستور اعلام نشده بالفعل دو سه فقره کار حاضر شده است اگر آقایان مخالف نباشد جزء دستور گذارده شود. یک فقره راپورت راجع به نمایندگى آقاى آقا سید محمد تقى طباطبائى است از تبریز. دیگرى لایحه

+++

استقراضیه یک ملیون دلار از کمپانى امریکایى و دیگر عهدنامه حکمیت بین ایران و اتازونى است در این باب مخالفى نیست که جزء دستور شود.(گفته شد خیر )

رئیس- چون مدت شعبات هم منقضى شده فعلاً شعبات تجدید مى­شوند بعد وارد دستور مى­شویم.

(آقاى سهام­السلطان شروع به استقراع نموده و اسامى نمایندگان حاضر را به ترتیب ذیل قرائت نمودند).

شعبه اول- آقاى ارباب کیخسرو- آقاى میراز محمد حسین صدرائى- آقاى شریعتمدارکرمانى- آقاى حاج امین­التجار اصفهانى- آقا آقا سید محمد تدین- آقاى معتمدالسلطنه- آقاى مستوفى­الممالک- آقاى نظام­الدوله- آقاى نصیرالسلطنه- آقاى حاج مقبل‌السلطنه- آقاى حاج میرزا مرتضى.

شعبه دوم- آقاى سردار جنگ. آقاى صمصام­السلطنه- آقاى آقا سید حسن مدرس- آقای امین­الشریعه- آقاى مشیرالدوله- آقاى شیخ­الاسلام اصفهانى- آقاى بیان­الملک- آقاى سهام­السلطان- آقاى میرزا محمد نجات- آقاى نصیر دیوان- آقاى ناظم­العلماء- آقاى عدل­السلطنه‏

شعبه سوم- آقاى مستشارالسلطنه- آقاى منتضرالملک- آقاى بیان­الدوله- آقاى آقا میرزا ابراهیم قمى- آقاى آقا شیخ ابراهیم زنجانى- آقاى رکن­الملک- آقاى عمادالسلطنه نماینده خراسان- آقاى امیر ناصر- آقاى میرزا طاهر تنکابنى- آقاى وقارالملک- آقاى آقا سید فاضل کاشانى- آقاى میرزا سید حسن کاشانى‏

شعبه چهارم- آقاى عمادالسلطنه نماینده اصفهان- آقاى سردارمفخم- آقاى دکتر لقمان- آقاى سردارمعظم نماینده کردستان- آقاى حکیم­الملک- آقاى حائرى زاده- آقاى میرزا على کازرونى- آقاى احتشام­الدوله- آقاى میرزا محمد صادق طباطبائى- آقاى حاج میرزا على محمد دولت آبادى- شاهزاده سلیمان میزرا- شاهزاده اقبال السلطان.

شعبه پنجم آقاى رئیس­التجار. آقاى شیخ­العراقین زاده. آقاى وکیل­الملک. آقاى میرزا ابراهیم خان ملک آرائى. آقاى فخیم­الملک. آقاى میرزا هاشم آشتیانى. آقاى جلیل­الملک. آقاى فتح­الدوله. آقاى موتمن­الملک. آقاى نصرت­الدوله. آقاى حاج میرزا تقى خان آقاى آصف‌الممالک‏

شعبه ششم آقا معتمدالسلطنه. آقاى محقق­العلماء. آقاى عمیدالممالک. آقاى مساوات. آقاى آقا سید کاظم یزدى. آقاى غضنفر خان. آقاى آقا سید یعقوب. آقاى شیخ­الاسلام ملایرى. آقاى حاج شیخ اسدالله. آقاى صدرالاسلام. آقاى سردار معظم خراسانى. شاهزاده محمد هاشم میرزا.

سهام­السلطان- چهار نفر باقى است که بین شعبات تقسیم مى­شود

شعبه اول آقاى ملک­الشعراء

شعبه دوم آقاى سلطان­العلماء

شعبه سوم آقاى سدیدالملک‏

شعبه چهارم آقاى حاج میرزا اسدالله خان‏

رئیس- بعد از ختم جلسه و شعبات باید منعقد شوند و هیأت رئیسه خود را تعین نمایند. کمیسیون عرایض و مرخصى و کمیسیون مبتکرات را هم باید انتخاب نمایند. راپورتى از کمیسیون بودجه رسیده فرستاده شده بود به طبع ولى چون آقاى رئیس­الوزراء مایلند قرائت شود و بعد چاپ شود فرستادم بیاورند بعد از این که حاضر شد قرائت می­شود و بعد طبع و توزیع خواهد شد. راپورت کمیسیون تحقیق انتخابات آذربایجان راجع به نمایندگى آقاى آقا سید محمد تقى قرائت می­شود.(آقا آقا سید یعقوب راپورت مزبور را به مضمون ذیل قرائت نمودند)

کمیسیون تحقیق انتخابات آذربایجان بر حسب تصویب مجلس شوراى ملى راجع به تهیه راپورت منتخبین نه­گانه تبریز و توابع جلسه خود را با حضور تمام اعضا تشکیل و در تتمیم راپورت فعلى خود به عرض مجلس شوراى مى­رساند آقاى آقا سید محمد تقى طباطبائى با اکثریت چهار هزار و نهصد و شصت و هشت رأى از حوزه مرکزى تبریز و توابع منتخب شده­اند و چون نسبت به صلاحیت ایشان اعتراض شود کمیسیون صحت انتخاب و نمایندگى ایشان را از طرف تبریز و توابع تصدیق مى­نماید.

رئیس- نسبت به این راپورت مخالفى نیست؟(گفته شد خیر)

رئیس- رأى می­گیریم آقایانی که نمایندگى آقاى آقا سید محمد تقى طباطبائى را تصویب مى­کند قیام فرمایید.(عموم نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد لایحه استقراضیه قرائت می­شود.

(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

مقام محترم مجلس شوراى ملى دام بقائه‏

به طوری که خاطر آقایان نمایدگان محترم مستحضر است یکى از مواد پروگرام دولت حاضر که به تصویب مجلس شورى ملى رسیده تقلیل مخارج و تعادل جمع و خرج دولت بود. در نتیجه مساعى و اهتماماتى که به عمل آمده و مطالعاتى که با موافقت کمیسیون بودجه شده است به موازنه جمع و خرج موفقیت حاصل گردید و نتیجه آن به مجلس محترم پیشنهاد خواهد شد. دولت امیدوار است بعد از اجراى بودجه جدید اشکالات و زحماتى که تا کنون به واسطه اضافه مخارج بر عایدات براى دولت حاصل بوده و همیشه دولت را مجبور به استقراض مى­کرده است مرتفع گردد. ولى چون اثر تعادل بودجه در آتیه ظاهر مى­گردد و فعلاً مبالغى از حقوق ادارات مخصوصاً اداره قشونى که عهده­دار نظم و امنیت است عقب افتاده و براى پرداخت آن تهیه وجه نقدى لازم است که جز به وسیله استقراض صورت پذیر نیست بنابراین براى اجراى مقصود فوق از چندى قبل به توسط وزیر مختار ایران در واشنگتن مذاکرات لازمه جریان داشته و اینک بالنتیجه معادل یک ملیون دلار براى تأدیه قسمتى از حقوق معوقه به طور مساعده از امریکا استقراض می­شود چون مطابق اصل 25 قانون اساسى استقراض مزبور باید به تصویب مجلس شوراى ملى برسد لذا قطعنامه ذیل را به مجلس محترم پیشنهاد و نظر به لزوم سرعت پرداخت حقوق معوقه تصویب فورى آن را تقاضا مى­نماید.

ماده واحده- وزیر مختار ایران در واشنگتن و وکیل مالیه دولت علیه در امریکا مجاز هستند به نام دولت یک مساعده موقتى به مبلغ یک ملیون دلار دریافت دارند که مبلغ مزبور تماماً تا دسامبر 1922 از عایدات دولت علیه نزد کمپانی انگلیس و ایران که به تاریخ مذکور وعده آن می­رسد ادا شود و همچنین مجاز هستند به نام دولت علیه عایدات مزبور را به قرض دهنده انتقال دهند به نرخ فرع صدى هفت خواهد بود دولت ایران حق دارد اصل مبلغ مزبور را هر وقت قبل از رأى موعد با فرع نسبى تا آن تاریخ بدون علاوه بپردازد.

رئیس- به کمیسیون بودجه ارجاع مى­شود. ولى قبلاً باید نسبت به فوریت آن رأى گرفته شود نسبت به فوریت آن یعنى در این که یک شور بشود ایرادى هست یا خیر.(اظهارى نشد)

رئیس- نسبت به فوریت آن رأى می­گیرم آقایانى که فوریت این لایحه را تصویب مى­کنند قیام فرمایند.(اکثر نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد کمیسیون بودجه در موقع تنفس بایستى منعقد شود و این لایحه را مداقه کرده راپورت آن را به مجلس بدهد عهدنامه حکمیت بین ایران و اتازونى مطرح است راپورت کمیسیون خارجه طبع و توزیع شده مذاکرات در کلیات است در کلیات مخالفى نیست. آقاى آقا سید یعقوب راجع به کلیات فرمایشى دارید؟

آقا سید یعقوب- بلى‏

رئیس- مخالفید؟

آقا سید یعقوب- سوالى داشتم

رئیس- بفرمایید

آقا سید یعقوب- این مسئله حکمیت بین دولت ایران و اتازونى مدتش پنج سال است. یعنى از وقتی که در تهران منتشر شده تا به حال چند سال است آیا این مدت برقرار بود یا خیر؟ اگر برقرار بود زمانش منقضى شده و محتاج به تجدید است و اگر برقرار نبود و دو مرتبه پیشنهاد کرده­اند پس چرا به امضاء کابینه سابق و وزیر امور خارجه سابق است و چرا وزیر امور خارجه حالیه پیشنهاد نکرده است مى­خواستم آقاى مخبر این را شرح دهند تا بنده ملتفت شوم‏

نصرت­الدوله- مخبر کمیسیون خارجه ماده پنج همین عهدنامه حکمیت تصریح مى­کند که پس از آن که به امضاءى اعلیحضرت همایونى و تصویب مجلس

+++

شوراى ملى از طرف ایران و به امضاءى رئیس جمهورى امریکا و تصویب مجلس سنا از طرف آمریکا رسید بلافاصله این عهدنامه به جریان مى­افتد معلوم است چون تا به حال این مسئله به عمل نیامده عهدنامه هم به جریان نیفتاده و به موقع عمل نیامده است و بعد از این که تصویب شود و به دولت اجازه مبادله داده شود این عهدنامه تا پنج سال اعتبار خواهد داشت و اما این که مى­فرمایند پیشنهاد را وزیر امور خارجه حالیه امضاء نکرده است اگر ماده واحده را ملاحظه فرمایید خواهند دید رئیس­الوزرا حاضر و وزیر امور خارجه پیشنهاد کرده­اند.

رئیس- آقاى سدیدالملک (اجازه نطق)

سدیدالملک- در صورتى که محکمه داورى بین­المللى تشکیل می­شود و ایران هم در جزو مجمع اتفاق ملل هست و مناقشات واقعه بین­الملل رجوع به آن محکمه می­شود این عهدنامه دیگر چه صورتى دارد؟

مخبر- در موقعى که مذاکره جامعه ملل بود مکرر گفته شد و یکى از اعتراضاتى که آقایان مخالفین داشتند همین بود که دولت امریکا جزو جامعه ملل نیست. البته اگر دولت امریکا جزو جامعه ملل بود اصلاً این عهدنامه مورد نداشت زیرا خود آن تعهدنامه ترتیب حکمیت را در موقع اختلاف تعیین نموده و ترتیب حل اختلافات را به موجب مراجعه به محکمه داورى بین­المللى پیش بینى مى­کند ولى چون هنوز دولت اتازونى جزو جامعه ملل نیست و یک همچه عهدنامه بین دولت اتازونى و دولت ایران در چند سال قبل منعقد شده امروز مورد ندارد این عهدنامه را رد کنیم. على­الخصوص که هیچ نوع مخالفتى هم با تعهدنامه جامعه ملل ندارد زیرا در تعهدنامه جامعه ملل به طور صریح نوشته شده که هرگونه عهدنامه راجع به حکمیت با هر نوع قراردادى بسته شود مناقض و مخالف با این تعهدنامه نیست.

