کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره چهارم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4
[1396/04/25]

جلسه: 48 صورت مشروح مجلس یوم پنج شنبه (23) قوس مطابق (15) ربیع‌الثانى 1340  

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4

جلسه: 48

صورت مشروح مجلس یوم پنج شنبه (23) قوس مطابق (15) ربیع‌الثانى 1340

مجلس تقریباً یک ساعت و نیم قبل از غروب در تحت ریاست آقاى موتمن‌الملک تشکیل گردید.

(صورت مجلس یوم سه شنبه چهاردهم قوس را آقاى تدین قرائت نمودند.)

رئیس- نسبت به صورت مجلس اعتراضى است (گفتند خیر)

رئیس- صورت مجلس تصویب شد. دستور امروز شور دوم از عهدنامه دولتین ایران و روس است ولى قبلاً بعضى مطالب هست که باید به عرض آقایان نمایندگان برسد پنج شش فقره تلگرافات از ولایات رسیده است دایر بر تشکر از اعطاى امتیاز معادن نفت و گمان مى‌کنم خواندن تمام تلگرافات در مجلس لزومى نداشته باشد (گفتند صحیح است) در اطاق تنفس مى‌گذارند که به اطلاع آقایان برسد. آقاى آقا سید یعقوب (اجازه)

آقا سید یعقوب- بنده مى‌خواستم عرض کنم چون این مسئله کلیتاً حاکى از علاقه‌مندى عموم ملت ایران نسبت به این اقدامى است که دولت و مجلس شوراى ملى کرده‌اند اگر مجلس اجازه بدهد اسم ایالات و ولایات و طبقاتى که تلگراف کرده‌اند خوانده شود به جهت تثبیت محبوبیت درباره آنها عیبى نداشته باشد کمیسیون عرایض هم این طور صلاح دانسته است.

رئیس- نوشته مى‌شود و در جلسه آتیه به عرض آقایان خواهد رسید آقاى سردار معظم خراسانى (اجازه)

سردار معظم- در تکمیل پیشنهاد آقاى آقا سید یعقوب عرض مى‌کنم خوب است جواب مقتضى هم از طرف مجلس شوراى ملی به صاحبان تلگراف داده شود.

رئیس- آقایان موافق هستند که جواب تلگرافات داده شود. (گفتند بلى)

رئیس- جواب داده خواهد شد اسامى ولایات هم به عرض آقایان خواهد رسید. چند فقره پیشنهاد از طرف دولت رسیده که طبع و توزیع شده یک فقره راجع به تقاضاى سیزده هزار تومان و کسرى است براى تعمیر عمارات دولتى فقره دیگر راجع به پنجاه هزار تومان اعتبار براى مخارج فورى فقره دیگر راجع به برقرارى مستمرى است در حق ورثه مرحوم بنان‌السلطان به کمیسیون بودجه فرستاده مى‌شود. پیشنهاد دیگرى از طرف مباشرت شده راجع به ایجاد روزنامه در مجلس طبع و توزیع شده و به کمیسیون محاسبات فرستاده مى‌شود. یک پیشنهاد دیگرى در چند روز قبل راجع به انتخاب یک کمیسیون 9 نفرى براى جرح و تعدیل قانون انجمن‌هاى ایالت و ولایتى و بلدى شده بود که طبع و توزیع شده امروز باید رأى گرفته شود.آقاى آقا سید بعقوب (اجازه)

آقا سید یعقوب- بنده راجع به این که از مجلس شوراى ملى کمیسیون براى مراجعه به قانون انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى و بلدى تعیین شود اظهار مخالفت کردم و دلیلش هم این بود که مجلس شوراى ملى یک قانونى براى وزارت داخله بدون این که دولت پیشنهاد کند نوشت و اکنون شانزده سال است که این قانون مثل کتابچه در صندوقچه‌ها گذاشته شده است و غیر از این استفاده دیگرى از این قانون نشده و یک ماده او مواد آن عمل نشده است بنده عرض مى‌کنم انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى یک چیزى است که باید نظر دولت را در آن بابت مدخلیت بدهیم مخالف نیستم همان طور که آقاى سردارمعظم و نصرت‌الدوله در سابق پیشنهاد کردند که راجع به بودجه مملکتى مجلس شوراى ملى به کمیسیون بودجه خود اجازه بدهد که با دولت معاضدت و کمک کند در این باب هم همین طور بنده پیشنهاد مى‌کنم اگر انشاءالله مجلس بپذیرد کمیسیون داخله با دولت راجع به قانون انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى معاضدت و کمک کند نه این که مداخله در کار دولت بنماید که نشود انتظام داد. کمیسیون داخله هم هنوز داخل کارى نشده است با دولت معاضدت کند و نظامنامه ترتیب دهد و تقدیم مجلس نماید و به این طریق کار را انجام دهد و تمام شود.

رئیس- پس جنابعالى مخالف نبودید بدواً مى‌خواهم ببینم که این قانون باید جرح و تعدیل بشود یا نه؟ اول در این که جرح و تعدیل بشود رأى می‌گیریم بعد در کیفیتش که به کدام مراجعه بشود. آقایانى که تصویب مى‌کنند این قانون جرح و تعدیل شود قیام نمایند. (عده کثیرى قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد. رأى می‌گیریم که به کمیسیون خاصى مراجعه شود یا به کمیسیون داخله مراجعه شود آقایانى که تصویب مى‌کنند به کمیسیون خاصى رجوع شود قیام نمایند.

محمد هاشم میرزا- هنوز مذاکره نشده است (عده قلیلى قیام نمودند)

رئیس- تصویب نشد. شور دوم در عهدنامه ایران و روس‏

سردارمعظم- خوب است راپورت کمیسیون قرائت شود.

رئیس- طبع و توزیع شده است و دیگر محتاج به خواندن نیست. فصل اول مطرح است. آقاى آقا سید فاضل اعتراض خود را مسترد نمودید یا خیر؟

آقا سید فاضل- بلى

رییس- آقاى فهیم‌الملک چطور؟

فهیم‌الملک- بنده هم مسترد نمودم.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء هم اعتراض داشتند (گفتند غایب هستند)

رئیس- آقاى امیر ناصر چطور؟

امیرناصر- بنده تا در موضوع ماده اول عرضى نداشتم.

رئیس- آقاى سدیدالملک هم اعتراض داشتند (غایب بودند)

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو بعد از شور اول و پیشنهادى کرده‌اند اگر کمیسیون قبول کند به کمیسیون مراجعه مى‌شود و الا باید در قابل توجه بودنش رأى گرفت طبع و توزیع شده است اگر توضیحى دارید بفرمایید.

ارباب کیخسرو- بنده قبل از این که در این باب عرض بکنم کلیتاً مى‌خواهم ببینم در موضع راپورت آخرین که کمیسیون خارجه داده چه وقت مذاکره می‌شود گمان مى‌کنم این طور بهتر باشد که اول در راپورت کمیسیون مذاکره بشود بعد داخل شور مواد بشویم شاید بنده در ضمن مذاکرات و توضیحاتى که نسبت به راپورت کمیسیون داده مى‌شود قانع شوم دیگر لازم نباشد در موضوع مواد چیزى عرض کنم این قسمت را اگر تعیین می‌فرمودند ممکن بود زودتر مسئله حل بشود.

رئیس- موافق نظامنامه حالا در کلیات نمى‌شود مذاکره کرد بعد از اختتام شور ثانى در کلیات مذاکره مى‌شود.

ارباب کیخسرو- حالا در مواد باید مذاکره کرد.

رئیس- بلى فصل اول مطرح است راجع به پیشنهاد مطابق اگر توضیحى دارید بفرمایید.

ارباب کیخسرو- بنده در فصل اول یک اصلاح عبارتى را لازم مى‌دانم و نمى‌دانم این اصلاحات را که بنده در نظر گرفته‌ام در موقع ترجمه اشتباه شده است و ممکن است آن را اصلاح نمایند یا باید متن قرارداد اصلاح شود.

+++

اولاً در فصل اول نوشته شده است نظر به آنچه که گفته شد و به اشتیاق به این که ملت ایران مستقل و سعادتمند شده الى آخر بنده در این موضوع یک اصلاح عبارتى پیشنهاد نموده‌ام که این طور نوشته شود نظر به این که باید استقلال و سعادت مسلمى ایران دائماً پاینده بماند مقصود بنده این بوده است که کسى تازه استقلال به ایران نمى‌دهد که اشتیاق داشته باشد مملکت ایران همیشه مستقل بوده و باید باشد (گفتند صحیح است) این یک اصلاح عبارتى بود که به نظر بنده باید این طور نوشته شود و تصور مى‌کنم در ترجمه اشتباه شده باشد. تقاضاى دیگر بنده در تعقیب همین فصل این بود که در قسمت دیگر نوشته شده بتواند آزادانه در دارایى خود تصرفات لازمه را بنماید بنده تصور مى‌کنم هر چیز در تصرف ایران بوده و بنابراین این طور پیشنهاد کرده‌ام که نوشته شود و دست‌هاى متعدیانه از دارایى و متصرفات ملت ایران مقطوع باشد این دو عبارت بود که بنده پیشنهاد کردم اگر ممکن باشد ماده اول این طور اصلاح بشود.

رئیس- عقیده کمیسیون چیست.

نصرت‌الدوله مخبر کمیسیون خارجه- کمیسیون پیشنهاد آقاى ارباب را نمى‌تواند بپذیرد و تصور مى‌کنم خودشان هم نظریه کمیسیون را تصدیق خواهند فرمود پیشنهاد خود را استرداد مى‌فرمایند زیرا در اصل مطلب همان طور که فرمودند موافق هستند در فصل اول عهدنامه اصلاحاتى که به نظر ایشان رسیده بدیهى است به هیچ وجه قابل سوء تفاهم نیست و هیچ تردیدى در این مسئله نیست که دولت روسیه نخواسته است استقلال ایران در مورد تردید واقع شود و به علاوه این اعتراض ایشان به عبارت عهدنامه هم وارد نیست به این جهت کمیسیون قبول نمى‌کند.

ارباب کیخسرو- با آن توضیحى که آقاى مخبر محترم دادند بنده نمى‌دانم عیب در کجا است اگر کمیسیون موافق است مطلب را طورى بنویسد که واضح و روشن باشد و رفع شهبه از بنده و خیلى‌ها بشود.

رئیس- در صورتى که کمیسیون قبول نمى‌کند باید رأى بگیریم آقایانى که این اصلاح عبارتى آقاى ارباب کیخسرو را قابل توجه مى‌دانند قیام نمایند (عده قلیلى قیام نمودند)

رئیس- قابل توجه نشد. در فصل اول دیگر اعتراضى نیست در فصل دوم اعتراض از طرف آقا سید فاضل شده است که کمیسیون رد نمود مسترد مى‌فرمایند یا رأى بگیریم؟

آقا سید فاضل- بلى همان طور که اعتراض خود را در فصل اول مسترد داشتم در این فصل هم مسترد مى‌نمایم.

رئیس- اعتراض دیگرى است در فصل دوم که در مدت بین‌الشورین شده از طرف آقاى سدیدالملک ولى غایب هستند و پیشنهاد دیگرى از طرف آقاى ارباب کیخسرو شده است اگر توضیحى دارید بفرمایید.

