کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس ملی » دوره دوم مجلس ملی

0.0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دوره‏2
[1396/04/27]

جلسه: 239 صورت مشروح مذاکرات روز سه¬شنبه 25 شهر ربیع¬الثانى 1329  

مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دوره‏2

 

 

جلسه: 239

صورت مشروح مذاکرات روز سه­شنبه 25 شهر ربیع­الثانى 1329

 

مجلس سه ساعت و پنج دقیقه قبل از غروب به ریاست آقاى مؤتمن‌الملک افتتاح شده در دو ساعت و پنجاه و پنج دقیقه رسماً منعقد گردید.

صورت مجلس روز شنبه 22 را آقاى معاضد‌الملک قرائت نمود.

(غائیبن جلسه قبل)

دکتر امیر خان- حاج معین‌الرعایا- آقاى میرزا على اکبر خان- دهخدا.

بدون اجازه غائب بوده- حاج آقا- حاج شیخ على شیرازى- هر یک نیم ساعت از حضور در وقت مقرره تأخیر نموده‌اند.

رئیس- ملاحظاتى هست؟ (اظهارى نشد) راپورت کمیسیون عرایضى است قرائت مى‌شود بدون مذاکره در آن رأى مى‌گیریم.

 (به عبارت ذیل قرائت شد)

عرایضه آقاى آقا سید حسین نماینده کرمانشاهان راجع به تقاضاى دو ماهمرخصى در کمیسیون عرایض و مرخصى مطرح مذاکره شده معزى الیه هم توضیحات لازمه که راجع به فوت پدر و مادرشان و پى ترتیبى امور خانواده ایشان در کرمانشاهان بوده‌اند کمیسیون تصویب نمود چهل و پنج روزه با ایشان مرخصى داده شود.

نیز سه عریضه دیگر از آقایان حاج مصدق‌الممالک- آقا سید عبدالحسین- حاج محمد کریم خان- به کمیسیون رجوع شده بود نمایندگان کمیسیون عرایض تصویب ننمود که سه نفر نماینده محترم از مجلس غیبت نمایند.

رئیس- اول رأى مى‌گیریم از بابت مرخصى آقاى آقا سید حسین که چهل و پنج روزه کمیسیون تصویب کرده است آقایانى که با این راپورت موافقند قیام نمایند (اغلب قیام کردند با اکثریت تصویب شد)

ثانیاً رأى مى‌گیریم به مرخصى آقاى حاج مصدق‌الممالک که کمیسیون تصویب نکرده است چه قدر تقاضا کرده بودید.

حاج مصدق‌الممالک- بنده هم همین طور که آقاى آقا سید حسین تقاضا کرده بود ند چهل و پنج روزه کرده‌ام که اجازه مرخصى بدهند که کمال ضرورت است.

رئیس- رأى مى‌گیریم درباب مرخصى چهل و پنج روزه آقاى حاج مصدق‌الممالک که کمیسیون رد کرد است آقایانى که با این راپورت کمیسیون عرایض موافق هستند قیام نمایند (اغلب قیام نکردند) راپورت کمیسیون رد شد حالا رأى مى‌گیریم به مرخصى آقاى آقا سید عبدالحسین شما چند ماهه تقاضا کرده بودید.

آقا سید عبدالحسین- بنده دو ماهه تقاضا کرده بودم عرض هم دارم.

رئیس- رأى مى‌گیریم به مرخصى دو ماهه آقاى آقا سید عبدالحسین که کمیسیون تصویب نکرده است آقایانى که موافق هستند با راپورت کمیسیون قیام نمایند (اغلب قیام نکردند) راپورت کمیسیون رد شد.

حالا رأى مى‌گیریم به مرخصى آقاى حاج محمد کریم خان (چند ماهه تقاضا کرده‌اید)

حاج محمد کریم خان- بنده تقاضاى خودم را پس مى‌گیرم.

رئیس- آقاى حاج شیخ‌الرئیس یک طرح قانونى پیشنهاد کرده‌اند خوانده مى‌شود رجوع مى‌شود به کمیسیون مبتکرات (از قرائت ذیل قرائت گردید)

پیشنهاد طرح قانونى من بنده علاوه بر نقطه نظر دیانت و ترویج آثار اسلامیت چون حفظ شعائر دینى و ظواهر مذهبى را در جریان امور سیاسیه هر ملتى قوى التأخیر مى‌دانیم و هر قومى را که به قوانین دیانتى و وجهه روحانیت بیشتر متوجه باشند تدین را پیرایه بلکه سرمایه تمدن بدانند خوش وقت ترتین اقوام و ملل مى شناسم الذا پیشنهاد مى‌کنم با موافقت نمایندگان محترم که به وزارت جلیله جنگ اخطار والتزام قانونى بشود که با ملاحظه ترتیبات نظامى و رعایت لوازم اقتصادى براى عساکر دولتى به مناسبات لازمه از مبادى عالیه جمعى از اهل علم و صلاح را که قدرت حمل سلاح دارند انتخاب نمایند که پیش عساکر منصوره باشند و در سقر و حضر به علاوه اقامه صلواةو تعلیم سایر وظایف دینیه و اوقات مقرره و چوب جهاد و لزوم وطن خواهى و تکالیف راجعه به دفاع از استقلال مملکت را بآحاد و قشون اسلامى خاطرنشان نمایند و تحریص نمایند مؤمنین را به مقابله و مقاتله با دشمنان وطن عزیز (حاج شیخ الرئیس با پانزده نفر دیگر از نمایندگان)

رئیس- رجوع مى‌شود به کمیسیون مبتکرات آقاى آقا شیخ ابراهیم راجع به قانون استخدام بعضى اصلًاحاتى پیشنهاد کرده‌اند اگر مخبر کمیسیون موافق است که به کمیسیون رجوع مى‌شود والّا درقابل توجه بودن آن باید رأى بگیریم.

فهیم‌الملک- ضرر ندارد رجوع بشود به کمیسیون که در شور دویم با اصلًاحات دیگر راپورت داده شود.

رئیس- آقاى معتمد التجار سئوالى داشتید از آقاى وزیر امور خارجه بفرمایید.

معتمد‌التجار- از قرار مذکور دولت انگلیس خیال دارد در سر حدمکران عده قشون وارد کند خواستم از آقاى وزیر امور خارجه سئوال بکنم که اطلاع دارند یا خیر در صورتى که اطلاع دارند این مطلب اصل دارد چه اقدامى فرموده‌اند.

آقاى وزیر امور خارجه- در طرف بلوچستان از مدتى با این طرف ترتیب قاچاق اسلحه را بعضى افغان‌ها و بعضى بلوچ‌ها به عمل مى‌آوردند و در این باب از طرف دولت همه ساله براى جلوگیرى آن اقدامات شده است و بعضى اوقات اردو فرستاده‌اند و بعضى اوقات مأمورین نظامى معین کرده‌اند و در این اواخر هم باز خبر رسید که قاچاقچی‌ها مشغول کار هستند به حکومت سیستان و کرمان تعلیمات و بلکه اوامر اکید صادر شد که جلوگیرى از این عمل بنمایند به اردوئى هم که براى آن طرف معین کرده بودند تعلیمات داده شود که جلوگیرى از این کار بکنند ولى البته بعد مسافتى که دارد راه کرمان و سمت بم و آنجاها با بلوچستان تا یک درجه معلوم است و قاچاق چى ها یک قدرى زیادتى کرده بودند خبر از لندن رسیده بود که یکى از کشتى هاى جنگى که در سمت عمان و آنجاها هست نفر از مأمورین نظامى انگلیسى را در آن حمل داده‌اند و در دریا هست که اگر قاچاق را در آن حدود یعنى سمت بلوچستان و آن جاها مرتکب بشوند جلوگیرى کنند ولى این قشون به خاک ایران وارد نخواهد شد فقط در کشتى جنگى

+++

 انگلیس و بنادر فارس است چند کشتى جنگى هم دولت انگلیس در آنجا دارد و این عده را متضمن است ولى به خاک وارد نکردند در کشتى و در آن سمت هستند و نگران آن قاچاق‌ها مى باشند از طرف دولت هم مأمورین به سمت بلوچستان مى‌رود و اردو هم در صد جلوگیرى هستند امید هست منجر به آنجاهائى نشود که اقدامى در آن سمت به عمل بیاورند و هنوز هم به خاک ایران وارد نکردند فقط در کشتى و در دریاى فارس هستند.

معتمدالتجار- مى‌خواهم بدانم مطمئن هستید که وارد نخواهند کرد یا خیر.

وزیر امور خارجه- اطلاعاتى که تا به حال بوده همین است که عرض کردم و در خصوص وارد کردن هم ذکرى نشده است آنها هم هنوز به خاک وارد نکرده‌اند و اظهارى هم نکرده‌اند که قشون خود را وارد خاک مکران خواهند کرد بنده هم آن قدرى که اطلاع دارم و وظیفه‌ام هست عرض کردم.

رئیس- آقاى آقا میرزا احمد سئوالى داشتید از آقاى وزیر امور خارجه.

آقا میرزا احمد- در باب جواهرات مشاهده مشرفه از چندى قبل شنیده مى‌شود و در بعضى از روزنامه‌جات خارجه و داخله هم هست که شیخ‌الاسلام دولت عثمانى فتوى داده است که جواهراتى که در مخزن‌هاى عتبات عالیات است آنها را بردارند بفروشند به مصرف بعضى از تعلیمات یا مریض‌خانه‌ها برسانند چون این جواهراتى و آن چیزهایى که در آنها مخزون است آنتى یک است و غالباً از ایرانى‌‌ها آورده‌اند و در آن مشاهده مشرف که یکى آنها نجف اشرف است و بزرگترین مشهدى است براى شیعه براى تبرک و میمت گذاشته‌اند حالا بنده سئوال مى‌کنم از آقاى وزیر امور خارجه که آیا دولت ایران راجع به این مطلب چه اقدامى کرده است دولت عثمانى او قبول نکرده است این فتواى شیخ‌الاسلام را و بر فرض قبول از طرف دولت ایران پرو تستى شده است یا نشده است.

وزیر امور خارجه- در این مسئله جواهرات مشاهد مقدسه اطلاعاتى که به رپوارت امور خارجه رسیده بود از بعضى مأمورین خودمان و بعضى اشخاص غیر رسمى بود یعنى از مأمورین خودمان در این خصوص بعضى اطلاعات رسیده ولى از اشخاص مختلفه هم اطلاع داده بودند و در این جا با سفارت کبرى دولت عثمانى و صدارت دولت عثمانى در باب عالى مذاکره شده است و مطابق تلگرافى که اخیراً از سفارت دولت ایران از اسلامبول رسیده است دولت عثمانى از این مسئله منصرف شده است حالا به فتواى شیخ الاسلام رسمى داده یا نداده‌اند در خیال بودند یا نبودند عجالت که به طورى که سفارت صریحاً تلگراف کرده است که در این فقره به عالى مذاکره کرده‌اند دولت عثمانى از مسئله منصرف شده است.

رئیس- آقاى آقا سید جلیل در مسئله قبرستان سئوالى داشتید از آقاى وزیر امور خارجه‏

آقا سید جلیل- در جلسه گذشته آقاى معتمدالتجار در خصوص قبرستان تبریز سئوالى کردند جوابى را که جناب آقاى وزیر امور خارجه فرمودند بنده به نظرم هم چون مى‌رسد که جناب وزیر این مسئله را چندان اهمیت نداده‌اند و بنده شخصاً این مسئله را خیلى اهمیت مى‌دهم و اهالى آذربایجان به خصوص اهالى محله (امیر خیز) در این خصوص قریب هزار دویست کلمه تلگراف کرده‌اند و در این دو جلسه گذشت آقاى وزیر امور خارجه فرمودند که این را مشیرالعلماء کرده بود هیچ هم چون چیزى نیست این قبرستان بوده است و تاکنون هم کسى تصرف نکرده است بنده مى‌خواهم بدانم که جناب آقاى وزیر امور خارجه در این خصوص چه اقدام مفیدى تا به حال کرده‌اند و چه نتیجه از اقدامات خودشان گرفته‌اند.

وزیر امور خارجه- شاید آن روز که این مسئله را بنده عرض کردم آقاى آقا سید جلیل درست متوجه نبوده و امروز هم که صورت مجلس را خواندند باز درست گویا توجه نفرمودند والّا بنده تصور نمى‌کنم با کمال اهمیت جواب نداده باشم و یک جوابى را بى‌اعتنائى عرض کرده باشم مثل این که در روزنامه (ایران نو) در جوابى که آن روز بنده به شاهزاده سلیمان میرزا دادم متاسفانه دیدم نوشته بودند که با بى اعتنائى جواب داده و حال این که بنده تمام آقایان نمایندگان را خیلى محترم و مقامشان را داراى احترام و بیاناتشان را هم اهم مى‌دانم و جوابشان را هم خیلى اهمیت مى‌دهم و این اظهارات را نمى‌دانم به چه حمل بکنم خصوص نیست به شاهزاده سلیمان میرزا که بنده علاوه بر همه این ها یک خلوص قلبى نسبت بایشان دارم اما در این مسئله (امیر خیز) بنده جوابى را که در آن روز عرض کردم در خصوص مشیر‌العلماء راپورتى بود که رسیده بود چنان چه اظهار کرده بودند حتى خود آقاى مخبرالسلطنه هم تلگرافى را که مخابره کرده بودند و در وزارت امور خارجه حاضر است این طور سابقه امر را اطلاع داده‌اند و آنچه بنده کرده‌ام بیشتر این که یک وزیر امور خارجه یا وزیر مختارى مذاکره کنند گویا نباشد دیگر اهمیتى را بالاتر از این تصور نمى‌کنم این است که در این موضوع بالخصوص با سفارت دولت روس مذاکره کرده‌ام و تعلیمات متقضیه با ایالت آذربایجان از یک طرف و قونسول ژنرالى از طرف دیگر داده شده است این کارى بوده است که کرده‌ایم و به آنجا نوشته‌ایم و مسلم است مناط تحقیقات این است که اگر زمین فبرستان است را تصرف بکنند و نه دولت ایران مى‌تواند هم چون تصدیق و تسلیمى را بکند و اگر قبرستان نیست که آن هم ایالت آذربایجان و قنسول گرى که در آن جا هستند و الحاضریرى مالایرى الغائب مى‌بینند و رسیدگى مى‌کنند و رفع این مشاجره رامیان خودشان به آسانى مى‌کنند مأمورین محلى براى همین مطالب است و بعد از این که این تعلیمات مقتضیه را داده‌ایم هنوز جوابى نرسیده است که بر طرفین معلوم شده است با این که این زمین قبرستان یا این که بر طرفین معلوم شده است که قبرستان نیست بعد از این که جواب رسید اگر چنان چه بخواهند در موقع به عرض و اطلاع آقایان مى‌رسانم.