رئیس- آقاى سدیدالملک(اجازه نطق)

سدیدالملک- چون در آخر نوشته شده باید به تصویب مجلس ایران و سناى آمریکا برسد خواستم آقاى مخبر توضیح بدهند که در سناى امریکا تصویب شده یا خیر؟

مخبر- مجلس سناى امریکا در سنه 1914 یعنى در تاریخ بین ژویه و نوامبر 1914 تصویب کرده است.

رئیس- آقاى آقا سید محمد تدین(اجازه نطق)

تدین- بنده در عین این که کاملاً علاقه­مندم که روز به روز روابط ودادیه ما بین ملت و دولت ایران و دولت ملت اتازونى زیادتر شود و هیچ وقت یک اختلافات و کدورت­هایى که ما بین دولت ایران و اتازونى تولید نشود و این عهدنامه حکمیت هم تقریباً براى اجراى همین مقصود حاصل شده است معهذا بنده در این عهدنامه بخصوص که نگاه مى­کنم فوایدى که بایستى بر این عهدنامه مترتب باشد نمى­بینم و آن مقصود را حاصل نمی­کند و در عین این که اصولاً بنده موافقم که یک عهدنامه حکمیت بین دولت ایران و اتازونى منعقد شود لیکن مواد این عهدنامه یک موضوعاتى دارد که این عهدنامه را از اثر خودش مى­اندازد از جمله مطالبى که در این عهدنامه هست این است که این محکمه داراى پنج عضو خواهد بود یک عضو ایران و یک عضو اتازونی از اتباع خودشان معین می­کنند در عضو را هم ایران و اتازونى از مملکت ثالثى معین نموده و عضو پنجم به موافقت مشترک انتخاب خواهد شد.

معلوم نیست به موافقت مشترک از مملکت ثالثى انتخاب خواهند کرد یا این که از یکى از این دو دولت متعاهد؟ و بعد مى­گوید چهار ماه پس از مبادله اسنادى که دلالت بر تصدیق این عهدنامه نمایند این کمیسیون و این محکمه تشکیل خواهد شد. البته این محکمه که تشکیل شود افرادش طبعاً یک حقوقى خواهند داشت و یک مخارجى از حیث حقوق اعضا و اجزا و سایر مخارج به طرفین تعلق خواهد گرفت چنانچه در اینجا هم پیش بینى شده و مى­گوید مخارج این کمیسیون را طرفین لاى­الاقتضا به طور متساوى خواهند داد پس بنابراین یک مخارجى به دولت ایران تعلق مى­گیرد که باید عهده دار پرداخت و اداى آن بشود و بالنتیجه در ماده سوم مى­گوید هر گاه اختلافاتى بین دولت ایران و دولت اتازونى حاصل شود و به وسایل دیپلوماتیکى نتوان آن را حل نمود باید به این کمیسیون و محکمه مراجعه شود تا در آنجا حل و تسویه گردد. بعد مى­گوید این کمیسیون نیز متبادراً مى­تواند اقدام بکند یعنى بدون این که از طرف دولتین این امر ارجاع به کمیسیون شود همین قدر که کمیسیون فهمید یک اختلافاتى بین این دو دولت تولید نشده که به وسایل دیپلماتیکی رفع نشده خودش مى­تواند مقدم شود و اسنادى و جسور نهایى از طرفین بخواهد و تهیه راپورت نماید و در نتیجه تشکیل محکمه دهد و محاکمه نماید از این عبارتى که در ماده سوم هست معلوم مى­شود کمیسیون خودش یک حق نظارتى فوق حکمیت بین دو دولت نخواهد داشت تصور نمى­کنم این حق نظارت منتج نتیجه شود حالا فرضاً این حق را هم به کمیسیون دادیم آن وقت باید دید نتیجه که از این کمیسیون حاصل مى­شود به موقع اجرا گذارده خواهد شد یا خیر؟ آیا حتمى­الاجرا خواهد بود یا نه؟ در آخر همین ماده سوم یک عبارتى دارد و آن عبارت این است که طرفین متعاهدتین به خویشتن حق می­دهند که پس از تقدیم راپورت کمیسیون در مسئله مختلف و فیها موافق نظریات خود رفتار نمایند بعد از مدتى که کمیسیون تشکیل شد رسیدگى کرد. تهیه راپورت هم نمود در نتیجه یک مخارجى به طرفین تحمیل شده و راپورتى داد آن وقت اگر یکى از دولتین به رأیى که از این کمیسیون داده ترتیب اثر ندهد پس نتیجه این کمیسیون چیست؟ بنده هر چه فکر مى­کنم پس ار مراجعه به این عبارت که مى­گوید طرفین به خویشتن حق مى­دهند ترتیب اثر به راپورت این کمیسیون ندهند حقیقتاً وجود چنین کمیسیونى را بى­فایده و بى­اثر تصور مى­کنم و در نتیجه گمان مى­کنم بر عکس مقصود حاصل مى­شود. مقصود از تشکیل این کمیسیون رفع اختلافات و کدورت­ها و جلوگیرى از قطع روابط است در صورتی که طرفین ذیحق باشند ترتیب اثر به رأى این کمیسیون و راپورت آن بدهند این کمیسیون به چه دردی مى­خورد. بنده هر چه فکر مى­کنم نمى­توانم دلیلى پیدا کنم که این کمیسیون با این ترتیب و این شکل فایده داشته باشد فقط یک مخارجى به دولت ایران براى اعضا این کمیسیون و سایر مخارج تعلق مى­گیرد و نتیجه آن صحیح است. بنابراین در عین این که بنده معتقدم یک عهدنامه حکمیت بین دولت ایران و اتازونى برقرار شود به دلایلى که عرض و یک قسمت دیگرى هم هست که شاید بعد عرض کنم با این ترتیبى که در این عهدنامه قید شده مخالفم.

مخبر- قبلاً لازم است بنده اقرار کنم که تنقیدات آقاى تدین ظاهراً در مواد این عهدنامه وارد است و علت وارد بون این تنقیدات را تا یک درجه عرض مى­کنم تا این که جواب­هایى که بعد عرض مى­کنم سهل­تر باشد. این اقدام دولت امریکادر سنه 1914 چنانچه ملاحظه مى­فرمایند و از مواد این عهدنامه خوب پیدا است منحصر به انعقاد این عهدنامه بین امریکا و ایران بوده است. این عهدنامه یک چیزی است که دولت امریکا با اغلب دول دنیا منعقد کرده و در حقیقت یک قدمى بوده است که دول امریکا براى نزدیک کردن افکار دول به طرف صلح و احتراز از جنگ برداشته است بلکه اگر مورد ایراد نشود مى­توانم بگویم که قدم اولى و مقدماتى فکر جامعه ملل همین عهدنامه است زیرا تصدیق می­فرمایید که قدم­هاى اولى راجع به هر چیزى در اول به طورى لرزان و ضعیف و سست است که مى­تواند در ظاهر همه نوع تنقیدات و همه نوع عیب­جویى­ها را به خودش وارد کند. البته با آن حال و ترتیب و سیاست جنگجویانه که در دول اروپا و دول بزرگ جارى بود خیلى مشکل بود در سنه 1914 یعنى قبل از جنگ بین­المللى بیایند و یک محکمه قرار دهند و حاضر شوند حکم آن را به کلى قاطع و حاکم بر تمام سیاست­هاى دول قرار دهند و اختیارات کاملى به این محکمه بدهند. این اشکال به درجه بزرگ بود که با این که بعد تجربیات و صدمات این جنگ این مخطور را تا یک درجه مرتفع کرده بود باز در موقعى که تعهدنامه جامعه ملل نوشته مى­شد یک مذاکراتى راجع به همین مطلب در بین بود و در روزنامه­ها و شانسلری­هاى دول مطرح بود که می­خواهند یک جامعه تشکیل بدهند که مافوق سیادت و اقتدارات هر دولتی باشد والبته دول بزرگ از محدود کردن اختیارات و اقتدارات خودشان خیلی خائف بودند خلاصه آن که یکى از قدم­هاى اولیه که در این راه برداشته شد همین عهدنامه است که الان مطرح مى­باشد و بزرگ­تر از آن عهدنامه است که کنفرانس­ها و موسسه­های بزرگ از آن تشکیل شد که منجمله کنفرانس لاهه است و در حقیقت یک نتیجه قطعى و حقیقى و قابل استفاده قبل از تعهدنامه جامعه ملل گرفته نشده بود و شاید مى­توان گفت که مشکل هم بود

+++

زیرا در آن موقع وضعیات دنیا اجازه نمی­داده بعد از این مقدمه در جواب آقاى تدین عرض مى­کنم اشکالى که نسبت به انتخاب اعضا کردند و عضو پنجم را که عضو مشترک بود پرسیدند که آیا این عضو مشترک از اتباع دولت امریکا یا ایران یا دولت دیگر معین خواهد شد این اشکال به نظر بنده وارد نیست. براى این که شرط انتخاب عضو پنجم موافقت است و باید دولت امریکا ایران در انتخاب او موافقت نمایند اگر موافقت کردند آن عضو پنجم از اتباع ایران خواهد بود وگرنه از دولت امریکا یا از دولت ثالثى انتخاب خواهند نمود. در این خصوص اینجا اشکالاتى وارد نیست بلکه برعکس نسبت به این محکمه همه نوع فایده و حسن انتخاب از براى ما است زیرا یک عضو این محکمه عضو ایرانى است و یک عضو دیگرش غیر ایرانى که با میل و انتخاب دولت ایران است و در این باب یک تساوى کاملى بین دولت ایران و دولت امریکا منظور شده دیگر از مسائلى که فرمودند راجع به مخارج بود. البته بنده تصدیق نمى­کنم که با وضعیت اقتصادى و با اشکالاتى که هر روز مى­بینیم هست و هیأت دولت و وزرا براى مخارج ضرورى فورى مملکت دچار زحمت هستند بنده به هر وزیر و به هر نماینده حق مى­دهم که نسبت به یک خرج جزئى اشکال ننمایند ولى حالا مى­خواهم ببینم آیا این خرج محکمه یک خرج فوق­العاده مهمى خواهد بود یا خیر. در اینجا این ماده یک قدرى گنگ است و درست مطلب از او مفهوم و مستفاد نمى­شود ولى آن اندازه را که بنده مى­توانم دهم و تصور مى­کنم همین طور هم باشد این است که گمان مى­کنم این محکمه نخواهد بود که در مدت این پنج سال دائماً مشغول باشد و هر پنج عضو آن کار دیگرى غیر از این کار نداشته باشند و محتاج باشند این حقوق را بگیرند. بنده گمان مى­کنم دولت امریکا با همه وسعت بودجه که دارد هیچ وقت حاضر نمى­شود چنین حقوقى را بدهد انتخاب شدند در غیر از مواقع ضرورى دیگر دلیلى ندارد همیشه دور هم جمع شوند وقتشان را صرف این کار کنند چنان که در یکى از این مواد اگر ملاحظه فرموده باشید اشاره هست مى­گوید مخارج کمیسیون را دولتین لدى­الاقتضا به طور متساوى خواهند داد.