ارباب کیخسرو- در آخر فصل دوم نوشته شده است و قرارداهایى که دولت سابق روسیه با ممالک ثالثى به ضرر ایران راجع به آن منعقد نموده است چون در ضمن این معاهده مقصود این بوده است که تمام معاهداتى که ممکن است ضرر به ایران برساند منتفى باشد چون تشخیص این که کدام قسمت ممکن است مفید باشد و کدام قسمت مضر معلوم نیست به علاوه به طور کلى تصور مى‌کنم مقصود منفى بودن تمام قراردادها باشد بنابراین پیشنهاد کردم عنوان خود را بردارند و بنویسند (با ممالک ثالثى در باب ایران منعقد نموده است) حالا اگر آقاى مخبر در این باب توضیحى بدهند و بنده را قانع کنند خوب است.

مخبر- کمیسیون این اصلاح را هم نمى‌تواند بپذیرد.

رئیس- رأى مى‌گیریم آقایانی که این اعتراض را قابل توجه مى‌دانند قیام نمایند. (عده قلیلى قیام نمودند))

رئیس- قابل توجه نشد. فصل سوم مطرح است اعتراضى سابقاً از طرف آقاى سردارمعظم خراسانى شده بود کمیسیون هم ارجاع آن را به کمیسیون قبول کرده بود ولى فعلاً رد کرده است توضیحى دارید بفرمایید؟

سردار معظم- اعتراض بنده این بود که اشتباهاً عوض معاهده (1881) که ما بین زینویف وزیر مختار روس و مرحوم میرزا سعید خان وزیر امور خارجه ایران منعقد شده است کمیسیون نوشته شده و سرحد ایران و روسیه مطابق تعیین آن به کمیسیون شناخته شده است در صورتى که بعد از مراجعه به اسناد معلوم شد که اصلًا در سنه (1881) کمیسیون نبوده است که حدى معین کند و مقصود طرفین معاهدتین همان عهدنامه (1881) بوده است زیرا تحدید حدود بین دو مملکت به واسطه عهدنامه مى‌شود و قطعاً هم باید به توسط عهدنامه باشد و بعد هم اگر کمیسیون معین شود عملیاتش بر طبق معاهده سندیت دارد این بود که بنده اصلاح عبارتى پیشنهاد کردم که در عوض کمیسیون (1881) معاهده (1881) نوشته شود ولى به همان دلایلى که در راپورت کمیسیون خارجه ذکر شده چون اصلاح عهدنامه باید منوط به رضایت طرفین باشد و براى این که این اصلاحات به عمل آید شاید محتاج به مراجعه به مسکو و اخذ دستورالعمل بشود و در راپورت کمیسیون هم نوشته شده است تأخیر شاید سبب فوت وقت شود و مقتضى نیست براى چنین اصلاح عبارتى تصویب عهدنامه به تأخیر افتد و از طرفى در مراسله نماینده مختار روسیه هم که طبع و توزیع شده وضعیت تامى در تصویب عهدنامه دارد وعده داده شده است با رویه مذاکره شود و این اصلاحات به عمل آید چون بنده از طرف نماینده محترم روسیه اطمینان حاصل کردم دیگر اشکال اولیه خودم را تعقیب نمى‌کنم و نظر به این که این کلمه اصلاح خواهد شد و کلمه کمیسیون مبدل به عهدنامه خواهد شد از پیشنهاد خود صرف نظر مى‌کنم.

رئیس- آقاى امیرناصر (اجازه)

امیرناصر- نظریات بنده راجع به دو قسمت از سرحدات ایران بود یکى قسمت استرآباد و رود اترک که همین معاهده (1881) معترضین است که از خلیج حسینقلى شروع مى‌شود تا دهنه ذوالفقار قسمت دیگر راجع به حدود آذربایجان بود که با این که فصل اول این عهدنامه تمام معاهدات سابق را الغاء کرده چگونه مى‌توان دوباره یک عضو مسلم و تاریخى ایران را از ایران مجزى دانست که یک قسمت آن حدود طوالش و شاهسون مغان یک قسمت عمده دیگر حدود استر آباد است که همیشه محل اشکال و مناقشه در حمایت مأمورین دولت بوده البته دولت روسیه هم که با ما موافقت دارد و تمام معاهدات سابق خود را الغاء مى‌کند باید با مصالح ایران موافقت نماید این نظریه بنده بود ولى بدبختانه یا خوشبختانه کمیسیون خارجه با نظریات خود مخالفت داشته و تقاضا کرده‌اند این اعتراضات مسترد شود. بنده در اظهار اعتراضات خودم را ذیحق مى‌دانم ولى چون موقع گذشته است و کمیسیون قبول نمى‌کند از روى اجبار سکوت مى‌کنیم.

رئیس- در فصل سوم اعتراض دیگرى از طرف آقاى ارباب کیخسرو است.

ارباب کیخسرو- همان طور که آقاى امیر ناصر اظهار کردند مى‌دانم هر اظهارى مى‌کنم آقاى مخبر مى‌فرمایند کمیسیون نمى‌پذیرد ولى ما گفتنى را مى‌گوییم که اگر ممکن باشد مخبر محترم توضیح بدهند چون در باب کمیسیونی که در فصل سوم ذکر شده نوشته است یک کمیسیون مرکب از نمایندگان ایران و روسیه معین خواهد شد بر بنده مجهول بود که آیا عده اعضاى آن کمیسیون از طرفین مساوى خواهد بود یا کم و زیادى خواهد داشت و این فصل تشریح نشده خواستم تصریح بشود نوشته شود اعضاء کمیسیون از طرفین به عده مساوى خواهد بود حالا بسته به نظر مخبر محترم است.

مخبر- یک فرمایشى آقاى امیر ناصر فرمودند و آقاى ارباب کیخسرو هم به همان فرمایش ایشان تکیه کردند لهذا مجبورم از طرف کمیسیون توضیحى در این باب بدهم البته آقایان نمایندگان این مسئله را باید مسلم بدانند کمیسیونى که از طرف مجلس انتخاب مى‌شود و مأمور رسیدگى و مجبور به اظهار عقیده است هیچ وقت قصد ندارد یک مسائلى را به الزام و اجبار بر نمایندگان تحمیل کند بنده بر حسب وظیفه و تکلیف نمایندگى و مأموریتى که دارم در یک پیشنهادى غورسى مى‌کنم و عقیده کمیسیون را اظهار مى‌کنم حالا اگر نمایندگان با کمیسیون خارجه موافقت نمى‌کنند و اعتراضاتى را که کمیسیون قبول نمى‌کند مسترد نمى‌کنند تقصیرى بر کمیسیون و مخبر نیست مثلاً ملاحظه فرمایید فصل سوم آقاى ارباب کیخسرو نسبت به این که عده اعضای کمیسیون از طرفین مساوى است یا نه اعتراضى فرموده‌اند اولاً آقایان معترضین کلیتاً باید چه در این مورد و چه در سایر موارد خوب در نظر بگیرند که اصلاح و تغییر مواد عهدنامه که امضا شده و به مجلس شوراى ملى مى‌آید از مسائل عادى و سهل نیست معاهده دو طرف دارد باید از هر دو طرف اظهار عقیده بشود و نسبت به تأخیر و تقدیم یک کلمه ولو این که کلمه به هیچ وجه نمى‌خواهم تغییر ندهد باید یک مذاکرات طولانى بشود. آن دفعه هم عرض کردم که خیلى باید دقیق شد و در یک مسائل حیاتى که اگر اصلاح نشود ارزش داشته باشد عهدنامه به تأخیر افتد و یا رد شود مذاکره نمود مثلاً

+++

مى‌فرمایند چرا این کلمه اضافه نشده در صورتی که اگر بخواهیم بیفزاییم محتاج به یک مذاکراتى نیست و به علاوه لازم نیست اگر مراجعه به سابقه بفرمایید خواهید دید که وقتى طرفین کمیسیونى تعیین نمایند و باید در یک مسئله مختلف فیه قضاوت نمایند البته براى کمیسیون باید قاطع باشد حکم عقل و منطق هم این است که اعضاى کمیسیون از طرفین مساوى باشد علاوه بر این فرض بفرمایید و همچو سابقه نباشد در صورتى که هست هیچ محتاج نیست حالا داخل مذاکره بشویم ممکن است در آن موقع که باید کمیسیون معین شود مذاکره کنند.

ارباب کیخسرو- اولاً بنده اعتراضى به کمیسیون و مخبر محترم نداشتم مقصودم این بود که لابد با آن تصمیمى که گرفته‌اند و در راپورت نوشته‌اند عرایض بنده مورد قبول واقع نخواهد شد ولى با این شرحى که آقاى مخبر فرمودند که رعایت این مقصود شده و مى‌شود بنده قانع شدم.

رئیس- پس اعتراض خود را مسترد می‌فرمایید

ارباب کیخسرو- بلی مسترد می‌نماییم

رئیس- شور در فصل سوم ختم شد یک یک اصلاحى هم در فصل دوم لازم بوده که فراموش کردم به آقایان عرض کنم لفظ استهلاک غلط طبع شده باید استملاک نوشته شود در فصل چهارم اعتراض مى‌شود فصل پنجم مطرح است آقاى شیخ‌الاسلام اصفهانى (اجازه)

شیخ‌الاسلام- بنده پیشنهادى که تقدیم نموده بودم مسترد نمودم دیگر پیشنهادى نکرده‌ام.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک (اجازه)

فهیم‌الملک- در فصل پنجم و ششم ایراداتى که بنده داشتم بعد از مراجعه به مراسله که از طرف نماینده محترم مساوات روسیه رسیده توضیحى داده‌اند دیگر جاى اشتباهى براى بنده باقی نمى‌ماند چون توضیح داده‌اند که این حملات باید از طرف دسته‌جات مسلح باشد تصوراتى که شده است هیچ کدام در این مورد منظور نیست بنابراین رفع اشتباه بنده شده و اعتراض خود رامسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى آقا سید فاضل چطور؟

آقا سید فاضل- بلى بعد از آن مراسله که از طرف وزیر مختار محترم روسیه در جواب مراسله وزارت امور خارجه رسیده است اعتراض بنده را در فصل پنجم و ششم مرتفع نماید لهذا مسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى آقا سید فاضل هم مسترد داشتند آقاى ملک‌الشعراء هم که غایب هستند اعتراض جدیدى هم از طرف آقاى ارباب کیخسرو رسیده است.

ارباب کیخسرو- آقاى سردارمعظم قبل از بنده بودند.

رئیس- آقاى سردارمعظم خراسانى اجازه‏

سردارمعظم- بنده هم جزو معترضین فصل پنجم بودم و مراسله رفع اشکالات بنده را هم کرده است ولى چون به طور کلى آن مراسله ذى دخل در تصویب عهدنامه است لهذا استدعا مى‌کنم عین مراسله در مجلس قرائت شود.

