کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره چهارم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4
[1396/04/25]

جلسه: 43 صورت مشروح مجلس یوم سه‌شنبه سی‌ام عقرب هزار و سیصد مطابق بیست و یکم ربیع‌الاول 1340  

مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره‏4

جلسه: 43

صورت مشروح مجلس یوم سه‌شنبه سی‌ام عقرب هزار و سیصد مطابق بیست و یکم ربیع‌الاول 1340

مجلس یک ساعت قبل از غروب در تحت ریاست آقاى مؤتمن‌الملک تشکیل گردید. صورت مجلس یوم 5 شنبه بیست و پنجم عقرب را آقاى تدین قرائت نمودند.

رئیس- ایرادى نسبت به صورت مجلس هست یا خیر؟(اظهارى نشد)

رئیس- صورت مجلس تصویب شد. چون ماده که راجع به عایدات مجلس بوده و در جزو بودجه نوشته نبود در جلسه گذشته رد شد. اداره مباشرت بودجه علیحده نسبت به جمع تهیه و پیشنهاد کرده‌اند به کمیسیون محاسبات فرستاده مى‌شود و بعد نتیجه‌اش مجدداً به عرض خواهد رسید.

دو فقره راپورت راجع به اعتبارنامه آقایان:

+++

وکیل‌الملک و آقا سید محمد باقر دستغیب جزء دستور است بدواً راپورت راجع به آقای وکیل‌الملک مطرح بحث است. آقاى محمد هاشم میرزا مخالفید بفرمایید.

محمد هاشم میرزا- راپورتى که از شعبه راجع به اعتبارنامه آقاى وکیل‌الملک رسیده بود خیلى به نظر بنده مجمل بود بنده مخالفت کردم و براى این که تصور نشود بنده در طرز جریان انتخابات مخالف هستم عرض مى‌کنم که چون در راپورت نوشته شده بود جریان انتخابات کردستان به یک منوال بود و انتخاب آقاى وکیل‌الملک هم مثل آن دو نفر نماینده است که سابقاً در مجلس نمایندگى‌شان تصویب شده لهذا شعبه صحت نمایندگى ایشان را تصدیق مى‌کند. خیر نظر بنده به طرز جریان انتخابات نبوده بلکه اشکالى که داشتند از نقطه نظر صلاحیت شخصى ایشان بود چه در روزنامه ایران موخه 11 شعبان تلگرافى از شریف‌الدوله حاکم کردستان به آقا سید ضیاء‌الدین مخابره شده بود درج و منتشر شده بود به این مضمون که اهالى کردستان خیلى از اوضاع نگران بودند و مطالب به نظرشان مبهم مى‌آمده آقاى وکیل‌الملک که تشریف آوردند توضیحاتى دادند اهالى کردستان در حسن جریان امور اطمینان دادند و اهالى هم موافقت‌نامه حاصل نمودند و شرحى هم از ایشان تمجید کرد و این شرح را منتسب به آقاى وکیل‌الملک کرده بودند چون در همان زمان آقایان نمایندگان کردستان اجازه خواسته بودند به کردستان بروند به آنها اجازه نداده‌بودند و به ایشان اجازه داده بودند این بود که بنده مخالفت کردم زیرا که بنده تصور نمى‌کنم که یک نفر وکیلى حق داشته باشد در موقعی که مخالفت بر ضد حکومت ملى شروع مى‌شود در صدد ترویج آن بر آید اگر این طور شده بنده یک چنین شخصى را براى مقام محترم نمایندگى صالح نمى‌دانم اما بعد شنیدم که آقاى وکیل‌الملک بر حسب اجبار یک مذاکراتى کرده‌اند و حاکم کردستان از نقطه نظر شخصى خود این تلگراف را مخابره کرده است حالا خوب است آقایان نمایندگان کردستان که کاملاً با اطلاع هستند و در آن موقعه در کردستان تشریف داشته‌اند بفرمایند که تربیت اخلاقى آقاى وکیل‌الملک چطور است و آیا این نسبت که به ایشان داده‌اند حقیقت و صحت دارد یا خیر؟ و هم‌چنین آقاى مخبر شعبه چون تحقیقاتى کرده‌اند و لابد بهتر می‌دانند توضیح دهند که آیا این مطلب راجع به ایشان بوده است یا نه؟ تا پس از آن بنده یا قانع بشوم یا مخالفت خود را شدیدتر کنم.

اقبال‌السلطان- اگر چه امروز مقتضى این است راجع به حکومت ملى و مخالفت با آن توضیحى داده شود تا مخالفین حکومت ملى معلوم شوند لکن براى این که دامنه مناقشات کوتاه شود تصدیق مى‌کنم که یک حکومت ملى وجود داشته و با آن حکومت ملى هم مخالفت شده ولى باید مخالفین حکومت ملى مخالفت شده ولى باید مخالفین حکومت ملى را شناخت که چه اشخاصى بوده‌اند به عقیده بنده اشخاصى که توطئه کرده‌اند و اسباب کودتا رافراهم کردند همان اشخاص مخالفین با حکومت ملى هستند و بس در آن موقع پس از آن که بندگان اعلیحضرت اقدس شهریارى ارواحنا فداه در تعیین رئیس‌الوزرا که سید ضیاء‌الدین بود دست‌خط صادر فرمودند و او را با اختیارات تامه رئیس‌الوزرا قرار دادند بر همه معلوم و واضح است که در آن وقت اگر کسى اطاعت امر او را نموده باشد یا قبول شعلى کرده باشد به عقیده من شاید تقصیرى نکرده باشد معترض محترم مى‌فرمایند آقاى شریف‌الدوله حکمران کردستان تلگرافى کرده‌اند که وکیل‌الملک که به کردستان که وارد شدند لدى‌الورود به دارالحکومه تشریف آورده بیاناتى کردند و مردم را از اوضاع تهران مسبوق و تشویق نمودند در آن ایام که خود بنده در کردستان بودم اثراتى را که ریاست وزرایى آقاى سید ضیاء‌الدین در کردستان کرد لازم است به عرض آقایان نمایندگان محترم برسانم.

ریاست وزرایى ایشان آن قدر اثرات خوشى نداشت که یک نفر نماینده که از تهران وارد مى‌شود عملیات ایشان را تمجید نماید در روز ششم حوت شریف‌الدوله حکمران کردستان رؤساى دوایر را در دیوان‌خانه دعوت کردند و تلگراف اعلیحضرت اقدس شهریارى را در تعویض ریاست وزرایى به آقا سید ضیاء‌الدین قرائت نمودند چنان بهت و حیرت حاضرین را گرفت که چندین دقیقه مجلس ساکت ماند که آیا چه شده و چه پیش آمده است که ریاست وزرایى را به یک نفر مدیر جریده واگذار کرده‌اند آن هم با یک اختیارات تامه که تا امروز معمول نبوده است که به هیچ رئیس‌الوزرایى داده شود بعد مذاکره شد که این دست‌خط تلگرافی اعلیحضرت را چطور به اطلاع اهالی برسانند که سوء اثرى نبخشد و انتظام کردستان گسیخته نشود بالاخره قرار شد یک عده محترمین را دعوت بکنند تلگراف اعلیحضرت شهریارى را براى آنها قرائت نمایند بعد هم بگویند که چون در ممالک شوروى معمول است که در بعضى موارد یک نفر مدیر جریده را به واسطه اطلاعاتى که در امور مملکتى دارد رئیس‌الوزرا بنمایند و این اولین دفعه‌اى است که اعلیحضرت شهریارى توانسته‌اند یک نفر مدیر جدیده را به ریاست وزرا انتخاب نمایند.

رئیس- از موضوع خارج نشوید.

اقبال‌السلطان- بلى به همین ترتیب هم تلگراف براى اهالى خوانده شد و اهالى هم در بهت و حیرت فرو ماندند و از اوضاع تهران اطلاع نداشتند که چه قضایا و اتفاقاتى پیش آمده است که سید ضیاء‌الدین رئیس‌الوزرا شده است تا وقتى که وکیل‌الملک از تهران مراجعت کرد آن روز بنده در دیوان‌خانه حاضر بودم و جماعتى هم از اهالى بودند فقط در جواب سؤالاتى که از وکیل‌الملک شد راجع به اوضاع تهران یک عبارت مختصرى جواب دادند و آن عبارت این بود که متنفذین را به استثناى چند نفر حبس کرده‌اند حالا اگر آقاى شریف‌الدوله تلگرافى مخابره کرده‌اند و همان حبس و گرفتاری‌ها را به عنوان دیگر تلگراف کرده‌اند که وکیل‌الملک اظهاراتى کرده و مردم خیلى خوشحال و شایق هستند ابداً این طور نبوده فقط همین عبارت را گفتند که متنفذین به استثناى چند نفر محبوس کرده‌اند و ابداً چیزى دیگرى نبوه است البته حکمیت و قضاوت باید حالا در پارلمان منصفانه و عادلانه باشد و تصور نکنیم بر اثر تلگراف حکومت کردستان که وکیل‌الملک هم آن تلگراف را تکذیب کرده لطمه به انتخاب ایشان وارد بشو و تقصیرى متوجه ایشان بشود دیگر بسته به نظر آقایان نمایندگان محترم است.