آقاسید جلیل- چون فعلا در آن جا مشغول بناگى هستند و هیچ از اقدامات خودشان دست نکشیده‌اند و این مسئله را هم هم در تبریز خیلى اهمیت مى‌دهند مثل این که چنان چه عرض کردم در این خصوص هزار و یک صد یا دویست تلگراف با آن امضاء متعدد کرده‌اند بنده مى‌خواستم اهمیت این مسئله را در نظر آقاى وزیر امور خارجه جلوه بدهم که این خیلى اهمیت دارد زیرا که این زمین قبرستان مسلمین است و حسیات اهالى آذربایجان در این گونه امور خیلى به شدت غنیان دارد از این جهت بنده از آقاى وزیر امور خارجه خواهش دارم که در این مسئله اهمیت فوق‌العاده داده و نتیجه از این مذاکرات و اقدامات خودشان بگیرند.

رئیس- آقاى ارباب کیخسرو چهار فقره سئوالى داشتید از آقاى وزیر امور خارجه خوب است تمامش را یک دفعه بفرمایید که جوابش را بفرمایند و داخل در دستور بشویم.

ارباب کیخسرو- یک فقره از این سئوالات درباب مناقشات سر حدى دولت عثمانى با دولت ایران است که چندى است به عنوان مناقشات عشایرى یک زد و خوردى در بین بوده است در این باب خواستم از آقاى وزیر امور خارجه سئوال بکنم چه ترتبى داده‌اند که جلوگیرى از این کار بشود و بعد از این دیگر اسباب زحمتى فراهم نیاید مسئله دویم اگر چه موقعش گذشته است یعنى در ضمن استقراض ترتیبى براى آن در نظر گرفته‌اند ولى بنده باز هم لازم مى‌دانم سئوال کنم که حقوق سفراء و کارگذاران دولتایران که در ممالک خارجه هستند از طرف دولت چند وقت است که نرسیده و در رسانیدن حقوق آنها چه اقدامى کرده‌اند چون آنها نماینده دولت هستند و باید خیالات آنها را در این باب آسوده کرد تا بتوانند با آسایش خاطر اعتبارات دولت را حفظ کنند مسئله دیگر دو باب تبعه خارجه است که در دو اثر دولتى و علاوه بى تذکر در این جا هستند و چندى قبل خود آقاى وزیر امور خارجه اظهار فرمودند که باید ترتیبى براى آنها داد که در این باب اسباب زحمت ادارات دولتى نشوند در این باب خواستم سئوال بکنم و ببینم ترتیبى که هیئت دولت در این باب اتخاذ کرده‌اند که اسباب زحمت نشود چیست مسئله دیگر از قرارى که شنیده مى‌شود بعضى از اتباع خارجه که بدون تذکر یا با تذکر براى مقاصد ناصحیحى به اینجا مى آمدند باز وارد مى‌شوند خواستم ببینم آقاى وزیر امور خارجه در این باب اطلع دارند یا خیر و کلیتاً چه ترتیبى را اتخاذ کرده‌اند که از ورود کلیه اتباع خارجه کاملا وزارت امور خارجه مسبوق بشود و بداند کى وارد مى‌شود و کى خارج مى‌شود تمنا دارم جواب این چند فقره سئوالات بنده را بفرمایند.

آقاى وزیر امور خارجه- در باب مناقشات سرحدیه آقایان مى‌دانند که چهار سال زیادتر است که این مسئله در حدود محل مذاکره و مناقشه است کمیسیون هم تشکیل شد و اعزام شد به سرحد براى رفع این مناقشه و به واسطه اتفاقاتى که هم در خاک عثمانى و هم در خاک ایران در این

+++

 چند سال واقع شده نتیجه که مطلوب بود در این باب با سفارت عثمانى و پاى مالى در این مذاکره داخل شدیم بالاخره قرار بر این داده شد که یعد از ورود جناب احتشام السلطنه به سفارت اسلامبول که سمت ریاست کمیسیون را هم خواهند داشت با اطلاعات و سابقه که دارند و این باب داخل مذاکره شده تا این که به رفع مناقشات انشاء الله موقعیت حاصل شود و در باب حقوق سفراء و مأمورین بنده این جا خجالت مى‌کشم عرض کنم که چه قدر مانده است و چه قدر باقى است آن را رجوع مى‌کنم به اداره محاسبات وزارت امور خارجه و اگر اطلاعاتى بخواهند تحصیل کنند در آنجا موجود است در باب اتباع خارجه که در خدمت دولت هستند این ها البته دو طورند یکى آن قسمتى است که با رضایت و اطمینان و اعتماد دولت متبوعه خودشان داخل خدمت هستند آنها البته محترمند و مشغول در کار خودشان مى باشند و دولت ایران هم از خدمت آنها فایده مى برد بعضى یک و تو کى بوده‌اند که شاید در این اواخر پیدا شده‌اند که به رضایت دولت متبوعه خودشان داخل شده‌اند و علاوه بر این که طرف اعتماد دولت خودشان نیستند طرف اعتماد داخله هم نیستند آنها را در هر نقطه که وزارت امور خارجه اطلاع به هم رسانده است به آن اداره که آن اشخاص در آنجا مستخدم هستند اطلاع داده و اخطار کرده است آنها هم به وظیفه خودشان عمل کرده‌اند و آنها هم معدود قلیلى بوده‌اند که به واسطه اقداماتى که به عمل آورده رفعشان شده است و اگر هم یکى دو تا باشند شاید محل اعتقاء نباشد اما در باب اشخاصى که بى تذکره وارد مى‌شوند در این مسئله هم مى‌دانید که سرحدداران روس در باب تذکره کمال استقامت را دارند و کمال اهمیت را مى‌دهند و کمال مراقبت را دارند و این که در این اواخر یک مقدارى به طور بى تذکر و بدون سند رسمى وارد شده‌اند در موقع انقلاب در رولسیون بود و البته در تمام ممالک این طور اتفاقات مى‌افتد ولى بعد از رفع انقلاب رولسیون سرحدداران طرفین البته به وظایف خودشان مشغول شده‌اند و تعلیمات صحیح هم داده شده است که با رعایت تذکره صحیح و همان طورى که از پیش قانون تذکره معمول و مجرى بود که اگر تذکره صحیح نداشته باشند باید برگردانند مراقبت داشته باشد و از آن طرف هم همین طور کمال اهمیت را به تذکره مى‌دهند و بالخصوص هم در چندى بیشتر از قفقاز در این باب اظهارى شده که فرستاده شده است که مراقب نظم این فقره باشند و نگذارند اشخاصى که بدون تذکر هستند وارد شوند و به وزارت داخله هم در این باب اطلاع داده شده است که از طرف خودشان هم به مأمورین سرحدى تعلیمات بدهند و وزارت خارجه اقدام کرده است.

ارباب کیخسرو- اولًا در مسئله منافشات مقصود این بود که حالا چون موقع طغیان ایل است قبل از به روز فسادى یک ترتیبى بدهند که باز یک خبر نامناسبى از سد در مسئله سفراء مأمورین دولت ایران در خارجه هم سئوال بنده در باب رسانیدن حقوق آنها بود و جواب صحیحى نه فرمودند که چه خیالى براى رسانیدن به آنها کرده‌اند در باب تبعه خارجه هم مقصود بنده اینهایى نبود که رسماً داخل کار هستند بلکه مقصود آنهایى بود که مجهول هستند و سئوال آخر بنده مخصوصاً در باب اشخاصى بود که شنیده‌ام جدیداً وارد شده‌اند مى‌خواهم بدانم که در این باب چه اطلاعى دارند.

وزیر امور خارجه- براى حقوق سفراء یک مقدار حقوق به طورى که در لایحه که از طرف وزراء پیشنهاد شده است یک وجهى از استقراض یعنى صد هزار تومان منظور شده است و یک مقدار زیاد دیگر که باقى مى‌ماند در هیئت وزراء مذاکره شده و قرار داده‌اند که به اقساط و تدریج از سایر عایدات دولت بپردازند و بنده به اسم وزارت خارجه از آقاى ارباب خیلى تشکر مى‌کنم که این مسئله را متذکر شده‌اند و امیدوارم که از طرف هم قطارهاى ایشان هم مساعدت در پیشرفت این فقره بشود که از مهمات مملکتى به شمار مى‌آید و براى حفظ یلتیک و مقاصد مملکت حاجت به این نیست که بنده عرض مى‌کنم که رعایت حال سفراء و مامورین دولت در خارجه چه قدر اهمیت دارد و در باب چندى بیشتر هم بداره نظمیه و امنیه اطلاع داده‌ام که اگر اشخاصى وارد بشوند بدون تذکره و ترتیب صحیحى یا مظنون باشند بعضى مسائل فوراً سئوال بکنند و به نام و نشان پیشنهاد بکنند نه اگر معلوم و محقق شد وزارت امور خارجه به وظایف خودش بپردازد این مسئله را تکرار کرده‌ام ولى هنوز او وزارت داخله در این خصوص به وزارت امور خارجه اطلاعى نشده است.

رئیس- آقاى ادیب‌التجار دو فقره سئوال داشتند ولى چون مسئله مهمترى هم هست خوب است بماند به آخر جمله دستور امروز لایحه استقراضیه و لایحه مخارج.

سلیمان میرزا- این بیان نامه‌اى است که شعیه پارلمانى فرقه دموکرات خواسته‌اند که بدون کم و زیاد در این جا خوانده شود تا این که عقیده شعیه پارلمانى در این خصوص معلوم باشد (به عبارت ذیل قرائت شد)

 (بیان نامه شعیه پارلمانى فرقه دموکرات ایران)

در این موقع که یکى از مهمترین مسائل امروزه مطرح مذاکرات مجلس شوراى ملى گردیده شعیه پارلمانى فرقه دمکرات ایران لازم دانست به موجب این بیان نامه نظریات خود را در آن خصوص پیشنهاد مجلس بنماید مقدمه اخطار مى‌شود که فرقه دموکرات ایران در مسائل مالیه از جاده عملى خارج نشده بر ضد استقراض هاى تجارتى که خالى از هر گونه شرایط سیاسى باشد نیست بلکه در حالت کنونى مملکت دخول سرمایه خارجى را در داخله مملکت اسباب گشایش امور اقتصادى و تجارتى دانسته از اهم مسائل مملکتى مى‌داند و حتى تصدیق مى‌نماید که یک استقراض خارجى تجارتى براى اصلاحات اساسى و تسهیل پیشرفت امور دولتى از فرایض شمرده مى‌شود و نظر به همین نکته است که این استقراض حالیه با آن که به کلى هم خالى از شرایط سیاسى نیست ضدیتى ندارد و با مسلمیت این که فرقه دموکرات ایران با اساس این استقراض مخالفتى ندارند از ذکر مراتب ذیل ناگریز است مهمترین تکالیف پارلمان که هر مملکت مشروطه همانا نظارت در امور مالیه خصوصاً در محل صحت مخارج مى‌باشد در حقیقت فرق عمده ما بین ممالک هستید و مشروطه در همین مسائل مالیه ظاهر مى‌شود در ممالک هستید مالیه مملکت ملک یک شخص و یا اشخاص معدوده است ولى در ممالک مشروطه مالیه مملکتى دخل ملى محسوب مى‌شود میزان و محل و صحت مخارج را پارلمان که نماینده ملت است معین مى‌نماید بعد از آن که محل‌هاى اخذ مالیه و محل هاى خرج آن از روى قانون پارلمانى شد باید اطمینان کامل براى ملت حاصل شود که دخل ملى به مخارج ملى از روى نقشه پارلمانى مى‌رسد نظارت و تفتیش و حساب کشى پارلمانى باید به قسمتى مضبوط و محکم باشد که یک دینار در دخل و خرج ملى حیف و میل نشود در حقیقت اولین وظیفه ما این است که اصول نظارت و تفتیش را به قسمى محکم بکنیم که کلیه مناقذ دست بردهاى غیر قانونى را بر مالیه ملت مسدود کنیم پس از این مقدمات داخل موضوع شده اظهار مى‌داریم که پول این استقراض اگر چه از حیث مقدار اهمیتى ندارد ولى اهمیت تاریخى به هم رسانیده یک موقع بزرگى را دارا شده است به همان نسبت یک مسئولیت مخصوص را از جانب نمایندگان ملت بخود جلب مى‌نماید شعیه پارلمانى فرقه دموکرات لازم مى‌دارند که وجوه این استقراض در محل‌هایى که فقط متضمن اصلاحات اساسى و تکمیل تأسیسات مملکتى است با یک نقشه نظارت عملى که ضمانت صحت آن مخارج را نماید صرف شود در این صورت اساساً مخالف پرداخت هر گونه حقوق عقب افتاده مستخدمین دولتى و هر گونه مخارجى که از روى بودجه تصویبى مجلس نبوده و هیچ نظارت و تفتیش در آن نشده از محل این استقراض مى‌باشد و فرضا ترتیب نظارتى را که در لایحه ذکر شده تصویب کنیم فقط نظارت برآن مبلغى تعلق خواهد گرفت که از براى مخارج آتیه منظور شده و مبلغ خطیر دیگرى که براى پرداخت حقوق عقب افتاده و با وجوهى که به طور مساعده گرفتند و بدون کنترل خرج شده تقاضا شده است تعلق نخواهد گرفت نظر به ملاحظه فوق الذکر پیشنهاد ذیل با نهایت توقیر تقدیم مجلس شوراى ملى مى‌شود لایحه استقراض بر لایحه تعیین و تشخیص محل هاى خرج مقدم شود و لایحه تعیین و تشخیص محل‌هاى خرج و نقشه نظارت تفتیش معوق بماند تا بعد از ورود متخصص مالیه و امنیه که از آمریکا و اروپا خواسته شده‌اند تا به شور و صواب دید آن ها لایحه خرج و تفتیش که متضمن اصلاحات اساسى مملکتى است و ضمانت تکمیل امنیت مملکت را بنماید با یک نقشه نظارت علمى پیشنهاد مجلس شوراى ملى بشود.