رئیس- طبع و توزیع شده است معهذا قرائت مى‌شود. (آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

آقاى وزیر امور خارجه در جواب مراسله محترمه مورخه 20 برج قوس هذه‌السنه جناب مستطاب ‌عالى با کمال احترام توضیحاً زحمت افزا است که مقصود از مواد پنجم و ششم قرارداد ما فقط در صورتى که شروع به عملیات و مبارزه مسلحانه بر ضد روسیه و جمهوری‌هاى شوروى متحده با او از طرف طرفداران رژیم واژگو شده یا به یاران آنها در بین دول خارجه آنهایى که به غیر او کمک نمودن به دشمنان جمهوری‌هاى کارگران و دهاتین مى‌توانند به بهانه یا هم‌چنین جبراً قسمتى از خاک ایران را تصرف نموده و در آنجا محلى براى حملات مستقیمه خود یا به وسیله قواى کنتررولوپوسهانها به جمهوری‌هاى شوروى و یا به خود روسیه حمله نمایند تشکیل داده شود که به هیچ وجه مبارزه شفاهى و ادبى با رژیم شوروى از طرف دسته‌جات ایرانى و دسته‌جات فراریان روسیه تا حدی که معمولاً در بین دو دولت دوست اجازه داده مى‌شود در مواد مزبوره در نظر گرفته نشده است ولى در خصوص مواد سیزده و بیست و هم‌چنین ماده سیم آنجایی که به قول دولت متبوعه جناب مستطاب عالى در تعیین قرارداد 1881 مختصر اشتباهى رخ داده است دوستدار بدون تزلزل به طورى که بدواً هم اظهار مى‌نمود دولت دوستدار با نهایت احساسات صادقانه نسبت به ملت ایران هیچ وقت سد غیر لازمى را در طریق ترقى و تعالى ایران در نظر نداشت و خود دوستدار بر طبق این احساسات با کمال میل شروط به محفوظ ماندن مناسبات دوستانه کامله بین دولتین حاضر است در مذاکرات راجع به تغییر مواد فوق‌الذکر و قسمت‌هاى علیحده در مواد به میل دولت علیه ایران و بر طبق منافع روسیه مساعدت لازمه را به عمل آورد پس از اظهار دوستدار منتظر است که دولت متبوعه جناب مستطاب عالى و مجلس شوراى ملى در نزدیک‌ترین اوقات قرار داد را به طوری که در مراسله محترم مستطاب عالى وعده داده شده به تصویب برسانند در این موقع احترامات نماینده مختار دولت روس شده در ایران در تسین‏

رئیس- در خطاب به آقاى سردارمعظم پس از اعتراض خودتان را مسترد فرمودید.

سردارمعظم- بلى پس از توضیحى که در این مسئله داده شده مسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو چطور؟

ارباب کیخسرو- بنده هم پس از توضیحات این مراسله مسترد مى‌نمایم.

رئیس- در فصل پنجم دیگر اعتراض نیست فصل ششم مطرح است آقاى آصف‌الممالک (اجازه) (گفتند غایب هستند)

رئیس- آقاى آقا سید فاضل (اجازه)

آقا سید فاضل- بنده در فصل پنجم و ششم اعتراض داده بودم ولى بعد از توضیحات مراسله که الان قرائت شد اعتراض بنده رفع شد.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء غایب هستند آقاى آشتیانى هم اعتراض داشتند.

آقا میرزا هاشم آشتیانى- بنده هم مسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى آقا سید یعقوب راجع به چه مطلب است؟

آقا سید یعقوب- با این شرحى که خوانده شد بنده نسبت به فصل پنجم و ششم با اتکاى به این مراسله رأى می‌دهم.

رئیس- راپورت را مگر ملاحظه نفرمودند نوشته شده است با ستناد به این مراسله فصل هفتم مطرح است در فصل هفتم سه نفر معترض بودند یکى آقاى ملک‌الشعراء که غایب هستند دیگرى آقاى آقا سید فاضل.

آقا سید فاضل- در فصل هفتم بنده در شور اول اعتراض خود را مسترد داشتم.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک‏

فهیم‌الملک- بنده هم مسترد داشتم.

رئیس- دیگر مخالفى نیست؟ (اظهارى نشد) فصل هشتم مطرح است آقاى آقا سید فاضل اشکالى دارید؟

آقا سید فاضل- خیر

رئیس- در فصل هشتم مخالفى نیست. فصل نهم مطرح است آقاى سردارمعظم اعتراض دارید؟

سردارمعظم- خیر در فصل نهم یک کلمه از قلم افتاده است باید یادآورى شود.

رئیس- بلى در اواخر فصل نهم بعد از لفظ مجاناً باید (براى استفاده) اضافه شود فصل دهم مطرح است آقاى ارباب کیخسرو (اجازه)

ارباب کیخسرو- بنده در فصل دهم اعتراض داشتم زیرا گمان مى‌کنم آن کلمه که در ترجمه اول نوشته شده بود بهتر از ترجمه ثانى باشد در ترجمه اول نوشته بود (اسکله) در ترجمه اخیر (بندر انزلى) نوشته شده است. در صورتی که انزلى قبلاً متعلق به ایران بوده است فقط اسکله است که به ایران واگذار مى‌شود بنابراین بنده تصور مى‌کنم اگر اسکله نوشته شود بهتر است.

رئیس- باید به قابل توجه بودن اعتراض رأى بگیریم.

سردارمعظم- در آن معاهده پرت نوشته شده است و ترجمه آن بندر است ترجمه دیگرى ندارد.

ارباب کیخسرو- بنده عرض مى‌کنم دولت روس بندر انزلى را به ایران نمى‌دهد بندر انزلى ملک ایران است ما چطور مى‌توانیم این طور رأى بدهیم فقط آن چیزى را که آنجا ساخته‌اند به ما مى‌دهند. این اصلاح اساسى است و به آسانى نمى‌توانیم رأى بدهیم.

فهیم‌الملک- در این بندر یک پل ساخته اند که معروف است به پرت انزلى خوب است بنویسند پرت انزلى این طور که نوشته شده شامل کلیه انزلى می‌شود و در صورتی که مقصود همان بار انداز است که ساخته‌اند خوب است همان لفظى که معمول بوده است نوشته شود.

مخبر- بنده تصور مى‌کنم بندر اصطلاح شده است براى همان قسمت ساختمان که آقاى ارباب فرمودند و مقصود بندر به اصطلاح جغرافیایى نیست حالا

+++

اگر آقایان اصرار داشته باشند پرت نوشته شود کمیسیون مخالفتى ندارد و ممکن است در بین‌الهلالین بعد از لفظ بندر (پرت) هم نوشته شود.

رئیس- دیگر اعتراضى نیست؟ در فصل یازدهم اعتراض نشده است فصل دوازدهم مطرح است آقاى فهیم‌الملک (اجازه)

فهیم‌الملک- بنده در شور اول ایرادم را پس گرفته بودم.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء هم که غایب هستند دیگر معترض نیست فصل سیزدهم مطرح است آقاى مشیر‌الدوله (اجازه)

مشیر‌الدوله- بنده یک پیشنهادى کرده بودم خواهش مى‌کنم قرائت شود. به مضمون ذیل قرائت شد.

این بنده پیشنهاد مى‌کنم که مجلس شوراى ملى به قطعنامه ذیل رأى دهد.

چون امتیاز خوشتاریا به جهت این که مراحل قانونى را طى نکرده کان لم یکن است لهذا واضح است که فصل سیزدهم عهدنامه ما بین ایران و روسیه شامل آن نمى‌باشد.

رئیس- بایستى در مورد مذاکره شود بعد نسبت به این پیشنهاد رأى گرفته خواهد شد.

مخبر- در اینجا لازم است بنده نظریه کمیسیون را عرض کرده باشم در همان موقعى که کمیسیون راپورت خود را می‌نوشت و تصویب مى‌کرد قبل از آن که به فصل سیزدهم عهدنامه رأى داده شود این مطلب را مسلم می‌دانست براى این که این امتیاز مراحل قانونى خود را طى نکرده و مجلس شوراى ملى او را موجود فرض نمى‌کند

رئیس- آقاى سردار معظم (اجازه)

سردارمعظم- بنده هم مى‌خواستم همین را عرض کنم که با وجود مطرح بودن مطلب دیگر محتاج به شرح نیست تمام امتیازاتى که به تصویب مجلس شوراى ملى نرسیده است اعتبارى ندارد با وجود این بنده تصور مى‌کنم بعد از تصویب عهدنامه در باب پیشنهادى مشیرالدوله باید رأى خاصى گرفته شود.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک اجازه‏

فهیم‌الملک- در فصل سیزدهم به طوری که سابق مذاکره شد آن طوری که نوشته شده به حال ما صرفه ندارد و نمى‌توانیم استفاده کنیم ولى با وعده صریحى که نماینده مختار روسیه داده‌اند که بعد از تصویب این معاهده داخل در مذاکره بشوند امیدواریم به مقصود اصلى نائل شویم دیگر در این باب اعتراض نداشته باشیم.

رئیس- آقاى آقا سید فاضل (اجازه)

آقا سید فاضل- بنده هم با آن وعده که در این مراسله داده شده است اعتراض خود را استرداد مى‌کنم‏

رئیس- آقاى آقا شیخ ابراهیم زنجانى (اجازه)

آقا شیخ ابراهیم زنجانى- بنده هم یک امتحانى کردم و مى‌دانم دولت حاضره روسیه به عهد خود وفا مى‌نماید سابقاً یک نماینده از ایشان به تهران آمده بود که واروین نام داشت و نطق مفصلى کرد جمعى گفتند براوین بود نه واروین.

آقا شیخ ابراهیم زنجانى- بلى براوین نطقى کرد و احساسات دولت حاضر روسیه را که مى‌خواهند ایران را از همه جهت کاملاً آزاد نمایند و تمام امتیازات و مداخلات دولت تزارى را ابطال کنند بیان کرد و بنده هم انگشت بنا کردم و تشکر نمودم زمانى گذشت این معاهدات و مذاکرات پیش آمد حالا مى‌بینم که آن حرف‌ها حقیقت داشته است نه مثل بعضى مى‌گویند آزادى در آخر آزاد می‌شود یا این که استقلال در آخر استهلاک می‌شود از این جهت به این وعده بنده هم اطمینان کامل دارم انشاءالله به طورى که دلخواه است انجام داده خواهد شد به این جهت بنده هم تقاضاى خود را مسترد مى‌دارم.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء در این فصل هم اعتراضى داشتند که غایب هستند آقاى سردارمعظم خراسانى (اجازه)

سردارمعظم- بنده با اطمینان به این که در آتیه این ماده اصلاح خواهد شد فعلاً از مخالفت خودم صرف نظر مى‌کنم.

رئیس- نسبت به فصل سیزدهم دیگر مخالفى نیست فصل چهاردهم مطرح است آقاى آقا سید فاضل (اجازه)

آقا سید فاضل- نظر به راپورت کمیسیون خارجه و اعتمادى که به آن مراسله دارم اعتراض خود را مسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى فهیم الملک (اجازه)

فهیم‌الملک- بنده هم دیگر عرضى ندارم.

رئیس- در فصل پانزدهم ایرادى نشده است فصل شانزدهم مطرح است آقاى سردارمعظم کردستانى.