سردارمعظم خراسانى مخبر شعبه- اگر چه مقتضى نبوده در باب سید ضیاء‌الدین و زمینه رسیدگى به اعتبارنامه آقاى وکیل‌الملک حرف‌‌هایى زده شود ولى چون حرف‌‌هایى زده شد که قابل سوء تعبیر بوده و باید مطلب روشن بشود لهذا اول راجع به همین موضوع بنده عرایضى مى‌کنم و بعد داخل مطلب مى‌شوم از خیانت‌کارى سید ضیاء نسبت به مملکت ایران هیچ تردیدى نیست (صحیح است) در این که او خائن مملکت خود و قیام کننده بر ضد حکومت ملى و خائن وطن خودش است هیچ شکى نیست (صحیح است) و هیچ نماینده‌اى نمی‌تواند غیر از این عقیده داشته باشد که سید ضیاء‌الدین خائن به ایران است و فرزند ایران نیست و وظیفه تمام مأمورین دولتى این بود که بر ضد سید ضیاء که بر علیه ممکت خودش قیام نموده به بعضى از همکاران خودشان تأسى نموده و اقدام کنند نه این که تلگراف تملق آمیز مخابره نمایند و با او همدستى بکنند و به نقشه تهران عمل نمایند چنانچه مصدق‌السلطنه در فارس اقدام کرد و قوام‌السلطنه هم در خراسان همین کار را کرد ولى سایرین این کار را نکردند حکمران کردستان هم این کار را نکرد البته آنها قاصرند، مقصرند. اما در اصل مطلب به عقیده بنده تلگرافى که خود وکیل‌الملک مخاره مى‌کند برائت ذمه او را حاصل مى‌کند اجازه مى‌خواهم که عین تلگراف را بخوانم. (به مضمون ذیل قرائت نمودند)

توسط حضرت اشرف والا شاهزاده سلیمان میرزا نماینده محترم مجلس شوراى ملى حضور حضرت اشرف آقاى موتمن‌الملک رئیس مجلس ملى به موجب خیر کتبى با پست پریروز رسیده گویا در مرکز نسبت به بنده انتشار داده‌اند که موقعى که از تهران مراجعت کردم در کردستان تقدیر و تمجید عملیات سید ضیاء‌الدین را نموده‌ام جداً این فقره را تکذیب مى‌کنم تهمت محض است نسبت به بنده داده‌اند لیکن به اندازه از آن کودتا و عملیات ظالمانه منزجر و متوحش بودم که چهل روز در مرکز متحمل زحمت خسارت اقدام بودم تا از حکومت نظامى موفق به گرفتن اجازه خروج از تهران شدم به ولایت برگشتم بعد از ورود به کردستان به شهادت اهالى هم شرح آن عملیات و آتیه تاریکى که به عقیده خودم در نتیجه آن عملیات براى مملکت پیش بینى مى‌کردم به تمام اهالى خاطر نشان نمودم متأسفانه حالیه مسئله را به کلى واژگون انتشاراتى کرده‌اند اگر هم شکى در صدق عرایض فوق براى ذات اشرف عالى و نمایندگان محترم مجلس باقى است ممکن است از اهالى کردستان تلگرافاً استفسار و تحقیق فرمایند که موقعى بنده به کردستان مراجعت نمودم در ورود یا بعد از ورود در مجالس و محافل عمومى و خصوصى عقیده و اظهاراتم نسبت به عیوب سید ضیاء‌الدین چه بوده حقایق معلوم خواهد شد آن روز هم مفصلاً تکذیب این فقره با پست توسط جناب اجل آقاى حاج میرز اسدالله خان

+++

نماینده محترم کردستان به عرض رسانیده‌ام.

مخبر- تصور می‌کنم وقتى خود آقاى وکیل‌الملک به واسطه این تلگراف این شایعات را تکذیب مى‌کنند دیگر بحثى بر ایشان وارد نباشد و ایرادى بر ایشان باقى نمى‌ماند منتهى باید پرسید که چطور شده اظهارات ایشان به قالب تلگرافات تملق آمیز ریخته شده در طهران منتشر شده است از این جهت هم اشکال و ایرادى نسبت به نمایندگى آقاى وکیل‌الملک باقى نمى‌ماند گمان مى‌کنم آقایانی که اشکالشان در نمایندگى آقاى وکیل‌الملک مسئله موافقت با کابینه سید ضیاء‌الدین بوده همین تلگراف اشکالشان را رفع مى‌کند.

رئیس- مذاکات کافى است.

جمعى گفتند کافى است.

رئیس- رأى می‌گیریم.

محمد هاشم میرزا- بنده عرض دارم.

رئیس- این دفعه دوم است که در این باب مذاکره مى‌شود.

آقاى سردارمعظم کردستانى- موافقید.

سردارمعظم کردستانى- بلى با راپورت موافقم.

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو موافقید.

ارباب کیخسرو- بلى موافقم‏

رئیس- آقا سید یعقوب موافقید.

آقا سیدیعقوب- خیر بنده مخالفم.

رئیس- آقاى محمد هاشم میرزا (اجازه)

محمد هاشم میرزا- بنده نخواستم عرض کنم که البته نماینده که باید در مجلس باشد نباید به هیچ وجه ایرادى بر او وارد باشد و چون این تلگراف را در راپورت ننوشته بودند و بنده ندیده بودم خواستم مسبوق شوم حالا که آقاى مخبر تلگراف را قرائت فرمودند بنده قانع شدم.

رئیس- به همین جهت بود که بنده عرض کردم مذاکرات کافى است گفتند صحیج است بنابراین رأى می‌گیریم به وکالت آقاى و‌کیل‌الملک آقایانی که وکالت ایشان را تصویب می‌کنند قیام نمایند عده کثیرى از نمایندگان قیام نمودند.

رئیس- تصویب شد نسبت به نمایندگى آقاى آقا سید محمد باقر دستغیب مخالفى نیست.

محمدهاشم میرزا- بنده در دو ماه قبل از نقطه نظر طرز جریان انتخابات با نمایندگى آقاى دستغیب مخالفت کردم ولى بعد که تلگراف توضیح آمیز رسید بنده قانع شدم.

رئیس- مخالفى نیست. رأى می‌گیریم آقایانی که نمایندگى ایشان را تصویب مى‌کنند قیام نمایند. (اکثر نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد در این موقع آقاى رئیس‌الوزرا لایحه به مضمون ذیل قرائت به مجلس تقدیم نمودند.

چون یکى از مواد مهمه پروگرام دولت استخراج منابع ثروت مملکت است که به این وسیله موجبات ازدیاد منافع عمومى و تکثر عایدات دو لت و ترفیه حال اهالی فراهم شده ضمناً براى عده کثیرى از اشخاص که فعلاً براى اعاشه خود وسیله جز توسل به دوایر دولتى ندارند تهیه شغل و کار شده باشد به طورى که در موقع مذاکره پروگرام خاطر آقایان نمایندگان محترم را متوجه داشته‌ایم آنچه را دولت برای سعادت مملکت و رفاه عامه به انجام مقاصد مقدم می‌داند موضوع استخراج معادن و جلب سرمایه‌هاى خارجى است که به وسیله آن منابع ثروت مملکت به جریان افتاده اوضاع اقتصادى رو به بهبودى گذارد آقایان نمایندگان تصدیق خواهند فرمود که در این مدت قلیل که کابینه حاضر به مجلس معرفى شده موفقیت‌هاى عده را در نظم و امنیت مملکت حاصل نموده و در نتیجه فداکاری‌هاى خستگى ناپذیر قواى نظامى بحمدالله امینت شروع و اقدام مى‌شود. چنان که آقایان نمایندگان محترم در نظر دارند چند سال قبل در یکى از کابینه‌هاى ایام فترت امتیاز معادن شمال ایران به خوشتاریا واگذار شده بود که پس از انفصال کابینه مذکور دولت‌هاى وقت هر یک به نوبت خود بى‌اعتبارى امتیاز مزبور را اعلام نمودند و نظر به این که امتیاز مزبور مدار قانونى را طى نکرده و به تصویب مجلس شوراى ملی نرسیده بود آن را غیر معتبر دانسته و ابطال نموده بودند بدیهى است ذکر این مسئله در مقدمه فقط براى تدکر نمایندگان محترم است و الا ملغى بودن امتیاز مذکور به طوری که چند روز قبل نیز در مجلس در جواب یکى از نمایندگان محترم اظهار شد محل تأمل و تردید نبوده است اینک براى آن که این ثروت خداداد بیش از این در قعر زمین مدفون و مستور نماند و مورد استفاده مملکت گردد تقاضایى را که کمپانى نفت معروف آمریکا موسوم به استاندارد اویل آقایان کمپانى از نماینده ایران در واشنگتن نموده است به اطلاع محترم می‌رسانم کمپانى مزبور یکى از بزرگ‌ترین کمپانى‌هاى عالم و متمول‌ترین کمپانى‌هاى آمریکا است که خوشبختانه حاضر شده است مبالغ هنگفتى براى استخراج معادن نفت در قسمتى از مملکت به مصرف رسانیده موجبات احیا این ثروت طبیعى را فراهم نماید و به این وسیله براى یک قسمت عمده از هموطنان تا تهیه کار و وسایل زندگانى شده و حقوق دولت را به نهایت عایدات فقط زائد بر حقوقى که در نظایر آن دریافت مى‌شود تأمین نماید این است که با ذکر این مقدمه و بعد از آن که دولت مطالعات لازمه را در این باب به عمل آورده است از مجلس شوراى ملى تقاضا مى‌نماید که امتیاز معادن نفت آذربایجان- مازندران- گیلان- استرآباد- خراسان براى مدت 50 سال به کمپانى مزبور واگذار گردد و مطابق مواد ذیل دولت مجاز باشد که شرایط امتیاز مزبور را به شرحى که ذکر مى‌شود با توافق نظر کمپانى تهیه نموده به مجلس شوراى ملى تقدیم دارد.