آقا میرزا مرتضى قلى خان- بنده اولًا عرض مى‌کنم که این استقراض با این اندازه ها اهمیت ندارد به جهت این که این استقراض یلتیکى نیست استقراض تجارتى است و قرض تجارتى دولت همیشه خیلى بیش از این ها خواهد کرد و آن قدر اهمیت ندارد و اما این تقاضایى که از

+++

طرف آقایان شده است در این لایحه استقراض بر لایحه استقراض بر لایحه مخارج مقدم شده بنده هم مساعده و آقایان خودمان هم مساعدت و موافقت خواهند کرد به جهت این که اول هم در باب تقدم این و تا آخر آن مذاکره نبود و مخالفى نداشت فقط آقاى رئیس به ملاحظه این که خواستند اول مخارج معین شود بعد در مقابل آن استقراض بشود ولى در این که اول لایحه استقراض خوانده شود و بگذرد بعد مخارج تصویب بشود هیچ محل نظر و گفتگوئى نیست ولى به شرط این که لایحه استقراض خوانده شد لایحه تفتیشیه و مخارج با هم به مجلس شور و مذاکره بیاید و این که فرمودند تا زمان رسیدن مستخدمین امریکائى معوق بماند این خارج از ترتیب مى‌شود براى این که نظرات آنها را که نباید داخل در اصل مطلب کرد یعنى نظرات آنها در موقع تفتیش است و در ضمن عمل همان مقصود عمل مى‌آید و مخارج با نظرات آنها خواهد شد و تمام مقاصد به عمل مى‌آید و مخالفتى نمى‌نماید پس با این جهت بنده هم این تقاضا را که امروز لایحه مخارج در صورتى که هیئت وزراء حاضر باشند و موافقت نمایند تصویب مى‌کنم.

وزیر امور خارجه- مسلم است که اتفاق مجلس بر این امر بشود وزراء هم همراه و موافقند ولکن از این مسئله که لایحه تفتیش بماند تا این که مستخدمین امریکائى بیایند این یک قدرى اسباب تأخیر مى‌شود براى این که همه نمایندگان مى‌دانند و اطلاع دارند که این استقراض که مى‌شود براى مصارف فورى است که دولت پیشنهاد مى‌کند و نمایندگان ولایات و بعضى نقاط شاید بیشتر از وزراء اطلاعات داشته باشند و مى‌دانند که آن چه لازم است این است که فورى اقدام در امنیت نقاط بشود اساس این استقراض براى این مسئله از طرف دولت پیشنهاد شده است پس در این صورت لایحه استقراض که گذشت عجالتاً صورت کنترل و تفتیش آن هم از هیئت کمیسیونى که کابینه دولت تشکیل داده است پیشنهاد کرده‌اند و امروز فرستاده اند و فردا در کابینه وزراء قرائت خواهد شد به مجلس خواهد آمد و بنده تصور مى‌کنم این مأمورین خارجه که امروز ما داریم و صحت عمل شان هم مخفى نیست و به ترتیبات مملکتى بصیرت و اطلاعات کافى پیدا کرده‌اند و محل اعتراض هم نیست عملیاتشان در هیئت دولت محل تمجید بوده است نظریاتشان به قدرى کافى و محل اعتماد براى ما نمى‌تواند بود که این مخارجى را که لازم است با همین کنترل به عمل بیاورند براى این که مسلم است مستخدمین که وارد خواهند شد تا یک مدتى که ترتیب داخلى این جا که معمول است باید اطلاع پیدا کنند و تا آن اطلاعات را حاصل بکنند شاید خیلى اتفاقات حاصل بشود که اسباب تأسف بشود پس نمى توان این را معطل آن کار کرد و چون از پیش هم هیئت دولت متفق بوده‌اند و دستور العملش را هم ترتیب داده‌اند و تقدیم مجلس خواهند کرد و تصور مى‌کنم مخارجى که لازم است و دولت پیشنهاد کرده است اگر به همان ترتیب به انجام برسد برای هیئت دولت و نمایندگان مجلس ایرادى نماند.

فهیم‌الملک- فرقى که یک مسئله مهمى مثل استقراض متفق علیه آقایان مى‌شود واقعاً خیلى مورد تمجید و تشکر است و همان طورى که فرمودند براى این که ترتیب قانونى به عمل آمده باشد بنده هم تقاضا مى‌کنم که لایحه مخار را به کمیسیون عودت بدهند که مجدداً با حضور وزراء و سایر آقایان مطرح مذاکره شده نظرات ثانوى در آن شده و راپورت جدید داده شود و در این قسمت آخر پیشنهاد شاهزاده سلیمان میرزا یاد آورى مى‌کنم که لایحه تفتیش گویا تهیه شده است او را باید حتى الامکان جلو انداخت و منتظر آمدن مأمورین نباید شد براى این که خواهند آمد و هر چه بکنند در مرکز خواهند بود و این لایحه تفتیش که ترتیب مى‌شود فقط براى مرکز نیست براى ایالات و ولایات هم خواهد بود و در آنجاها باز محتاج خواهم بود به مأمورین سابق اروپائى که الان هم داریم زیرا که آنها اطلاعات خارجه هم دارند و مشغول هم هستند و ضمناً عرض مى‌کنم که این جا نظر فقط به تفتیش این جزئى وجه نیست بلکه یک اساس اساسى است که براى کلیه مخارجات دولتى فراهم مى‌آوریم حالا آن لایحه اصل استقراض را مطرح مذاکره خواهند فرمود و بنده هم استدعا مى‌کنم در آخر آن این یک ماده اضافه شود (ماده پیشنهادى ایشان به عبارت ذیل قرائت شد)

ماده واحده- وجوه استقراض در بانک باقى خواهد بود تا وقتى که لایحه راجع به خرج آن و لوایح تفتیشیه از تصویب مجلس شوراى ملى بگذرد.

رئیس- این جا دو مسئله هست یکى این که آقاى سلیمان میرزا پیشنهاد کردند که این مسئله بماند تا وقتى که مستخدمین امریکائى بیاید یک تقاضا هم از طرف آقاى میرزا مرتضى قلى خان شد که مخبر هم موافقند با آن تقاضا و آن این است که وجوهى که تصویب مى‌شود که استقراض بکنند در بانک شاهنشاهى بماند تا وقتى که لوایح تقنینیه آن از مجلس بگذرد حالا آقاى سلیمان میرزا شما در آن تقاضاى خودتان باقى هستید یا این که مسترد مى‌دارد و این تقاضاى ثانوى را قبول دارید؟

سیلمان میرزا- بنده در تقاضاى خودم باقى هستم.

رئیس- پس دیگر داخل مذاکره نمى‌شویم در خاطر آقایان هست که در جلسه گذشته قرار شد که لایحه را که راجع به مخارج است قبل از لایحه استقراضیه مطرح مذاکره قرار بدهیم و حالا تقاضا شده است که به کسى بشود پس باید رأى گرفته شود و در این که لایحه استقراض را اول بخوانیم و در آن رأى بگیریم بعد مخارج را مطرح مذاکره قرار بدهیم.

فهیم‌الملک- آن لایحه را تصور مى‌کنم که در صورتى که تقاضا شد به کمیسیون برگردد قهرآباید برگردد به کمیسیون دیگر محتاج بر این نخواهد بود.

رئیس- کمیسیون تقاضا مى‌کند که لایحه مخارج برگردد به کمیسیون حالا چه باید کرد.

(گفتند باید لایحه استقراض خوانده شود)

باید همین طور بماند تا راپورت کمیسیون برگردد پس باید رأى گرفته شود پس آقایانى که موافق هستند در این که لایحه استقراضیه قبل از لایحه مخارج مطرح مذاکره بشود قیام نمایند (اغلب قیام کردند) با اکثریت 43 رأى تصویب شد حالا در کلیات لایحه استقراض مذاکره مى‌شود.

سیلمان میرزا- بنده چنان که قبلا عرض کردم با اساس یک قرض خارجى تجارتى مخالف نیستم حرف ندارم ولیکن چون هر قرض محل خواهد بود از براى یک مخارجى و ممکن است وقتى که آن لایحه خرجش پیشنهاد شود نظریات در آن فرق بکند عرض مى‌کنم که اساساً همان طور که عرض کردم با یک قرض خارجى از براى اصلاحات اساس موافق بودم اما متأسف هستم با این که یک قرض بکنیم و آن را به مصارف حقوق عقب افتاده برسانیم حالا اگر لایحه خرج همان لایحه خرجى بشود که به کمیسیون عودت داده شده است که قرض بشود بنده محققاً مخالفم و تصویب نمى‌کنیم که ما یک قرض بکنیم و بدهیم به حساب‌هاى گذشته و بهتر این مى‌دانم که حساب‌هاى گذشته را از محل هایى که در مقابلش هست و وصول نشده است بپردازند و این قرض را از براى مخارج اساسى که تکمیل امنیت را دائر دارند در هر صورت از طرف وزارت باید توضیح داده شود که آیا نظریات هیئت دولت بر این است که پس از این که این استقراض شد چنان چه یک ماده اش هم این بود به مصارف گذشته صرف خواهد شد یا این که به مصارف آتیه در صورتى که به مصارف گذشته صرف خواهد شد عرض کردم که آن را ممکن است از محل‌هایى که داریم بپردازیم و تا توضیح هم داده نشود بنده نمى‌توانم عقیده خودم را عرض کنم.

افتخارالواعظین- در مقام مباحثه و مذاکره این لایحه استقراض ممکن است که چند نظر پیدا بشود چیزهایى را که بنده یاد داشت کرده‌ام چون چنین استنباط مى‌کنم که مجلس شوراى ملى تمام متفق هستند درباره این استقراض مثل این که سابق هم که ترتیب این استقراض را وزیر مالیه سابق مرحوم صنیع‌الدوله به مجلس عرضه داشت اغلب نمایندگان بلکه مى‌توانم بگویم بالاتفاق این جا تصویب شد و حتى روزى هم که مواد آن جمله شقاوت آمیز واقع شد همان روزى بود که به کمیسیون قوانین مالیه آمده بود و لایحه این استقراض را به تصویب کمیسیون قوانین مالیه رسانیده بود و همه آقایان تصدیق خواهند داشت و از این جهت بنده در آن قسمت اول از یاد داشت خودم را لازم نمى‌دانم عرض کنم به جهت این که بدیهى است که هیچ کس نمى‌تواند بگوید که امروزه براى دولت ما یک استقراض به این ترتیب صحیح لازم نیست به چه جهت ترتیب به این ترتیب که دولت ایران هفت کرور قرض داشته است به بانک در صدى هفت نزول مى داده است حالا دولت مى‌خواهد دوازده کرور از بانک شاهنشاهى قرض کند و هفت کرور آن را عوض قرض سابق بدهد و پنج کرور دیگر براى دولت مى‌ماند در حالتى که نزول صدى هفت صدى پنج مى‌شود و صدى دو فایده دولت است و وثیقه هم که دولت براى آن هفت کرور همان وثیقه را از براى آن دوازده