سردارمعظم کردستانی- چون در شور اول آقاى مخبر اعتراض بنده را خودشان تصدیق کردند و وعده فرمودند که با هیأت محترم دولت در این باب مراجعه نمایند و پیشنهاد بنده را در نظر خواهند گرفت لذا بنده هم قانع شدم.

رئیس- در فصول هفدهم و هیجدهم و نوزدهم اعتراض نشده است فصل بیستم مطرح است آقاى فهیم‌الملک‏ (اجازه)

فهیم‌الملک- این فصل هم یکى از فصولى است که براى ما از حیث عبور مال‌التجاره دول ثالث از خاک روسیه به طور ترانزیت خیلى اهمیت دارد. ولى مدلول مراسله سفارت دولت مساوات که وعده اصلاح این امر را در آتیه نزدیکى داده‌اند اعتراض خودم را مسترد مى‌نمایم.

رئیس- آقاى آقا سید فاضل (اجازه)

آقا سید فاضل- در این فصل بیستم اگر چه بالصراحه نفى ترانزیت واردات را نکرده بود لیکن با مراسله که اخیراً از طرف وزیر مختار محترم رسیده است امیدوارم هرچه زودتر این امر تصفیه شود و همان طور که کمیسر خارجه روسیه چیچرین وعده داده است از ورود امتعه به هر جا و هر چیز آزاد باشیم در این صورت دیگر بنده عرضى ندارم.

رئیس- آقاى سید حسن کاشانى. (اجازه)

آقا سیدحسن کاشانى- بنده هم با این مراسله که خوانده شد اعتراض خود را به این شرط پس مى‌گیرم و الا خیر.

رئیس- آقاى سردارمعظم خراسانى (اجازه)

سردارمعظم- بنده چون یقین دارم که در عهدنامه اصول مسائل گفته مى‌شود و یقین دارم که معاهده تجارتى بین ایران و روسیه بسته می‌شود و این مطلب محل احتیاج هر دو دولت است و انشاءالله این مسائل آنجا اصلاح خواهد شد و اگر در عهدنامه ذکر نشده به واسطه ضیق وقت نبوده است و در عهدنامه تجارتى این نظر محفوظ خواهد شد. فعلاً اعتراض خود را مسترد مى‌دارم.

رئیس- حاج شیخ اسدالله (اجازه)

حاج شیخ اسدالله- بنده موافقم و بعد از یک مخالف عرایض خود را عرض مى‌کنم.

رئیس- ارباب کیخسرو (اجازه)

ملک‌الشعراء- بنده خیلى متأسفم که دیر آمدم و نتوانستم اعتراضات خود را عرض کنم و این مواعیدى که از این مراسله داده شده است یک سندیتى ندارد که ما قانع شویم و به این فصل رأى بدهیم و بنده سایر اعتراضات خودم را هم باقى مى‌دانم مخصوصاً به این فصل از نقطه نظر تجارت و آزادى تجارت اعتراض خود را وارد مى‌دانم و آن مواعید بنده را قانع نکرده و پیش از این مذاکره را لازم نمى‌دانم.

رئیس‌الوزرا- بنده لازم می‌دانم گفته شود این طور که آقاى ملک‌الشعراء فرمودند نیست بلکه مراسله که نماینده دولت روسیه نوشته شده است دولت کاملاً امید بخش مى‌داند و امیدوار است در ضمن مذاکرات با موافقت طرفین این مسائل به طورى که ترضیه خاطر آقایان نمایندگان است حاصل شود اصلاح گردد.

مخبر- کمیسیون خارجه نسبت به مراسله نماینده مختار محترم روسیه نهایت اهمیت را داد همان طورى که در راپورت خود ذکر کرده است به استناد به آن مراسله دیکته یه سندیت آن رأی داده است و با اظهاری که آقاى ملک‌الشعراء کردند کمیسیون مخالف است.

رئیس- در فصل بیستم دیگر مخالفى نیست؟ در فصل بیست و یکم هم اعتراضى نشده. فصل بیست و دوم مطرح است. آقاى ملک‌الشعراء (اجازه)

ملک‌الشعراء- بنده چنان که در آن فصل عرض

+++

کردم به اعتراضات خودم باقى هستم و این مسئله تشریفات را بهتر مى‌دانستم هیأت دولت با موافقت دولت مساوات روسیه نسبت به قسمت تشریفات که در مملکت ما جریان دارد و در سایر ممالک سابقه جریان ندارد اقدامى بنمایند و آنها را از بین ببرید و اعتراض بنده نسبت به این قسمت اساسى و جدى نبود و چون کمیسیون خارجه آن را قبول نکرده این است که بنده بیش از این مذاکرات را لازم نمى‌دانم.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک موافقید یا مخالف؟

فهیم‌الملک- ایراد آقاى ملک‌الشعراء مورد ندارد و نیز این مسئله که فرمودند مربوط به معاهده بین دولتین ایران و روس نیست راجع به اساس تشریفات است که دولت ایران نسبت به عموم نمایندگان دولت خارجه معمول مى‌دارد. البته هر تشریفاتى که دولت ایران در پایتخت نسبت به عموم سفرا قرار داده است باید با نماینده مساوات هم همان ترتیب معمول شود و دولت مساوات هم هر ترتیباتى را که براى نمایندگان خارجه قرار مى‌دهد براى نماینده دولت ایران هم باید قرار بدهد و این اشکالى که ایشان مى‌کنند وارد نیست.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء (اجازه)

ملک‌الشعراء- اعتراض بنده مستقیماً راجع به این فصل نبود اعتراض بنده راجع به تشریفاتى است که نسبت به نمایندگان خارجه رفتار می‌شود و میل داشتم که دولت به اصلاح این طور تشریفات موفق مى‌شد و این که یا یک شهر دوشهر براى نمایندگان خارجه کالسکه و مستقبل مى‌فرستد و پذیرایى‌هاى فوق‌العاده که در هیچ جاى دنیا معمول نیست مى‌کند و نسبت به نمایندگان ما هم در هیچ جاى دنیا به عمل نمى‌آید و شاید به آن تشریفات دنیا هم مى‌خندد از بین ببرند به این جهت بنده هم مى‌خواستم موقعى پیدا کنم که این مطالب را عرض کنم و حالا هم اصرارى ندارم که حتماً قبول شود. منتهى بنده عقیده خودم را راجع به لغو نبودن این قبیل تشریفات مى‌خواستم عرض کنم.

معاون وزارت خارجه- بنده در شور اول عرض کردم که این تشریفات اساسش عهدنامه ترکمان چاى بوده وقتى عهدنامه ترکمان چاى ملغى گردید طبعاً آن تشریفات هم از بین مى‌رود و وزارت خارجه مشغول تهیه تشریفات جدیدى است که موافق اصول و عادات بین‌المللى باشد و آن تشریفات جدید را به تمام سفارت‌خانه‌ها ابلاغ خواهد کرد.

رئیس- در فصل بیست و سیم دیگر معترضى نیست؟ فصل بیست و چهارم مطرح است آقاى ملک‌الشعراء (اجازه)

ملک‌الشعراء- بنده عرضى ندارم و قانع شدم.

رئیس- آقاى سردار معظم خراسانى مخالفید؟

سردارمعظم- بنده نسبت به اساس این فصل نظرى ندارم و با این که سه ماه یا چهار ماه بعد از امضا باید عهدنامه به تصویب مجلس برسد. در هر حال امروز روزى است که عهدنامه به تصویب مجلس برسد ولى بنده لازم مى‌دانم که دولت یک دستور‌العمل کلى به مأمورین خود بدهد که قوانین مملکت خودشان را بهتر بشناسند و محترم بشمارند زیرا اعتبار عهدنامه فقط منوط به تصویب مجلس شوراى ملى است و این اصل در قانون اساسى محرز است و امضاى آقاى مشاور‌الممالک قادر نیست قانون اساسى را نقض کند من خواستم دولت را متذکر کنم که این عدم مراعات قانون را گوشزد نمایم و از مأمورین خودش باز خواست کند.

رئیس- در فصل بیست و پنجم و بیست و ششم معترض نیست. شور در فصول تمام شد. مذاکرات در کلیات است آقاى سردارمعظم (اجازه)

سردارمعظم- بنده موافقم‏

رئیس- نسبت به کلیات مخالفى نیست؟ آقاى ملک الشعراء (اجازه)

ملک‌الشعراء- با نهایت تأسف مجبورم مخالفت خودم را نسبت به کلیات عرض کنم بنده با اصل معاهده موافق بوده و هستم و در موقع شور اول در کلیات عرض کردم. ولى اعتراضاتى که بنده در بعضى از مواد داشتم مراسله وزیر مختار محترم بنده را قانع ننموده لذا در موقعى که در کلیات مذاکره مى‌شود بنده عرض مى‌کنم که این معاهده موادى دارد که براى ما فوق‌العاده مضر است. خیلى خوشوقت بودم اگر مى‌توانستم مجلس شوراى ملى و نمایندگان را موافق کنم و با موافقت دولت حاضر نماینده دولت سیادت را حاضر کنند که این معاهده بماند تا نماینده ما با دولت سیادت مذاکرات کند و بعد به آن رأى داده شود. لیکن از قراری که شنیده‌ام دولت نتوانسته است این فرصت را تحصیل کند و بنابراین لازم است عرض کنم که بنده با این معاهده و مواد آن موافق نیست و نمى‌توانم رأى بدهم.

رئیس- آقاى سردارمعظم خراسانى (اجازه)

سردارمعظم- آقاى ملک‌الشعراء در ضمن اظهار مخالفت نسبت به عهدنامه یک دلایل واضح و روشنى اقامه نفرمودند که بنده بتوانم در مقابل اظهار عقیده بکنم با وجود این علت موافقت خود را با عهدنامه به طور مختصر بیان مى کنم.

عهدنامه چه چیز است؟ عهدنامه سندى است که اساس روابط دو ملت را نسبت به همدیگر منظم مى‌کند بنابراین اگر داخل حل این قضیه بشویم باید تصدیق کنیم دول ایران و روس هر دو محتاج به همدیگر هستند و با ملحوظ بودن این نظر باید روابط دوستانه بین طرفین تأمین شود. روسیه محتاج به بازار تجارتى است چنانچه ما هم محتاج به خرید اجناسى از روسیه هستیم. ما دو ملت همسایه هستیم که با یکدیگر روابط کامله داشته‌ایم بعدها هم باید داشته باشیم.