نظر به مراتب فوق مواد چهار گانه ذیل را به مقام محترم مجلس شوراى ملى پیشنهاد نموده تصویب فورى آن را تقاضا مى‌نماید.

ماده اول- مجلس شوراى ملى واگذاردن امتیاز استخراج نفت را در ولایات آذربایجان و خراسان و گیلان و استرآباد و مازندران به کمپانى استاندارد

+++

اویل آمریکایى شرایط ذیل تصویب مى‌نماید.

ماده دوم- مدت این امتیاز بیش از 50 سال نخواهد بود.

ماده سوم- حقوق دولتى زائد بر صدى ده کلیتاً نفت و مواد نفتى است که کمپانى از چاهها خارج نماید قبل از این که هرگونه خرجى بر آن تعلق گیرد.

ماده چهارم- شرایط دیگرى این امتیاز از قبیل تغییر سهم دولت و طرز تأدیه آن و طرز نظارت دولت و سایر شرایط لازمه براى حفظ حقوق دولت و مملکت را دولت تهیه و پس از توافق نظر با کمپانى مزبوره به مجلس شواى ملى پیشنهاد خواهد نمود.

رئیس- چون تقاضاى فوریت فرموده‌اند بایستى اول در فوریتش رأى بگیریم و بعد به کمیسیون ارجاع شود. گفتند صحیح است رأى می‌گیریم آقایانی که فوریت این لایحه را تصویب مى‌کنند قیام نمایند. (اغلب قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد گمان مى‌کنم باید به دو کمیسیون ارجاع شود کمیسیون خارجه و کمیسیون فوائد عامه و بهتر این است هر دو کمیسیون در یک جا جلسه بکنند چون فوریتش تصویب شد اگر ابتدا به یک کمیسیون رجوع بشود و بعد به کمیسیون دیگرى طول مى‌کشد پس بهتر است در یک جا جلسه نمایند و مذاکره نموده راپورت دهند. (بعضى اظهار نمودند همین امشب در موقع تنفس)

رئیس- بسیار خوب اگر آقایان تصویب بفرمایند چند دقیقه تنفس مى‌شود که کمیسیون خارجه و فواید عامه جلسه نموده و راپورت دهند مخالفى نیست. (اظهارى نشد) در این موقع آقایان نمایندگان برای تنفس از مجلس خارج و پس از یک ساعت مجدداً جلسه تشکیل گردید.

رئیس- اگر راپورت کمیسیون خارجه حاضر است قرائت بفرمایید.

نصرت‌الدوله مخبر کمیسیون خارجه- بلى حاضر است‏. (به مضمون ذیل قرائت نمودند)

به تاریخ 30 عقرب 1300 کمیسیون خارجه و پست و تلگرف و فواید عامه تواماً تشکیل و لایحه دولت مورخه همان روز را راجع به اعطاى امتیاز استخراج نفت ایالات مفصلة‌الاسامى در ماده اول از مواد ذیل را به کمپانى استاندارد اویل امریکایى را تحت مطالعه در آورده و به اتفاق آرا چهار ماده پیشنهادى دولت را که ذیلاً ذکر مى‌شود تصویب نمودند به علاوه کمیسیون یک ماده اضافى پیشنهاد و با تصویب و قبول آقاى رئیس‌الوزرا به مواد پیشنهاد شده دولت الحاق گردید اینک مواد پنج‌گانه ذیل براى تصویب مجلس شوراى ملى پیشنهاد می‌شود.

ماده اول- مجلس شوراى ملى واگذردن امتیاز استخراج نفت را در ایالات آذربایجان و خراسان و گیلان و استرآباد و مازندران به کمپانى استاندارد اویل آمریکایى به شرایط ذیل تصویب مى‌نماید.

ماده دوم- مدت آن امتیاز بیش از 50 سال نخواهد بود.

ماده سوم- حقوق دولت زائد بر صدى ده کلمه نفت و مواد نفتى است که کمپانى از چاهها خارج مى‌نماید قبل از آن که هرگونه خرجى بر آن تعلق گیرد.

ماده چهارم- شرایط دیگران امتیاز از قبیل تغییر سهم دولت و طرز تأدیه آن و طرز نظارت دولت ایران که عواید کمپانى و شرایط ابطال کننده امتیاز و سایر شرایط لازم براى حفظ حقوق دولت و مملکت را دولت تهیه و پس از توافق نظر به کمپانى مزبور به مجلس شوراى ملى پیشنهاد خواهد نمود.

ماده پنجم- کمپانى استاندارد اویل نمى‌تواند به هیچ وجه این امتیاز را به هیچ دولت یا کمپانى یا شخص انتقال بدهد و هم‌چنین شراکت با سرمایه‌داران دیگر شرط تصویب مجلس شوراى ملى است. عدم رعایت این ماده باعث سقوط امتیاز از درجه اعتبار خواهد بود.

رئیس- آقایان موافق هستند جزو دستور امشب بشود.(مخالفتى نشد)

رئیس- در شور کلى این لایحه مخالفى هست؟

آقاى شیخ اسدالله (اجازه‏)

رئیس- راجع به کلیات است؟

حاج شیخ اسدالله- راجع به کلیات است در مواد هم عرایضى دارم که بعد عرض خواهم کرد.

رئیس- بفرمایید.

حاج شیخ اسدالله- اگر چه اصولاً بنده با این طرز پیشنهادها که به مجلس شوراى ملى بیاید و تقاضا مى‌شود به فوریت جزء دستور بشود و مجلس به فوریت آن رأى بدهد بنده مخالفم ولى نسبت به این پیشنهاد بخصوص چون صلاح مملکت است موافقت مى‌کنم زیرا اگر ما در پنجاه سال قبل از این یا بیشتر این امتیازات را داده بودیم و معادن این مملکت استخراج شده بود امروز دولت و ملت ایران بى‌نیاز از هر چیز بود و به خوبى مى‌توانست در مقابل دول دنیا عرض اندام کند. اگر چه الحمدالله حالا هم خواهد کرد ولى از حیث ثروت و تمول عرض کردم ولیکن خواستم از مخبر کمیسیون توضیح بخواهم که بعضى از قرارها و شرایطى که دراین جا نوشته شده که برود به مجلس پیشنهاد خواهد شد آقا قبلاً زمینه آن را در نظر گرفته‌اند و کمیسیون مسبوق است یا خیر مثلاً نسبت به اختلافاتى که در امور این کمپانى یا مستخدمین ایرانى حاصل مى‌شود و در طرز رسیدگى و کیفیت محاکمات راجع به این قبیل اختلافات با دولت ایران قراردادى دارند یا ندارند البته اگر معاهده دارند که در تحت آن معاهده این ترتیبات معلوم است و اگر هر آینه نداشته باشند آقا پیش بینى شده است که در آن موقع قضایا به چه کیفیت و ترتیبى باید حل شود که اسباب زحمت و اشکال براى دولت ایران فراهم نشود و اما راجع به مستخدمین که در این ادارات مستخدم مى‌شوند فکرى کرده‌اند چون عقیده بنده این است غیر از متخصصین فنى که از خود آنها خواهد بود مابقى اجزا باید تمام ایرانى باشند حالا آیا دولت نسبت به این ترتیبات نظرى اتخاذ کرده است و مذاکراتى که در این جزئیات با کمپانى به میان آورده است یا خیر و در صورتی که اتفاقاً موافق نظر بین کمپانى و دولت در شرایطى که بعد باید پیشنهاد شود حاصل نشد آن وقت کیفیت چه خواهد بود. دیگر این که بنده نسبت به مواد این قرارداد هم نظریات و مطالعاتى دارم که در موقع خود به عرض خواهم رسانید ولى عجالتاً نسبت به این قرارها که عرض شد استدعا دارم آقاى مخبر جواب بنده را بفرمایند تا آن وقت که داخل در مواد شدیم عرایض دیگرم را عرض کنم.