این لدى­الاقتضا خود ثابت مى­کند که به طور دائم نیست مثلاً کسى را که از ایران انتخاب مى­کنیم یا یک کسى خواهد بود که در مرکز یک حقوق دیگرى خواهد داشت و یا یکى از مأمورین و نماینده­هاى سیاسى ما خواهد بود که حقوق مخصوصى دارد و اگر چنین اتفاقى افتاد و به این کار خواهد پرداخت همین طور کسى را که از خارج مى­خواهیم انتخاب کنیم این هم در سایر نقاط معمول است که اغلب از براى این قبیل کارها از معلمین حقوق و آوکاهاى بزرگ و کسانى که در حقوق یک سمت تخصص دارند انتخاب مى­کنند و یا یک کسی خواهد بود که در مرکز یک حقوق دیگری خواهد داشت و یا یکی از مأمورین و نماینده‌های سیاسی ما خواهد بود که حقوق مخصوصی دارد و اگر چنین اتفاقی افتاد و به این کار خواهد پرداخت همین طور کسی را که از خارج می‌خواهیم انتخاب کنیم این هم در سایر مناطق معمول است که اغلب از برای این قبیل کارها از معلمین حقوق و آوکاهای بزرگ و کسانی که در حقوق یک سمت تخصص دارند انتخاب می‌کنند و در موقعی که اشتغال دارند یک اندامینه و یک کمک خرجی به آنها داده می‌شود یک حقوق استمرارى به آنها داده نمى­شود به این جهت بنده تصور نمى­کنم مخارج این محکمه به قدرى سنگین باشد که امروز بخواهیم از آن احتراز کنیم بلکه امیدوارم در تمام مدت این پنج سال یک موقعى پیش نیاید که اعضا این محکمه دور هم جمع شوند. زیرا امیدوارم هیج اختلافى بین دولت ایران و امریکا حاصل نخواهد شد و اما در خصوص ماده سوم و مبادرتى که براى اقدامات کمیسیون قائل شده­اند و آقاى تدین آن را یک نوع حق نظارتى عرض کردند این طور نیست. این مبادرت محکمه لازمه­اش یک نوع نظارت قبلى و بعدى نیست. وقتى یک محکمه تشکیل شد و اعضایش انتخاب شدند و در محل خود بودند اگر اختلافى حاصل شد و دولتین نخواستند به کمیسیون مراجعه کنند یا آن که مأیوس نبودند به وسایل دیپلماسى قضیه حل شود این ماده خواسته است حقى به قضاوى محکمه داده باشد که آنها بتوانند به دولتین حکم کنند که شما مطابق این عهدنامه رفتار کنید. این هیچ نوع مستلزم نظارت نیست سابقه هم در این کار هست براى این که محکمه­هاى دیگرى که از این قبیل تشکیل شده همیشه این حق مبادرت به آنها داده شده است و دیگر این که این قسمت اخیر را پس از آن مقدمه که عرض کردم زائد مى­دانم توضیح دهم نسبت به این که فرمودند در ماده سوم مى­نویسد پس از رأى دادن کمیسیون طرفین براى خود حقى قائل هستند که مطابق نظریات خود رفتار نمایند. البته این ایراد به این عهدنامه وارد است ولى همان طورى که عرض کردم در آن مورد بهتر از این پیش نمى­رفت و بایستى در نظر بگیرند که این عهدنامه منحصر به امریکا و ایران نیست بین دولت بزرگ دنیا و امریکا هم این عهدنامه امضاء شده و مجرا گردیده است حالا بنده تصور مى­کنم خوب است آقاى تدین با بنده و یا کمیسیون خارجه در تصویب این عهدنامه موافقت نمایند و در ضمن همه اظهار امیدوارى نمایند که انشاءالله به زودى دولت امریکا هم داخل در جامعه ملل شود و البته به محض دخول دولت امریکا در جامعه ملل دیگر این عهدنامه مورد نخواهد داشت و ملغى مى­شود به موجب مقررات محکمه داورى بین­المللى رفتار خواهد شد.

رئیس- آقاى حاج شیخ اسدالله(اجازه)

حاج شیخ اسدالله- بنده موافقم‏

رئیس- دیگر مخالفى نیست(اظهارى نشد)

رأى مى­گیریم که داخل در شور مواد بشویم آقایانی که تصویب مى­کنند داخل در شور مواد بشویم قیام بفرمایند.(اکثرنمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد اگر آقایان موافق باشند راپورت کمیسیون بودجه قرائت شود بعد داخل در شور مواد مى­شویم.(آقاى سردار معظم به مضمون ذیل قرائت نمودند)

مطابق اجازه که بر طبق ماده واحده از طرف مجلس شوراى ملى به کمیسیون بودجه داده شده بود که بودجه­ها را با مشارکت دولت تهیه کرده به مجلس شوراى ملى تقدیم دارد کمیسیون بودجه در جلسات با حضور هیأت دولت موضوع بودجه مملکتى را مطرح بحث خود قرار داده اساساً چنین صلاح دیده شده که اگر منتظر بودجه­هاى جزو شده و پس از آن وارد جرح وتعدیل وجزئیات آن بشویم و بودجه­هاى قطعى را تقدیم مجلس نماییم وقت زیادى براى مطالعه لازم خواهد شد و ضرر بى­جهتى متوجه خزانه مملکت خواهد گردید.در صورتى که اگر ابتدا به طور کلى رقم کلی اعتباراتى براى هر یک از و زارت­خانه­ها و مصارف عمده مملکتى معین شود و وزرا مأموریت بیابند که در حدود اختیارات مصوبه بودجه وزارت­خانه­هاى خود را تنظیم کرده به مجلس شوراى ملى تقدیم دارند عملى­تر و بیشتر مقرون به صرفه خواهد بود. مراعات این اصل از نقطه نظر تسهیل تعدیل بودجه نیز بهتر دانسته شده و کمیسیون بودجه اصل مزبور را در عملیات خود اتخاذ نمود. پس از آن صورتى از عایدات وصولى سنه ماضیه پیچى ئیل 1299 از وزارت مالیه خواسته شد که آن صورت عیناً ضمیمه این راپورت می­شود و مدرک عایدات تخمینى هذه السنه این صورت قرارداده شده و بنابراین عملاً باید تصور نمود که عایدات وصولى هذه السنه بیشتر از میزان مأخوذه در پیچى ئیل خواهد بود. مطابق صورت مزبور اقل عواید مملکتى با تسعیر مالیات­هاى جنس نوزده ملیون و سیصد و سى و دو هزار و چهارصد و سیزده تومان نقد 413- 232 - 29 و هشت هزار و ششصد و پنجاه و یک خروار و سی من گندم و دویست خروار جو و ده هزار شلتوک تخمین شده است. سه فقره جنس که در فوق ذکر شده جنسى است که از بابت خانوارى در سنه ناحیه وصول و حالیه هن مأخذ قرارداده شده است و الا مالیات جنسى مملکتى مطابق میزان تسعیر سنه ماهیه در ضمن عواید نقدى منظور گردیده است. در باب مخارج مملکتى اگر چه از طرف وزارت­خانه­ها بودجه­هاى جدید پیشنهاد شده بود ولى چون عجله ما بودجه­هاى تازه بیشتر از بودجه­هاى معمول بود و با کمى عایدات و لزوم تعدیل بودجه تجویز اضافه مخارج فعلى مقتضى بود. لهذا صورت مخارج جاریه مملکتى از روى بودجه پیچى ئیل که ضمیمه این راپورت است از وزارت مالیه خواسته شده و مأخذ بودجه­هاى پیشنهادى دولت قرارداده شده و ضمناً باید توضیح شود که شصت و چهار هزار و نهصد و نود و چهار تومان اضافه بر مبلغ تأدیه شده در پیچى ئیل از بابت چهل هزار تومان مخارج اداره ثبت اسناد است که وزارت عدلیه پیشنهاد نموده بود و از بابت تفاوت بودجه وزارت خارجه مى­باشد. چنان که نمایندگان محترم ملاحظه مى­فرمایید 2306961 تومان نقد و مقدارى جنس صرفه­جویى قطعى به عمل آمده و صرفه­جویى­هایى که از بابت شهریه­ها و مستمری­ها به عمل خواهد آمد باید اضافه بر این مبلغ شود و مواد ذیل با موافقت هیأت دولت براى تصویب مجس شوراى ملى تقدیم می­شود.

1 - به تشکیلات مملکتى وزارت­خانه­ها مطابق ضمیمه و ذیل اعتبار داده مى­شود که در حدود آن اعتبارات بودجه جزء خود را بهتر کرده براى تصویب مجلس شوراى ملى توسط وزیر مالیه ارسال دارند.

2 - وزارت مالیه مأمور است که از اول دلو هذه‌السنه تا .... هذالسنه شما قوى ئیل 1300 شمسى

+++

مصارف مملکتى را در حدود اعتبارات منظور در ضمیمه این قانون تأدیه نماید پس از انقضاى مدت معینه هر یک از وزارت­خانه­ها که بودجه خود را پیشنهاد مجلس شوراى ملى ننموده باشند تا پیشنهاد بودجه جزء خود حق دریافت هیچ نوع وجهى را نخواهد داشت.

3 - کلیه وزات­خانه­ها مکلف هستند که یک قسمت از مبلغى را که در مواد ضمیمه آن قانون تصویب مى­شود به عنوان اعتبار خصوصى براى مخارج پیش بینى نشده در بودجه خود منظور دارند. میزان اعتبار خصوصى حتى­المکان همان خواهد بود که در بودجه­هاى سال پیچى ئیل منظور شده و هر گاه در بودجه­هاى جدید اعتبار خصوصى کم­تر از سال پیچى ئیل منظور شده آن کسر و نقصان در هر صورت باید متناسب با مبلغى باشد که از بودجه سال قبل در هذه السنه کسر شده است‏.

4 - کلیه اعتبارات خصوصى که در بودجه­هاى وزارت­خانه­ها منظور مى­شود و همچنین مبلغى که براى مخارج پیش بینى نشده مملکتى در بودجه وزارت مالیه منظور شده است نباید به مصرف حقوق ادارى و وظیفه و شهریه و اضافه حقوق و امثال آن برسد.

5 - نهصد و پنجا هزار تومان محل براى مخارج پیش بینى نشده مملکتى منظور مى­شود وزارت مالیه در هر ماه تا میزان چهل هزار تومان از این مبلغ را مطابق تصویب نامه­هاى هیأت وزرا تأدیه نموده و صورت این مصارف را در آخر هر برج به مجلس شوراى ملى تقدیم دارد. هر گاه مخارجى از این محل علاوه بر مبلغ چهل هزار تومان لازم شود در هر مورد تحصیل اجازه مجلس شوراى ملى لازم خواهد بود.

6- تعیین تکلیف شهریه­ها و مستمرى­ها که مجموع آنها مطابق صورت ارسالى وزارت مالیه یک ملیون و دویست و دوازده هزار و سیصد و چهار تومان نقد و هشتصد و بیست و پنج خروار و بیست و شش من جو و یک صد و نود خروار و بیست و چهار من شلتوک است که انتظار رسیدن صورت جزء آن منوط به تصویب خاصى است که پیشنهاد آن پس از مداقه از طرف کمیسیون بودجه به مجلس شوراى ملى تقدیم خواهد شد. ضمیمه این راپورت و مواد قانونى که از طرف کمیسیون با موافقت دولت تقدیم مجلس مى­شود مواد بودجه چند است که به طور قلم­هاى درشت براى هر یک از وزارت­خانه­ها و سایر مخارج دولتى پیشنهاد شده یک ستون پیشنهادى دولت و یک ستون هم پیشنهادى کمیسیون است چون این راپورت بعد طبع و توزیع خواهد شد گمان مى­کنم خواندن کلیه این اقلام لزومى نداشته باشد همین قدر به طور اختصار عرض مى­کنم که مجموع مخارج پیشنهادى دولت نقداً بیست و دو ملیون و هشتصد و شصت و پنج هزار و هشتصد و پنجاه و هفت تومان نقد و دو هزار و دویست و نود و شش خروار و بیست و سه من گندم و سه هزار و چهار صد و هشتاد و چهار خروار و یازده من جو و صد و نود خروار و بیست و چهار من شلتوک است و تصویب کمیسیون بودجه بعد نوزده ملیون و دویست و بیست و شش هزار و پانصد و نود و تومان و هزار و صد و شصت خروار و بیست و پنج من گندم و دو هزار و صد و هفت خروار و بیست و پنج من جو است و همان طور که عرض کردم صرفه­جویى که فعلاً حاصل شده است قطعى نیست و هنوز کمیسیون موفق نشده است که تصمیم قطعى اتخاذ کند زیرا منتظر وصول صورت­هاى جزئى است و پس از آن که صورت­هاى جزء واصل شد آن وقت تصمیمات قطعى اتخاذ خواهد نمود و هر نوع صرفه­جویى به عمل خواهد آمد و فعلاً باید این دو ملیون و خورده در موقع نوشتن صورت­هاى جزء کسر شود و تقریباً دو کرور و یک کسر بودجه داریم و البته هیأت دولت باید مطالعات لازمه بنماید و محلى براى این کسر بودجه معین نماید و در این باب هنوز کمیسیون بودجه داخل در مذاکراتى نشده است و منتظر است از طرف هیأت دولت اقداماتى بشود که بالاخره در موقعى که بودجه از مجلس مى­گذرد بودجه تعدیل شده بگذرد.