پس اولین قرارى که ما بین ملت ایران و روس بسته مى‌شود فقط باید از نقطه نظر محفوظ ماندن روابط مودت آمیز باشد و از این نقطه نظر بنده بدون تردید با این معاهده موافقم و گمان مى‌کنم موافقت بنده با این معاهده موافقم و گمان مى‌کنم موافقت بنده از موافقت اتفاق نمایندگان نه تنها اتفاق نمایندگان بلکه از احساسات عموم ملت ایران حکایت کند. زیرا ملت ایران که همیشه آرزومند بوده است با کلیه ملل عالم داراى روابط دوستانه باشد البته با همسایه خودش هم آرزومند است روابط صمیمانه و دوستانه داشته باشد و این معاهده از آن نقطه نظر است که در آتیه احتیاجات و روابط دوستانه را بین طرفین تأمین مى‌کند من خودم جزو معترض به چند فصل از این عهدنامه بودم و لازم بود در ضمن این عهدنامه نظریات خود را بگویم و اظهار آرزومندى کنم که احتیاجات ملى ما بیشتر تأمین شود و دولت ما هم حقاً اقداماتى که لازم بود کرد و در ضمن شور اول و دوم در بعضى مسائل که ممکن بود در آتیه تولید سوء تفاهم کند و یا روابط دوستانه دولتین را مکدر کند مذاکره شد و با اطمینان و امیدوارى که فیما بین دو ملت موجود است البته روابط دوستانه بین طرفین برقرار خواهد شد و البته مذاکرات طرفین بى‌غرضانه خواهد بود و طرفین مساعدت خواهند کرد که احتیاجات یکدیگر را در نظر بگیرند و طرق بهترى و وسایل نیکوترى اتخاذ نمایند بنابراین هیچ چیز مانع نمى‌شود که ما امروز با این عهدنامه به همان ترتیب که هست موافقت کرده و بعد با مأمور محترم دولت همسایه شمالى داخل مذاکره شد و با مساعدت او نواقصى را که به نظرمان می‌رسد مرتفع کنیم زیرا مانعة‌الجمع نیست یعنى تصویب عهدنامه مستلزم مسدود شدن راه مذاکرات ما نخواهد بود و به محض این که یک روح دوستى و یگانگى طرفین را به طرق رضابت بخشى سوق مى‌دهد که در نتیجه مى‌توانند احتیاجات خود را رفع و منافع مشترکه خود را حفظ کنند از این نقطه نظر است که بنده با تصویب این عهدنامه موافقم و اعتراضاتى را که در نظر داریم اگر در کفه ترازویى نهاده و در کفه دیگر ترازو مواد عهدنامه را قرار دهیم پس از دقت کامل خواهیم دید که کفه که شامل اشکالات و اعتراضات است آن قدر قوى و نیرومند و به عبارت اخرى شدید نیست که موازنه را در هم شکسته و بر کفه دیگر ترازو رجحان و تفوق داشته باشد.

رئیس- آقاى آقا سید یعقوب موافقید؟

آقا سید یعقوب- یک توضیحى دارم.

رئیس- در کلیات موافقید یا مخالف؟

آقا سید یعقوب- با یک شرطى موافقم‏

رئیس- یا باید موافق باشید یا مخالف‏

آقا سید یعقوب- پس موافقم‏

رئیس- آقاى حاج شیخ اسدالله موافقید؟

حاج شیخ اسدالله- بلى موافقم.

+++

رئیس- آقاى سدید‌الملک چطور؟

سدید‌الملک- بلى بنده هم موافقم.

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو چطور؟

ارباب کیخسرو- عجالتاً اگر اجازه بفرمایید توضیحى از آقاى مخبر محترم می‌خواهم بعد مخالف یا موافق بودنم معلوم خواهد شد.

رئیس- بفرمایید.

ارباب کیخسرو- هیچ جاى شبهه نیست که در اساس این عهدنامه هیچ کسى مخالف نیست و ما کاملاً مى‌دانیم که بین دولت ایران و دولت روسیه حسن روابطى موجود است و اگر بعضى از نمایندگان بعضى نظریات دارند براى همین است که در این حسن روابط اختلالى پیدا نشود و سوء تعبیرى در بعضى کلمات معاهده نشود. بدیهى است موافق آن پیشنهادى که کمیسیون خارجه کرده وقتى به عهدنامه رأى گرفته مى‌شود با استناد به مراسله نماینده مختار خواهد بود. آقاى مخبر محترم یک اشکالى نکردند و فرمودند که در اصل معاهده اگر بنا مى‌شد اصلاحاتى بشود محض طول مدت خیلى آسان نبوده لیکن مى‌خواهم از مخبر محترم سؤال بکنم. چون در این مراسله که نوشته شده و با استناده به آن باید به این معاهده رأى بدهیم چند کلمه کش‌دار هست و هیچ اشکال نداشت در صورتى که نویسنده مراسله در اینجا بود ممکن بود از طرف دولت از ایشان تقاضا شود و آن کلمات کش‌دار اصلاح شود. اگر آن کلمات کش دار اصلاح شود بنده نمى‌توانم قانع شوم.

مخبر- آن کلمات را بفرمایید.

ارباب کیخسرو- اولاً اینجا نوشته شده است نسبت به ملت ایران هیچ وقت سد غیر لازمى را در طریق ترقى و تعالى ایران در نظر نداشتند و بنده متآسفانه نمى‌توانم بفهمم یعنى آن قسمتى که بنده مى‌فهمم معنى خوبى ندارد خوب است آقاى مخبر محترم توضیح بدهند تا خوب بفهمم. و هم‌چنین در جایى دیگر ذکر مى‌کند (به میل دولت ایران و بر طبق منافع روسیه) در صورتی که ممکن است منافع روسیه به جایى برخورد که اصل مقصود را از بین ببرد. دیگر این که در قسمت اخیر که نماینده مختار محترم روسیه و غیره وعده داده‌اند بعضى مواد عهدنامه را اصلاح فرمایند ما هم قانع مى‌شویم و رأى مى‌دهیم اگر انشاءالله فردا موافقتى بین دولتین درباره این اصلاحات حاصل شد آن وقت آن اصلاحات چطور ضمیمه این معاهده خواهد شد که این اعتبار این معاهده را به طوری که امروز مجلس رأى مى‌دهد باقى بدارد.

مخبر- نسبت به کلیات این عهدنامه آنچه باید مذاکره شود آقاى سردارمعظم خراسانى با یک بیانات روشن و خیلى واضحى بیان نموده و تقریباً با ذکر نظریه خودشان نظریه کمیسیون را هم ذکر کردند و به این ملاحظه زحمت بنده کم‌تر است ولیکن یک توضیحاتى از طرف آقاى ارباب کیخسرو خواسته شده لازم است خدمت‌شان جواب عر ض کنم و در ضمن باز یک دو مسئله کلى را راجع به این معاهده تکرار مى‌کنم که شاید در ضمن همین بیانات کلى که عرض مى‌کنم جواب یک قسمت از فرمایشات و اعتراضات آقاى ارباب کیخسرو هم داده شود. آقایان همیشه باید در نظر داشته باشند که یک معاهده همیشه بین دو طرف بسته می‌شود و طرفین متعاهدتین امضاکنندگان معاهده پیوسته نظرشان به حفظ منافع و مصالح خودشان است البته اگر یک کسى منتفى را منظور نداشته باشد هیچ وقت براى مذاکره در یک قرارداد یا یک عهدنامه داخل نمى‌شود. اصلاً چیزى که عهدنامه‌ها و قراردادها را ایجاد مى‌کند منافعى است که یا فیما بین طرفین مشترک است و مستلزم مدون شدن عهدنامه مى‌شود و یا به واسطه این است که منافع طرفین در یک مواردى با ما اصطکاک پیدا مى‌کند و محتاج به آن هستند که رفع آن اشکالات را به موجب عهدنامه نمایند. از آن طرف هم نباید فراموش کرد در مواقعى که ممکن است یک منافعى به طور کلى با هم کاملاً موافقت نکند و نتیجه که به اصطلاح معمول اروپاییها (نه گوش آتى آن) به مشیت و مذاکرات سیاسى گفته می‌شود حاصل نشود طرفین در بعضى قسمت‌هاى غیر اساسى یک گذشت‌هایى مى‌کند تا وقتى که به آن حد مشترک و فاعل برسد پس در این صورت اشکالاتى را که آقاى ارباب کیخسرو نسبت به عبارت مراسله نماینده محترم مختار روسیه بفرمایند (که بر طبق منافع روسیه) بنده تصور نمى‌کنم وارد باشد زیرا نماینده مختار محترم روسیه وقتى با ما داخل مذاکره می‌شود و به ما وعده و نوید مى‌دهد که در یک تقاضا‌هایى با ما مساعدت کند هیچ وقت نمى‌تواند منافع دولت خودش را از نظر محو وکان لم یکن تصور کند پس اگر ایشان منافع دولت متبوعه خود را از نظر دور نکنند مسلماً ایرادى بر ایشان متوجه و وارد نیست و البته ما هم اشکالاتى در اینجا نخواهیم داشت. زیرا مقصودمان این است که منافع دولت روس را مراعات کنیم چنانچه حاضر نیستیم بگذاریم به منافع مشروع خودمان تعدى شود. اما راجع به استنادى که در کمیسیون خارجه به مراسله نماینده مختار کرده بنده این عبارت را تکرار مى‌کنم که آقایان درست متوجه بشوند کمیسیون خارجه با ملاحظه به نکات معروضه پس از مذاکره با مقامات لازمه با موافقت هیأت دولت داراى این عقیده شده است که با استناد به مراسله نماینده مختار دولت روسیه که در جواب مراسله وازرت امور خارجه نوشته شده و عین آن به این راپورت ضمیمه مى‌شود و مجلس شوراى ملى به اطمینان و وعده مندرجه در این مراسله عهدنامه منعقده بین دولت ایران و دولت روسیه را تصویب کند و مذاکراتى که در اطراف این قضیه در کمیسیون شد مطلب را کاملاً مکشوف نمود که در واقع این مراسله یک جزو لایتجزاى این عهدنامه است زیرا در این مراسله قسمت مهمى مربوط به مواد پنجم و ششم است و ماده پنج و شش به موجب این مراسله توضیح شده و اشکلات آقایان نمایندگان و اشکالاتى را که خود کمیسیون خارجه در شور اول قابل توجه دانست به واسطه این توضیح رفع مى‌شود و تصور مى‌کنم همین طور که در نظر گرفته شده مواد دیگر نیز با موافقت طرفین اصلاح شود و دیگر این که آقاى ارباب کیخسرو نسبت به بعضى از عبارات دیگر این مراسله یک اعتراضاتى فرمودند آن اعتراضات را هم کمیسیون به هیچ نوع وارد نمى‌داند زیرا اولاً تصدیق خواهید فرمود در هر زمانى براى ادا خیال ممکن است یک جمله گفته شود که اگر عین آن را بخواهند تحت‌ الفاظى ترجمه بکنند شاید دور از مقصود شود و این که فرمودند نویسنده مراسله حاضر بود و کمیسیون هم حاضر بود و ممکن بود که عبارات را اصلاح کند عرض مى‌کنم کمیسیون نسبت به این عبارت و این تغییرى که آقاى ارباب کیخسرو قائل هستند اگر قابل بوده خود کمیسیون قبل از قبول کردن مراسله و به مجلس فرستادن آن توضیحاتى می‌خواستند و یقین دارم وزیر مختار محترم روسیه هم بدون هیچ مقصودى منظورر معترض را به عمل مى‌آوردند. زیرا ایشان هیچ وقت نخواسته‌اند یک سدى در مقابل استقلال ایران قائل شوند لزوم و عدم لزوم در مسائل مملکتی وارد نیست و اما راجع به اصلاحات بعد که ذکر فرمودند چه صورت پیدا خواهد کرد البته این مسئله براى رأى دادن به این عهدنامه هیچ اشکالى نخواهد بود براى این که نماینده‌هاى دولتین پس از آن که توافق نظر در تغییر و اصلاح چند ماده حاصل کنند یا یک فصول جدیدى به عنوان فصول الحاقیه با این معاهده تهیه کرده و می‌فرستند و در همین مجلس همین طور که به این معاهده رأى داده مى‌شود به آن فصول الحاقیه هم رأی داده می‌شود و یا این که جداگانه یک قراردادى منعقد مى‌کند و به مجلس شوراى ملى مى‌فرستند و تصویب مى‌شود این هم هیچ نوع اشکالى ندارد. در خاتمه قبل از آن که به جاى خود موافقت کنم خاطر محترم آقایان نمایندگان را گذشته از لزوم حفظ روابط حسنه و احتیاجات متقابله که در بین دو ملت همجوار حکم فرما است و آقایان دیگر به طور کافى مذاکره فرمودند مى‌خواهم قدرى خاطر آقایان را متذکر کنم و توصیه کنم که باید در موقع گرفتن یک تصمیم عمده مهم که در آتیه یک مملکت و ملت کاملاً مى‌تواند مؤثر باشد باید خیلى دقیق شد و نبایستى هیچ وقت احساسات را مدرک این قبیل امور مهم قرار داد و بایستى حقایق را رو بردارید هیچ وقت ملاحظه وحشت از این که پرده‌هاى استتار را از مقابل آن حقیق برداشت و وضعیت را چه از نقطه نظر مقتضیات موجوده از نظر خود تشریح کرد و تصمیم لازم گرفت در این موقع که ما اینجا به این عهدنامه رأى مى‌دهیم یکى از مواقع مهم زندگانى مملکتى است و باید گذشته و آینده را در نظر آورده دقیق شویم و با نظر دور اندیشى اطراف را ملاحظه کرده و با یک عزم راسخى رأى دهیم والا همان طور که آقاى سردارمعظم فرمودند تصور نمى‌کنم هیچ چیز ممکن باشد که بهتر از آن نشود براى او در دنیا فرض کرد. بنابراین ممکن است یک چیزهایى را که اصلاح آن هم ممکن است براى رد کردن و قبول نکردن یک چیزهاى مشکل‌تر و بدترى قبول کرده و رأى داد.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء (اجازه نطق)