مخبر- یکى از اشکالات آقاى حاج شیخ اسدالله به پیش آمد این قبیل مسائل بود که گمان مى‌کنم تمام آقایان با ایشان موافقت دارند البته اگر در این پیشنهاد هم یک دلایل خاص و اهمیت فوق‌العاده نبود لازم بود که در آن بیشتر وقت صرف کرد و مطالعات عمیق‌ترى به عمل آید ولى خودشان هم فرمودند که در این مورد بالاختصاص همراه و موافق هستند و اما قسمت‌هاى دیگر که راجع به مستخدمین و طرز رسیدگى راجع با اختلافات فاصله بین کارگران و کمپانى و غیره فرمودند البته خودشان تصدیق خواهند فرمود که اینها یک شرایطى است که در موقع خودش باید مذاکره شود و مخصوصاً در ماده چهارم پیش بینى شده که بعد به مجلس شوراى ملى پیشنهاد خواهد شد و بایستى این مذاکرات را در آن موقع بفرمایند ولکن براى استحضار خاطر محترم آقایان عرض مى‌کنم به موجب اطلاعى که کمیسیون از طرف دولت حاصل نموده نماینده ایران در آمریکا با کمپانى مشغول مذاکره شده و براى منافع ایران اقداماتى به عمل آورده و نسبت به شرایط هم با کمپانى داخل مذاکره شده و کاملاً اظهار اطمینان نموده و مسئله رضایت بخش است و البته وقتى اساس آن تصویب شد جزئیات را باید به هر نحو که مقتضى باشد تلگرافاً به دولت اطلاع دهد پس از آن در کمیسیون مربوطه مطرح و تحت مطالعه آمده و کمیسیون هم به مجلس پبیشنهاد خواهد کرد و در نتیجه امید است موافقت کامل بین دولت و کمپانى مزبوره حاصل شود و ملاحظاتی که آقای حاج شیخ اسدالله در نظر دارند مراعات ومنظور خواهد شد قسمت دیگری که راجع به عدم توافق نظر کمپانی و دولت در شرایط فرمودند بنده ایشان را مراجعه و تذکر مى‌دهم به ماده چهارم ماده مزبور مخصوصاً قید مى‌کند که شرایط باید به مجلس پیشنهاد شود و خود آن ماده گمان مى‌کنم جواب فرمایش ایشان را بدهد.

رئیس- آقاى محمد هاشم میرزا و آقاى سردارمعظم خراسانى موافقید؟

سردارمعظم خراسانى- بلى بنده موافقم.

رئیس- آقاى امین‌الشریعه هم موافقید؟

رئیس- آقاى آقا سید یعقوب چطور

آقا سید یعقوب- بنده توضیحى می‌خواستم‏

رئیس- بفرمایید.

آقاسید یعقوب- مسلم است بنده به قدرى از این پیش آمد خوشحال هستم که مافوق ندارد لکن باید این مطلب در نظر دولت باشد که اگر انشاءالله موفق به حصول این نتیجه شدیم و کمپانى تشکیل شد و سهام چاپ کرده نسبت به ملت ایران چه فکر کرده‌اند و دولت چه چیز را در نظر گرفته است مقصودم این است که آیا ملت ایران در سهام کمپانى شرکت خواهد کرد یا خیر و چه مقدار شرکت خواهد کرد؟

مخبر- این قسمت هم به عقیده بنده جزو شرایط بعد است که باید مطمح نظر آقایان بشود و همان طور که نمایندگان محترم مسئله سهام را در نظر گرفته‌اند البته دولت هم فراموش نخواهد کرد و این فرمایش آقاى آقا سید یعقوب هم تذکر بسیار به موقعى براى دولت خواهد بود.

رئیس- آقاى دولت آبادى مخالفید؟

حاج میرزا على محمد دولت آبادى- عرض بنده این بود که در اینجا باید یک چیزى اضافه شود.

رئیس- اضافه به مواد بشود؟

حاج میرزا على محمد- بلى‏

رئیس- پس بنویسید و بفرستید تا قرائت شود.

حاج میرزا على محمد- یکى از چیزهایى که خیلى مهم و فوق‌العاده لازم است این است که مدت اشتغال کمپانى را باید معین کنند که این امتیاز هم مثل امتیازهاى سابق احتکار نشود.

مخبر- این نظر هم البته در ضمن شرایط بعد رعایت و ملحوظ خواهد شد و اطلاع هم داریم که نماینده دولت دراین خصوص هم با کمپانى مذاکره کرده و در ضمن پیشنهادهاى بعد انشاءالله ملاحظه خواهید فرمود.

رئیس- تصویب شد ماده اول قرائت مى‌شود.

(آقاى تدین ماده اول را به مضمون ذیل قرائت نمودند)

ماده اول- مجلس شوراى ملى واگذاردن امتیاز استخراج نفت را در ایالات آذربایجان گیلان و استرآباد و مازندران به کمپانى استاندارد اویل آمریکایى به شرایط ذیل تصویب مى‌نماید.

رئیس- در ماده اول مخالفى نیست (اظهارى نشد) پس رأى مى‌گیریم آقایانى که ماده اول را تصویب مى‌کنند قیام نمایند. (اغلب قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد ماده دوم قرائت می‌شود. (آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت کردند)

مدت این امتیاز بیش از پنجاه سال نخواهد شد

رئیس- آقاى حاج شیخ اسدالله (اجازه)

حاج شیخ اسدالله- آیا ممکن است مدت این

+++

امتیاز را کمتر کنند یا خیر؟

مخبر- تصور نمى‌کنم مدت پنجاه سال زیاد باشد على‌الخصوص اگر عطف توجهى به امتیازات دیگر که داده شده بکنید ملاحظه خواهید فرمود که امتیازهایى که داده شده مدت آن کمتر از هفتاد سال نبوده و مخصوصاً براى امتیاز نفت چون خیلى خرج دارد مدت زیادى لازم است سرمایه‌هایى که گذاشته مى‌شود استهلاک شود مدت پنجاه سال زیاد نخواهد بود.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک (اجازه)

فهیم‌الملک- اینجا فقط نوشته شده است مدت این امتیاز پنجاه سال خواهد بود ولى کى شروع مى‌شود اشاره کردند که آیا از تاریخ تصویب مجلس است یا از تاریخ دیگرى.

مخبر- علت این که ذکر نشده است این است که الغاى این امتیاز بعد از تصویب آن پیشنهاد اخیر است.

رئیس- آقاى ملک‌الشعراء (اجازه)

ملک الشعراء- عرایض بنده در ماده دیگر است حال عرض ندارم.

رئیس- پس رأى می‌گیریم به ماده دوم آقایانی که ماده دوم را تصویب می‌کنند قیام فرمایند. (غالب نمایندگان قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد ماده سوم خوانده مى‌شود .(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

ماده سوم- حقوق دولت زائد بر صدى ده کلیه نفت و مواد نفتى است که کمپانى از چاهها خارج مى‌نماید قبل از آن که هر گونه خرجى بر آن تعلق گیرد.

رئیس- آقاى ملک الشعراء (اجازه )

ملک‌الشعراء- عبارتى که مى‌نویسد زائد بر صدى ده اولاً این عبارت صحیح نیست ما باید عایدى دولت را صریحاً بدانیم بعد رأى بدهیم.

ثانیاً- عرض بنده از میزان عایدى و حق دولت است که از این امتیاز استفاده مى‌کنند تا وقتى که مراجعه به امتیازات دیگر از قبیل امتیاز نفت جنوب و امتیاز خوشتاریا که برخلاف قوانین داده شده مى‌کنم مى‌بینیم عایدى این امتیاز به مراتب کمتر از عایدى امتیاز‌هایى است که تا به حال از طرف دولت داده شده. مثلاً عایدات نفت جنوب صدى 16 است آن هم از عایدات خالص هم‌چنین عایدى دولت از همان امتیاز خوشتاریا که لغو شد صدى شانزده بود که به دولت می‌داد و به علاوه صدى سه به عنوان کمک به معارف مى‌داد و صدى سه دیگر هم به ملاکین و صاحبان اراضى به عناوین مختلف می‌داده که روى هم رفته صدى بیست و دو عایدى باشد ولى حالا در این امتیاز ما مى‌بینیم که عایدى دولت صدى ده منظور شده آن را به طور صریح تعیین نکرده و در این موضوع بنده اعتراض داشتم یا باید آقاى مخبر ثابت کنند این میزان که فعلاً تعیین شده مطابق صرفه دولت هست؟ یا این که بعد یک مذاکراتى بشود که حتى دولت در نتیجه آن مذاکرات منظور و محفوظ گردد در هر حال بنده میزان این عایداى را خیلى کم مى‌دهم.