رئیس- ضمیمه­اش که حاوى صورت جمع و خرج است طبع و توزیع شد و خدمت آقایان هست ولى چون عین راپورت طبع نشده مى­ماند براى روز شنبه آقاى مستشارالسلطنه راجع به چه مطلب است.

مستشارالسلطنه- راجع به همین بودجه موقعى که مطرح است از آقاى مخبر سوالى دارم.

رئیس- امروز مطرح نیست. روز شنبه در این باب مذاکره مى­شود. فعلاً راجع به عهدنامه حکمیت بین ایران و اتازونى مذاکرات اعاده داده مى­شود. در ماده اول اعتراضى نشده در ماده دوم هم اعتراضى نشده است همین طور است ماده سوم و سایر مواد شور اول ختم شد. شور دوم روز پنج­شنبه آتیه خواهد بود. آقایان اگر اعتراضى دارند بایستى روز شنبه و سه­شنبه پیشنهاد کنند که رأى به قابل توجه بودن آن گرفته شود اگر آقایان موافق باشند چند دقیقه تعطیل شود تا کمیسیون بودجه راجع به پیشنهاد استقراض راپورتش را تهیه نماید.(در این موقع جلسه براى تنفس تعطیل و پس از یک ساعت مجدداً تشکیل گردید).

رئیس- راجع به استقراض یک میلیون دلار است. قبل از تنفس بنده اعلام کردم که به کمیسیون بودجه مراجعه مى­شود ولى براى این که رعایت سابقه هم شده باشد به کمیسیون خارجه هم مراجعه شد و هر دو کمیسیون راپورت خود را نوشته­اند قرائت مى­شود و بعد داخل در مذاکرات. راپورت کمیسیون خارجه را آقاى نصرت الدوله مخبر کمیسیون خارجه به مضمون ذیل قرائت نمودند.

کمیسیون خارجه لایحه دولت را راجع به استقراض یک ملیون دلار مساعده که فوریت آن را دولت تقاضا نموده است تحت مطالعه در آورده و این استقراض را از امریکا از نقطه نظر ملیت با اکثریت آراء تصویب مى­نماید.

راپورت کمیسیون بودجه را آقاى سردار معظم مخبر کمیسیون بودجه به مضمون ذیل قرائت نمودند.

کمیسیون بودجه لایحه دولت را راجع به استقراض یک ملیون دلار مساعده که فوریت آن را دولت تقاضا نموده است تحت مطالعه قرارداده و مواد ذیل را تقدیم مجلس شوراى ملى مى­نماید.

ماده 1- دولت مجاز است که به وزیر مختار ایران در واشنگتن و وکیل مالیه دولت علیه امریکا اجازه دهد که به نام دولت یک مساعده موقتى به مبلغ یک ملیون دلار دریافت دارند که مبلغ مزبور تماماً تا دسامبر 1922 از عایدات دولت علیه نزد کمپانى انگلیس و ایران که به تاریخ مذکور و عده آن مى­رسد ادا شود و همچنین مجاز هستند به نام دولت ایران عایدات مزبور را به عرض دهنده اشتغال دهند. میزان فرع صدى هفت خواهد بود و دولت ایران حق دارد اصل مبلغ مزبور را هر وقت قبل از رأس موعد با فرع نسبى تا آن تاریخ بدون علاوه بپردازد.

ماده 2- نهصد هزار تومان از مساعده مزبوره براى مصارف معوقه نظامى و بقیه آن براى سایر مخارج ضرورى معوقه مملکتى تشخیص داده می­شود.

رئیس- مذاکرات در کلیات است. آقا سید یعقوب در کلیات مخالفید؟

آقا سید یعقوب- سوالى دارم‏

رئیس- از کى‏

آقا سید یعقوب- از مخبر کمیسیون خارجه‏

رئیس- بفرمایید.

آقا سید یعقوب- این که مخبر کمیسیون خارجه در راپورت خودش نوشته است دولت مجاز است به وزیر مختار ایران در واشنگتن و وکیل مالیه دولت علیه امریکا اجازه دهد که به نام دولت یک میلیون دلار به عنوان مساعده موقتى استقراض نماید آن قرض همین اندازه است یا بیشتر از این است و حداکثر آن تا چه اندازه است و ترتیب اداى آن از همین محلى است که معین کرده­اند یا از محل دیگر است.

نصرت­الدوله مخبر کمیسیون خارجه- این سؤال راجع به کمیسیون خارجه نیست و مخبر کمیسیون بودجه جواب خواهند داد.

سردار معظم مخبر کمیسیون بودجه- تصور مى­کنم جواب این سؤال براى کمیسیون بودجه هم مشکل باشد و جواب این سؤال به عهده دولت خواهد بود زیرا اولاً وظیفه دولت است و ثانیاً گمان نمى­کنم یک چنین چیزى قطعاً در نظر باشد که محتاج به توضیح باشد به علاوه هرگاه بعد استقراض لازم شود باید به تصویب مجلس باشد.

رئیس- دیگر معترضى نیست؟ آقاى دولت آبادى (اجازه)

حاج میرزا على محمد دولت آبادى- اینجا تصریح نشده است از کمپانى گرفته مى­شود کدام کمپانى خواهد بود. فقط نوشته شده است از امریکا گرفته می­شود. باید معین شود از چه کمپانى گرفته می­شود و اسم او نوشته شود.

مخبر کمیسیون بودجه- تصور نمى­کنم ذکر اسم طرف لازم باشد این یک استقراض مختصرى است که از بازار مالى امریکا مى­شود.

رئیس- آقاى دولت آبادى (اجازه)

+++

دولت آبادى- بنده نفهمیدم مقصود آقاى مخبر چیست. آیا آن کمیسیون فروخته مى­شود یا این که از یک طرفى قرض مى­شود یا از دولت امریکا مى­فرمایید از امریکا گرفته مى­شود خوب است بفرمایید از کى و به چه عنوان گرفته می­شود یا از طرف معین استقراض مى­شود باید معلوم شود.

مخبر کمیسیون بودجه- اگر چه لازم بود این جواب را آقاى وزیر مالیه بدهند ولى بنده عرض مى­کنم این قرض از دولت امریکا نیست بلکه از یک کمپانى امریکایى است.

رئیس- دیگر اعتراضى نیست؟(اظهارى نشد)

رئیس- رأى مى­گیریم داخل در مواد شویم. آقایانى که شور در مواد را تصویب مى­نمایند قیام فرمایند.(عده کثیرى قیام نمودند)

رئیس- نسبت به ماده اول مخالفى هست یا خیر؟ آقاى شیخ الاسلام اصفهانى (اجازه)

مستشارالسلطنه- بنده به طور سؤال از آقاى مخبر کمیسیون خارجه سؤال مى­کنم اول وکیل مالیه ایران را در امریکا معرفى فرمایند ثانیاً در قسمتى که مى­نویسند: « «اشتغال بدهد»» ممکن است عبارت «انتقال بدهد»» را به لفظ «بپردازد»» تبدیل بدهند و نوشته شود کمپانى نفت جنوب بپردازد. این دو سؤال را داشتم که اولاً توضیح بفرمایند وکیل مالیه ایران در اتازونى کیست؟ و ثانیاً انتقال را پرداخت تبدیل نمایند.

رئیس­الوزرا- اولاً راجع به این که آقاى شیخ­الاسلام مى­گویند لفظ مساعده بى­مناسبت است این طور نیست. زیرا مبلغى که دولت در نظر دارد پیش از این مبلغ است و این یک مساعده­ای است که دولت مى­خواهد دریافت نماید و اگر خواست مجدداً فرض کند به مجلس شوراى ملى پیشنهاد خواهد کرد. اما این که آقاى مستشارالسلطنه مى­گویند وکیل مالیه معرفى شود ضرورتى ندارد اسمش توضیح شود. وکیل مالیه دولت شخصى است که این مأموریت به او داده مى­شود و این که مى­گویند لفظ «انتقال» تبدیل به لفظ «بپردازد» شود این را هم مناسب نمى­دانم همان لفظ انتقال باشد بهتر است.

رئیس- آقاى دولت آبادى (اجازه)

دولت آبادى- عرضى ندارم‏

رئیس- آقاى فهیم­الملک(اجازه)

فهیم­الملک- بنده هم عرضى ندارم.

رئیس- دیگر در ماده اول اعتراضى نیست. رأى مى­گیریم به ماده اول آقایانی که ماده اول را تصویب مى­کنند قیام نمایند.(اکثر قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد. ماده دوم قرائت مى­شود.(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

رئیس- در این ماده اعتراضى نیست؟ آقاى آقا سید یعقوب(اجازه)

آقاى سید یعقوب- بنده خواستم سؤال کنم که غیر از این نهصد هزار تومان چیزى باقى مى­ماند یا خیر؟

مخبر کمیسیون بودجه- فرمایش آقاى آقا سید یعقوب منوط به نرخ دلار است. ولى با وجود این که دلار تنزل کرده است باز یک چیزى از آن باقى مى­ماند.

رئیس- دیگر نسبت به ماده دوم اعتراضى نیست. رأى گرفته مى­شود به ماده دوم

فهیم­الملک- با ورقه باید رأى گرفت‏

رئیس- اگر پنج نفر تقاضا کنند که با ورقه رأى گرفته شود با ورقه رأى گرفته می­شود.(بعضى گفتند لزومى ندارد)

رئیس- مقصود جنابعالى 85 نظام­نامه واضح است.

فهیم الملک- بلى مقصود قسمت دوم ماده هشتاد و پنج است.

رئیس- من نمى­دانم این مسئله شامل این ماده می­شود یا خیر؟

فهیم الملک- در تمام لوایح قانونى که دولت تقاضاى اجازه مخارج مى­نماید باید با ورقه رأى گرفته شود.

رئیس­الوزرا- این اجازه خرج نیست.‏ تخصیص یک مبلغ معین است که اجازه گرفته مى­شود پرداخت حقوق معوقه‏

رئیس- (خطاب به فهیم الملک) دیگر ایرادى ندارید.

فهیم الملک- تفاوتى در این که در قیام و قعود یا با ورقه رأى گرفته شود نمى­بینم. در هر صورت مجلس موافق است و رأى خواهد داد. مقصود بنده رعایت نظام­نامه داخلى بود.

سردارمعظم- ماده هشتاد و پنج شامل این فقره نیست. زیرا در آن ماده مى­نویسد لایحه که بر طبق آن تقاضاى اجازه خرج شود اولاً این لایحه نیست لایحه باید از طرف دولت پیشنهاد شود. ثانیاً تقاضاى اجازه خرج نشده دو ماده است که از براى استقراض پیشنهاد شده که ضمناً در یکى از مواد مبلغ آن به مخارج معوقه تخصیص داده شده به این ملاحظه به عقیده بنده باید نسبت به این ماده با قیام و قعود رأى گرفت و در کلیات آن با ورقه.

رئیس- آقاى محمده هاشم میرزا (اجازه)

محمد هاشم میرزا- بنده عقیده ندارم با ورقه رأى گرفته شود. این را یک لایحه استقراضیه می­دانم و هر دو ماده را هم شامل آن مى­دانم هر وقت موقع خرج شد و پیشنهاد کردند آن وقت لایحه خرج است و هنوز لایحه خرج نیست.

رئیس- پس در ماده دوم همه به قیام و قعود رأى مى­گیریم. آقایانی که ماده دوم را تصویب مى­کنند قیام فرمایند.(اکثر قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد در کلیات کسى اعتراض دارد؟(اظهارى نشد)

باید رأى بگیریم به کلیات لایحه. این رأى هم باز با قیام و قعود خواهد بود در این باب اعتراضى هست.

رئیس- آقاى سلیمان میرزا (اجازه)

سلیمان میرزا- همان طورى که آقاى فهیم­الملک فرمودند مقصود از این صحبت راجع به نظام­نامه داخلى است. پس از آن که آقاى سردار معظم و شاهزاده محمد هاشم میرزا مذاکره فرمودند بالاخره معلوم نشد تفسیر این ماده چیست. آقاى سردار معظم نظرشان این بود که در کلیه لایحه باید با ورقه رأى گرفت. آقاى محمد هاشم میرزا نظریه­شان این بود که در کلیات هم نباید رأى گرفت آقاى رئیس هم فرمودند که این ماده هنوز تفسیرش معلوم نیست پس از این که جمع نظرها بشود موافق ماده دیگر نظام­نامه داخلى که مى­گوید هر گاه پنچ نفر تقاضا کنند با ورقه رأى گرفته شود با ورقه رأى گرفته می­شود. ممکن است بنده و چهار نفر از آقایان پیشنهاد کنیم که این رأى با ورقه گرفته شود.