+++

 کرور هم معین کرده است بدون این که چیزى در آن وثیقه افزوده شود یعنى از عایدات گمرک جنوب این مطلب بعد از این که مصارف لازمه ادارى گمرک موضوع شود در یافت مى‌کند پس از نزول این جا صدى دو براى دولت فایده است و دیگر این که اقساطى هم که مى‌داده است دولت براى این هفت کرور بعین همان اقساط را بدون دینارى علاوه بلکه قدرى کمتر مى‌دهد از براى استهلاک این استقراض دوازده کرورى پس در اقساط هم چیزى زیاد نشده بلکه قدرى هم کمتر شده است و در مدت حالا دولت اگر چه این مدت را زیادتر کرده است ولى مشروط به این شرط است که تا پنج سال دولت ایران حق ندارد این قرض را بپردازد ولى بعد از پنج سال دولت اگر بخواهد تمام این استقراض را به بانک شاهنشاهى بپردازد بتواند پس از براى دولت یک قرض تجارتى بدون این که شرط پولتبیکى داشته باشد با نزول صدى پنج که بهتر از این ترتیب و آسان تر از این ممکن نیست و اگر بگوییم در استقراض مطلقاً لازم نیست که شاید بعضى آقایان عقیده شان این باشد و بنده گمان نمى‌کنم کسى مطلع باشد و این حرف را بگوید پس معنیش آن وقت این است که خرید اسلحه از برایمان لازم نیست تأسیس قشون لازم نیست تأسیس امنیه از براى حفظ امنیت طرق لازم نیست تأسیس اداره ژاندارمرى از براى ما لازم نیست و صاحب منصبانى که براى این کار خواسته‌ایم لازم نیست بالاخره استخدام مستخدمین سوئدى لازم نیست پس امروز براى دولت جهت بعضى تنظیمات و تأسیساتش یک مبلغى پول لازم است که آن پول را باید به مصرف برساند تا این که بتواند مرتباً مالیات‌هاى عقب افتاده والّا وصول خودش را از اطراف و جوانب وصول کند و به مصارف جاریه عادیه خودش برساند و اگر کسى بگوید که ممکن است این مصارف را از مالیات گرفت و داد بنده عرض مى‌کنم که ممکن است به جهت این که در سال گذشته مبالغى از مالیات دولت در محل باقى مانده است و امروز باید دولت یک قوه فوق العاده منظمى از براى خودش تحصیل بکند تا بتواند با آن وسیله آن مالیات هاى عقب افتاده سنه ایتئل و امسال خودش را عاید دارد و به مصارف جاریه عادیه خودش برساند پس این استقراض به این ترتیب امروزه از براى ما لازم است دویم ممکن است کسى بگو‌ید استقراض امروز از براى ما لازم است ولى این قدر کم است و کفاف احتیاجات ما را کاملًا نمى‌دهد بنده هم این را تصدیق مى‌کنم که امروزه از براى دولت ما یک قرض صد کرورى لازم است ولى امروز اگر کسى بگوید که این قرض پنج کرورى را بگیرید و به مصارف احتیاجات لازمه امروزه خود برسانید و منتظر باشید که یک قرض کلى صد کرورى بکنید بنده‏ به ایشان جواب عرض مى‌کنم که خوب است عوض گفتن یک محل قرض صد کرورى با شرایط صحیح و نزول صد پنج ارائه بدهید به دولت قرض داده شود آن وقت بنده قطع دارم که تمام نمایندگان آن قرض را تصدیق خواهند کرد سوم این که ممکن است کسى بگوید استقراض لازم است ولى نه از خارجه بلکه از داخله آنجا هم بنده عرض مى‌کنم این بسیار خوب حرفى است لیکن به شرط این که از داخله بنمایید که یک کسى بدون شرط یک قرض صدى پنج بدهد اول کسى که آن قرض را تصویب مى‌کند بنده خواهم بود ولى خوب است عوض گفتن ارائه بدهد که از فلان کس یا فلان محل مى‌دهد چهارم مى‌شود که کسى بگوید که استقراض لازم است ولى باید ملاحظه کرد که به چه مصارف مى‌رسد و ترتیب تفتیش آن چه شکل خواهد بود گویا بنده و تمام آقایان مؤتلفه بلکه تمام نمایندگان مجلس شوراى ملى هم در این عرض بنده متغقند بلى ما این عرض را نمى‌کنم که قرض هاى سابق نباید بفهمیم به چه مصارف رسیده و به دست کى به مصرف رسید این قرض را بنده در صورتى تصویب مى‌کنم که به آن تأسیسات و اصلًاحات و مصارف فوریه ضروریه دولت برسد یا تفتیش صحیح ولى فقط این نکته را یاد آورى مى‌کنم که براى دولت همین پنج کرور پول است و آن بیست کرور و 24 کرور عایدات دیگر دولت پول نیست وظیفه فرد فرد نمایندگان است که در مصرف این پول بلکه در تمام عایدات دولت سعى بکند که به مصارف صحیحه لازمه فورى برسد و با تفتیش صحصح هم به مصرف برسد پس ما این جا این دو قرار را نباید منحصر بوجه این استقراض بکنیم مثل این که بنده که یکى از وکلاى ملت هستم عرض مى‌کنم که عموم برادران ایرانى بنده بدانند که از ابتداى دولت جدید تا کنون که این جا ایستاده‌ام هیچ بنده نمى‌دانم که عایدات دولت ایران چه قدر بوده است و به چه مصرف رسیده است و تفتیش چه شکلى شده است بلکه مى‌توانم ادعا بکنم که اگر این احتمامى را که در مصارف این استقراض و تفتیش این قرض یا خرش مى‌دهیم که ما این که وظیفه ما این است که همیشه این احتمام را در کلیه مال دولت به خرج بدهیم اگر تا به حال مى دادیم حالا تقریباً یک کرور قید یا دو کرور قید یا دو کرور پول هاى نفله شده در خزانه دولت ما بود پس قرض لازم است ولى بنده هم کاملا با این عقیده شریکم و تمام نمایندهگان مجلس شوراى ملى هم احساساتشان این است که باید مجلس بداند که این پول به چه مصرف مى‌رسد و بعد هم کى تفتیش خواهد کرد و به دست کى به مصرف خواهد رسید و اما این که حضرت والا شاهزاده سیلمان میرزا فرمودند مشروط به مصارف داده شده گذشته مصرف نشود عرض مى‌کنم دوبیست و بیست هزار تومان از این وجه را کابینه آقاى مستوفى‌الممالک و صد و بیست هزار تومانش را کابینه آقاى سپهدار اعظم که مجموعاً مى‌شود سیصد و بیست هزار تومان گرفته‌اند و به مصرف رسانیده اند ولى بنده قطع دارم برحسب تحقیقاتى که خود بنده کرده‌ام که این پول ها در یک مواقعى خرج شده است مثل این که آن پنجاه هزار تومانى که براى مصارف قشون فارس داده شده است در یک موقعى داده شده است که اگر در آن موقع داده نمى‌شد ضرر از براى دولت ایران شاید به اندازه منصور بود که با هیچ پول ممکن نبود آن را جبران کرد پس تمام این پول‌ها به مصارفى رسیده است که نهایت فوریت و ضرورت و لزوم را داشته است پس این مثل این است که طاق این اطاق خراب شده است نگویند صد تومان براى تعمیر این اطاق بده و من مى‌دانم که اگر این صد تومان خرج نکنم این طاق پائین مى‌آید و دو هزار تومان خسارت به دولت وارد مى‌آید آن وقت مبلغ این صد تومان را ندهم تا این طاق پائین بیاید و این عمارت خراب بشود و این ده هزار تومان ضرر به دولت برسد براى این که این صد تومان را ندهم این ابداً صحیح نیست براى این که دولت دید اگر آن پنجاه هزار تومان را براى قشون فارس حواله ندهد و نمى‌داد ضررهایى براى دولت و ملت ایران منصور بود که با هیچ پول جبران نمى‌شد و دیگر بنده عرض مى‌کنم که چه فرق ما بین مخارجى که شده است و مخارجى که باقى است و باید بشود مى‌باشد امروز قشون و نظمیه و امنیه در ولابات حقوق عقب افتاده خودشان را بعضى جاها هفت ماهه بعضى جاها پنج ماهه طلب کارند از دولت و آن طورى که کابینه حساب کرده است گویا قریب نه صد هزار تومان طلب آنها مى‌شود هیئت دولت از مجلس شوراى ملى در خواست کرده است که یک کرور این پول به مصارف پس افتاده آنها برسد این حقوق آنها را شاید از این یک کرور تسویه کنند کمیسیون قوانین مالیه آن یک کرور را تصویب نکرده است گویا دویست سیصد هزار تومان یک مبلغى را تصویب کرده است بنده عرض مى‌کنم اگر شما حقوق عقب افتاده نظمیه و امنیه و قشون سالخوى ولایات و ایلات را تسویه کنید اعم از این که به یک کرور تسویه کنید یا به دو تومان بنده نمى‌دانم آن اختیارش با هیئت دولت است اگر آنها را تسویه نکند آن وقت یک جمع گرسنه مسلحى را در تمام ولایات برخلاف دولت دارید که دولت باید تمام این پنج کرور را خرج بکند و به یک عده بدهد که در مقام اسکات آنها بر آمده بنده با اسلحه گرسنه این جا ایستاده‌ام عوض این که مرا ساکت کنید مرا به شرارت وا بدارید براى این که از این پول به من داده نشود بله مجلس شوراى ملى باید صواب و صلاح مملکت را در نظر داشته باشد و بگوید من فلان قدر به هیئت دولت اجازه مى‌دهم که فرض بکند و بعد این قرض را براى مصارف اساسى نه عادى براى مصارف اساسى مقررى مملکت خرج بکند اگر یک وقتى لازم مى‌داند که سیصد هزار تومان از این را به آن حقوق عقب افتاده بدهد براى این که تمام این پنج کرور بیهوده خرج نشود آن وقت ما نباید هیئت دولت را مجبور بکنیم که این سیصد هزار تومان نباید استقراض بشود و در مصارف صحیحه هم صرف بشود بنده مى‌دانم که تمام مجلس و هیئت مؤظفه بلکه اکثریت و اقلیت همه در این مسئله موافقند واحدى مخالفت ندارد.

رئیس- بنده به اظهار عقیده که آقاى افتخار‌الواعظین فرمودند عرضى ندارم ولى در ضمن لفظى فرمودند که گویا مى خواستند تلقین بکنند.

وحید‌الملک- وقتى که بنده اجازه گرفتم براى استقراض در مقابل آن لایحه مخارجى بود که از طرف دولت پیشنهاد شده بود آقایان البته تصدیق خواهند کرد که در هر جاى دنیا معمول است که اول لایحه مخارج را پیشنهاد مى‌کنند و مى‌بینند که چه نوع مخارجى را دارند و چه نوع کسرى دارند آن وقت محل از براى آنها پیدا مى‌کنند بنده هم که براى استقراض نظریاتى داشتم به همان ملاحظه بود که آن لایحه مخارج پیشنهاد بشود و در آنها تفقید

+++

بشود آن وقت ما همه به بینیم که آیا اهمیت آن تقاضا دارد که ما یک هم چون قرض را بکنیم یا این که ندارد ولى بنده چه طور مذاکره بکنم در یک استقراض در صورتى که هیچ مواد مخارج معلوم نیست یک تقاضائى شده است از طرف کمیسیون قوانین مالیه که برگردد به کمیسیون یک تجدید نظرى در آن بشود با شور و صوابدید متخصصین این کار دوباره پیشنهاد مجلس شوراى ملى بشود بنده هیچ نمى‌دانم که آیا تغییرى در این مواد مخارج داده خواهد شد یا خیر براى این که اگر آن مواد مخارج ثابت باشد بنده هم در همان نظریات و عقیده که تا حالا تحصیل کرده‌ام ثابت خواهم بود و اگر آن مواد تغییر خواهد کرد شاید نظریات بنده هم مخالف شود و هیچ رأى در این موضوع استقراض ندارم و یقین دارم پیشنهاد شاهزلده سیلمان میرزا هم از همان نقطه نظر بود و از این نظر نبود که فوراً این لایحه مخارج برگردد به کمیسیون و لایحه استقراض به میان بیاید بنده هیچ کس را نمى‌بینم در این مجلس اشاره به طرف دست چپ که بتواند در این طرف مجلس رأى بدهد چه جواب آقایان وزراء را بدهد چه نظریات در این مسئله داشته باشد چه جواب آقاى افتخار‌الواعظین را بدهد یا این که مواد مخارج را درست بفهمد و مواد تفتیشیه را در هیچ جاى دنیا رسم نیست که یک لایحه دخلى چه استقراض اول پیشنهاد به واسطه وزیر مالیه و آن وقت مخارج این بشود بنده این را به کلى مخالف مى‌دانم پس خودم را در این موضوع موقوف مى‌کنم تا وقتى که لایحه مخارج از کمیسیون مجلس بیاید و موضوع مذاکره شود آن وقت نظریات خودم را عرض مى‌کنم پس حالا به هیچ وجه من‌الوجوه که حضرت والا خواند با یک استقراض که خالى از هر گونه شرایط سیاسى باشد چنان چه گفته شد همراه هستم و حتى بر ضد این استقراض هم نیستم ولى در صورتى که مخارج آن را بدانم و مواد تفتیشیه او را هم بدانم بنده به کلى بر ضد یک استقراض هستم که وجوه آن استقراض به محل‌هایى صرف بشود که موجب تکمیل تأمینات مملکتى نیست بنده یقین دارم که کلیه آقایان چه در این جا و چه در خارج مى‌خواهد که یک ترتیباتى به میان بیاورند و یک نقشه کشیده شود که تکمیل تأمینات مملکتى بشود در صورتى که آن نقشه کشیده نشده است و آن ترتیبات معلوم نیست و چه نظریاتى گفته شود پس بنده استدعا مى‌کنم که یک طورى بشود که در آن وقت ما بتوانیم در آن مذاکره بکنیم و از روى یک وجدان صحیحى رأى در آن موضوع بدهیم ولى با این ترتیبى که هست من نمى‌توانم نه اظهار عقیده بکنم و نه رأى در آن بدهم.

متین‌السلطنه- بنده کم کم دارم مى‌فهمم براى مسئله استقراض چه پیش مى‌آید به نظر بنده این پیش آمد خیلى غریب مى‌آید براى این که بتوانیم مخارج را بدانیم ترتیبى از طرف هیئت رئیسه پیشنهاد شد که شاید قابل تمجید بود و آن این بود که صورت مخارج اول خوانده و تصویب شود و بعد بر طبق آن لایحه استقراض مطرح شود و بعد از طرف آقایان فرقه دموکرات پیشنهاد شد که لایحه استقراض جلو بیفتد و لایحه مخارج بماند.

وحید‌الملک- هم چون نیست.

بعد در ضمن آن بیان نامه هم اشاراتى شد که براى بنده باز اشکالاتى فوق‌العاده پیش آورد و از آن جمله در همان آتى که تصدیق مى‌کنند که همراه هستند یا قرض‌هاى تجارتى باز در همان بیان نامه اظهار مى‌کنند که این استقراض هم خالى از شرایط سیاسى نیست و بنده این را جداً تکذیب مى‌کنم و گمان مى‌کنم که هم چون چیزى نباشد و روى هم نمى‌فهمم که این نظریات چگونه این جا تفاوت کرده است آن طورى که آقاى وحید‌الملک مى‌گویند نمى‌دانم مقصود چیست از ابتداى تشکیل این مجلس همه ماها مى‌دانیم که از براى پیش بردن کارهاى این دولت و از براى راه انداختن ادارات یک فرضى لازم بود این یک مطلب تازه نیست که به مجلس آمده است مدت‌ها اینجا مذاکره شد و ابتدا از طرف کابینه آقاى مستوفى‌الممالک پیشنهاد شد و همه متفق بودیم و اساساً بنده منکرى در این ندیدم و تمام همراه بودیم و تصور مى کردیم که اگر یک هم چون پیشنهادى از طرف وزراء بشود بالا‌تفاق راى خواهیم داد حالا معلوم مى‌شود که عقاید تغییر کرده است و علاوه بر این که تغییر کرده است مى‌بینم که صمیمیت هم در کار نیست و این مطلب را هم براى مملکت خیلى خطرناک مى‌بینم و تصور مى‌کنم که بایستى اگر ما بخواهیم چرخ‌هاى ادارات مملکت را بهتر از گذشته راه بیندازیم باید با یک خوش قلبى در این جا با هم همراهى بکنیم یعنى هیچ وقت تصور نکنیم که ممکن است به واسطه این نوع تمویضات یک نفعى از براى مملکت عاید شود بالاخره این استقراض را خواهم کرد و این مصارف را تصویب خواهیم کرد و آن ممکن است همان طورى که آقاى افتخار‌الواعظین فرمودند وقتى بشود که براى هر صد تومانى پنجاه هزار تومان دولت ضرر کند و حالا چون هنوز تردیدى براى ما حاصل است و درست نمى‌دانم که رأى آقایان در این باب چیست این است که در این موقع بیش از این عرض نمى‌کنم و امیدوار هستم که آن (43) رأى که حاصل شد در این که لایحه استقراض را مقدم بداریم آن یک رأى مقدماتى بوده است که منافاتى به آن قرارى که داده بودند که لایحه مخارج را مقدم بر لایحه استقراضیه بدارند نداشته باشند چنان چه امیدوار هستم بالاخره اتفاق حاصل بشود چنان چه از طرف هر دو حزب گفته شد.