مخبر- اولاً لازم است که خاطر آقاى ملک‌الشعراء را متوجه به این نکته کنم که مقایسه بین این دو مأخذ یعنى این عایدى بیش از صدى ده که فعلاً براى دولت ملحوظ شده با آن صدى شانزده موهوم که ذکر فرمودند هیچ قابل مقایسه نیست زیرا براى تحصیل عایدى که طرز مختلف هست در آن امتیازات سابق سهمى که براى دولت تعیین شده از عایدى خالص کمپانى است به این معنى که کمپانى نفت را استخراج کرد مقدماتى را که براى مال‌التجاره شدن این نفت لازم است تهیه مى‌کنند و پس از آن آن را به صورت مال‌التجازه در آورده و انتفاعى که از فروش این نفت حاصل خواهد کرد تمام مخارجى را که از براى این کارکرد از عواید آن موضوع مى‌کنند این مخارج هم خواه از حیث بنا باشد خواه از حیث استهلاک سرمایه یا از حیث افزایش ماشین آلات و خرابى ابنیه و یا بالاخره هر خرجى که تصور فرمایید مشروع باشد (زیرا حالا حرف از مخارج نامشروع و اختلافاتى که ممکن است بین دولت و کمپانى روى دهد نمى‌زنیم) کلیه مخارج را موضوع مى‌کند بعد یک عایدى پیدا مى‌شود که عایدى خالص کمپانى هست آن وقت از آن عایدى کمپانى نفت جنوب صدى شانزده به دولت مى‌دهد ولى در این امتیاز دو نوشته شده صدى ده به دولت داده شود از عایدات خالصى نیست. در این امتیاز نظر کمپانى و نظر دولت این است که دولت ایران سهم خود را از عایدى مطلق یعنى از اصل مواد نفتى و نفت خالص که از چاهها بیرون مى‌آید اخذ کند بدون این که هیچ خرجى بر آن تعلق بگیرد. حالا اگر بخواهیم مقایسه کنیم و ببینیم این ترتیب با صدى شانزده از عایدى خالص کدام رجحان دارد و چون فرمودند مخبر باید ثابت کند به طور تحقیق اثبات این قضیه قدرى مشکل است زیرا تصدیق مى‌فرمایید براى اثبات این امر اول مى‌بایستى ببینیم مخارج در معادن شمالى که امتیاز مى‌دهیم چه خواهد شد و عایدى چه خواهد شد آن وقت ببینیم عوض صدى ده عایدات مطلق که از چاه بیرون مى‌آید اگر از صدى شانزده یا صدى بیست از عایدات خالص بعد از وضع آن مخارج بگیریم کدام بهتر است لکن با این که هنوز معلوم نیست مقدار این مخارج که مى‌شود چه خواهد بود معهذا دلایلى داریم که مى‌تواند به ما ارائه طریق بکند و رجحان این ترتیب را به ما ثابت نماید یکى از نقطه نظر اصول سهم‌الشراکه از خود نفت خود این مسئله منافعى دارد که از جمله سهولت کار است زیرا در این صورت دولت گرفتار حساب و رسیدگى و دچار اختلافات متعدده با کمپانى نخواهد شد ولى اگر بخواهد سهم‌الشراکه خود را از عایدى خالص اخذ کند هزار مشکلات و موانع خواهد داشت که در این صورت ندارد به علاوه اطلاع داریم کمپانى در ضمن مذاکراتى که کرده است و البته بعد به مجلس پیشنهاد مى‌شود و مسئله صریح‌تر و روشن‌تر اظهار خواهد شد به نمایندگان دولت اطلاع داده است که این صدى ده را که تصفیه نشده است کمپانى تعهد مى‌کند اگر دولت بخواهد عین آن را بدون هیچ زحمتى به کمپانى به قیمت معموله به نرخ عادى بازار نفت دنیا بفروشد و پول بگیرد این مسئله خیلى سهل است براى این که نفت هم در دنیا یک نرخ معینى دارد دولت مطابق آن نرخ نفت را به کمپانى مى‌فروشد و از کمپانى پول مى‌گیرد و کمپانى براى مزید اطمینان دولت به نماینده دولت گفته است گذشته از این که شما مختارید سهم خودتان را بگیرید و هر کار مى‌خواهید بکنید لوله‌هایى را که من خواهم کشید (چون پیش بینى شده است که در اول امر بیست و پنج میلیون دلار براى لوله کشى خرج خواهد کرد) به اختیار شما مجاناً واگذار می‌کنم که شما نفت خودتان را از همین لوله‌ها به هر کجا می‌خواهید ببرید و بفروشید علاوه بر این در تلگرافى که میرزا حسین خان علائى از آمریکا مخابره کرده است نسبت به این امتیاز با مستر شوستر یک حسابى هم کرده است و این حساب هم از نقطه نظر مدارکى است که در دست هست یعنى نسبت به امتیاز نفت دیگرى که ما داده ایم حساب شده است و مى‌گویند منافع دولت مطابق این ترتیب‏ خیلى بیشتر از صدى شانزده و یا صدى بیست و پنج مى‌شود یعنى اگر صدى ده این امتیاز را با صدى شانزده یا صدى بیست و یا صدى بیست و پنج از عایدات خالص مقایسه کنند این منافع بیشتر و به صرفه دولت نزدیک‌تر است یک علت دیگرى هم است این است که ما آن صدى ده را به صرفه دولت نزدیک‌تر مى‌دانیم و آن این است که در تمام معادن نفت دنیا و امتیازاتى که در ممالک دیگر داده شده این صورت را وقتى مقایسه کنیم مى‌بینیم در خیلى نقاط صدى شانزده از عایدات خالص کمتر از صدى ده عایدات مطلق است در صورتی که دولت مى‌گوید زائد از صدى ده خواهد بود. اما این که آقاى ملک‌الشعراء فرمودند زائد بر صدى ده صریح نیست و نمى‌توان رأى داد تصور نمی‌کنم از نقطه نظر رأى دادن اسباب اشکال باشد چون فعلاً حداقل را معین کرده‌اند که از صدى ده باید بیشتر باشد شاید صدى دوازده باشد یا صدى چهارده معین شود.

در موقعى که مواد این امتیازنامه به مجلس پیشنهاد مى‌شود البته معلوم خواهد شد عجالتاً عایدات دولت را زائد بر صدى ده معین کرده و من هیچ از این ترتیب ضررى نمى‌بینم.

رئیس- آقاى فتح‌الدوله (اجازه)

فتح‌الدوله- بنده عرضى ندارم‏.

رئیس- آقاى میرزا ابراهیم قمى‏ (اجازه)

آقا میرزا ابراهیم قمى- بنده می‌خواستم راجع به لوله‌ها و وسایل نقلیه سؤال کنم که آقاى مخبر توضیح دادند ولى اگر عبارت (قبل از آن که خرج به او تعلق بگیرد) (بدون این که خرج به او تعلق بگیرد) نوشته شود واضح‌تر و صریح‌تر است.

مخبر- همان عبارت (قبل از آن که) بهتر است.

+++

زیرا به محض استخراج دولت حق دارد سهم خود را دریافت دارد.

رئیس- آقاى محقق‌العلماء پیشنهاد کرده‌اند که نفت (زائد) تبدیل به نفت (بیشتر) شود.

مخبر- قبول مى‌کنم عیبى ندارد.

رئیس- پس رأى می‌گیریم به ماده سوم با این اصلاح عبارتى آقاى محقق‌العلماء آقایانی که ماده سوم را با این اصلاح تصویب مى‌کنند قیام فرمایند. (اکثر قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد. ماده چهارم قرائت می‌شود .(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

ماده چهارم- شرایط دیگر این امتیاز از قبیل تغییر سهم دولت و طرز تأدیه آن و طرز نظارت دولت ایران در عواید کمپانى و شرایط ابطال کننده امتیاز و سایر شرایط لازمه براى حفظ حقوق دولت و مملکت را دولت تهیه و پس از توافق نظر با کمپانى مزبوره به مجلس شوراى ملى پیشنهاد خواهد نمود.

رئیس- نسبت به ماده چهارم مخالفى نیست؟

حاج شیخ اسدالله- اجازه می‌فرمایید؟

رئیس- بفرمایید.