رئیس- موافق ماده 87 باید پیشنهاد کتبى باشد.

سلیمان میرزا- الان مى­نویسیم و تقدیم مى­کنیم.

رئیس- آقاى محمد هاشم میرزا (اجازه)

محمدهاشم میرزا- عرض بنده راجع به تعقیب عقیده خودم بود. حالا که بنا شد با ورقه رأى گرفته شود نظر به این که چند نفر با ورقه و چند نفر با قیام و قعود بالاخره رأى خواهند داد دیگر محتاج به این تفیذات نیست.

رئیس- آقایان فهیم الملک و حائرى­زاده و طباطبایى و وقارالملک و آقا میرزا ابراهیم قمى تقاضا کرده­اند با ورقه رأى گرفته شود پس با ورقه رأى گرفته مى­شود. آقایانی که این لایحه را تصویب مى­کنند ورقه سفید و اشخاصى که تصویب نمى­کنند ورقه کبود خواهند داد.

و اخذ آراء به عمل آمده آقایان تدین و سهام­السلطان شروع به استخراج آراء نمودند و ترتیب ذیل نتیجه حاصل شد.

عده حضار (68 نفر)

ورقه سفید علامت قبول (46) ورقه کبود علامت رد (2) امتناع (12) ورقه با قید سفید بدون امضاء (1) ورقه با امضاء بدون قید سفید یا کبود (3 ) اوراق و بدون امضاء علامت امتناع (4)

سهام السلطان- در یکى از اوراق قید سفید

+++

شده است ولى امضاء نشده و در بعضى امضاء نموده­اند و قید سفید یا کبود نشده است.‏

سردارمعظم- امضاءهایى که در روى اوراق سفیده شده است علامت قبول است زیرا رنگ سفید است.

رئیس- درست ملتفت نشدم چه فرمودید.

سردارمعظم- عرض کردم آقایان مشجر چنین مى­فرمایند چند ورقه سفید است و اسم هم نوشته شده است ولى نوشته­اند سفید است یا کبود بنده عرض مى­کنم اینها جزو اوراق سفید است. زیرا رنگ خود ورقه حاکى است که علامت قبول است. بنابراین کلیه اوراق سفیدى که در آنها اسم نوشته شده است علامت قبول است. فقط اوراقى علامت رد است که کبود باشد و اوراقى که سفید است و امضاء ندارد علامت امتناع است.

رئیس- در هر صورت این یک چیزى است که باید در هیأت رئیسه مطرح شود بالفعل لایحه استواخیه با اکثریت (46) رأى تصویب شد و چون موافق نظام­نامه باید در صورت مجلس اسامى موافقین و مخالفین نوشته شود به همین ترتیب نوشته خواهد شد تا بعد این مسئله در هیأت رئیسه مذاکره شود.

سردار معظم- بنده تقاضا مى­کنم آرائى که به این ترتیب استخراج شده محفوط بماند تا این که تکلیف آنها معین شود و بعد ضمیمه آراء دیگر شود.

رئیس- البته مضبوط خواهد ماند لایحه استقراضیه تصویب خواهد شد.(اسامى قبول کنندگان)‏

سلطان­العلماء. آصف­الممالک. حاج میرزا تقى خان نائینى. عمیدالممالک. سهام السلطان. عمادالسلطنه طباطبائى. بیان­الدوله. وقارالملک. آقا سید محمد تدین. میرزا ابراهیم خان. ملک آرائى. آقا میرزا محمد صادق طباطبائى. نصرت­الدوله. میرزا محمد حسین صدرائى. احتشام­الدوله. غضنفرخان. صدر­الاسلام. مستشارالسلطنه. محقق­العلماء. سردارمفخم. آقا سید یعقوب. محمد هاشم میرزا. ناظم العلماء. ارباب کیخسرو. رئیس ­التجار. نصیرالسلطنه. قوام­الدوله. سردارمعظم خراسانى. نصیر دیوان. حاج میرزا اسدالله خان. مشیرالدوله. امیرناصر. سردارجنگ. میرزا هاشم آشتیانى. وکیل­الملک. فتح­الدوله. حاج شیخ اسدالله. میرزا محمد نجات. بیان­الملک. رکن­الملک. شیخ­الاسلام ملایرى. حاج مقبل­السلطنه. میرزا على کازرونى. امین­الشریعه شیرازى. منتصر­الملک. فهیم­الملک.

(اسامى رد کنندگان)‏

حائرى­زاده.... شیخ­الاسلام اصفهانى‏

(ورقه با امضاء بدون قید سفید یا آبى)‏ (3)

حاج میرزا مرتضى. آقا سید فاضل. اقبال­السلطان‏

رئیس- یک پیشنهادى از طرف وزیر مالیه رسیده است راجع به انتخاب یک کمیسیون سه نفرى از طرف مجلس براى رسیدگى به محاسبات سنواتى صندوق وزارت مالیه طبع و توزیع شده است فرستاده مى­شود به کمیسیون بودجه یا کمیسیون قوانین مالیه‏

سردارمعظم- این لایحه کمیسیون بودجه آمده است و شور هم در آن شده است و رأى قطعى محتاج به حضور آقاى وزیر مالیه است. روز یک­شنبه دو ساعت قبل از ظهر قرار شده است تشریف بیاورند به کمیسیون و بعد راپورت به مجلس تقدیم بشود.

رئیس- بسیار خوب آقاى سلیمان میرزا (اجازه)

سلیمان میرزا- بنده یک مسئله خارج از موضوعى مى­خواهم عرض کنم ولى یک اخطارى است که موقعش مى­گذرد آقایان وزراء تشریف مى­برند و سؤالاتى که آقایان باید بنمایند مى­ماند. همین طور براى جلسه بعد به این جهت سوالات یک ماه طول مى­کشد و نمى­دانم در این باب تکلیف چیست؟

رئیس- آقاى سردار معظم خراسانى(اجازه)

سردار معظم خراسانى- بنده هم عرضم همین بود.

رئیس- آقاى حاج شیخ اسدالله (اجازه)

حاج شیخ اسدالله- از طرف وزارت مالیه تقاضاى یک کمیسیون از مجلس شده است. من نمى­دانم مراجعه به کمیسیون قوانین مالیه و بودجه چه معنى دارد وزارت مالیه یک کمیسیون سه نفرى خواسته است که از طرف مجلس انتخاب شود.

براى مراجعه به محاسبات صندوق وزارت مالیه این جا نه مشاوره دارد نه وضع قانونى است نه تصویب خرجى است نه محتاج به رفتن به کمیسیون بودجه است نه محتاج به کمیسیون قوانین مالیه باید اگر مجلس صلاح بداند انتخاب کند و اگر صلاح نمى­داند رد کند.

رئیس- شاید مجلس صلاح نداند و لازم بداند که در این باب قبلاً مذاکراتى بشود. این هم مثل سایر مطالب است چه فرق مى­کند حالا اگر اکثریت مجلس رأى بدهد که به کمیسیون نرود البته نخواهد رفت چون مخالفتى نشده است به این جهت به کمیسیون مراجعه مى­شود.

رئیس- آقاى مستشارالسلطنه (اجازه)

مستشارالسلطنه- بنده چندین سؤال از آقایان وزیر امور خارجه و وزیر فوائد عامه و وزیر مالیه داشتم چون سایر آقایان وزراء تشریف برده­اند و چندین جلسه قبل هم وقت داده­اند منتظرم وقت برسد سوالات خود را عرض کنم.

رئیس- آقاى سلیمان میرزا از آقاى وزیر مالیه سوالى دارند.

سلیمان میرزا- بنده چون سؤال کرده­ام بفرمایید اول از کدام یک شروع کنم.

رئیس- هر کدام را که مى­خواهید.

سلیمان میرزا- یکى از سؤالاتى که بنده از آقاى وزیر مالیه کرده­ام این است البته آقایان فراموش نفرموده­اند که چندى قبل راجع به بانک رهنى که اخیراً اسم آن را بانک ایران گذارده­اند بنده سوالى کردم که مسئله بانک یکى از مطالب خیلى مهم ثروتى و اقتصادى است که همیشه گرفتار آن هستیم.چنان که مسئله که الان رأی دادیم از برای پرداخت آن منحصراً یک بانک داریم و اگر چندین بانک داشتیم شاید به صلاح صرفه مملکت نزدیک­تر بود. اگر خود دولت یک بانک داشت شاید بهتر مى­توانست استفاده کند.

چندى قبل بنده راجع به ترتیب بانک استقراضى از آقاى وزیر مالیه سوالى کردم و سؤال بنده چندین جمله بود یکى این که از قرارى که شنیده مى­شود یک مقدارى از اوراق و اسناد بانک مفقود شده است. دیگر آن که از براى وصول مطالبات بانک و پرداخت دیون آن چه در نظر گرفته­اند. یکى دیگر این بود که از براى اداره کردن بانک و به دست آوردن منافع تجارتى دولت چه نقشه در نظر دارد آیا بانک هم یک اداره خواهد بود مثل سایر ادارات که همین قدر بگوییم ما هم بانک داریم باید یک بودجه داشته باشد؟

سؤال دیگر این بود که طرز اداره کردن بانک در تحت نظر کى خواهد بود. منتها در تحت نظر آقاى وزیر مالیه خواهد بود یا در تحت نظر هیأت دولت آن چهار سؤال را بنده دارم و تقریباً مى­توانم بگویم که آن شب با سؤال بنده اکثریت قریب به اتفاق اظهار موافقت فرمودند. در این قسمت که این بانک را زودتر از نقطه نظر بودجه موقتاً یک چندى تعطیل بکنند و اجزاء زیادى آن راحذف کنند و در ضمن جواب گویا آقاى وزیر مالیه اشتباه فرموده و گفتند منحل مى­کنیم بعد خودشان اصلاح فرمودند حالا که مرثیه همان سوالات را تکرار مى­کنم چون بعد از مسئله سؤال بنده اجزا بانک در بعضى از روزنامه­جات یک چیزى چاپ کرده­اند و گفته­اند هیچ اسنادى مفقود نشده است طبیعتاً آن مسئله که بنده شنیده بودم بایستى از آقاى وزیر سؤال کنم که صحیح است یا سقیم. ولى چون بنده یک کاغذ امضاء شده دارم و آن کسى که این کاغذ را براى بنده فرستاده صریحاً نوشته است که بعضى از اسناد بانک مفقود شده است این بود که بنده از آقاى وزیر مالیه سؤال کردم که چندى قبل بعضى از اوراق بانک را برده­اند. اگر آقایان در نظر شان باشد اجزا بانک نوشته­اند که اسناد بانک در صندوقى است و دو نفر آنها را مى­گیرند و مهر مى­کنند آن شخص هم که از این موضوع اطلاع داشته براى بنده توضیح مى­دهد که بنده عین آن توضیح را بدون کم و زیاد عرض مى­کنم که اگر هر تحنیقى لازم باشد آزاد بخوابند. محض اطلاع آقاى وزیر مالیه حالا عرض مى­کنم که این کاغذ داراى دو قسمت است یک قسمت راجع به حواله­جات و اسناد درجه اول است که همان طور که آقایان اعضا بانک اعلام نموده­اند این شخص هم تصدیق مى­کند که آن اسناد همان طور در صندوق هست و دو نفر هم مواظب دارد که اسناد آن را تحویل داده و مسترد مى­نمایند. قسمت دیگر راجع به اسناد درجه دوم است و من عین عبارت آن را براى اطلاع آقایان

+++

مى­خوانم. مى­نویسد دو سیه عزیزالله خان نصرت­الممالک را محتوى سه جزوه از بانک برده­اند و تا کنون هم مسترد نداشته­اند. باز اسنادى دیگر هست که شاید اگر تحقیق شود کشف خواهد شد این یک نمونه از آن سرقت­ها بود و آن اشخاصى که این مسئله را اطلاع داده­اند حاضر هستند که اگر جداً یک کمیسیونى براى رسیدگى به این کار تشکیل شود اسناد خود را یکى بعد از دیگرى ارائه دهند. همچنین باز این شخص مى­نویسد بعد از واقعه ضبط بانک در زمان کابینه آقاى سید ضیاءالدین دوسیه عزیزالله خان نصرت­الممالک قجرى سه جزو که تا کنون مسترد نداشته و همچنین شعبات بانک تبریز و مشهد را حکومت محل بدون این که بانک را مطابق ترتیب رسمى و صورت مجلس تحویل بگیرند حفظ کرده و همه قسم تصرفات و مداخلات در آنها نموده­اند و البته با یک چنین ترتیب نمى­توان مطمئن بود که دارایى بانک مورد تضییع واقع نشده باشد و اما در موضوع اسناد بانک باز لازم مى­دانم که متذکر شوم اسناد بانک کلیه بر دو درجه تقسیم مى­شود.