سلیمان میرزا- توضیح دارم.

رئیس-نسبت به نطق شما سوء تفاهمى شده است بفرمایید.

سلیمان میرزا- بعضى مطالب فرمودند که در موقع جواب آنها را خواهم عرض کرد حالا فقط بعضى سوء‌تفاهمات شده است که لازم مى‌دانم عرض کنم که اگر پیشنهادى از طرف اقلیت شده است که لایحه خرج برگردد به کمیسیون و لایحه استقراض مقدم باشد دائر بر آن نبود که این مطلب همین امروز مطرح مذاکره شود بالطبع وقتى که لایحه خرج برگشت با آن شرایطى که بنده پیشنهاد کردم که مأمورین متخصصین امریکائى یک نقشه بکشند و بعد ما رأى بدهیم بالطبع عقیده بنده این بود که لایحه استقراض هم امروز مطرح مذاکره نشود مؤید این مطلب هم همان پیشنهادى است که آقاى وحید‌الملک کردند که گمان مى‌کنم روى میز مقام ریاست گذاشته شده باشد و ابداً با آن پیشنهاد و استقراض و رأى مخالف نیستم.

رئیس- براى توضیح کافى است.

محمد هاشم میرزا- چون بعضى از آقایان تصور مى فرمایند که هیچ مخالفى نخواهد داشت و این مطلب از بدیهیات خواهد بود و بنده این را از نظریات مى‌دانم و لابدم عرض کنم این مذاکراتى که مى‌شود در کابینه سابق یا اسبق این مذاکره بوده این دلیل بر صحت عمل نمى‌شود اگر صحیح نبوده در آن کابینه و آن کابینه و کابینه اول هم صحیح نبوده فرق نمى‌کند در هر وقت کابینه که بده است صحیح نبوده است و عقیده کسى که صحیح بوده است آن وقت و حالا صحیح است پارسال در ابتدائى که آمده بودیم در مجلس شوراى ملى این پیشنهاد قرض شد ولى ما ابداً اطلاع از بودجه و از ترتیبات مملکت نداشتیم و بالاخره قرار شد داخل در مذاکره‌اش شوند و در کابینه دوم هم داخل مذاکره شدیم و این که آقایان فرمودند رأى داده شده بنده تصور مى‌کنم رأى داده نشده باشد اگر رأى گرفته شده بود امروز در مجلس چه مى‌کرد اما این که بعضى آقایان مى‌فرمایند دچار خیلى مشکلات خواهیم شد و به بعضى محظورات خواهیم افتاد از تعویق این کار گویا در اول مشروطه هم این گفتگوها بوده است یک وقتى آقاى حاج امام جمعه فرمودند که در مجلس سابق هم یک مرتبه وزراء آمدند گفتند اگر یک قرض نشود تا پنج روز دیگر یک امرى واقع مى‌شود و رشته امور را هم گسیخته مى‌شود این حرف‌ها سابق بروجرد ما هم شده است در زمانى که ما از نمایندگان هم شده‌ایم باز شنیده‌ایم این را براى بنده باز هم این دلیل قطعى نخواهد بود حالا بنده عرض مى‌کنم که اگر چیزى را احساس کردند به هیئت وزراء که یک استقراض لازم است و بعد بیاورند این را بنده از وظایف کمیسیون بودجه مى‌دانم نه از وظایف کمیسیون قوانین مالیه مگر در شرایط استقراض که در شرایط آن نظریات خودش را بکند و بعد در کمیسیون بودجه ببینیم آیا این مهماتى که براى وزراء پیش آمده است مى‌توانیم رفع بکنیم یا نمى‌توانیم بلکه یک نماینده عقیده‌اش این باشد که آن بودجه را که آوردند به مجلس از بابت مخارج آن بعضى زیادتى‌ها نوشته شده است من باب شاهد حال یک فقره‌اش عرض مى‌کنم در باب شاهرود بسطام که ده هزار تومان مالیات دارد 3 هزار تومان مخارج عالیه‌اش را نوشته‌اند یک کسى اگر عقیده‌اش این باشد که این مخارج زیاد باشد و کمتر از این باید خرج نشود یا اگر نماینده عقیده‌اش لین باشد در کمیسیون بودجه که پنج کرور شاید محتاج بدو کرور هم نخواهد بود از این مطالب خیلى است که خارج از موضوع شاید باشد عرض نمى‌کنم و هیچ نماینده نمى‌تواند مورد سرزنش باشد هر نماینده مى‌تواند نظریاتى داشته باشد ولى بدون این که به کمیسیون بودجه بیاید بدون این که مصارفش را معین بکنیم نمى‌

+++

توانیم اول استقراض بکنیم و بعد مصارفش را پیدا بکنیم خیر این نمى‌شود باید تمام دقایق ملاحظه شود بعد از آن که معلوم شد این پنج کرور محل حاجت دولت است بنابراین آن وقت ما حاضریم هستیم که اگر نتوانستیم چاره بکنیم مجبور بشویم با استقراض‌ها از هر قبیل استقراض باشد بله با استقراض تجارتى که ضدیت نداریم دور نیست اگر یک استقراض تجارتى و اقتصادى صد کرور دویست کرورى باشد براى احداث راه آهن و راه انداختن چرخ هاى مملکت مخالفتى نداریم ولى براى این جزئیات در صورتى که احتمال مى‌دهم که ممکن باشد از همین مملکت چاره بشود جهتى ندارد بدون دیدن عموم و بدون این نظریات ما قبول بکنیم این هم که بعضى از آقایان اول فرمودند از بدیهیات است که این را لازم داریم و بعد فرمودند من که یک نفر از نمایندگان هنوز از بودجه مملکت کاملًا اطلاع ندارم با وجودى که چندین وقت است آمده­ام و هفت ماه در کمیسیون بودجه بوده‌ام ولى بنده که یک نفر از نمایندگان هستم اطلاع دارم همین بودجه است که نوشته و به دست تمام ماها داده‌اند و همه اطلاع داریم و مى بینیم این قدر بى ترتیب نوشته شده است که نمى‌توانیم تسویه بکنیم تو که تصویب می‌کنى این استقراض را می‌دانى این چاره جوئى مى‌شود یا نه بنده تا ترتیب این را ندانم داخل در تصدیق‏ و تکذیب استقراض نمى‌شوم.

معاون وزارات داخله- شاهزاده سلیمان میرزا و شاهزاده محمد هاشم میرزا بعضى مذاکرات کردند که آنها خیلى اسباب تأثر بنده که معاون وزارات داخله هستم گردید فرمودند که مخالف هستم که حقوق پس افتاده مستخدمین داده بشود بنده در جواب سر کار والا عرض مى‌کنم که خوب است مساعدت بکنید که حقوق پس افتاده مامورین دولت داده شود زیرا که هفت هشت ماه بلکه قریب یک سال است که در بعضى نقاط حقوق امنیه و نظمیه نرسیده است و از وزارت خارجه هم سئوال شد آقاى وزیر خارجه هم اظهار کردند که چند سال است که حقوق سفراى خارجه نرسیده است و شاید مسبوق باشید که این انقاتب اخیر خراسان هم به واسطه نرسیدن حقوق آنجا بود چه طور فتوى مى دهید که امروز دولت با این احتیاجى که با استقراض دارد مساعدتى به او در خصوص استقراض نشود بنده عرض مى‌کنم الان متأسفانه در کرمانشاهان شاهرود بسطام قزوین و همدان و اغلب ولایات و ایالات مستخدمین متحصن‌اند و من هم حق مى‌دهم به آنها زیرا که چندین ماه است حقوق به آنها نرسیده است و همین طور هم که فرمودند یک عده اشخاص گرسنه مسلح هستند که حکومت محلیه نمى‌تواند از آنها جلوگیرى بکند قریب پنج ماه است که حقوق با جزاء وزارت داخله نرسیده است این‌ها مستخهدمین و رنجبران مملکت حساب کنید و تصویب بکنید که این پول به آنها برسد در مجلس شوراى ملى مخالفت کردن با این که حقوق آنها نباید برسد بنده هیچ ملتفت نیستم که براى چیست در ترتیب تفتیش اگر نظریاتى دارید بفرمائید و کمیسیونى معین بکنید براى تفتیش نه این که اساساً در یک موقعى که قائمه استقلال به امنیت مملکت بسته است شما با اساس استقراض این طور مخالفت بفرمایید مخصوصا از فرقه محترم دموکرات هم خواهش مى‌کنم که در این موقع ضدیتى نکنند بلکه مساعدتى بکنند که چرخ دولت به کار بیفتد.

رئیس- مذاکرات در کلیات کافى است (گفته شد کافى نیست) پس ده دقیقه تنفس داده مى‌شود و بعد مذاکره مى‌شود.

مجدداً مقارن غروب جلسه تشکیل شد.

رئیس- مذاکرات در کلیات استقراض است ولى قبل از این که شروع به مذاکرات بشود لازم مى‌دانم که بعضى مطالب را به عرض مجلس برسانم چند روز قبل هم این جا عرض کردم هر مطلبى هست باید علنى باشد تا این که همه مطلع بشوند و آن مطلب این است که چند روز قبل تلگرافى از تبریز رسیده بود به نمایندگان آذربایجان که در موقع استقراض شما باید ضدیت بکنید و حتى طورى باید ضدیت بکنید که در موقع رأى از مجلس خارج بشوید که عده براى رأى گرفتن کافى نشود و بنده علاوه بر این که این مسئله را خلاف مشروطیت مى‌دانم خلاف ترتیب هم مى‌دانم راضى نخواهم شد که در تحت ریاست بنده در مجلس شوراى ملى یک هم چون بى نظمى وقوع بعدا بکند این بود که امروز با رئیس فرقه دموکرات که بیشتر از ایشان از وکلاء آذربایجان هستند مذاکره کردم و گفتم من هم چون استنباط کردم که در موقع رأى دور نیست که نمایندگان از مجلس بیرون بروند و بنده هرگز به این مسئله راضى نخواهم شد ایشان در جواب گفتند که تمام نمایندگان آذربایجان جزء فرقه دموکرات نیستند بلکه یک عده شان هم جزء هیئت موتلفه هستند بنده با ایشان گفتم که چون اکثر آنها جزء فرقه دموکرات هستند و شما هم رئیس آن فرقه هستید به شما این مطلب را مى‌گویم که شما به آنها حالى بکنید که این بى نظمى واقع نشود گفتند خیلى خوب ولى حالا که شما از من این ترتیب را خواهش مى کنید خوب است که از رئیس هیئت مؤتلفه هم همین طور یک خواهش بکنید که آنها هم یک نوع مساعدتى کنند که اسباب اختلال نظم در مجلس فراهم نشود این بود که از رئیس هیئت مؤتلفه آقا میرزا مرتضى قلی‌خان این خواهش را هم نمودم و در هیئت رئیسه این طور مذاکره گردید که چون لایحه که از بابت مخارج به مجلس بیاید اسباب اختلاف نظر است و اختلاف نظر آقایان هم از تلگرافى است که از آذربایجان رسیده و دور نیست اسباب بى نظمى در مجلس شود بهتر است که لایحه استقراض را مقدمتاً به مجلس بیاوریم و یک ماده هم به آخر آن اضافه بکنیم به این ترتیب که بعد از این که اجازه داده شد که دولت قرض بکند تا قرارى درباب مخارج داده نشده است و صورت مخارج به تصویب مجلس نرسیده است و مخارج تفتیشیه از مجلس نگذشته است دولت مجاز نیست که یک پول از این استقراض را تصرف کند به این ترتیب بنده متقاعد شدم که اگر به مجلس بیایم اسباب بى نظمى در مجلس فراهم نخواهد شد چرا براى این که امروز براى استقراض رأى مى دهیم ولى دولت حق این که با این پول دست بزند نخواهد داشت تا سر فرصت سه چهار روز دیگر رؤساى احزاب بنشینند و یک قرار دادى در باب صورت مخارج و تفتیش بگذارند این بود که آمدیم به مجلس که به این ترتیب لایحه استقراض بگذرد ولى بنده خیلى تأسف مى‌خورم که با این ترتیب نشد یعنى یک اظهارى از طرف آقاى سلیمان میرزا شد و یک اظهارى هم آقا میرزا مرتضى قلیخان کردند و در هیئت رئیسه که موافق بودند در اینجا مخالف شدند و بعد که مذاکره شد هم چون معلوم شد یک سوء تفاهمى شده است حالا سوء تفاهم بوده است یا نبوده است کارى به آن نداریم ولى از حالا اخطار مى‌کنم که نمایندگان آذربایجان هستند نه نماینده انجمن آذربایجان اگر بخواهند به مدلول تلگراف انجمن رفتار بکنند بنده یک دقیقه در این کرسى ریاست نخواهم نشست مطلب بنده این بود که عرض شد و حالا داخل مى‌شویم در مسئله استقراض.