حاج شیخ اسدالله- بنده راجع به شرایط این امتیاز خیلى نظریات دارم که بعضى از آنها در این ماده ذکر شده و بعضى ذکر نشده و نمى‌توانم تمام شرایطى را که لازمه حفظ منافع دولت و ملت است قبلاً در نظر گرفته‌اند یا این که بعد مذاکره خواهد شد؟ و اگر اختلافى راجع به این شرایط پیدا شد با این که مجلس رأى داده است این امتیاز به کمپانى داده شود چه خواهند کرد بالاخره اگر هر آینه توافق نظر در شرایط حاصل شده به مجلس مى‌آید و مجلس هم رأى مى‌دهد اگر توافق نظر پیدا نشود آیا این امتیاز براى خودش باقى است کمپانى شروع به عملیات مى‌کند یا لغو خواهد شد. تشخیص این مطلب خیلى لازم است باید مذاکره شود پس از آن این امتیاز تصویب شود دیگر آن که باید معلوم شود پس از چند ماه باید شروع به عمل بکند و در یک مدت زودى عملیات خود را خاتمه دهد نه آن که همان طور که بعضى از آقایان فرمودند احتکار کند و ده سال یا پانزده سال بگذرد و شروع به عملیات بکند و بالاخره مدتش منقضى شود و ما هم از یک استفاده بزرگى محروم بمانیم. راجع به استخدام هم عرض کردم که در این خصوص لازم است با کمپانى مذاکراتى بشود که مستخدمین این اداره حتماً ایرانى باشند نه مثل سایر امتیازاتى که از ما گرفته‌اند اگر شغل حمالى باشد اضطراراً به ایرانى رجوع مى‌کنند ولى براى سایر کارها مستخدمین را بر خلاف قراردادى که با دولت بسته‌اند ازخودشان سرکار مى‌آوردند اینها یک چیزهایى است که باید خود دولت مذاکره نماید. اگر چه دولت امریکا نقطه نظر انتفاع است که مى‌خواهد امتیاز بگیرد و بالنتیجه دولت ایران هم متمتع مى‌شود ولى بعضى از امتیازاتى که داده شده است و عملیاتى که شده است ما را وادار نموده است یک مذاکراتى بکنیم که پس از این مبتلا به آن اشکالات نشویم زیرا انتخابات گذشته ما را به خیال مى‌اندازد و در این خصوص دولت باید نظریات خود را توسعه بدهد زیرا اول امتیازى است که دولت و ملت ایران به یک دولت سرمایه دار بى‌طرفى مى‌دهد براى این که براى امتیازات دیگر که بعد داده مى‌شود سابقه باشد دولت باید حیثیت خود را در ضمن قرارداد و شرایط محکم کند و نظریات خود را توسعه دهد زیرا اگر ما در این امتیازى که اول امتیاز است که به یک دولت غیر همجوار داده مى‌شود سست بگیریم شاید براى امتیازات دیگر سابقه شود بنده لازم می‌دانم دولت هر چه مى‌تواند باید سعى کند و افراد ایرانى را در این عملیات شرکت بدهد و مخصوصاً دولت را تذکر مى‌دهم به طورى که آقاى سید یعقوب فرمودند باید به ملت ایران حق بدهند که هر وقت از سهام این شرکت بخواهند بخرند آن کمپانى با کمال اشتیاق بدهد و این امر اجبارى باشد نه اختیارى که هر وقت ملت ایران بخواهد از سهام این شرکت بخرد کمپانى مجبور باشد بدهد.

مخبر- یقین دارم دولت با این نظریه آقاى حاج شیخ اسدالله در لزوم مطالعه کامل و دقت زیاد در باب شرایط موافق است و البته تمام ملاحظاتى را که اظهار فرمودند مراعات مى‌شود در موقعى که شرایط به مجلس پیشنهاد مى‌شود خود ایشان و سایر آقایان دیگر تصدیق خواهند فرمود که تمام این مطالب مراعات شده مطابق اطلاعاتى که داریم شرایط تا یک اندازه تحت مذاکره آمده و نمایندگان ما امیدوارى داده‌اند و انشاءالله به زودى آن شرایط از نظر آقایان خواهد گذشت و این که در بین فرمایشاتشان فرمودند ما امتیاز به دولت امریکا می‌دهیم خواستم عرض کنم که ما امتیاز به دولت امریکا نداده‌ایم بلکه به کمپانى استاندارد اویل که یک کمپانى بزرگ امریکایى هست مى‌دهیم نه به دولت امریکا.

رئیس- آقاى آقا میرزا ابراهیم قمى توضیحى مى‌خواستند؟

آقا میرزا ابراهیم قمى- توضیحى که بنده می‌خواستم این بود که آیا پس از انقضا مدت امتیاز اثاثیه و لوله‌هایى که کمپانى کشیده است متعلق به دولت ایران خواهد بود یا خیر؟

رئیس- آقاى تدین (اجازه)

تدین- در ماده چهارم این طور قید شده است که دولت حق خودش را با کمپانى تسعیر خواهد کرد به عقیده بنده ذکر کلمه تسعیر سلب آزادى از دولت می‌کند و بنده عقیده دارم که لفظ تسعیر در این ماده نباشد و اختیار با دولت باشد یعنى در ضمن شرایط قید شود که دولت مختار خواهد بود در هر موقع که صلاح دولت و مملکت باشد تسعیر کند و در هر موقع که صلاح نباشد سهم خود را عیناً دریافت دارد لیکن کلمه تسعیر که اینجا قید شده سلب آزادى از دولت مى‌کند و عقیده بنده این است که لفظ تسعیر از اینجا حذف شود.

مخبر- اساساً با نظر آقاى تدین موافق هستم و براى رفع اشکال ایشان بعد از لفظ (تسعیر) لفظ (در صورت لزوم) را اضافه مى‌کنم و با اضافه این لفظ نظریه ایشان هم کاملاً رعایت مى شود

نسبت به توضیحى که آقاى آقا میرزا ابراهیم خواستند چنان که عرض کردم در موقع پیشنهاد شرایط به مجلس تمام این مطالب به عرض آقایان خواهد رسید.

رئیس- آقاى تدین (اجازه)

تدین- خوب است این طور اصلاح شود. تسعیر سهم دولت در صورتى که دولت مایل باشد یا صلاح بداند این طور واضح‌تر است.

مخبر- مخالفتى ندارم.

رئیس- آقاى آصف‌الممالک‏ (اجازه)

آصف‌الممالک- بنده مى‌خواستم عرض کنم اگر چه شرایط جزئیه را قرار گذاشته‌اند که بعد به مجلس پیشنهاد شود ولى در ضمن همان شرایط بعضى چیزهاى مهم است از قبیل سهم مالکین که آنها باید منظور شود.

مخبر- آقاى رئیس‌الوزرا این طور پیشنهاد مى‌کنند (راجع به استیفاى حق دولت) عوض تسعیر نوشته شود

رئیس- آقاى فهیم‌الملک پیشنهاد مى‌کنند نوشته شود (ترتیب اخذ سهم دولت) آقاى ارباب کیخسرو (اجازه)

ارباب کیخسرو- بنده عرضى ندارم.

رئیس- آقاى سردارمعظم خراسانى‏ (اجازه)

سردارمعظم- به عقیده بنده پیشنهاد آقاى رئیس‌الوزرا مقصود را ادا می‌کند نه پیشنهاد آقاى فهیم‌الملک باید دانست عایدات دولت چیست وقتى مجلس شوراى ملى تصویب کرد و کمپانى تقبل کرد که سهمى از عایدات جنسى خود را بدهد حقاً عایدى دولت همان صدى ده لفظ است که از چاه خارج مى‌شود. این سهم دولت است حالا ممکن است در آن موقع دولت صلاح خود را در رفتن عین جنس بدهد یا یک وقتى صلاح بداند و همان طور که مذاکره شد با لوله‌هایى که مى‌کشد سهم دولت را مجاناً حمل کند و در جاهاى دیگر بفروشند یا خیر پس از تعیین نرخ نفت با خود کمپانى معامله و تسعیر کند بالاخره حق دولت ایران چیست! ده در صد عین نفت است که از چاه خارج مى‌شود کمپانى هم یک خریدارى خواهد بود مثل سایر خریداران شاید خریدار دیگرى پیدا شود که شرایطش براى دولت بهتر باشد بنابراین باید ترتیبى قرار داد که اگر دولت مایل باشد و صلاح بداند عین جنس اخذ کند و اگر مایل نباشد آن را تسعیر کند این است نظریه بنده و اگر متوسل به نفت استیفاى سهم دولت و پیشنهاد آقاى فهیم‌الملک بشویم این مقصود را نمى‌رساند عقیده بنده این است همان طور که در دو کمیسیون تصویب شده باقى بماند در صورتى که دولت خودش صلاح بداند اضافه شود تا رفع این اشکلات بشود. در موضوع شرایط هم البته این مذاکراتى که در اینجا مى‌شود از نقطه نظر این که ما هم متوجه به این نکات هستم عیب ندارد ولی خوب است آقایان این نکات را یاداشت کنند و در موقعى که شرایطش به مجلس مى‌آید آن وقت مذاکره کنند زیرا حالا حرف زدن فایده ندارد اگر چیزى هم گفته شود ممکن است فراموش شود اگر

+++

آقایان در کتابچه یادداشت خودشان یاداشت کنند که ماده چهار فلان و فلان عیب را دارد هم امروز وقت مجلس کم‌تر صرف این موضوع مى‌شود هم آن روز مذاکرات کامل‌تر و روشن‌تر خواهد شد.

رئیس- آقاى فهیم‌الملک‏ (اجازه)

فهیم‌الملک- اگر لفظ تسعیر از این ماده حذف شود بنده کاملاً با نظریه آقاى سردار معظم موافقم زیرا این کلمه طرز گرفتن سهم دولت را تعیین می‌کند علاوه مذاکراتى که اینجا شد که کمپانى سهم دولت را با لوله‌هاى خود به جاهاى دیگر حمل و نقل مى‌کند و در آنجاها می‌فروشد این در هیچ یک از مواد نوشته نشده همین قدر که لفظ تسعیر نوشته شود معنایش این است که دولت حتماً باید سهم خودشان را تسعیر کند ولى این نظریه آقاى سردار معظم چون طرز گرفتن سهم دولت را تصریح مى‌نماید مرا قانع کرد.