درجه اول عبارت است از تمسکات و قبوض و برهات و غیره و اسناد درجه دوم دوسیه­هایى است که حاوى اوراق و مکاتبات و تلگرافاتى مى­باشد.

این را هم غرض بنده این نیست که اجزا و اعضا بانک را طرف حمله قرار دهم حالا بر می­گردیم به همان سؤال که داراى چهار ماده است. اول آن که آقاى وزیر به چه نظریه مى­خواهند بانک را اداره کنند؟ و آیا ترتیب اداره کردن بانک را به تغییر رئیس تصور مى­فرمایند یا خیر؟

دوم این که از براى محاسبات و پرداخت قروض و وصول مطالبات بانک چه ترتیب را در نظر گرفته­اند. سوم آیا قناعت مى­کند به این که اسم این بانک بانک ایران باشد و یا ترتیبى فراهم آورده­اند که خود این بانک داراى یک سرمایه باشد. سؤال چهارم این است که فرضاً یک کمیسیون یا رئیس بانک قروض یک نفرى که چند کرور مقروض بانک است یک کرور بر آورد کرد آیا همان نظریه رئیس صائب است و یا نظریه هیأت دولت و یا چون از امور مالیه به مجلس رجوع مى­شود. این بود سوالات بنده که آقاى وزیر بایستى جواب بفرمایند.

وزیر مالیه- راجع به بانک ایران چند روز قبل که نماینده محترم سؤال فرمودند بنده جواب عرض کردم که هیأت دولت در این باب تذکراتى کرده­اند و اقداماتى هم خواهد شد که هر چه زودتر منافع دولت محفوظ بماند و همچنین در هیأت دولت متذکر شد که با یک شخصى که طرف اعتماد باشد معین شود تا در کارهاى بانک نظارتى داشته و نظریات خود را راجع به امور بانک به هیأت دولت پیشنهاد کند. دولت تصویب نموده که آقاى مختارالملک براى این امر معین شوند و دستورى هم به ایشان داده شد مواردى را پیشنهاد کرده بودند و دستورى به ایشان داده شد که اولاً صورت مجلس­ها بایستى پس از وقت امضاء شده و مستخدمین زاید باید خارج شوند. زیرا براى تحویل گرفتن با یک صورت مجلس­هایى ترتیب داده شده که باید آن صورت مجلس­ها را طرفین نمایندگان ایران و روس امضاء نمایند و یک پرتکلى رد و بدل نمایند و بعد از آن اجزا را بایستى منفصل نمود.

و اما در باب حقوق اجزا قدیم بانک هم نوشته بودند بیست و شش هزار تومان طلبکارند و اظهار مى­دارند تا مطالبات به ما نرسد منفصل نخواهیم شد و خلاصه این که ادعاى مطالبات خود را مى­نمایند و گمان مى­رود اگر به اطلاع وزارت جلیله مالیه اجناس عزیزالله خان نصرت­الممالک که در توقیف بانک است به فروش برسد بشود قیمت آن را بین اجزا قسمت بشود همین طور به ایشان دستورد داده شد که اجناس نصرت­الممالک را به مصرف فروش برسانید و در مقابل مطالبات اجزا بپردازید و اگر کافى به تمام مطالبات آنها نباشد کسر آن را قدغن فرمایید از سایر مطالبات بانک وصول و عاید گردد. این نکته را نیز متذکر مى­شود که مستخدمینى که منفصل مى­شوند نبایستى به بهانه وصول حقوق در امور بانک دخالت نمایند و بایستى آنها را تا موقعى که حقوقشان پرداخت نشده از مداخله ممنوع داشت.

در خصوص وصول مطالبات و پرداخت قروض بانک هم باید جداً عملیاتى نمود و به هر نوع ممکن است اقداماتى بشود تا مطالبات وصول شود و دولت به امور بانک خصوصاً وصول مطالبات اهمیت مى­دهند و هر نوع ضرورت داشته باشد پیشنهاد فرمایید تا عمل شود و حتماً این مسئله را متذکر مى­شوم که در حفظ نوشته­جات و اسناد بانک باید به مراقبت کامل شده به طورى که مقتضى بدانید محافظت اسناد بانک به عمل آید. خلاصه این مسائل در نظر گرفته شده و بایستى اقدام بشود و فعلاً با ترتیبات معروضه اسناد و نوشته­جات بانک از سرقت و هر نوع اقدامى محفوظ مى­شود و البته نسبت به کارهایى هم که گذشته و چیزهایى مى­فرمودند که سرقت شده رسیدگى خواهد شد و البته معلوم خواهد شد که چه سندى مفقود شده و فاعل سرقت که بوده؟ راجع به سرمایه بانک هم البته آقایان مى­دانند که براى این کار پول نقد مهمى لازم است و فعلاً با عسرت مالیه بهتر این سرمایه مقدور نیست و البته هیأت دولت در اطراف این زمینه مطالعاتى خواهند نمود و هر طور به نظر دولت رسید به مجلس پیشنهاد خواهد کرد و با تصویب مجلس ترتیب براى این کار خواهد شد.

سلیمان میرزا- البته همه آقایان (سوژسیون) یا القاآت را خوب مسبوقند چه چیز است. ما هم در موضوع مملکت خودمان (سوژسیونه) یا گرفتار القاء شده­ایم و براى ما حتم است که خودمان را فاقد بعضى چیزها بدانیم و حال آن که شاید در اساس این طور نباشد. ما از بس گفته­ایم مملکت فقیر است پول ندارم این مسئله جزو اصول مسلمه شده. برعکس بنده عرض مى­کنم ما پول داریم و نمى­خواهیم بگیریم. مکرر با صوت بلند فریاد مى­زنم که ما پول داریم و نمى­خواهیم بگیریم و لاینقطع مى­گوییم فقیریم مفلسیم. استاعت نداریم. حالا این ادعایى که بنده مى­کنم لازم است توضیح بدهم. بلى مطالبات پس افتاده بدهى اشخاص که به دولت یا به عنوان مالیات یا به عنوان حساب طومانیانس و یا به عنوان حساب همین بانک و یا به عناوین دیگر مقروض مى­باشد به عقیده بعضی­ها شاید پانزده ملیون بشود شاید هم کمتر بشود بنده نمى­دانم اول مى­گوییم نداریم. نداریم در صورتى که بعضى اشخاص هستند که هر یک پنج شش کرور مقروض مى­باشند اینها باید کى گرفته شود؟ اینها را بگیرند و سرمایه براى بانک تشکیل بدهید گمان مى­کنم که اگر همین محل مطالبات را تعقیب نماییم یک سرمایه خواهیم داشت که بتواند ما را داراى یک بانکى نماید.

در هر حال یکى از مطالب سؤال بنده راجع به این بود که هیأت دولت براى تصفیه حساب مردم و دریافت مطالبات بانک چه نظریه اتخاذ کرده و آقاى وزیر در جواب سؤال بنده فقط فرمودند آقاى ممتازالملک را که شخص درستکارى است مأمور کرده­ایم که امورات بانک را اداره نماید. در این که آقاى ممتازالملک شخص درستکارى است حرفى نیست ولى ترتیبات بانک راجع به طرحى است شخص متخصصى که از طراحى اطلاع داشته باشد باید آنجا را اداره نماید. در هر حال مبارک است انشاءالله امیدوارم در آتیه ثابت شود که خوب انتخابى شده است. باز بر مى­گردم به همان سوال­هاى اولیه.

در همین کاغذى که هیأت وزرا به آقاى ممتازالملک مرقوم فرموده­اند یک مطلبى نوشته شده بود بنده درست ملتفت نشدم. شاید از طرف وزارت مالیه نوشته شده که براى پرداخت مطالبات اجزاى بانک باید اجناس نصرت­الممالک که در بانک هست به فروش رسانیده و به مصرف حقوق اجزا برسانید و اگر کافى نبود از سایر مطالبات بانک پرداخته شود، یک قسمت از سؤال بنده همین بود که فراموش فرمودند جواب بفرمایند. فرض بفرمایید بنده یکى از بدهکارانى هستم باید دانست در موقعى که حساب من با بانک تصفیه مى­شود به چه نحو خواهد بود به منات مبادله مى­شود یا به تومان. اگر این طور باشد قیمت سابق منات با حالا بسیار تفاوت دارد. اینها یک چیزهایى است که هزار قسم گفت و گو در اطراف آن مى­شود و آیا بر فرض این که یک نوع قطع و فصل شود. اگر شخصى قروض خود را پرداخت تنها امضاءى رئیس بانک براى ختم محاسبه او کافى است با این که مفاصا حساب او را رئیس­الوزرا یا امضاء مى­نماید، قسمت ثانوى سؤال بنده راجع به مطلبى است که در آن کاغذ نوشته شده و راجع به دستورى است که داده­اید که اگر چه باز خواهید گفت که فلان کس چقدر یک مسئله را تعقیب مى­نماید ولى در هر حال بنده ناگزیرم تکرار نمایم. آیا براى پرداخت حقوق پس افتاده اجزاى بانک که ابداً کار نکرده­اند بایستى اجناس موجوده در بانک را بفروشیم و از هر جا است پولى تهیه کنیم و حقوق آنها را تأدیه نماییم. اما معلمین بیچاره که بایستى على­الاصول حقوقشان همه برج نقد به آنها پرداخت بشود فکرى براى آنها نمى­شود. اگر چه انشاءالله بعد از ترتیب امشب فکرى هم براى آنها خواهد شد ولى چه علت دارد آنها که به این فلاکت و پریشانى هستند براى آنها فکرى نمى­شود ولى

+++

اجزاى بانک که کارى به ما نکرده­اند باید این طور نقد دریافت دارند.

وزیر مالیه- در باب وصول مطالبات بانک البته از روى دفاتر بانک مطالبه خواهد شد و به رئیس هم اجازه کم و کسرى داده نشده و مطابق ارقامى که در دفتر هست باید مطالبه شود. در دفتر هم آنچه بنده تصور مى­کنم نه تومان نوشته شده نه به منات و لیره و غیره و از روى تومان حساب خواهد شد و اما راجع به معلمین که نماینده محترم هر جلسه معارف را تعقیب مى­کنند خیلى از معارف خواهى ایشان متشکرم و مى­دانم که ایشان وجود معارف خواهی هستند. ولى این مسئله را باید بدانید که این بیست و شش هزار تومان بابت حقوق مستخدمین روس یعنى همان مستخدمینى که نمى­خواستند بانک را تحویل بدهند پرداخت مى­شود. آنها مى­گویند تا حقوق ما به ما نرسد بانک را ترک نمى­نماییم و اجناس نصرت­اللمماک هم گمان نمى­کنم بیست و شش هزار تومان بشود و امورات بانک هم با امورات وزارت مالیه متفاوت است و ما نمى­توانیم حقوق معارف را از آنها تأدیه نماییم زیرا فرضاً یک عایداتى هم در بانک باشند باید با حساب وزارت مالیه مخلوط نمود باید از خود بانک جمع کرد و تشکیل برنامه داد باز هم تکرار مى­کنم که این حقوق راجع به اجزاى روس است و این محلى هم که تهیه شده براى این است که اگر مستخدمین بگویند تا حقوق نگیریم نمى­رویم به آنها جواب داده شود.

اجناس نصرت­الممالک بایستى به فروش برسد و داده شود چون آقاى نماینده محترم خیلى به امور بانک علاقه دارند و بسیار مایلند مطالبات بانک و صول و ایصال شود. اگر صلاح بدانند بنده پیشنهاد مى­کنم سه نفر از طرف مجلس معین شود و یک نفر از آنها خود نماینده محترم باشند که شاید یک نظریه مستقیمى داشته باشند و در باب بانک مذاکراتى نموده و به مجلس راپورت دهند و به این ترتیب خاطرشان از امور بانک راحت شود.