هشترودى- اولًا بنده این را عرض مى‌کنم که در این مجلس بنده نمایند تمام ایران هستم نه اهالى آذربایجان تنها چون بنا به یکى از مواد قانون اساسى که نوشته شده که از هر ولایتى یک نفر از این جا وکیل تمام ملت است و بنده هیچ وقت ملاحظه مملکتى را به ملاحظه آذربایجانى تنها مقابله نخواهم کرد این که راجع به این مطلب آمدیم بر سر استقراض بنده خودم شخصاً نه از روى خدا نکرده یک خدشه قلبى که مرا وادار بکند به بعضى چیزها که او را از روى یک مختصر و آن چه غرض و لجاجت و فلان باشد ابداً را مى‌دانم خودم را و وجدان خودم را هیچ از این جهت صحبت نخواهم کرد و این صحبتم راجع به شرع بدین و آئین و عقیده خودم است منتها ناقص فهمیده‌ام آن راجع به نقصان خودم است و نباید که نقصان بنده مانع بشود از این که من بگویم عقیده‌ام ناقص است حالا چون بنده خود را ناقص نمى‌دانم عقیده ام را هم ناقص نمى‌دانم ولى شاید نقصانى بوده است من اطراف مطلب را نفهمیده‌ام این است که بنده از پیش در این باب باز در این یک چیزى نوشته‌ام که تمام هم همان است اگر یک جایى که شاید به ذهن خود بر بخورد که آقایان بفهمند و ایراد کنند آن را در آخر عوض مى‌کنم راى در استقراض فرع دانستن دخل و خرج و بودجه مملکت است بنده که یکى از نمایندگان ملت هستم و مى‌خواهم یک قرضى اگر چه خیلى جزئى هم باشد در این جا این را توضیحاً عرض مى‌کنم چون بعضى از آقایان گفتند این فرض چیزى نیست و چندان اهمیتى ندارد بنده به سمت وکالت خودم و به سمت نمایندگى خودم از طرف ملت خیلى اهمیت مى‌دهم این قرض را ولو آن که خیلى جزئى هم باشد بر گردن ملت بار کنم به حکم عقل و شرع و قانون تا دخل و خرج ملت را ندانم و احتیاج ایشان را نسبت به این قرض نفهمم نمى‌توانیم رأى خودم را اظهار کنم و چون تا به حال نه تنها بنده بلکه تمام نمایندگان به طور تحقیق از بودجه مملکت اطلاع ندارند به عقیده بنده و هر کس هم اطلاع دارد بیاید

+++

بعد از بنده در این کرسى نطق مى‌نماید بنده را تکذیب بکنند که خیر بنده از بودجه مملکت اطلاع دارم و از اول افتتاح مجلس مقدس همیشه اصرار در دادن بودجه مملکت داشته‌ایم ولى متأسفانه بودجه صحیحى به مجلس مقدس نیامده علیهذا نسبت به خودم رأى دادن را در این استقراض منافى عقل و شرع و وکالت خودم دانسته چنان چه سابقاً رأى نداشته حالا هم ندارم و این را بنده توضیح مى‌دهم یک قسمى خورده‌ام که تا بودجه مملکت را نفهمم در خصوص استقراض و پول رأى ندهم شاید هم رأى نداده‌ام و بعضى چیزهاى جزئى که خیلى آن چیزها را که لازم و مستحق دانسته ام رأى نداده‌ام و در مخارج که پیشنهاد شده و مباحثه شد اگر چه بنده خیلى از آنها را لازم نمى‌دانم و بر فرض لزوم باز نمى‌توانم اظهار رأى نمایم به همین دلیل که عرض شد زیرا که ملت مى‌تواند ایراد بکند و بگوید که بر فرض لزوم آن مخارج شاید دخل مملکت کافى بود و احتیاج به قرض نداشت تو چرا کورکورانه رأى دادى آن وقت من که وکیل هستم از جواب ایشان عاجز هستم مگر این که در ظرف چند روزه بودجه صحیحى بدهند و بنده را قانع کنند به لزوم استقراض و عدم کفایت بودجه و تنها این هم کافى نخواهد بود مگر این که هیئت تفتیشه صحیحى تشکیل شود براى رسیدگى به مخارج لازمه چنان چه در لایحه کابینه سابق همین شرط شده بود آن وقت مى‌توانم اظهار رأى نمایم این که نوسته شده است و تقدیم هم مى‌کنم که همین طور بنویسند و در اواخر هم عرض مى‌کنم بنده خودم شاید از همه بیشتر دلم بسوزد براى مملکت و از آنجائى که مرا مطوئن نکرده‌اند که بودجه مملکت کمتر است از خرج یا زیادتر است اطلاع هیچ ندارم لهذا یک قرضى را که با این ملت فلک زده مى خواهند وارد کنند بنده نمى‌توانم رأى بدهم و از مجلس هم بیرون نخواهم‏ رفت در مجلس هم مى‌نشینم و رأى نمى‌دهم.

حاج امام جمعه- این جا چند مطلب داریم سه مطلب داریم و این مطالب به هم خطا نشود بهتر است اول مطلبمان این است که به بینیم ما امروز به واسطه پاره مشکلات و احتیاجات و شدت آنها و به واسطه ضیق مالیه محتاج یک وجهى هستیم یا نیستیم این یک مطلبمان است و گمانم این است که ما محتاج پول هستیم و یک پولى لازم داریم این را اگر ما خودمان که این جا نشسته‌ایم و نماینده ملت این مملکت هستیم تصدیق نکنیم تمام این مملکت و سایر ممالک این را تصدیق خواهند کرد که ما امروز محتاج یک فرضى هستیم اگر ما خودمان بگوییم که این را نمى‌دانیم گمان این است که ما در دنیا خودمان را مفتضح کرده‌ایم و اگر نگوییم که ما مشکلاتى داریم و دولت قادر نیست به حل آن مشکلات مگر به واسطه این پول این را هم منکر بدیهبات شدیم یک بدیهى را انکار کرده‌ایم به نظر بنده اشکال در سیمى است هیچ اشکال نباید کرد در این که امروزه ما ضیق مالیه داریم و محتاج پول هستیم خصوصاً اشخاصى که در مرکز هستند یعنى در تهران هستند و جزئیات امور را مى‌دانند تشکیل کننده مثلًا اگر در آذربایجان انجمن آذربایجان تا یک درجه از این مطلب مسبوق نباشد هیچ ضرر ندارد به جهت این که جزئیات این جا را شاید مسبوق نیستند اما ما که این جا هستیم و مسبوق هستیم و مى‌دانیم امروزه چه حال دارد شدت احتیاجات خودمان را هم مى‌دانیم که چه قدر است و اگر این را انکار کنیم گمانم این است یک قدرى به ما برخورد اشکالى که هست این جا است بنده سابق هم این مسئله عنوان شد شاید نظر آقایان هم باشد همین که این مسئله اینجا عنوان شد باز همین عرض را کردم و آن این است که باید طورى قرار بدهیم که این پول به درد احتیاجات مملکت صرف بشود و یک قدم با این پول در اصلًاحات مملکت بر داریم و این را یقین باید بدانیم که اگر این پول را ما اصلًاح مملکت صرف کردیم و یک قدم برداشتیم بعد از آن استقراض هم شامل سایر استقراض هاى سابقه باشد و این وجوهاتى که در این دوسال براى ما آمده است اگر این طور خرج کنیم و با این پول یک قدم به سوى اصلًاح بر نداریم یقین دارم که براى ما دیگر استقراض نیست و یک عاقبت و خیلى خواهیم داشت حالا اصل اشکال در این جا است و این که به نظر قاضى بنده رسیده است این است نه این که تصور بفرمایید که بنده به آقایان وزراء اطمینان ندارم خیر شهدالله کمال اطمینان را به یکى یکى آقایان این کابینه دارم و اکثریت مجلس هم اعتماد کامل را دارد به آنها چیزى که اطمینان ندارم این بى علمى خودمان است این را اطمینان ندارم و اعتقادم این است تا ترتیب رساندن وجه به مصارف معینه قبلا از روى علم مرتب نشود و نقشه صحیح آن پیش از وقت کشیده نشود امکان ندارد وجوهات به طور صحت به مصرف خود برسد مثلًا از جمله مخارج معینه وزراء سه کرور مخارج قشون است مسلم است این وجه را وزراء به دست خودشان به افراد قشون نخواهند داد بلکه به وسائل و وسایط عدیده باید برسانند و تا طرق رساندن آن وجه علمى و از روى نقشه صحیح نباشد امکان ندارد به طور مقصود به همان مصرف برسد مثلًا هر کس در عالم خودش از خودش کسى را امین تر نمى‌داند و بنده گمان مى‌کنم که اگر من مفتش این کار باشم یقین دارم از عهده‌اش بر نمى‌آیم چیزى که بنده فکر کرده‌ام اگر آقایان تصویب بفرمایند آن چه به نظر بنده در رفع این محظور شدید یعنى در طریق محفوظ شدن این وجه از حیف و میل و رسیدن آن به مصارف مقصود مى‌رسد این است که دولت در سال مبلغى داده مستخدمین امریکائى را اجیر کرده است براى امثال این موارد است که قبلا نقشه مصارف و راه رساندن وجه به مصارف را از روى علم و بصیرت تعیین کرده و طریق حیف و میل را مسدود دارند و بدیهى است همین که راه رسانیدن به مصرف علمى و از روى بصیرت شد وحیف ومیل نمى‌شود و اگر هم بشود خیلى کمتر خواهد شد فرضاً همین‏ مصارف را که کابینه معین کرده است مجلس تصویب نماید و آمریکائى بخواهد این وجه را در این مصارف مصرف نماید بنده مى‌گویم راه خرج را آنها بهتر مى‌دانند این اشتباه نشود در این پیشنهاد که وزراء کرده‌اند براى مخارج و خرج قشون است بنده به شدت تصدیق دارم بنده هم مى‌گویم باید به قشون صرف شود نباید به امنیه صرف شود به نظمیه صرف شود ولى این که ما مى‌گوییم که مفتش یا کمیسیون تفتیش قرار بدهیم و تفتیش از خودمان بکنیم بنده نمى‌توانم مطمئن بشوم نمى‌گویم العاذباالله خیانت مى‌کنند نمى‌توانیم مطمئن شویم که از روى تفتیش علمى تفتیش شده باشد چون آنها راه و چاه رسانیدن را به علم معین مى‌نمایند محققاً کمتر حیف و میل خواهد شد در اصل استقراض هم به گمان بنده بودن آنها اسباب تسهیل زیادى خواهد بود و در شرایط و غیر با اطلاع آنها و علم آنها مثمر ثمرات کثیره خواهد شد و از قرار معلوم تا یک ماه مستخدمین مى‌رسند اگر در تصویب این قرض یک ماه مجلس و وزراء صبر و تامل نمایند چندان ضررى نخواهد داشت و اگر پاره مخارج خیلى فورى در این یک ماه دولت لازم داشته باشد ممکن است باز یک صد هزار یکصد و پنجاه تومان دیگر از بانک گرفته به مصرف رساند چنان چه تقریباً سیصد هزار تومان گرفته‌اند و پس از رسیدن آمریکائى تصویب استقراض با استحضار آنها بشود.

فهیم‌الملک- قسمت اول فرمایشات آقاى حاج امام جمعه تماماً واضح است و محتاج به هیچ دلیل و برهان نیست اما براى اطلاع خاطر شریفشان در قسمت اخیر فرمایشاتى که فرمودند مذاکراتى که در کمیسیون درباب تفتیش شده است لازم است آنها را کاملا عرض کنم نه این بود که کمیسیون ما هیچ نظر نداشت به ورود مستخدمین آمریکائى که در راه هستند بلکه آنها را هم خیلى در نظر داشتند بلکه قسمتى که در کمیسیون مذاکره بود گمان مى‌کرد که شروع با این کار مى‌کند و تا حالا شاید آنها هم رسیده بودند و مشغول بودند اما آن طورى که فرمودند ما درست راه کار را نمى‌دانیم یعنى شاگرد کار هستیم و معلم نیستیم بنده یقین دارم که آقایانى که در این جا هستند همه جور اطلاعات دارند و لیکن در ترتیب تفتیش بنده یقین دارم که در این مجلس پنج نفر نیست که بتوانند بنشینند یک ترتیبى براى تفتیش بنویسند. زیرا که این نه در مملکت ما معمول بوده است و نه مدرسه براى این کار بوده که این کار تحصیل بشود ما امروز کسى را که تعریف مى کنیم که مفتش خوبى است یک خرجى را مى‌رود مى‌بیند یک قسمتش را قبول مى‌کند یک قسمتش را رد مى‌کند آن هم معلوم است که راجع به حساب گذشته است و حال این که تفتیش این نیست که در حساب گذشته رسیدگى کنند یک قسمتش را رد یک قسمتش را قبول کنند تفتیش این است که در ضمن عمل تا آخر عمل تفتیش شود نه این که یک مأمورى برود ببیند این خرج را کرده یا نکرده است این تفتیش نیست ترتیب اداره چیزى است که خودش باید باید تفتیش باشد محاسبات اداره طورى باید باشد که تفتیش در ضمن و بشود حالا یک محاسباتى که هیچ اساس ندارد چه طور در او تفتیش بشود فرض بفرمایید یک پولى بدهید به مأمورى صد هزار تومان که به مصرف برساند بعد یک مفتشى هم بفرستند که برود تفتیش بکنند باید یک دفترى به دست مفتش بدهند و یک ترتیبى از براى تفتیش او معین بکنند والّا هیچ ممکن نیست که آن مفتش برود درست بتواند تفتیش بکنند باید دستور العمل به آن مأمور هم داده شود که اداره خودت را باید به فلان طور نگاهدارى دفاتر خودت را به فلان طور نگاهدارى بعد این مأمورى که براى تفتیش مى‌رود از روى دفاتر باید به آنها ترتیب تفتیش را گفت و این ترتیبات تاکنون در اینجا معمول نبوده است مى‌فرمایند که باشد تا امریکائى‌ها بیایند آنها که بیایند اعجاز براى ما نخواهند کرد و نمى‌توانیم در حق آنها اعجاز قائل شویم آنها یک اشخاصى هستند عالم و اطلاع هم دارند از مملکت خودشان و یقیناً تصدیق خواهند فرمود که اگر مقایسه شود اوضاع مالیه ایران با دولتى که نزدیک ایران است کار به امریکا نداریم که خیلى که راست مى‌توانیم بگوییم که ایران از روى دول اروپائى که نزدیک بوده است