مخبر- با توافق نظر آقاى رئیس‌الوزرا این طور از طرف کمیسیون پیشنهاد مى‌شود که بر لفظ (تسعیر سهم دولت) اضافه شود (در صورتى که دولت صلاح بداند) و تصور مى‌کنم با این ترتیب مسئله حل شود

رئیس- ماده اصلاح شده قرائت مى‌شود .(به مضمون ذیل قرائت شد)

ماده چهارم- شرایط دیگر این امتیاز از قبیل تسعیر سهم دولت در صورتى که دولت صلاح بداند و طرز تأدیه آن و طرز نظارت دولت ایران در عواید کمپانى شرایط ابطال کننده امتیاز و سایر شرایط لازم برای حفظ حقوق دولت و مملکت را دولت تهیه پس از توافق نظر با کمپانى مزبور به مجلس شوراى ملى پیشنهاد خواهد نمود.

رئیس- چند فقره پیشنهاد دیگر هست قرائت مى‌شود. (پیشنهاد از طرف آقاى سدیدالملک به مضمون ذیل قرائت شد)

اخذ سهم دولت جنساً با تسعیراً موافق ترتیبى که خود دولت صلاح بداند.

رئیس- خطاب به آقاى سدیدالملک اصلاحى که کمیسیون کرده شما را قانع مى‌کند یا خیر

سدیدالملک- یک مرتبه دیگر قرائت شود.(مجدداً ماده چهارم قرائت شد)

سدیدالملک- بنده قانع شدم‏

رئیس- پیشنهاد آقاى سردار معظم هم همین طور است.

سردارمعظم- بنده پیشنهاد خود را پس مى‌گیرم‏

رئیس- پیشنهاد آقاى مستشارالسلطنه قرائت مى‌شود

(خطاب به مستشار‌السلطنه) این پیشنهاد جنابعالى طورى است که اگر به ماده چهارم اضافه شود به کلى معنى آن تغییر می‌کند.(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

دولت در اخذ و استیفاى سهم خود مختار است عیناً تسعیر دریافت دارد.

مستشارالسطنه- اصلاح کمیسیون مرا قانع کرد.

رئیس- رأى مى‌گیریم به ماده چهارم به ترتیبى که اصلاح شد آقایانى که ماده چهارم را به این اصلاح تصویب مى‌کنند قیام نمایند

(اغلب قیام نمودند) تصویب شد. ماده پنجم قرائت مى‌شود. (به مضمون ذیل قرائت شد)

ماده پنجم- کمپانى استاندارد اویل نمى‌تواند به هیچ وجه این امتیاز را به هیچ دولت یا کمپانى یا شخصى انتقال بدهد و هم‌چنین شرکت با سرمایه‌داران دیگر منوط به تصویب مجلس شوراى ملى است عدم رعایت این ماده باعث سقوط امتیاز از درجه اعتبار خواهد بود

رئیس- آقاى آقا سید یعقوب‏ (اجازه)

آقا سید یعقوب- در ماده پنج نوشته است کمپانى نمى‌تواند انتقال دهد اگر دولت یا ملت ایران و خدا خواست متمول شدند چرا نمى‌توانند سهام مملکت خود را بخرند.

مخبر- این قضیه راجع به انتقال است مربوط به سهام نیست ولى بنده با این نظریه آقاى آقا سید یعقوب کاملاً موافقم و گمان مى‌کنم نهایت موافقت در این گونه مطالب خواهد شد علاوه بر این مسئله راجع به انتقال به خارجه است.

رئیس- آقاى آصف‌الممالک‏(اجازه)

آصف‌الممالک- نوشتن مجلس شوراى ملى به طور مطلق کافى نیست (اگر لفظ ایران) بعد از (مجلس شوراى ملى) نوشته شود کافى‌تر خواهد بود.

مخبر- بنده مخالفتى ندارم.

رئیس- آقاى زنجانى‏ (اجازه)

آقاى شیخ ابراهیم زنجانى- بنده همین مسئله‌ای که آقاى آصف‌الممالک فرمودند مى‌خواستم عرض کنم.

رئیس- پس با اضافه لفظ (ایران) دیگر مخالفى در ماده پنج نیست‏.(اظهارى نشد)

رئیس- رأى می‌گیریم به ماده پنج آقایانى که ماده پنجم را با این اصلاح تصویب مى‌کنند قیام نمایند(اغلب قیام نمودند)

رئیس- تصویب شد آقاى حاج میرزا على محمد دولت آبادى پیشنهاد کرده‌اند که اگر تصویب شود باید به عنوان ماده 6 نوشته شود. (آقاى تدین پیشنهاد مزبور را به مضمون ذیل قرائت نمودند)

کمپانى بعد از امضاى امتیازنامه نهایت تا یک سال مهلت خواهد داشت که به کار اشتغال نماید.

مخبر- متأسفانه بنده ناچارم این پیشنهاد را رد کنم زیرا این کمپانى که این امتیاز را گرفته است البته براى انتفاع این کار را مى‌کند در این صورت نباید تصور کرد که کمپانى این امتیاز را گرفته و ما را معطل خواهد کرد. علاوه بر این مقصود دولت این بود که در این امتیازنامه روشن مطالب نوشته شود و کمیسیون هم با نظریه دولت موافقت کرده که مسائل اصلى ذکر شود و الّا اگر بنا شود این مسئله در امتیازنامه ذکر شود چرا سایر جزئیات و شرایط را که از همین قبیل است ننویسیم.

رئیس- آقاى حاج میرزا على محمد اگر توضیحى دارید بفرمایید تا رأى گرفته شود.

حاج میرزا على محمد- بنده عقیده‌ام این است که این یکى از مواد مهم است و باید نوشته شود و این ماده از موادى نیست که جزو شرایط به مجلس پیشنهاد شد جزو مطالب اصلى است و باید مطرح شود. رئیس آقاى سردار معظم (اجازه)

سردارمعظم- بنده هم با این پیشنهاد مخالفم زیرا اولاً یک سال را کافى نمى‌دانم زیرا نه تنها استاندارد اویل امریکایى که هیچ اطلاعى از نفت شمال ما ندارد نمى‌تواند بلکه اشخاص هم که خیلى مربوط هستند نمى‌توانند در ظرف یک سال وسایل این کار را مرتب کنند. در یک قسمت تلگرافى که آقاى علائى وزیر مختار ما در امریکا کرده است گویا این نکته را پیش بینى بکند و مدت 5 سال براى این که کار معین کرده است و این مدت یک مدت عادلانه است که از نقطه نظر کشف کردن محل‌هاى نفت و تهیه مقدمات کار زیاد نیست به علاوه فراموش نفرمایند نظریاتى که سابق در پیش بوده از حیث گرفتن امتیازات آن نظریات در کمپانى امریکایى وجود ندارد سابق بر این در مملکت امتیازات منفى زیاد مى‌گرفتند ولى از نقطه نظر سیاسى بوده لیکن این کمپانى هیچ نظریه سیاسى ندارد در تمام دنیا می‌گردد و براى منفعت خودش هر جا را پیدا کند امتیاز مى‌گیرد هم خودش استفاده می‌کند هم به آن مملکت منفت مى‌رساند بنابراین نباید تصور کرد که کمپانى امتیاز گرفته بعد ما را معطل خواهد کرد و استفاده از نفت خودش نخواهد کرد. علاوه در ماده چهارم که شرایط امتیاز مى‌نویسد مقصودش چیست؟ مقصودش این است که هر چه زودتر شروع به عملیات بکند ولى در ظرف یک سال یا دو سال یا سه سال ممکن نیست این کار انجام گیرد و محتاج به یک مطالعاتى است که بایستى آقایان یادداشت کنند در موقعى که شرایط به مجلس پیشنهاد مى‌شود مذاکره بشود در هر حال این پیشنهاد خیلى قابل مطالعه است و باید در موقع خودش مطرح شود.

رئیس- رأى می‌گیریم در قابل توجه بودن این پیشنهاد آقایانى که این پیشنهاد را قابل توجه مى‌دانند قیام نمایند (عده قلیلى قیام نمودند)

رئیس- تصویب نشد. در کلیات مخالفى نیست؟

(اظهارى نشد)

رئیس- رأى می‌گیریم به مواد پنج‌گانه این لایحه آقایانى که این پنج ماده را تصویب مى‌کنند قیام نمایند.

(اغلب قیام نمودند)

رئیس- تصویب نشد.

+++

وزیر معارف- در ماده دهم قانون وزارت معارف هیأتى به عنوان هیأت مشاوره پیش بینى شده و چند وظیفه هم براى آن هیأت تعیین شده ولى متأسفانه این وظایف به طرز روشن نوشته نشده. از طرفى ماده مزبوره به فرض طرز تشکیل شوراى عالى معارف نشود و از طرف دیگر وجود یک هیأت مشاوره براى وزارت معارف خیلى لازم است معهذا وزارت معارف لایحه متضمن 9 ماده براى پیشنهاد مجلس شوراى ملى تهیه نموده که هم طرز تشکیل شوراى عالى معارف و هم وظایفى را که شوراى عالى معارف باید در عهده داشته باشد و باید به عمل آورد در آن مصرح است که فعلاً حاضر است و تقدیم مى‌دارم و امیدوارم زودتر به تصویب مجلس شوراى ملى برسد که هیأت مزبوره تعیین شده و ظایفى که در عهده دارد به موقع اجرا بگذارد.