رئیس- شاهزاده محمدهاشم میرزا از آقاى وزیر مالیه سوالى دارند.

محمد هاشم میرزا- در چه موضوع؟

رئیس- در موضوع حساب آذرى.

محمد هاشم میرزا- مدت­ها است یعنى از دو سال قبل به این طرف مى­شنیدم که آذرى مشغول تصفیه حساب گیلان خود مى­باشد. تازه این روزها مى­شنویم که ایشان شکایت کنید که من چند مرتبه حساب داده­ام و از طرف وزارت مالیه به من مفاسد نمى­دهند حالا مى­خواهم سؤال کنم که آیا به حساب آورى رسیدگى شده یا نشده و اگر رسیدگى شده باقى دار است یا خیر؟

رئیس- از زمانى که بنده در وزارت مالیه هستم از طرف آذرى عنوانى براى دادن حساب نشده و البته حساب تمام صاحبان جمع را هم وزارت مالیه نمى­تواند به این زودى رسیدگى نماید. البته به تدریج حساب یک صاحب جمعی که تمام شد به حساب دیگری رسیدگی می­شود و این که گفته می­شود آذری چندین مرتبه حساب داده است گمان مى­کنم جزء مسموعاتى است که اصل نداشته باشد ولى در هر حال تحقیق نموده و در جلسات بعد عرض خواهم کرد.

محمدهاشم میرزا- مقصود بنده اعتراض به وزیر مالیه نبود. همین قدر خواستم بفهمم و البته بعد از این که تحقیق فرمودید اطلاع خواهید داد و بعد از اطلاع سرکار بنده هم عرایض در این خصوص خواهم کرد.

وزیر مالیه- بنده مقصود حضرت والا را فهمیدم در جلسات بعد اطلاعات خودم را عرض خواهم کرد.

رئیس- آقاى جلیل­الملک از آقاى وزیر امور خارجه راجع به امضاءى کارگذارى شیراز سوالى دارند.

جلیل­الملک- البته آقایان وزرا در حدود مسولیتى که دارند در جرح و تعدیل اعضا وزارت­خانه خودشان داراى اختیاراتى هستند ولى بدیهى است این اختیارات در حدود وظایف ادارى است با ملاحظه و مراعات سوابق اعضا وزارت­خانه با این ترتیب از آقاى وزیر امور خارجه راجع به کارگذارى شیراز سؤال مى­نمایم که از قرارى که شنیده­ام یکى از منتظرین خدمت وزارت خارجه از آقاى وزیر تقاضاى مأموریت شیراز را نموده­اند و آقاى وزیر خارجه در حاشیه تقاضانامه به خط خودشان مى­نویسند که من چطور مى­توانم فلان شخص را که هم دو هزار تومان مقروض است و سابقه خوب هم دارد و از او چیزى شنیده نشده است معزول کنم. بعد شنیده مى­شود که کارگذارى شیراز به شخصى داده شده است که در ادارات سابقه خوبى هم ندارد. اولاً بنده از آقاى وزیر امور خارجه سؤال مى­کنم در صورتى که خودشان به خط خودشان نوشته­اند که کارگذارى سابق هم سابقه خوبى داشته و هم دو هزر تومان مقروض بوده چطور شده است که او را تغییر داده­اند و در عوض او یک شخصى که در ادارات سابقه خوبى نداشته برقرار کرده­اند.

رئیس- این استیضاح است نه سوال‏.

جلیل­الملک- سؤال مى­کنم چه موجب شده است استیضاح نکردم.

رئیس- همین کلمه چه موجب شده استیضاح است.

جلیل­الملک- به طور استیضاح عرض نمى­کنم عجالتاً به طور سؤال عرض مى­کنم.

وزیر امور خارجه- راجع به کارگذارى شیراز ابتدا بنده مى­خواستم او را در محل مأموریت خود باقى گذارم ولى بعد به توسط تلگراف رمز از خود او استعلام کردم که اگر میل دارید کارگذارى اصفهان براى شما حاضر است خود ایشان قبول کردند. به علاوه آن کسى را که مى­فرمایید معبودالسلطان است و بنده هیچ اطلاعى ندارم که سابقه بد داشته باشد بعد هم یکى از اعضا قدیم وزارت خارجه است.

جلیل­الملک- راجع به مسعودالسلطان بنده از روى تحقیق و صحت عرض مى­کنم راپورت­هاى بدى از او رسیده و در حاشیه یکى از راپورت­هاى او آقاى معین­الوزرا که ریاست کابینه را داشتند قید کرده­اند که این شخص کارهاى زشت کرده است و این نوع اشخاص را نباید در وزارت خارجه راه داد و این عرض بنده از روى اسناد است.

رئیس- سؤال دیگرى آقاى مستشارالسلطنه از آقاى وزیر امور خارجه راجع به اموال اتباع ایران در روسیه دارند.

مستشارالسلطنه- بنده چندى قبل همین سؤال را کردم و امیدوار بودم در سایه مساعى جمیله آقاى وزیر امور خارجه و دولت حاضر و با اتباع ایران که در روسیه هستند از حیث مال و جان آسوده باشند و خاطر محترم عموم نمایندگان هم از طرف ایشان راحت باشد. ولى موافق اخبارى که مى­رسد چنین معلوم نبود آن طور که باید و شاید و جان و مال اتباع ایرانى در روسیه محفوظ نیست. البته آقاى وزیر امور خارجه هم تصدیق مى­فرمایند بعد از انعقاد عهدنامه بین دولتین ایران و روسیه بایستى این گرفتاری­ها که براى اتباع ایران در روسیه تولید شده رفع شود ولى خواستم سؤال کنم اولاً آقاى وزیر امور خارجه در خصوص جارى و سارى کردن روابط دولتین بین ایران و روسیه چه اقداماتى نموده­اند ثانیاً در خصوص اموال و مستقلات اتباع ایران که از طرف عمال سابق و لاحق ضبط شده است اقدامى براى استرداد آن شده است یا خیر؟ ثالثاً در حدود و صدور مال­التجاره به قسمى که شنیده مى­شود با انتفاع تجار و منافع ایران موافق هست چه راجع به مال­التجار وارده و چه راجع به مال­التجاره صادره. در این خصوص هم نمى­خواستم بدانم اقدامى شده است که تجارت­هاى ایران آزادانه مى­توانند نرخ معمول خرید و فروش بکنند و مال­التجار خود را حمل نمایند یا خیر؟

وزیر امور خارجه- اولاً راجع به یک قسمت از سؤال آقاى مستشارالسلطنه عرض مى­کنم که بعد از تغییر رژیم قدیم روسیه و ترتیب جدید آن کلیه اموال منقول اتباع داخله و خارجه را ضبط کردند و همین طور یک قسمت از اموال غیرمنقول همان وقت هم وزارت خارجه به توسط مأمورین که در قفقازیه داشت به دولت­هاى وقت روسیه پرولت کرده و بالاخره یک دستورالعملهایى به آقاى مشاورالممالک داده بودند و به تازگى هم به ممتازالدوله دستورالعملهایى داده شده که اقداماتى بنماید مقصود این است که هم در مسکو و هم در تفلیس اقدامات جدى نموده­اند و موافق اطلاعات تلگرافى و کتبى که اخیراً رسیده وعده مساعدت کامل در استرداد اموال اتباع ایران داده­اند و همین طور بعضى از خانه­هاى آنها را آنها رد کرده­اند. اما در مسائل روابط مشى این یک مسئله­اى است که باید در این موضوع یک قراردادى با دولت مساوى روسیه منعقد شود و هنوز منعقد نشده و راجع به مسئله تجارت هم این مسئله راجع به وزارت تجارت و فوائد عامه است و یک کمیسیونى در آنجا از تجار و اشخاص مطلع تشکیل شده که قرارداد تجارتى بسته شود و راجع به مبادلات و خرید و فروش امتعه که از روسیه مى­آید و از ایران به روسیه مى­رود ترتیبى داده بشود و البته پس از آن که در کمیسیون قرارداد تهیه شده به مجلس تقدیم خواهد شد.

رئیس- آقاى تدین از آقاى وزیر پست و

+++

تلگراف سوالى دارند.

تدین- با آن که چندین مرتبه در این مجلس راجع به مولتیور بعضى از آقایان نمایندگان از آقاى وزیر پست و تلگراف سوالى کردند و آقاى وزیر هم یک جواب­هایى داده­اند و با آن که مولیتور بدون کنترات فعلاً در اداره پست مشغول است و هیجده سال است در اداره پست مشغول کار بوده و در این مدت یک نفر یا دو نفر یا زیادتر از افراد ایرانى را تربیت نکرده است که امروز مى­توانند قائم مقام او بشوند این را هم نمى­توان معتقد شد که اعضا و اجزاى پست غیر لایق بوده­اند و استعداد تربیت شدن نداشته­اند.

این حرف هم مسموع نیست و این جریان­ها را مأیوس مى­کند از این که پس از این مستخدم اروپایى استخدام کنیم. زیرا مستخدمین اروپایى براى این هستند یک عده از افراد ایرانى را تربیت کنند که بعد در ادارات قایم مقام آنها نشوند. هیجده سال می­گذرد و هنموز یک قائم مقام درست شده است. بنابراین هیجده سال دیگر هم باید مستشار آورد و بالاخره قائم مقام درست نشود. حال به آنها کار ندارم و مقصود از سؤال بنده با همه این ترتیبات و با این که شکایات عدیده از یک عده اجزا پست به توسط جراید و غیر جراید منتشر شده و حقاً به حرف هم متظلم و شاکى باید گوش داد و معلوم کرد که حرفش حق است یا نا حق و کسى به این شکایات ترتیب اثر نداده. اینها هم بماند مقصودم مراسله­اى است که سولتیمور در هفتم سنبله امسال به یکى از وزرا محترم نوشته. وزیر آن وقت آقاى مستشارالسلطنه بوده­اند در کابینه سابق آقاى قوام­السلطنه عین مراسله را هم بنده به امضاءى مالتیمور دیده­ام و این سواد آن است و شاید بعضى دیگر از نمایندگان هم آن را دیده باشند. بنابراین عین سواد آن را بدون کم و کسر مى­خواهم حضور مبارک آقاى وزیر پست و تلگراف مدظله خاطر مبارک را به اعلان مندرجه در شماره 34 مورخه دو شنبه روزنامه وطن که به امضاءى سه نفر اجزاى پست است معطوف مى­دارم. نه تنها وزارت موفق نگردید از اجزایى که بر ضد اداره پست و رئیس کل آنتریک و اغتشاش مى­نماید جلوگیرى نماید بلکه یک التفات مخصوصى نسبت به آنها ابراز نموده در این صورت بى­نتیجه مى­بینم بعد از این اظهارى به وزارت ننماییم. بنابراین براى اقداماتى که لازم است به سفارت مراجعه کردم که مستقیماً با حضرت اشرف آقاى رئیس­الوزرا مذاکرات لازمه را مى­نمایم امروز یک ساعت به ظهر مانده هم جناب وزیر مختار بلژیک به حضور مقدس اعلیحضرت شهریارى ارواحنا فداه تشرف حاصل می­نماید اگر لازم بدانند عرایض خود را در این خصوص به سمع ملوکانه مى­رساند و در آتیه دیگر در باب دفاع از حقوق خود با وزارت مکاتبه نخواهم کرد و اگر چنانچه صلاح دانستید به این مکتوب جوابى مرقوم فرمایید مقرر دارید جواب را توسط وزارت امور خارجه به سفارت بلژیک ارسال نمایند رئیس کل پست کامیل مولسبور. اولاً موافق اقرار خودش اینجا مى­نویسد وزیر وقت یک التفات مخصوصى نسبت به اجزا پست ابراز داشته یعنى وزیر وقت از اجزاى پست طرفدارى کرده است. بنده تصور مى­کنم آقاى مشارالسلطنه با سابقه­اى که در این مملکت دارند یک آدمى نباشند بدون این که بدانند حق با اجزاى پست است با آنها همراهى کنند نه این که بدانند حق با اجزا نیست و با آنها به واسطه مخالفت با مولیستور ابراز لطف کرده باشند. البته تصدیق مى­فرمایید این عبارات باعث قطع رابطه و مراوده است زیرا به وزیر مى­نویسد دیگر بعد از این با شما کارى ندارم و اگر خواستید جواب بنویسید باید به توسط وزیر امور خارجه به سفارت بنویسید قطع نظر از این که یک نفر مستخدم اروپایى حق دارد با وزیر مطبوع خودش این طور سلوک کند و این طور مراسله بنویسد یا نه؟ آیا با این حال کدام وزیر مى­تواند در جلو این حرف­ها و اقدامات یک چنین مستخدم جسورى مقاومت کند نمى­خواهم استیضاح کنم و در نتیجه سؤال مى­کنم آیا وزیر پست و تلگراف فعلى این مراسله را ملاحظه فرموده­اند یا نه و در صورتى که ملاحظه فرموده­اند در این موضوع نظریات ایشان چیست؟