ملک الشعراء- متأسفانه چون بنده خودم را در اقلیت مى‌دانم لازم نمى‌دانم دلائل و براهین خودم را خیلى زیاد و با یک بسط و اطنابى عرض کنم البته آقایان که به اعتراض بنده سایر رفقایى که اقناع شده‌اند

+++

مراجعه کرده‌اند مى‌دانند که مخالفت بنده با این مواد چیست ولى حضرت داور مخبر محترم کمیسیون یک مذاکراتى فرمودند که جواب چند کلمه از آنها را مجبورم عرض کنم. فرمودند که منافع باید مشترک باشد. البته تصدیق مى‌کنم که بین دو دولتى که معاهده بسته مى‌شود باید منافع مشترک باشد ولی در هر فصلی باید منافع مشترک باشد و زیانى براى طرفین متصور نباشد نه این که در بعضى از مواد ما و در برخى دیگر طرف منتفع شود و در بعضى از مواد یک حقى از ما ساقط شود و در بعضى دیگر یک گذشتى به ما بشود. البته اگر اجازه دهند زیادتر عرض مى‌کنم. بایستى عقیده و نظر بنده را راجع به اساس مخالفت استنباط بفرمایند اگر بخواهیم اساس دوستى را پا برجا و مستقر بکنیم و اگر بخواهیم در آینده چنانچه در گذشته نزدیک با هم دوست بوده‌ایم دوست باشیم و با احساسات فوق‌العاده گرم و با جبهه گشاده و با شادمانى نام حکومت مساوات را ببریم و مأمورین آن دولت را پذیرایى کنیم و این احساسات دوستانه کماکان استوار و پایدار بماند بهتر این است که حالا که این معاهده دو سه ماه به تعویق افتاده و دو سه ماه دیگر هم به ما مهلت بدهند و با ما موافقت کند که این اندک سوء ظن و سوء تفسیرى که حتى خود نماینده محترم مختار بعضى از آن را تصدیق دارند و مخبر محترم هم اعتراض کردند به کلى رفع شود تا این که یک معاهده خوب و عزیزى بدون هیچ شائبه از مجلس بگذرد.

بنده براى بقاى آن صمیمیت مقتضى مى‌دانم که این معاهده چندى به تأخیر افتد تا فرمایشات آقاى مخبر صورت خارجى پیدا کند و منافع مشترک در تمام فصول عهدنامه جریان پیدا کند. ولى بنده حالا متأسفانه آن منافع مشترک را در فصول جارى نمى‌بینم در بعضى از فصول و مواد دیگر بعضى ازحقوق از ما سلب شده و بنده تصور نمى‌کنم موکلین من به من اجازه داده باشند که با دیدن این اشکالات و یا مواجهت به قضایایى که یک قسمت از آن را هم خود آقاى مخبر ذکر فرمودند به این معاهده رأى بدهیم آیا این که فرمودند با احساسات نمى‌شود کار کرد و این موقع یکى از مواقع مهم زندگانى سیاسى ایران است تصور مى‌کنم اول کسى که فریاد زد و گفت احساسات را نباید پیشرو عملیات قرارداد بنده بودم و تمام آقایانى که به افکار من آشنا بودند مى‌دانند که من مى‌گفتم همیشه احساسات باید تابع فکر و عقل باشد نه این که عقل و فکر شخص تابع احساسات باشد اگر فرضاً بنده یک احساساتى را ابراز مى‌کنم البته آن احساسات من لطیف و پاک است و تنها فکر من است که مرا به مخالفت با این عهدنامه وادار مى‌کند و مرا محرک مى‌شود و به من مى‌گوید که اگر تمام ناملایمات را هم ببینم مع ذلک خودم را حاضر مى‌کنم براى رأى دادن به یک فصولى که آن را براى آتیه مملکت نافع نمى‌بینم پس آن فکر بنده است نه احساسات بنده پس میل دارم آقاى مخبر این اظهارات را پیش خود مى‌کردند و اینجا نمى‌فرمودند که من تابع احساسات هستم.

مخبر- نظرم به جنابعالى نبود.

ملک‌الشعراء- اما این که فرمودند یکی از مواقع مهم زندگانى است البته تمام مواقع و تمام ساعات مهم است و چون این موقع مهم است خواستم عرض کنم که من حالا نمى‌توانم به این عبارت و مواد رأى بدهم و بهتر مى‌دانم که مجلس شوراى ملى حاضر شود و نماینده محترم حکومت سیادت را اقناع کند تا این که نماینده ما برود در مسکو و این مواد معترضه را مطرح کند و مواعیدى که در مراسله قید شده قبل از رأى دادن به معاهده صورت خارجى پیدا کند و حل شود و این سوءظن‌ها به کلى مرتفع شود که آن وقت ما با یک هلهله و شادى و با یک طورى که منافع طرفین در آن متضمن باشد به اطمینان کامل به این معاهده رأى بدهیم اما این که یکى از آقایان فرمودند در تصویب این عهدنامه اتفاق قطعى است بنده گمان نمى‌کنم اتفاق قطعى باشد اگر هم یک قسمت از مخالفین اعتراضات خودشان را پس گرفته شاید در تحت وضعیات و منطق‌هایى بوده که آن منطق‌ها نتوانسته است بنده را اقناع کند.

رئیس- آقاى سلیمان میرزا (اجازه)

سلیمان میرزا- بنده موافقم.

سردارمعظم- بنده یک کلمه توضیح دارم.

رئیس- نسبت به چه‏؟

سردارمعظم- عباراتى را که آقاى ملک‌الشعراء فرمودند عبارت بنده را که عرض کردم در عهدنامه اتفاق حاصل است نقض کردند. بنده عرض کردم و حالا هم با جزئیات عرض مى‌کنم که در تصدیق اساس عهدنامه عموم نمایندگان موافقند بلکه عموم ملت ایران هم همین عقیده را دارند.

رئیس- آقاى سلیمان میرزا (اجازه نطق)

سلیمان میرزا- هرچند قبل از بنده آقایان دیگر مخصوصاً مخبر کمیسیون نظریات کمیسون را کاملاً بیان فرمودند و براى بنده دیگر موقعى باقى نمى‌گذارد ولى مع‌ذالک کلیتاً چون آقاى ملک‌الشعراء یک اشکالاتى فرمودند و در مجلس هم باید موافق و مخالف یکى پس از دیگرى صحبت کنند بنده هم که جزو موافقین هستم چند کلمه در جواب آقاى ملک‌الشعراء اساس موافقت خودم بیان مى‌کنم اولاً اگر معاهده را به طور کلى در نظر بگیریم و فصل و و مواد آن را بسنجیم گمان مى‌کنم اتفاق با اکثریت رفقاى مجلس بنده نسبت به آن موافق باشند بعد از آن که در شور کلى رأى گرفته شد معلوم خواهد شد که حدس بنده صحیح است یا خیر؟ زیرا همه مى‌دانند این عهدنامه به خیر و صلاح ملت و دولت ایران است و یک قدمى است براى پیشرفت و ترقى و اساس روابط دوستانه و صمیمانه براى دو ملت همجوار زیرا شاید با ترتیبات سابق حکومت روسیه هیچ وقت ملت ایران موافق نبوده و با این که با ملت روسیه اگر چه در مسئله ظلم و تعدیات حکومت تزارى موافق بودند معهذا چون مى‌بایستى با دولت روسیه معاهده نماید در آن وقت ملت ایران حاضر نبود ولى امروزه امیداورى بلکه یقین کامل حاصل است که در آتیه اشخاصى که اساس عقیده‌شان به اندازه‌اى آزاد است که قطعنامه‌هایى مثل نوشته‌جات چیچرین و تروتسکى در دنیا منتشر مى‌کنند و حقوق مسلمه تمام ملل دنیا را تصدیق مى‌کنند هیچ مقصودى غیر از این کار کردن و راحت عمومى ندارند و اساس زندگانى را بر روى کار و آزادى قرار دادند محققاً در آتیه هم اسباب مزاحمت و صدمه وارد آوردن نخواهند بود و آن استفاده‌هایى را که از سابق مشهود می‌شد نسبت به همسایه آزادى خواه خودشان مجرى نخواهند داشت چنان که در شور اول عرض کردم اگر یک سوء تفاهماتى یا یک عبارات‌هایى باشد که به فرمایش آقاى ارباب کیخسرو کش دار باشد آن را ممکن است در آتیه اصلاح کنند و با ما موافقت بکنند زیرا که اساس مملکت روسیه بر آزادى تام و مطلق است و حاضر نیست که به همسایه خودش احجافات کرده و یا یک ترتیباتى که بر خلاف اصول مسلمه امروزى دنیا است رفتار نماید شاید در شور اول در مجلس در ماده پنج و شش خیلى تصورات می‌شد و آن ماده بسط و تفسیر زیادى پیدا مى‌نمود در کمیسیون هم اشاره به همان اظهارات شد و لیکن بعد که هیأت دولت به نماینده محترم روسیه مراجعه کرد ملاحظه فرمودند که توضیحاتى که راجع به ماده پنج و شش داده شده است کاملاً آن سوء تفاهمات و ابهامات مرتفع گردید و هم‌چنین در سایر مواد که گفت و گو مى‌شود وعده صریح داده‌اند که در آتیه داخل یک مذاکراتى شوند و بالاخره آن را مطابق آرزوى دولت ایران و منافع روسیه تصفیه نمایند و به قول یک نفر شخص رسمى دولت همسایه و با آن اساسى که حکومت آزادى خواه روسیه دارد مى‌توان گفت که در ظرف یک مدت قلیلى پیشنهاداتى مطابق میل و آرزوى همه ماها از طرف دولت خواهد آمد و رفع سوء تفاهم خواهد شد ولى انصافاً ملاحظه فرمایید آقاى ملک‌الشعراء پیشنهاد فرمودند یک کمیسیونى از طرف دولت تعیین شده و به مسکو برود و داخل مذاکرات بشود در حالی که یک معاهده که اساس روابط دو دولت است ده ماه است گذشته و در خود معاهده ذکر شده که بعد از سه ماه رسمیت پیدا کند.