رئیس- باید به کمیسیون وزارت معارف فرستاده شود .پیشنهادى از طرف سى نفر از آقایان نمایندگان رسیده قرائت مى‌شود

(آقاى تدین به مضمون ذیل قرائت نمودند)

نظر به این که نظامنامه داخلى معایبى دارد که مجلس سوم نیز متوجه و مصدق آن بوده و براى رفع معایب مذکوره کمیسیونى نیز تعیین شده بوده ولى به واسطه تعطیل مجلس سوم موفقیت در اصلاح نظامنامه داخلى حاصل نشد. مقتضى است که مجلس شوراى ملى عطف توجه در اصلاح نظامنامه مزبوره به عمل آورد بنابراین پیشنهاد مى‌شود که مجلس شوراى ملى به هیأت رئیسه و یا کمیسونى مخصوص مأموریت بدهد که در نظامنامه داخلى مطالعه کرده و اصلاحات تقنینیه را راپورتاً به مجلس شوراى ملى تقدیم دارد.

رئیس- در جلسه دیگر رأى گرفته مى‌شود فقط براى اطلاع آقایان قرائت شد. رقعه‌اى است از طرف هیأت اتحادیه تجار رسیده است بدواً فرستاده شد به کمیسیون عرایض چون خواهش کرده‌اند در مجلس قرائت شود لهذا قرائت مى‌شود. (آقاى سهام‌السلطان به مضمون ذیل قرائت نمودند)

(ساحت مقدس مجلس شوراى ملى شیدالله ارکانه)

هیأت تجار تهران بعد از آن که یقین کردند که اگر چندى دیگر تجارت ایران با حال مالیه رو به انحطاط و تنزل برود حیات اقتصادى مملکت به طورى ضعیف و به مسطوره عدم رهسپار مى‌شود که هیچ معالج ماهر و حکیم حاذق را قوه معالجه نخواهد بود لهذا در صدد کشف علت و جستجوى چاره بر آمده بعد از مطالعات عقیقه و تدقیقات عمیقه با ملاحظه احصائیه گمرکى کاملاً معلوم کردند همانا علت این فقر روز افزون فلاکت اقتصادى زیادى و واردات تجارتى و قلت بلکه عدم صادرات است و این نکته را کاملاً حس بلکه یقین کردند مملکتی که مطابق احصائیه گمرکی همه ساله میلیون‌ها بلکه بیشتر از تمام ثروت نقدى آن در صورتى که آن ثروت هم خیلى محدود و در نزد ارباب خبرت و بصیرت به یک مقدار جزئى پیش تخمین شده است که صادراتش باشد غیر از پرتگاه هلاکت راهى و به جز وداع حیات اقتصادى سرنوشتى نخواهد داشت و بالاخره چاره را به طوری که ممالک پر ثروت عالم در احساس بلکه احتمال مختصر فزونى وارد است بر صادرات مملکت خود اعمال نموده‌اند فقط و فقط از جلوگیرى از ورود امتعه تجملى خارجه دیده و این نظریه را نه تنها بر تعادل صادرات بر واردات علاج منحصر به فرد دانسته بلکه براى ترقى صنایع داخلى و ایجاد کار به جهت بى‌کاران بی‌شمار مملکت عامل مؤثرى فرض کرده و در زمان کابینه حضرت اشرف آقاى مشیرالدوله مدظله با کمال امیدوارى نتیجه نظریات خود را با صورت جامعى از اجناس غیر لازم و تفنى که یک نسخه از آن تلویحاً تقدیم مى‌شود مستقیماً و به وسیله وزارت جلیله تجارت و مجلس شوراى عالى تجارت به هیأت دولت تقدیم و اجراى فورى آن را تقاضا و استدعا نمودند از آنجایى که حضرت معظم الیه و اعضاى کابینه شان رفع موانع ترقیات مملکتى را و جهه همت عالى خود قرار داده بودند و پیشنهاد تجار را عملى و قابل توجه دانسته و بهترین علاج براى جلوگیرى از تهاجم سیل فقر و فاقه عمومى دیدند و صریحاً و غیره اجراى سریع آن را دادند ولى بدبختانه قبل از این که داخل عملیات در این موضوع مقدس شوند کابینه ایشان مستغنى و تجار با یک دنیا اسف و بى‌طاقتى منتظر تشکیل هیأت دولت وطن‌خواه فعالى بودند حالیه که بحمدالله تعالى مجلس شوراى ملى منعقد و هیأت دولتى از اشخاص مملکت دولت در تحت ریاست عنصر فعالى مثل حضرف اشرف آقاى قوام‌السلطنه دامت شوکته مصدر کار است موقع را مقتضى دیده با کمال بى‌صبرى در نهایت امیدوارى استدعا و انتظار داریم از طرف مجلس مقدس به هیأت دولت توصیه و تأکید شود هر چه زودتر به پیشنهاد معروضه عطف توجه فرموده داخل عملیات شوند و از این راه خدمت شایانى به ثروت مملکت فرموده و منت بزرگى بر اهالى فقیر و پریشان ایران بگذارند زیاد جسارت است.

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو (اجازه)

ارباب کیخسرو- بدیهى است هیأت تجار که این پیشنهاد را کرده‌اند فى‌الواقع این پیشنهاد بر ضرر خودشان است و نقطه نظرشان به منافع عمومى داده است. این همان مسئله‌اى است که بنده در موقع معاهده چنین متذکر شدم و عرض کردم باب تفننات باید بسته شود نه این که باز شود فعلاً هم بخواهیم از مقام محترم ریاست مجلس سؤال کنم که از خواندن این عریضه که مجلس شوراى ملى چه قصدى دارند و در این خصوص چه نظریه اتخاذ فرموده‌اند و مجلس چه قسم اقدامى خواهد کرد بدبختانه ما با این که سال‌ها است وزارت تجارت داریم فقط به چیزى که وجود نداشته یک اداره صحیحى بوده است که در امور تجارتى در مواقع لازمه نظریاتى اتخاذ کند اگر نظرشان این باشد که به وزارت تجارت ارجاع بفرمایند بنده نمى‌دانم در وزارت تجارت کدام اداره عملى موجوداست که بتواند در این باب نظرى اتخاذ کند و بتواند از این مقصود عالى که تجار پیشنهاد کرده‌اند نتیجه بگیرد و بیش از این به دست خودمان ضرر وارد نکنیم همین قسم که نوشته‌اند صادرات نداریم وارداتمان زیاد است ولى فراموش کرده‌اند که یک قسمت از صادرات را بنویسند و بدبختانه آن قسم به ضرر مملکت است که متصل از سر حدات مملکت خارج مى‌شود و مى‌دانم آیا کسى در صدد هست از این مسئله جلوگیرى کند؟ در خاتمه عرض مى‌کنم که مقصود بنده این بود که مجلس شوراى ملى یک نظر عملى اتخاذ کنند که در واقع مقصود تجار حاصل بشود و اگر ریاست محترم مجلس هم یک نظر خاص اتخاذ فرموده‌اند استدعا دارم بفرمایند.

رئیس- این رقعه که آقایان تجار تقدیم کرده بودند یک صورتى هم از مال‌التجاره‌هایى که به عقیده آنها باید قدغن شود به آن ضمیمه نموده بودند این رقعه مراجعه شد به کمیسیون تجارت مجلس بعد به وزارت تجارت نوشته شد وزارت تجارت شرحى مى‌نویسد که اخیراً کمیسیونی در وزارت مالیه تشکیل شد و از طرف وزارت تجارت هم عده در آن کمیسیون بوده‌اند و صورتى نوشته ارسال نموده‌اند صورتى که از طرف وزارت تجارت رسیده جامع‌تر است ولی صورتی که هیأت تجار نوشته‌اند راجع به اجناس تجملى است در هر صورت عقیده بنده این است که این رقعه و صورتى که تجار نوشته‌اند با صورت وزارت تجارت به کمیسیون تجارت و هیأت تجار چند نفر نماینده بخواهد بعد از آن که حاضر شدند مذاکرات لازمه نموده بعد نظریه خود را به مجلس شورای ملی تقدیم دارند. (جمعى گفتند صحیح است)

رئیس- گمان مى‌کنم در این خصوص مذاکرات کافى باشد. (گفتند صحیح است)

بعد از ختم جلسه باید آقایان دو کمیسیون انتخاب بفرمایند یکى کمیسیون شش نفرى براى تعیین طرز رسیدگى به عملیات دوره فترت و دیگرى براى تجدید نظر در قانون انتخابات کمیسیون تحقیقى هم که براى انتخابات غار فشاپویه تعیین شده بود چون مخبر آن کمیسیون استعفا نموده باید کمیسیون تشکیل شود و مخبر جدیدى تعیین نماید جلسه آتیه هم روز شنبه چهارم قوس دو ساعت به غروب و دستور آن هم اگر مخالفى نباشد اداى مراسم تحلیف از طرف بعضى از آقایان وکلا دستور در عهدنامه ایران و افغانستان خواهد بود.

موتمن‌السلطنه- استدعا مى‌کنم مقرر فرمایید آقایان در ساعتى که مقرر مى‌شود تشریف بیاورند.

مجلس دو ساعت از شب گذشته ختم شد

+++

یادداشت ها
Parameter:292009!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)