وزیر پست و تلگراف- با آن که نماینده محترم فرمودند استیضاح نمى­کنم بنده گمان مى­کنم که این استیضاح خیلى مفصلى بود. در نظام­نامه داخلى وضع سؤال تصریح شده است که در یک موضوع به طور خلاصه باید سؤال شود مثلاً مى­گویند فلان کاغذ را دیده­اید یا خیر؟ و این شرح مبسوطى که فرمودند تصور مى­کنم در تحت عنوان استیضاح باشد با این حال عرضى ندارم و جواب ایشان را در موضوع مراسله که ایشان اشاره فرمودند عرض مى­کنم. در کابینه وزارتى چنین مراسله موجود نیست ولى گمان مى­کنم یک چنین مراسله نوشته شده باشد چنانچه مواد آن را در دست آقایان دیده­ام. در این که یک خلاف نزاکتى از طرف رئیس پست نسبت به وزیر وقت شده است بنده هم تصدیق دارم ولى قضاوت یک همچو مسئله خود آقاى نماینده محترم هم تصدیق دارند که امروز با بنده نیست. قضاوت این مسئله با حکومت وقت بوده و آنچه بنده شنیده­ام از آن به بعد خود رئیس پست در صدد ترمیم بر آمده چه به توسط خودش و چه به توسط وزیر مختار بلژیک رفتید خاطر وزیر وقت را حاصل کرده است. در صورتى که سابق یک خلاف نزاکتى نسبت به وزیر وقت بنده تصور مى­کنم وزیر مالیه نمى­تواند مداخله کند به علاوه موجبات ترقیه هم که به عمل آمده است و این که موجبات یک چنین مراسله چه بوده است باید از نویسنده آن مراسله سؤال شود. شاید خود او و بعضى چیزها در نظرش باشد. البته آقاى نماینده محترم و سایر آقایان وکلا هم تصدیق مى­فرمایند در صورتى که براى وزیر آن روز یک موضوعى پیش آمده و توصیه هم به عمل آمده دیگر وزیر امروز تکلیفى ندارد.

تدین- اولاً بنده فرق بین سؤال و استیضاح را خوب مى­دانم. در این که مى­فرمایند طریقه سؤال باید خیلى مختصر باشد در نظام­نامه­ها این طور نیست در نظام­نامه مى­نویسد بعد از سوالى که شد وزیر داد سؤال کنند فقط مى­تواند به طور مختصر حرف بزند به علاوه بنده شما را طرف قرار ندادم که چرا فلان کار را کردید یا نکردید. وقتى که چرا پیش نیاید استیضاح نیست و اما راجع به اصل این مراسله فرمودید در کابینه نیست گرچه ضمناً تصدیق هم فرمودید که ممکن است بنده اصلش را تهیه بکنم و به خود حضر والا ارائه دهم.

وزیر پست و تلگراف- بنده هم رد نکردم عرض کردم در کابینه وزارتى هست؟ ممکن است وزیر وقت یا به کسى داده باشد یا پیش خودشان باشد و اشخاص سواد آن را داشته باشند باز عرض اولم را تجدید مى­کنم بنده در آن کمیسیون که نظام­نامه داخلى را مى­نویسند افتخار عضویت داشتم و این نظام­نامه از ترتیباتى که در سایر پارلمان­ها معمول است ایجاد و ناشى شده است. گذشته از این ترتیبات در پارلمان­هاى دیگر هم بوده و دیده­ام که سؤال را خیلى مختصر مى­کنند با این حال حرفى ندارم مفصل­تر هم باشد جواب عرض خواهم کرد.

تدین- اجازه مى­فرمایید ماده نظام­نامه داخلى را قرائت کنم.

رئیس- خیر نمى­شود آقایانى که سؤال را قدرى مفصل مى­گفتند براى این است که رعایت حال آقایان وزرا را کرده باشند و استیضاح نکنند.

وزیر پست و تلگراف- اظهار امتنان مى­کنم‏.

رئیس- آقاى سردارمعظم از وزیر امور خارجه سوالى داشتند حالا که تشریف ندارند.

سردارمعظم- سؤال بنده از آقاى وزیر پست و تلگراف بود.

رئیس- راجع به مسیو مولیستور

سردارمعظم- بلى‏

رئیس- وزیر امور خارجه نوشته­اید

سردارمعظم- بلى آنجا اشتباهاً وزیر امور خارجه نوشته شده باید وزیر پست و تلگراف نوشته شود.

رئیس- بفرمایید

سردارمعظم- نظر به این که در مجلس شوراى ملى بنده مصدق این هستم که طرز سؤال کردن از حدود خود قدرى خارج شده است ترجیح می­دادم اگر عوض این سوال­ها استیضاح مى­شد به جهت این که سؤال انسان را محدود مى­کند حالا نظریاتى که همه این طور سؤال کرده باشم این کاش یک همچو مراسله­ای سر تا پا فحش به یک نفر وزیر در مجلس خوانده نمى­شد. زیرا تصدیق خواهید فرمود اگر یک مستخدم جسورى جسارتى نسبت به یک نفر وزیر نمود که شاید خودش هم معتقد شده باشد معهذا باید حیثیت وزیر ایران ملحوظ بشود و در موقعى که یک چنین کاغذ بى­ادبانه به یک نفر وزیر نوشته مى­شود نباید در مجلس خوانده شود. حالا که خوانده شده است و تیر از شصت رفته است بنده جواب آقاى وزیر پست و تلگراف را کافى نمى­دانم. بنده سؤال مى­کنم از آقاى وزیر که کنترات این مستخدم خارجى را کى به مجلس خواهند آورد تا مجلس شوراى ملى با در نظر گرفتن این مراسله در کنترات او رأى بدهد.

+++

وزیر پست و تلگراف- سؤال آقاى سردار معظم در حقیقت راجع به کنترات بود. البته بنده هم اظهار تأسف مى­کنم که یک چنین مراسله در مجلس شوراى ملى خوانده شده ضرورت هم نداشت کمکى بود به خود من بدهند و بنابراین هم دیده بودند ولى راجع به کنترات مولتیر نظر به این که بعضى مسائل معوقه داریم پس از انجام آنها کنترات او به همین زودى به مجلس شوراى ملى تقدیم خواهد شد. آقایان نمایندگان رأى خودشان را در باب کنترات بولیرا اظهار کنند.

سردارمعظم- متأسفانه بنده با وعده به همین زودی­ها قانع نمى­شوم و در صورت امکان تقاضا مى­کنم یک خدمت صریح­ترى را معین فرمایند.

وزیر پست و تلگراف- امروز نمى­توانم معین کنم بعد از این که در هیأت وزرا شور شد در جلسه آتیه عرض کنم‏

رئیس- آقاى سلیمان میرزا از آقاى وزیر معارف سؤال دارند.

سلیمان میرزا- این بحث بر ما ها تنها نیست که قدرى سؤال را طولانى مى­کنم. بلکه آقایان وزرا به هم همین طور هستند. زیرا به قدرى جواب سؤال را طول مى­دهند تا انسان مجبور مى­شود تاریخ بگوید و الا در نظام­نامه داخلى مى­گوید در پایان مجلس بایستى از وزیر سؤال شود. مثلاً فرض بفرمایید از یک وزیر اگر بپرسند حقوقتان را گرفته­اید یا نه؟ این یک چیزى نیست که فکر لازم داشته باشد و بگویند در جلسه بعد جواب خواهم گفت. با این حال آن وقت مى­فرمایید ما در سؤال افراط مى­کنیم ایشان هم در دیر جواب دادن افراط مى­نمایند. مثلاً چنان که آقاى سردارمعظم فرمودند قریب یک ماه بود بنده از آقاى وزیر راجع به اعتبار سؤال کرده­ام و موقع آن مى­گذرد و هر روز از آن محل مصرف مى­کنند و البته بعد از این که موقعش گذشت سایرین که این سؤال را شنیده­اند مى­گویند این وکیل خواستنى بوده دیگر خبر ندارند که بنده تاریخ سؤال را یادداشت کرده­ام و هنوز به جواب آن موفق نشده­ام. این است که ما مجبور مى­شویم در پشت تریبون تاریخ بخوانیم البته وضع سؤال ما با ماده نظام­نامه داخلى و یا آنچه آقاى وزیر پست و تلگراف فرمودند با معمول دنیا فرق دارد باید انصاف بدهند که اقدمات هست و وزرا هم با وزرا سایر دول فرق دارد. در سایر پارلمان­هاى ممالک دنیا وزرا فوراً بلند مى­شوند جواب مى­دهند و دیگر باعث گله نمى­شود. حالا از این مقدمه مى­گذریم بنده مدتى قبل از این راجع به معلمین سوالى کرده بودم براى آن که آن وقت نظرم این بوده که شاید به واسطه این سؤال یک ترتیبى براى پرداخت حقوق معلمین داده شود که یک مدتى عمر اطفال بیچاره به هدر نرود و.... شود در هر حال آقاى وزیر علوم آن وقت فرمودند یک هفته بعد معلمین را راحت مى­کنم و حالا مدتى است از آن وعده گذشته و با این که ما در خصوص استقراض رأى دادیم مقتضى است و باز بنده سؤال مى­کنم که تا چند وقت دیگر مى­توانند اطمینان بدهند که حقوق عقب افتاده معلمین را بپردازند و اگر تمامش را هم نتوانند بپردازند یک مقدار از آن را به معلمین بدهند که راحت شوند و اطفال بیچاره سر درس بروند چون بنده مسئله مدارس را خیلى مهم می­دانم و نباید گذاشت یک روز وقت اطفال مملکت تلف شود. زیرا سعادت آتیه ما فقط بسته به معارف است در حالى که مى­بینم دو سه ماه است مدارس تعطیل شده و بچه­ها عمرشان تلف شده حقیقت این مسئولیت را بنده به اندازه سهم خودم نمى­توانم قبول کنم حالا با این رأیی که امشب مجلس داده تا چند وقت دیگر آقای وزیر معارف مى­توانند قول بدهند که مدارس باز خواهد شد و اقدامى خواهند فرمود که معلمین بیچاره در این زمستان تا اندازه راحت باشند.

وزیر معارف- روزش را نمى­توانم عرض کنم ولى البته هر وقت پول رسید فوراً حقوق معلمین داده خواهد شد. در هفته گذشته هم یک مقدار خیلى جزئى به آقایان معلمین پول داده شد و خود شاهزاده محترم هم به خوبى مسبوقند که بنده راجع به حقوق معلمین تا چه اندازه جدیت نموده­ام ولى عسرت خزانه مانع بود که نتیجه گرفته مى­شود. همین رأیى هم که امشب دادید راجع به عسرت خزانه بود و خوب می­دانند که چقدر هیأت دولت در نظر دارند که معلمین آسوده شوند خود وزارت معارف هم راضى نیست یک دقیقه مدارس تعطیل باشد. بنده از آقایان معلمین خواهش کرده­ام و امیدوارى هست که از روز شنبه شروع به تدریس بکنند.

رئیس- چون پاسى از شب گذشته و بعضى از آقایان هم تشریف برده­اند اگر مخالفى نباشد جلسه ختم مى­شود

جلسه آینده روز یک شنبه دو ساعت به غروب مانده خواهد بود براى این که راپورت کمیسیون بودجه ممکن است تا روز شنبه حاضر شود دستور شور در راپورت کمیسیون بودجه راجع به اعتبار براى تصویب بودجه­ها خواهد بود.

مجلس سه ساعت از شب گذشته ختم شد.

+++

یادداشت ها
Parameter:292033!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)