راست است در این موضع قصور شده ولى با آن ترتیب که همه مسبوقید افتتاح مجلس را به تعویق انداختند بعد از افتتاح هم به واسطه اشتغالات داخلى مجلس و اعتبارنامه‌ها مجلس فرصت نداشته است داخل مذاکره شود حالا بعد از دو ماه تعویق امروز که ما داخل در مذاکره هستیم مسلماً با این ترتیبات مسافرت و مخابرات اگر بخواهیم یک هیأتى را به مسکو بفرستیم تا در آنجا مذاکره کند و مراجعت نماید شاید دو سه ماه دیگر وقت لازم داشته باشد در این صورت باز به تأخیر خواهد افتاد پس گمان مى‌کنم مهم‌تر باشد این مسئله را امشب خاتمه بدهیم و در ضمن به واسطه مکتوبى که رسیده سفارت به ما وعده داده که اقدامات مطلوبى بنماید آن وقت همان طور که آقاى ملک‌الشعراء فرمودند اگر دولت بتواند یک هیأتى را بفرستد و دستور‌العمل‌هاى تازه به آن هیأت مى‌دهند در آنجا مذاکره مى‌نمایند و به همان آرزویى که آقاى ملک‌الشعراء دارند و همه ما هم با ایشان موافق هستیم موفق خواهیم شد و مسئله خاتمه خواهد پذیرفت و بنده به عقیده شخص خودم منفعت آن را براى خودمان بیشتر از آن احتمالاتى که سایرین تصور مى‌کنند مى‌دانم و کاملاً موافقم و اولین قدمى می‌دانم که براى اساس روابط دو دولت برداشته شده و امیدوارم

+++

که سایر قدم‌هاى دیگر هم که در این معاهده ذکر شده و موقوف به قراردادهاى دیگرى است برداشته شد و همین طور بعضى مواد که مورد اعتراض واقع شده در مدت قلیلى اصلاح شود و رفع اتهامات و سوء تفاهمات بشود و ضمایم آن که اینجا مطرح خواهد شد حتى اشخاصى که با آن مواد اظهار مخالفت مى‌کنند و مى‌فرمایند با اساس معاهده کاملاً موافق هستم به اتفاق کلمه تصدیق بفرمایند.

رئیس- مذاکرات در کلیات کافى است؟ (جمعى گفتند کافى است)

رئیس- باید نسبت به پیشنهاد دولت رأى بگیریم ولى قبل از رأى گرفتن پیشنهادى از طرف آقاى حائرى زاده رسیده قرائت مى‌شود و رأى می‌گیریم. (آقاى تدین پیشنهاد مزبور را به مضمون ذیل قرائت نمودند.)

چون بعضى مواد عهدنامه اصولاً مخالف مرام ملت ایران است و علاوه با مسلک حکومت کارگران روسیه کاملاً منافى است و بنده معتقدم که حکومت فعلى روسیه حاضر است عهدنامه را موافق مسلک خود و مرام ملت ایران اصلاح نماید على هذا بنده پیشنهاد مى‌کنم که آقایان نمایندگان بعد از مراجعه به مسکو و ختم مذکرات عقیده خود را اظهار دارند و رأى داده شود.

حائرى زاده‏

رئیس- در واقع پیشنهاد تعویق است توضیحى دارید بفرمایید.

حائرى زاده- مقصود همان است که مذاکره شود و آن مواد اصلاح شود.

رئیس- رأى کمیسیون در باب این پیشنهاد چیست؟

مخبر- کمیسیون خارجه این پیشنهاد را رد مى‌کند.

رئیس- باید رأى بگیریم به قابل توجه بودن این پیشنهاد آقایانى که این پیشنهاد را قابل توجه مى‌دانند قیام بفرمایند. عده قلیلى قیام نمودند.

رئیس- رد شد. کمیسیون خارجه از بنده تقاضا مى‌کند قبل از این که رأى داده شود چند دقیقه تنفس شود.

در این موقع آقایان نمایندگان براى تنفس از مجلس خارج و پس از نیم ساعت مجدداً تشکیل گردید.

رئیس- باید نسبت به عهدنامه رأى بگیریم پیشنهادى از طرف دولت و پیشنهاد دیگرى از طرف آقاى سردارمعظم رسیده است هر دو قرائت مى‌شود قبلاً پیشنهاد هیأت دولت قرائت می‌شود.

آقاى تدین پیشنهاد مزبور را به مضمون ذیل قرائت نمودند.

نظر به لزوم انعقاد عهدنامه دولتى بین دولت علیه دولت جمهورى روسیه وزارت امور خارجه ماده قانونى ذیل را پیشنهاد مى‌نماید.

رئیس- پیشنهاد آقاى سردار معظم قرائت مى‌شود.(به مضمون ذیل قرائت شد)

بنده پیشنهاد مى‌کنم که ماده واحده این طور نوشته شود.

مجلس شوراى ملى به استناد مراسله 1600 مورخه 20 قوس 1300 شمسى که از طرف نماینده مختار دولت شوروى روسیه به وزیر امور خارجه ایران نوشته است اجازه مى‌دهد که عهدنامه دوستى منعقد بین نمایندگان دولت علیه ایران و دولت جمهورى شوروى روسیه را که شامل بیست و شش فصل و ضمیمه به این ماده مى‌باشد مبادله نماید سردار معظم.

رئیس- آقاى مستشارالسلطنه (اجازه)

مستشارالسلطنه- بنده مى‌خواستم تذکر بدهم و ببینم شرحى که آقاى مشیر‌الدوله فرمودند

رئیس- عرض کردم بعد از تصویب عهدنامه رأى گرفته مى‌شود.

مستشارالسلطنه- ممکن است در ضمن پیشنهاد آقاى سردار معظم اسمى هم از آن برده شود.

رئیس- خیر. آقاى حاج شیخ اسدالله (اجازه)

حاج شیخ اسدالله- نظر بنده این بود که به این پیشنهاد مراسله که از طرف نماینده محترم دولت روسیه نوشته شده است ضمیمه بشود که با در نظر گرفتن آن مراسله توضیحى که نسبت به به فصل پنج و شش داده شده است مجلس معاهده را تصویب مى‌کند ولى آقاى سردار معظم پیشنهاد فرمودند و بنده موافقم.

رئیس- آقاى سردارمعظم خراسانى (اجازه)

سردارمعظم- پیشنهاد بنده چندان محتاج به توضیح نیست که مفصلاً عرض کنم معلوم است مجلس شوراى ملى و عده‌اى از نمایندگان در پاره‌اى از مواد نظریاتى داشته ولى در ضمن مذاکرات از طرف نماینده مختار روسیه توضیحاتى داده شد و نسبت به اصلاح پاره مواد وعده‌هایى دادند و مجلس شوراى ملى مسلماً با در نظر گرفتن آن مراسله این عهدنامه را تصویب مى‌کند بنابراین لازم است در ماده واحده که دولت پیشنهاد کرده اشاره و تصریح شود که مجلس شوراى ملى با استناد به آن مراسله رأى مى‌دهد نکته دیگرى که مى‌خواهم عرض کنم این است که در آن مراسله کلماتى بود که توجه آقایان را جلب مى‌کرد و البته آقاى رئیس‌الوزرا توضیحات خواهند داد آن اشکال هم مرتفع شد و به علاوه اختلافى که فرمول بنده با فرمول دولت دارد این است که در پیشنهاد نوشته شود: مجلس شوراى ملى به دولت اجازه مى‌دهد که عهدنامه را مبادله کند حالا نمى‌دانم آیا دولت و آقاى وزیر امور خارجه با این نظر موافقند یا خیر؟ اگر موافق باشند دیگر پیشنهاد بنده محتاج به رأى خاص نخواهد بود اگر دولت قبول کند آن ماده اصلاح مى‌شود و به آن رأى مى‌دهیم.

رئیس‌الوزرا- چون وقتى دولت این ماده را پیشنهاد کرده بود این مراسله نرسیده بود حالا که مراسله آقاى نماینده مختار روسیه رسیده دولت هم پیشنهاد آقاى سردارمعظم را قبول مى‌کند نکته دیگرى که مى‌خواهم متذکر شوم این است که آقاى ارباب کیخسرو فرمودند در مراسله نماینده مختار روسیه یک لفظى است که خوب است طور دیگر نوشته شود من نظر به حسن نیتى که از نماینده مختار روسیه سراغ داشتم و مى‌دانستم که از روى کمال حسن نیت و احساسات خیرخواهانه این مراسله را نوشته‌اند مى‌خواستم با ایشان مذاکره کنم که این کلمه سد غیر لازم را بردارند و خوشبختانه قبلاً آقاى سردارمعظم مذاکراتى فرموده‌اند و نماینده مختار قبول کرده‌اند لفظ سد غیر لازم را بردارند لهذا لازم دانستم به عرض آقایان نمایندگان برسانم که به هیچ وجه سوء تفاهمى پیش نخواهد آمد و از روى کمال حسن نیت آقاى وزیر مختار به ما وعده داده‌اند.

رئیس- حذف این عبارت یادداشت مى‌شود و بعد از آن که به عهدنامه رأى داده شد صحیح است آقاى آقا شیخ ابراهیم زنجانى.

شیخ ابراهیم زنجانى- به عقیده من لفظ در نظر گرفتن را مبدل به استناد نمایند بهتر است.

رئیس- گویا چندان تفاوتى ندارد پیشنهاد مجدداً قرائت می‌شود و رأى می‌گیریم. (مجدداً به مضمون فوق قرائت شد)

رئیس- چون لفظ در نظر گرفتن چندان سلیس نیست لفظ به استناد نوشته شود بهتر است.

سردار معظم- فرقى نمى‌کند.

رئیس- رأى مى‌گیریم به ماده واحده با همان ترتیبى که قرائت شد به تبدیل لفظ در نظر گرفتن به استناد آقایانى که تصویب مى‌کنند قیام فرمایند (اکثر نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد حالا موقع اخذ رأى به پیشنهاد آقاى مشیرالدوله است آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند.