+++

 اساس انتظامات خودشان را از آنجا گرفته‌اند ترتیبات ادارى و اغلب کارهایى را که ملاحظه بفرمایید مخصوصاً آن چه راجع به محاسبه است خیلى شبیه است به ترتیبات اروپائى اگر یک مأمور اروپائى وارد شود این جا ممکن نیست که تا دو ماه دیگر مشغول کار بشود باید مدتى بماند تا اطلاع کامل پیدا کند تا بداند چه طورباید این جا را اداره کرد مى‌فرمایند مفتش عرض مى‌کنم که آن که تازه وارد مى‌شود باید بفهمد تقلبات این جا را مفتش یعنى چه یعنى کسى که تفتیش بکند تقلبات و حرکات سوء ادارى را باید جلوگیرى کند ترتیب تفتیش براى آنها معین کند باید آنها بفهمند تا از براى تفتیش معین بکند حالا این راجع است به اروپا تا چه رسد به امریکا اساساً ترتیبات آنها از تفتیش و غیره به کلى مخالف است با ترتیب اروپائى کلیه قوانین و ترتیبات آنها مخالف است با ترتیب اروپائى بودجه ندارند مسئولیت وزراء ندارند یک ترتیبات مخصوصى دارند بعضى مالیات‌هاى مستقیم که در بعضى جاها دارند آنجا ندارند اداره ثبت اسناد که ما در این جا داریم آنجا هیچ ندارند یک هم چون مستخدمى باید بیاید در ایران و کار بکند و ما هیچ متوقع نخواهد بدون این که اطلاعات از ترتیبات این جا پیدا کند او مى‌تواند در اندک زمان تهیه ببنند که‏ ما از آن آسوده باشیم حالا ما نظر امریکایى‌ها را این جا در دست نداریم و نمى‌دانیم ولى مأمورین اروپایى که فعلًا در خدمت ایران هستند آنها خوب مطلع هستند اداره گمرک ما همه مطلع هستند که خوب اداره است یکى از ادارات منظم ایران است که ما هیچ اداره بهتر از او نداریم از نظم و ترتیب هیچ وزارت خانه و اداره شده ترتیب اداره گمرک نیست عایدات آن سال به سال رو باز دیاد است و ترتیباتش معین و تفتیشاتش معین دخل و خرجش معین اطلاعاتى را هم که این مامورین دارند از ایران به قدر کفایت است به قدر این که شاید تا دو سال دیگر هم مامورین جدیدى این میزان اطلاع را پیدا نکنند و خرج ودخل مملکت را هم آنها خوب مطالعند چه آن که از خارج اطلاع پیدا کرده‌اند و چه به واسطه خودشان مدتى متصدى امر صندوق دارى و خزانه دارى بوده‌اند اطلاع حاصل کرده‌اند و حالا مستدمینى که از امریکا مى‌آیند دو سه نفر از آنها مامور خزانه هستند و دو نفر آنها براى مالیات مستقیم هستند این ها در مرکز هستند و حالا بر فرض این که ما فرض بکنیم که آنها به محض آمدن در مرکز بنشینند و مشغول کار بشوند و خیلى خوب هم مى‌توانند در چند روز مطلع شوند و معایب و نواقص کار را دانستند و در این مملکت به طور صحیح ترتیب تفتیش را فراهم کنند ولى در مرکز هستند تفتیش آنها که در مرکز نیاید باشد باید در ولایات باشند در محل‌هاى دور باید تفتیش کرد که پول مى‌رسد یا نمى‌رسد تفتیش که ما این جا در نظر داریم همین که ببینیم وجوه در همان محل ها مصرفى که تصویب مى کنیم مى‌رسد یا نمى‌رسد واضح تر عرض کنم اگر گفته مى‌شود در فلان محل ماهى پنج تومان یا شش تومان به سرباز داده شود ببینیم به او داده مى‌شود یا نمى‌شود یا آن عده در آنجا هست یا نیست براى کار چه خواهید کرد باز براى این کار باید رجوع به مأمورین اروپائى دیگر کرد اگر این مأمورین را هم تازه بخواهیم بیاوریم گذشته از این که این اسباب تعویق کار مى‌شود آنها هم یک مدتى باید کار بکنند که اطلاعاتى حاصل کنند تا بتوانند به خوبى از عهده وظیفه خودشان بر آیند الان هم هیئتى که براى تفتیش تعیین شده است به طورى که در راپورت کمیسیون ملاحظه فرمودید قید شده است که هرگز مرکب باشد از 14 نفر که 7 نفر آنها مستخدمین اروپائى باشد که فعلا در تهران هستند و 7 نفر از ایرانى‌هایى که در وزارتخانه‌هاى مختلفه تعیین مى‌شود بعد آنها نظام نامه و موادى که راجع به ترتیب تفتیش مى‌نویسد که در ولایات هستند به موقع اجرا گذاشته شود که به توسط مامورین که از این جا مامور مى‌شوند باید مدتى با اروپائیان کار بکنند و راه را یاد بگیرند بعد مشغول کار شوند در صورتى که امروز امریکایى‌ها مى آیند این جا یک دستورى براى کار بگذارند باز ناچاریم بگوییم به توسط این مامورین اروپائى که در ولایات داریم به موقع اجرا بگذارید یا این که بگوییم که باز باید یک عده دیگرى از امریکا وارد کنیم براى این که بروند در ولایات و ایالات و آنها را اجرا کنند و البته تصدیق مى‌فرمایند که چه قدر مدت لازم دارد از براى این کار این مسئله به مجلس بیاید و از مجلس بگذرد و آنها را بخواهیم و این تعویق شما نتیجه‌اش چه خواهد شد و این ترتیب تفتیش که فعلا دولت در نظر دارد و مشغول هستند عرض کردم این وجه استقراض از یک نقطه نظر خیلى اهمیت دارد ولى تفتیش چهار پنج کرور چندان مطلبى نیست و این قدر چیز مهمى نیست و اگر فرض کنید که ده کرور براى مخارج قشونى تحصیل شود قرار گذاشتید که 3 کرور آن را از وجه استقراض بدهند و 7 کرور را از مالیه مملکت چه فایده خواهد داشت که در 3 کرور تفتیش بکنیم و در 7 کرور تفتیش بکنیم باید تمام ده کرور را تفتیش بکنیم و هم چنین سایر عواید مملکت را که به مصارف این مملکت برسد آنها را هم باید تفتیش بکنیم تا این که بتوانیم نتیجه از تفتیش ببریم والّا اگر هم خودمان را مصروف‏ این بکنیم به این که در یک قسمت تفتیش بکنیم در یک قسمت تفتیش نکنیم این هیچ فایده نخواهد داشت لایحه که بنویسند در کمیسیون هیئتى تفتیشیه ملاحظه خواهند فرموده مى‌نویسند که هیئتى در مرکز به همین شکل که مرکب شده‌اند معین شوند براى کلیه عواید مملکت و در ایلات و ولایات به توسط همان مأمورین اروپائى که در نقاط دیگر هستند به موقع اجرا بیاورند و در نقاطى که مامورین اروپائى نیست از قبیل نقاط مرکزى مملکت در این جا با هم مامورین اروپائى سیار بفرستند و معلوم است اروپائى‌هایى که چند سال است در ایران هستند و در کار هستند و نکات عمده تفتیش را مى‌دانند این ها بهتر مى‌توانند تفتیش بکنند این کار در همان محل‌ها و در هر نقطه باشد فرق نمى‌کند و دقیقناً اگر به خود آن آمریکایى‌ها تکلیف بکنید که یک وجهى مى خواهیم ما استقراض بکنیم و در آن مخارج مى‌خواهیم تفتیش بکنیم شما یک ترتیب تفتیش از براى مخارج بدهید که این وجوه به مصارف حقیقى خودش برسد یقیناً به ما خواهند خندید که ما معجزه نمى‌توانیم بکنیم و باید یک مدتى بمانیم تا اطلاعات پیدا بکنیم (مسیو نژ) یکى از اشخاص مدیر و اداره کن بود در مملکت خودش مسبوق هستند پنج سال این جا بود تا توانست یک اداره گمرکى دائر کند حالا این ها هم یک مرتبه چه مى‌توانند بکنند علم دارند عمل را هم در جاى خودش دارند اما در جایی که آنها هیچ اطلاعى ندارند نمى‌توانیم از آنها یک مرتبه یک چنین توقعى بکنیم بنده عرض نمى‌کنم که آنها بالاخره هیچ کارى براى ما نمى‌کنند خیلى کار مى‌کنند خیلى هم استفاده خواهیم کرد از آن ها لیکن این که آن کار را بگذاریم تا آنها بیایند این توقعى است که بى نتیجه خواهد بود نهایت نظرى که مى‌فرمایند چون در ایران نداریم اشخاصى که علم این کار را داشته باشند این را تصدیق داریم که این قبیل اشخاص نیستند و لیکن هستند اشخاصى که اطلاع دارند و مى‌توانیم به آنها واگذار کنیم که این کار را بکنند چنان چه حالا گذشته از این که گمرک یک اداره مرتبى است در وزارت خارجه یک عملى بود راجع به عمل عواید وزارت خارجه عایدات تذکره و پاره عایدبهاى دیگران یک ترتیب تفتیش از دوسال قبل در اینها دادند به توسط همین مامورین اروپائى سرحدات که عایدات آن بنده عرض مى‌کنم به واسطه این تفتیش در دو سال قبل به این ترتیب به توسط همین مامورین اروپائى شده و آن از دیاد عایدى به واسطه تفتیش صحیحى است و به واسطه این است که این تفتیش در دست اشخاص صحیح و لایق بوده است که عایدات زیاد شده است همین اداره گمرک صورت آن را بخواهید ببینید که نتیجه هفت سال قلبشان تا امروزه چه بوده است این تفاوت از راه این است که آن وقت اطلاع کامل نداشتند به قدر امروز بعد از آن که اطلاعتشان بیشتر شد این نتیجه را بخشید حالا امروزه مى‌دانید دولت احتیاج بودجه دارد و قرض کردن هم مى‌دانید براى هیچ دولتى ننگ نیست براى این که هر دولتى که با به دایره تجدد گذاشت در ابتداى کار ناچارم از قرض کردن خواهد بود به جهت این که تأسیسات جدیده و اصلًاحات جدیده اساسى محتاج به خرج خواهد بود فرض بفرمایید یک تاجرى اگر بخواهد تجارتى بکند باید بدواً یک مخارجى بکند و کار را راه بیندازد تا بعد فایده و نتیجه بود هیچ نمى‌تواند تاجر بگوید اول منافع خود را مشتری‌ها بیاورند به من بدهند تا این که بعد من سرمایه را که جمع کردم و دخل کردم آن وقت مال‌التجاره به شما بدهم هیچ هم چون چیزى نمى‌شود همین طور است حال یک دولتى که باید دایره تجدد مى گذارد تا چند سال دیگر باید قرض بکند تا بودجه خودش را ترتیب بدهد و ضمناً سعى بکند عواید خودش را مقابل بکند با مخارج

+++

این مذاکره مى‌شود که بودجه مملکت ما هنوز نمى‌دانیم این چیزى نیست که ماندانیم این معین است و روى کاغذ گذاشته‌اند و مى‌دانیم جمع بیست و پنج کرور و خرج بیست و هفت کرور یا سى کرور در هر حال یک مبلغى خرج اضافه است اما این را هم مى‌دانیم این‏ سى کرور یا بیست و هفت کرور خرج این یک مبلغى است که حتماً باید خرج شود ولى در مقابل آن بیست و پنج کرور دخل فعلًا یک چیز موهومى است زیرا که مى‌بینیم در یک فارس تنها در پارسال از بابت مالیات ششصد هزار تومان باقى است از خراسان یک قدرى باقى است و هنوز تمام وصول نشده است لرستان و بروجرد هنوز وصول نشده است و هم چنین در جاهاى دیگر آیا مى‌خواهیم به بینیم که در این تغییر حمل از ایتئیل به تنگوزئیل یک تغییر کلى و طبیعى در ایران شده است که حالا یک اقداماتى بکنند و یک قوائى فراهم بیاورند در نقاط مختلفه که به واسطه آن قوا بتوانند جلوگیرى از اشرار بکنند و جلوگیرى از اغتشاشات بعضى الوار و اشرار که چند سال است مالیات را نداده‌اند و گمان مى‌کنند که اگر هر سال این کار را بکنند از دادن مالیات آسوده خواهند بود بشود در صورتى که اگر یک پولى بود و دولت بدواًیک قوائى تهیه کرده بود یقین است که این اغتشاشات فراهم نمى‌شد حالا هم دولت اگر این اقدامات را فراهم بیاورد شاید مالیات خودش را وصول کند و اگر این استقراض را بکند بدتر خواهد شد از پارسال باز در پارسال یک سرمایه به دست دولت بود که در هر موقع خرج کرد امسال آن هم نیست تصور بفرمایید که اگر این وجهى را که دولت در سنه ایتئیل متفرقه خرج کرد اگر یک مرتبه به دست دولت مى‌آید مى توانستند یک استعدادى قبلا در آن نقاط حاضر داشته باشند محتاج به این خرج فوق‌العاده نبوده و نتیجه هم مى‌گرفتند در صورتى که حالا مى‌بینیم پول رفته و اثرى هم باقى نگذاشته است زیرا هیئت دولت همه منتظر بودند هر جا یک صدائى باشد می‌شد به خیال مى‌افتادند که به زحمت زیاد وجهى براى تهیه وسایل جلوگیرى فراهم مى‌کردند معلوم است اگر قبلا پنجاه هزار تومان مى بایست خرج شود شاید در موقع گرفتارى صد هزار تومان دو برابر یا سه برابر خرج می‌شد این مسلم است اگر یک وجهى دولت تهیه کرده بود که به آن مى‌توانست آن اردوئى که براى شیراز کاشان فرستاده بود نگاهدارى کند و حقوق آنها را بدهد و آن قشون را آنجا نگاه به دارد البته محله یهودی‌ها را سرباز دولتى نمى‌چاپند و آن اسباب فراهم نمى‌شد این مسلم است که اگر رودخانه آبى را هر روز بخواهند یک تل آهک جلو آن بریزد تمام آن آهک صد هزار خروار هم باشد هدر مى‌رود و جلو آن آب بند نمى‌آید در صورتى که اگر یک مرتبه یک پولى خرج بکنند و یک سدى ببندند شاید صد خروار بیشتر آهک نخواهد پول زیادى هم خرج نمى‌شود و هم جلو آن آب را بند کرده‌اند و این محل تردید نیست پارسال تا حالا ممکن بود اگر دولت پول حاضر مى‌داشت این پولهایى را که داده‌اند و خرج کرده‌اند و بالاخره نتیجه مطلوبه را هم نگرفتند به نصف یا به ثلث او که خرج نکنند این نتیجه را بگیرند و حالا که نکردند این طور شد حالا هم نظر دولت به همین مسئله است که از حالا که ابتداى بهار است استعدادى حاضر بکنند معلوم است اغتشاشات همیشه در موقع گرفتن مالیات به روز مى‌کند و باید در این نقاط مختلفه مخصوصاً آنجاهایى که مالیاتشان را نداده‌اند استعدادى حاضر بکنند که مالیات را بگیرند اگر این استعداد را حاضر نکنند مسلم است مالیات امسال هم مثل پارسال خواهد شد آن وقت لازم نیست بفرمایید بیست و پنج کرور عایدات داریم بفرمایید سى و پنج کرور بفرمایید پنجاه کرور وقتى که نباشد وصول شود بفرمایید هزار کرور این صورت بودجه که آورده‌اند این یک چیزى است که همه مى‌دانیم که در این بودجه چیست و در این بودجه چه نوشته‌اند و چه وصول مى‌شود و چه وصول نمى‌شود عنوان دیگرى اگر بشود این دیگر تجامل واضحى است یک چیزى را مى‌بینیم و مى‌گوییم نمى‌بینیم این چراغ را مى‌بینیم روشن است و مى‌گوییم روشن نیست اگر براى تفتیش است ترتیب تفتیش هم آن طورى که فرمودند براى اول کار است و تصدیق هم بفرمائید که این ها فعلا بهتر از کسانى هستند که تازه موارد خواهند شد اگر مطلب دیگرى است بنده نمى‌دانم.

رئیس- مذاکرات در کلیات کافى نیست؟

وحیدالملک- خیر کافى نیست (بعضى گفتند کافى است)‌

رئیس- رأى مى‌گیریم با این که مذاکرات کافى است یا خیر آقایانى که مذاکرات را کافى مى‌دانند قیام نمایند (با اکثریت 38 رأى تصویب شد)

رئیس- حالا رأى مى‌گیریم در این که داخل در مواد بشویم آقایانى که تصویب مى‌کنند قیام نمایند (اغلب قیام نمودند)

رئیس- با اکثریت (40) رأى تصویب شد راپورت شعبه پنجم راجع به نماینده کروس جزء دستور امروز است و باید رأى گرفته شود.

 (راپورت مزبور به مضموتى که در جلسه سابق خوانده شده بود قرائت شد)

افتخار‌الواعظین- چنان چه نظام نامه انتخابات به نظر مبارک آقایان رسیده است آنجا یک قیدى دارد که بنده آن قید را با راپورت شعبه مخالف مى‌دانم در نظامنامه انتخابات مى‌گوید مستخدمین نظامى براى و بحرى که مشغول خدمت باشند آنها از انتخاب شدن محروم هستند معلوم مى‌شود اگر کسى از اهل نظام دولت او را مأمور کرده باشد مثلًا ساخلو باشد در بوشهر اگر این جا انتخاب بکنند معلوم است مطابق این ماده و این قید البته انتخاب او صحیح نخواهد بود اما اگر کسى داخل در مأمورین نظامى است ولى داخل در خدمت نیست یعنى مأور محلى نیست مثلًا یک کسى سر تیپ فوج است خودش و فوجش از طرف دولت امروز مأور نیست به این که در یک محلى ساخلو باشد یا این که مرخص باشند خودش و فوجش در منزلشان مشغول خدمت نظامى نباشند موافق آن قیدى که در نظامنامه هست اگر انتخابش کنند انتخاب او صحیح خواهد بود حالا این جا باید فهمید که سالار‌الملک که سرتیپ یک فوجى است آیا در موقع انتخاب از طرف دولت مأور هم بوده است و از طرف وزارت جنگ با او مأموریتى داده شده و در سر خدمت بوده که انتخاب شده اگر این طور است البته انتخابش باطل است و اگر چنان چه از طرف وزارت جنگ به یک سمتى مأموریت نداشته است فقط سرتیپ بودن را با این که مرخصى باشد و در خانه خودش باشد بنده او را کافى از براى بطلان انتخاب او نمى‌دانم و باید تحقیق کرد که مأور بوده است یا خیر.

حاج عزالممالک- این جا باید دانست مقصود از محروم بودن او همین است که داخل در مدت نظامى بوده است از وزارت جنگ در همین خصوص سئوال شد وزارت جنگ این طور نوشته در جواب که سرتیپ بود و حالا هم هست بعد خود سالار‌الملک شرحى نوشته بود و تقاضا کرده بود که در این باب در شعبه حاضر شود توضیحاتى بدهد و مطالب خودش را بگوید و رسیدگى شود او که حاضر شد در حضور خود او صحبت شد و اقرار کرد که فوج کروس در تحت اداره او نیست فقط چیزى که او مى‌گفت که از طرف او یک نفر سرتیپ با فوج به مأموریتى داشته است بوده است و در موقع انتخاب او سرتیپ آن فوج را به کردستان برده است و فقط همان طور که فوج در خانوادگى او بوده است همان طور در اداره او بوده است و گفت در این خصوص تصدیق از وزارت جنگ هم دارم و خواهم فرستاد و امروز آن تصدیق را فرستاده و بنده عرض خواهم کرد و بعد رأى مجلس در این خصوص قاطع خواهد بود.

 (تصدیق وزارت جنگ به مضمون ذیل شد)

آقاى سالار‌الملک به طورى که در جواب مجلس شوراى ملى نوشته شده جناب عالى سر کرده این فوجید ولى دو سال است طهران هستید قانیایان سر تیپ سرباز و یا فوج مامور کردستان و سر خدمت بوده و جناب عالى در (آکنى وتیه) نبوده اید شهر ربیع الثانى (از طرف وزیر جنگ امیر اعظم).

حالا معلوم است که این ماده ترجمه شده از قانون اروپا است و گمان نمى‌کنم که این جا این سرتیپ باشد فوج هم در اداره اش باشد و داخل در نظام نباشد آن جا نمى‌دانم هم چون ترتیبى هست یا نیست اگر نبود که مى‌شود انتخابش کرد اگر هست نمى‌شود انتخابش کرد محققاً این فوج در اداره او بوده است و او خودش سرتیپ در (آکتى ویته) نظامى تصور نمى‌کرده است و سرتیپى که از طرف وزارت جنگ مأمور بوده است در محل مأموریت مى‌گوید من طهران بوده‌ام و سرتیپ دیگرى سر کرد کى آن فوج را کرده است و در اداره من نبوده حالا بسته به رأى مجلس است.

شعبه پنجم عقیده داشت که چون داخل در نظامى بوده و یک فوجى هم در اداره او بوده است آن داخل در نظام است و به موجب ماده سوم و چهارم نظامنامه انتخابات با اتفاق حاضرین شعبه رأى به بطلان انتخاب او دادند.

حاج آقا- عرض دارم.

رئیس- مخالف هستید.

حاج آقا- خیر سئوالى داشتم اگر جواب بدهند.

رئیس- سئوال بفرمایند.

حاج آقا- عرض مى‌کنم این راپورتى که داده‌اند مطابق سئوالى که شده و از طرف وزارت جنگ جواب نوشته شده است هم چون مى‌فهمند که این شخص در خدمت نظامى نبوده چون بعضى

+++

 مناسب هست که داخل در خدمت نبوده و نیستند اگر این ترتیب بوده است و داخل در خدمت نبوده مثل سرتیپ‌هاى سابق که خارج از فوج مى‌گفتند این هیچ مانع انتخاب او نخواهد بود باید اعتبار نامه‌اش را صحیح دانست.

رئیس- این سئوال نیست.

حاج آقا- بلى سئوال مى‌کنم به این طورى که مخبر محترم شعبه بیان کردند من واقعاً نفهمیدم که این سرتیپ است و فوج دارد یعنى مواجب بگیر دولت است با آن که منصب او افتخارى است اگر منصب افتخارى باشد نمى‌شود جزو نظامش دانست.

حاج عزالممالک- البته مناسب افتخارى مانع از انتخاب کسى نیست چنان چه خیلى‌ها هستند که صاحب منصب نظامى بوده‌اند ولیکن در موقع انتخاب صاحب منصب نظامى نبوده‌اند در شعبه این طور رأى داده شده و مدال شد که اداره کردن یک فوجى لازم نیست که سرتیپ همراه باشد مثل این است که داخل در خدمت است.

رئیس- گمان مى‌کنم مذاکرات در این باب کافى باشد یک اعتبار‌نامه دیگرى هم هست چون عده کافى نیست مى‌خواهم آن وقت هر دو را رأى مى‌گیریم اگر مخالفى بود طبع و توزیع مى‌شود.

(راپورت شعبه پنجم به عبارت ذیل قرائت شد)

در تاریخ بیست و پنجم شهر ربیع الثانى 1329 شعبه پنجم چند جلسه متوالى در تحت ریاست آقاى معززالملک منعقد گردیده در خصوص اعتبار‌نامه میرزا لقمان کلیمى که از طرف کلیمیان شیراز- کاشان- اصفهان- همدان- انتخاب شده مداقه لازمه نموده چون انتخاب علل متنوعه در نظام‌نامه انتخابات مطرح به یک درجه یا در درجه نیست و از طرف کلیمیان تهران نیز میرزا عزیز الله انتخاب شده صورت مفصل انتخاب کلیمیان ذیلا به عرض مجلس مى‌رساند انتخاب میرزا لقمان از نقاط مفصله با اکثریت 283 راى همدان تاریخ پنجم حوت با اکثریت نامه 97 راى اصفهان 15 شوال با اکثریت 33 رأى کاشان 22 صفر 1328 با اکثریت 111 رأى میرزا عزیزالله با انتخاب کلیمیان طهران با اکثریت دویست و هفت رأى پس از مذاکرات لازمه در تحقیقات از رئیس شعبه انتخابات وزارت داخله چون میرزا لقمان نسبت به میرزا عزیزالله اکثریت آراء دارد و در نظامنامه تصریح به انتخاب دو درجه نیست شعبه پنجم با اکثریت آراء صحت نمایندگى میرزا لقمان را تصدیق و موکول به رأى مجلس مقدس مى‌نماید.

رئیس- اول رأى مى‌گیریم به راپورت شعبه پنجم راجع به نماینده کروس چنان چه ملاحظه فرمودید شعبه پنجم تصویب نکرده است انتخاب نمایندگى او را آقایانى که موافق هستند با راپورت شعبه قیام نمایند (با اکثریت تصویب شد)

راپورت شعبه‏

رئیس- حالا رأى مى‌گیریم به راپورت شعبه پنجم راجع به نماینده کلیمیان اگر مخالفى نیست.

حاج شیخ اسد الله- بنده مخالفم.

رئیس- پس باید طبع و توزیع شود.

حاج شیخ اسد الله- بنده استرداد مى‌کنم مخالفت خود را.

عزالملک- بنده مخالفم.

رئیس- پس همان طبع و توزیع مى‌شود دستور سه جلسه تعیین مى‌شود دستور پنج شنبه 27 راپورت کمیسیون بودجه راجع به ورثه مورل- لایحه استقراض دستور شنبه 29 راپورت ک بودجه راجع به امتداد سیم به گلپایگان و خونسار و محلات قانون ثبت اسناد سه شنبه دوم جمادى الاولى شور دوم قانون استخدام لوایح تشکر به نجف اشرف آقا میرزا احمد فرمایشى دارید بفرمایید.

آقا میرزا احمد- بعد از تنفس آقاى رئیس بعضى فرمایشات فرمودند و در آخر فرمایشاتشان یک اخطارى به وکلاى آذربایجان قبل از وقت فرمودند چون بنده یکى از وکلاى آذربایجان هستم لازم دانستم که کلمه عرض کنم این که فرمودند تلگرافى از آذربایجان آمده است صحیح است تلگرافى رسیده در روزنامه هم درج شده است ولى در رسیدن یک هم چون تلگرافى نمى‌شود گفت که وکلاى آذربایجان هم عمل خواهند کرد وکلاى آذربایجان خودشان مسبوق هستند و مى‌دانند که هرچه بر طبق عقیده شخص خودشان باشد که لازمه وکالت است عم بکنند و عمل خواهند کرد چه موافق باشد آن عقیده شخصى با عقیده اهل آذربایجان چه مخالف باشد بلکه مى‌خواهم عرض کنم که تخصیص به یک ولایت مخصوص ندارد وکلاى سایر ولایات هم اگر یک وقتى آنها عقیده در مطلبى داشته باشند و آن عقیده مخالف باشد با عقیده اهالى آن ولایتى که از آنجا انتخاب شده‌اند آن وکلا یا بر طبق عقیده خودشان رأى خواهند داد یا از وکالت استعفاء مى‌دهند وکلاى آذربایجان اگر چه غالبشان بلکه تمامشان مخالف بوده‌اند به این استقراض به این ترتیبى که دارد مى‌گذرد ولى هیچ وقت خیال نداشتند از مجلس خارج بشوند بنده سراغ ندارم یک نفر از وکلا را که خیال داشته باشد از مجلس خارج بشود و در این مقام هم نیستم که تصدیق کنم یا رد کنم خارج شدن از مجلس را که خلاف قانون است مخالف نظام مجلس است یا موافق نظام مجلس است درصورتى که بعضى اشخاص عالم هم دفاع از این مطلب کردند و فرمودند خلاف نظم نیست و خلاف قانون هم نیست مثل مرحوم صنیع‌الدوله که ایستادند و علناً فرمودند که این مخالف با نظامات مجلس نیست و از مجلس بیرون رفتند حالا کار به آن مسئله نداریم ولى نمى‌دانم چه شد که کاسه و کوزه تمام به سر وکلا آذربایجان شد و این اخطار را بنده قصاص قبل الجنایه مى‌دانم و هیچ راجع به وکلاى آذربایجان شده باشد که ما بیرون مى‌رویم بعداً آقاى رئیس این اخطار را بکنند.

رئیس- عرض مى‌کنم که بنده اولًا اخطار نظامنامه نکردم که از نظم خارج شده‌اید و چون اطمینان به من نداده بودند قبل از رفت که این اتفاق خواهد افتاد این بود که اعلام کردم که این اتفاق نیفتد مقصود این است که سوء تفاهمى نشده باشد اخطار نظامنامه نبوده است اخطار نظامنامه بوده عرض مى کردم براى این که از دایره نظم خارج شده‌اید اخطار مى‌کنم این اخطار عین اعلام بود.

‌(در این موقع رئیس حرکت کرد)

‌(و مجلس یک ساعت و ربع از شب گذشته ختم شد)

+++

 

یادداشت ها
Parameter:292482!model&5137 -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)