این بنده پیشنهاد مى‌کنم که مجلس شوراى ملى به قطعنامه ذیل رأى دهد چون امتیاز خوشتاریا به جهت این که مراحل قانونى را طى نکرده کان لم یکن است لهذا واضح است که فصل سیزدهم عهدنامه بین ایران و روسیه شامل آن نمى‌باشد. مشیر‌الدوله‏

رئیس‌الوزرا- لازم است عرض کنم که دولت هم پیشنهاد آقاى مشیرالدوله را کاملاً تصدیق مى‌کند و قبل از این که در مجلس شوراى ملى مذاکره شود دولت این مطلب را اعلام کرد و در چندى قبل هم بطلان امتیاز خوشتاریا را در مجلس عرض کردم.

رئیس- رأى مى‌گیریم به این قطعنامه آقایانى که تصویب مى‌کنند قیام فرمایند. (عموم نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد آقاى سلیمان میرزا از آقاى وزیر معارف راجع به حقوق معلمین سؤالى دارند (خطاب به آقاى وزیر معارف) براى جواب حاضر هستید؟

+++

وزیر معارف- براى جلسه آینده جواب عرض مى‌شود.

رئیس- آقاى منتصرالملک از آقاى وزیر امور خارجه راجع به قونسولگرى بغداد سؤال دارند.

وزیر امور خارجه- بفرمایید.

منتصر‌الملک- به قرار اطلاعاتى که رسیده است از چند ماه قبل فیما بین مأمور تذکره بغداد و قونسول ژنرال آنجا اختلاقاتى پیدا شده است و شاید به درجه همان اختلافات سفارت اسلامبول باشد که ذکر آن بى‌مناسبت است و گمان مى‌کنم آقاى وزیر امور خارجه بى‌اطلاع نباشند و این مسئله مسلم است که عراق عرب و مخصوصاً قونسول ژنرال آنجا خیلى اهمبت دارد و همیشه دولت در نظر داشته است مأمور آنجا با اهمیت و حیثیت باشد و از قراری که شنیده شده است مأمور تذکره آنجا یک رفتارى کرده که به حیثیت قونسول ژنرال برخورده نمى‌دانم آقاى وزیر امور خارجه در این موضوع چه اقدامى کرده‌اند آیا خیال دارند به این اوضاع خاتمه دهند یا خیر.

وزیر امور خارجه- سابقاً یک راپورت‌هایى به وزارت خارجه در این باب رسیده بود و مخصوصاً کارگذار کرمانشاهان را مأمور کردیم که برود و در آنجا تحقیق نماید. مشار‌الیه به آنجا رفت و عملیات وتمام مسائل را کاملاً تحقیق کرد و راپورت ایشان رسیده است تا اندازه‌اى رفتار مأمور تذکره معلوم گردیده و البته وزارت امور خارجه در تصفیه امور آنجا اقدام فورى خواهد کرد.

رئیس- آقاى سدیدالملک از آقاى وزیر پست و تلگراف سؤال کنم که این شهرهایى که براى تاریخ پست پاکت می‌زنند و یکى در موقع ورود بدبختانه نه کسانى که اینجا پاکت را مى‌گیرند مى‌فهمند چه تاریخى است و نه موقع دادن. زیرا تاریخ این پاکت‌ها موافق تاریخ مملکت ما نیست وقتى فهمیدند باید مدتى معطل بمانند و با تاریخ خودمان مقایسه کنند خواستم عرض کنم در مملکتى که خودش تاریخ دارد و علت این که تاریخ شمسى را معمول نمى‌دارند چیست؟

وزیر پست و تلگراف- جواب در جلسه آتیه عرض خواهم کرد.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک راجع به انتخابات آذربایجان سوالى دارند.

فهیم‌الملک- در این موضوع سابقاً بنده از آقاى رئیس‌الوزرا سؤال کردم لیکن حالا پس از اطلاعاتى که رسیده است لازم می‌دانم باز راجع به آن سؤال کنم. یک سال قبل از این که مجلس افتتاح شود مذاکره در انتخابات آذربایجان بود و همیشه در صدد رفع اشکالات بودند و حالا شش هفت ما هم هست که مجلس مفتوح شده و از روز اول نظر مجلس این بود که زودتر نمایندگان آذربایجان در مجلس حاضر شوند و نمایندگان حاضره در هر موقع علاقه فوق‌العاده خودشان را به این مطلب اظهار مى‌نموده‌اند و از قرار معلوم دوسیه انتخابات آذربایجان رسیده ولى متأسفانه هنوز معلوم نیست ترتیب انتخابات آذربایجان به کجا رسیده و چه وقت ما موفق خواهیم شد این رفقاى خودمان را در مجلس ببینیم و گمان مى‌کنم بیش از شش ماه تعویق مقتضى نباشد و هنوز هم معلوم نیست کى حاضر مى‌شوند. ما از رؤسا و اعضا کمیسیون‌ها خواهش مى‌کنیم که یکى دو سه روز تمام وقتشان را صرف این کار کنند که زودتر نمایندگان آذربایجان به مرکز برسند.

رئیس‌الوزرا- دولت به هیچ وجه از تأکید در سرعت جریان انتخابات آذربایجان کوتاهى نکرده منتهى وضعیات آذربایجان طورى بوده که موجب تأخیر شده. علیهذا باز تأکید می‌شود که به زودى امر انتخابات آذربایجان خاتمه پیدا کند همین قدر که وضعیات رو به بهبودى گذارد دیگر مانع و عایقى در بین نخواهد بود.

رئیس- چون بک قسمت از ایراد آقاى فهیم‌الملک راجع به دوسیه‌ها بود. دوسیه‌ها سه روز بیشتر نیست رسیده و پریروز به کمیسیون فرستاده شده ممکن است چند روز تأمل فرمایند اگر ملاحظه فرمودید تأخیر مى‌شود آن وقت مى‌توانید مجدداً سؤال فرمایید و اعضا کمیسیون را خبر کرده‌ که در ظرف فردا و پس فردا جلسه نموده و رسیدگى نمایند. آقاى آقا سید یعقوب‏(اجازه)

رئیس- آقاى سلیمان میرزا (اجازه)

سلیمان میرزا- انشاءالله روز دوشنبه کمیسیون تشکیل خواهد شد و به دوسیه‌هایى که تازه رسیده مراجعه شده نتیجه به عرض مجلس خواهد رسید. اما خود بنده مى‌خواهم مسئله دیگرى را یادآورى کنم و راجع به تمام اعتبارنامه‌ها که در مجلس شوراى ملى باقى مانده که دو سه فقره راپورت رسیده و چند فقره دیگر در شعبات مانده. یک روزى بنده به یکى از آقایان عرض کردم که ما حق رد یا قبول یک اعتبارنامه را داریم حق توقیف کردن حقوق موکلین را نداریم مثلاً دو اعتبارنامه راجع به دو نفر از نمایندگان تهران مانده و حقوق اهالى تهران نسبت به دو نفر از وکلاى آنها توقیف شده مجلس باید آن دو نماینده را یا قبول یا رد کند. اگر رد کند باید اهالى تهران وکیل دیگرى انتخاب نمایند و اگر قبول کند آن وقت آن دو نفر وکیل در روى صندلى خود جلوس کرده و به حقوق موکلین خود رسیدگى مى‌کنند. براى مثال انتخابات تهران را عرض کردم و همین طور نسبت به سایر جاها شاید بعضى اعتبارنامه‌ها در شعبات مانده و خیلى طول کشیده بنده تقاضا مى‌کنم رفقاى مجلس ما زودتر راپورت‌هاى خودشان را به مجلس بدهند که نه تنها تکلیف وکیل بلکه حقوق موکلین نیز محفوظ شود.

رئیس- راپورتى که حاضر باشد و به هیأت رئیسه آمده باشد فقط یکى راجع به آقاى مخبرالسلطنه است و دیگرى راجع به اعتبارنامه آقاى آقا سید ضیاءالدین است که ابتدا فرستادند و بعد پس گرفتند.

سردارمعظم- سید ضیاءالدین این وکیل نیست‏

رئیس- فقط راپورتى که رسیده راجع به مخبرالسلطنه است و به ملاحظاتى که خودتان بهتر می‌دانید از بنده تقاضا کردند قرائت نشود به این جهت قرائت نشد ولى اگر مجلس مایل باشد در جلسه آتیه جزو دستور خواهد شد.

سلیمان میرزا بنده مقصودم راجع به اعتبارنامه آقاى مخبر‌السلطنه نبود شاید در این موضوع بعضى نظریاتى باشد و از نقطه نظر حفظ منافع مملکتى مقتضى باشد راپورت راجع به ایشان براى این است که یک نقطه مهم مملکت یک قدرى عقب نیفتد بنده یک مسئله به طور کلى راجع به عموم اعتبارنامه‌ها عرض کردم از جمله یک اعتبارنامه دیگرى راجع به یکى از نمایندگان تهران است که هنوز به مجلس نیامده سایر اعتبارنامه ها هم همین طور بنده عقیده‌ام این است که مجلس نمى‌تواند و به علاوه شاید همان طور که آقاى فهیم‌الملک اظهار کردند مناسب هم نباشد اعتبارنامه یک وکیل را خیلى طول دهند و موافق نظام تا یک ماه بعد از افتتاح مجلس باید رسیدگى بشود: بنابراین تقاضا مى‌کنم اعتبارنامه‌هایى که تا حالا در شعبات مانده تکلیف آنها را نفیاً یا اثباتاً معلوم کند که تکلیف موکلین معلوم شود اگرآن شخص وکیل انتخابش درست نبوده و رد شود یک نفر دیگر را انتخاب نمایند و اگر هم قبول نشود در هر حال موکلین تکلیف خودشان را بفهمند.

رئیس- راجع به راپورت‌هایى که در شعبات باقى مانده آقایان رؤساى شعب جواب مى‌دهند راجع به هیأت رئیسه نیست اما این که فرمودند دو سه فقره راپورت حاضر است به طوری که عرض کردم راپورت دیگرى نرسیده است و هر وقت رسید قرائت مى‌شود و امیداوریم همان طور که تقاضا شد شعبات زودتر تشکیل شود و راپورت‌هاى معوقه را به مجلس تقدیم نمایند آقاى آقا سید یعقوب (اجازه)

آقا سید یعقوب- چون هیأت دولت هم تشریف دارند بنده مى‌خواهم از مجلس تقاضا کنم چند روز قبل کمیسون عرایض راپورتى به مجلس داده و قرائت شد اگر مصلحت است آن راپورت را به هیأت دولت بدهند که تکلیفى معین شود و جواب صاحبان آن عرایض داده شود و هر طور ممکن ا ست تکلیف کمیسیون عرایض معین شود.

رئیس- این در صورتى است که تقاضا شود جزو دستور باشد همچو تقاضایى نشده است جلسه آینده روز سه شنبه بیست و هشتم قوس دستور آن شور اول در قرارداد مجمع اتفاق ملل خواهد بود و اگر

+++

از لوایحى هم که به کمیسیون ارجاع شده است حاضر شود جزو دستور همان روز خواهد بود مخالفى نیست‏. (اظهارى نشد)

مجلس تقریباً دو ساعت از شب گذشته ختم شد

+++

یادداشت ها
Parameter:292027!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)