29 مرداد 1396 11:53:42
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

جلسه: 176 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 10 مرداد ماه 1330  

 

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس جلسات 6 و 8 مرداد 1330

2 - بیانات قبل از دستور آقایان: دکتر بقایى - کشاورز‌صدر - حائرى‌زاده.

3 - قرائت و تقدیم گزارش هیئت مختلط نظارت اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت به وسیله آقاى دکتر معظمى‏

4 - ختم جلسه به عنوان تنفس‏


مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 176

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز پنجشنبه 10 مرداد ماه 1330

 

فهرست مطالب:

1 - تصویب صورت مجلس جلسات 6 و 8 مرداد 1330

2 - بیانات قبل از دستور آقایان: دکتر بقایى - کشاورز‌صدر - حائرى‌زاده.

3 - قرائت و تقدیم گزارش هیئت مختلط نظارت اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت به وسیله آقاى دکتر معظمى‏

4 - ختم جلسه به عنوان تنفس‏

 

مجلس ساعت ده و بیست دقیقه صبح به ریاست آقاى رضا حکمت تشکیل گردید.

1 - تصویب صورت مجلس جلسات 6 و 8 مرداد.

رئیس - صورت غایبین جلسه پیش قرائت می‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

غایبین با اجازه - آقایان: شکرایى. اورنگ. عباسى. موقر. شوشترى. آصف. اردلان. فرامرزى. آشتیانى‌زاده. امیرى. قراگزلو. شهاب خسروانى. غلامرضا فولادوند. فتحعلى افشار. امیرقاسم فولادوند. سلطان‌العلما. محسن طاهرى. اللهیار صالح. مکى. طباطبایى. ‌صدر میرحسینى. دکتر شایگان. معین‌زاده.

غایبین بى‌اجازه - آقایان: خاکباز. محمود محمودى. دکتر مصباح‌زاده. خسرو قشقایى. عبدالحسین مجتهدى. تولیت. غلامحسین ابتهاج. حسن اکبر. حاذقى. رضوى. صمد سودآور. جواد مسعودى.

دیر آمدگان با اجازه - آقایان: دکتر بقایى یک ساعت - محمود نریمان یک ساعت - جمال امامى یک ساعت - دکتر مجتهدى دو ساعت - دکتر کیان بیست دقیقه - دکتر امامى یک ساعت - نورالدین امامى یک ساعت.

دیر آمده بى‌اجازه - آقاى محمد هراتى یک ساعت.

رئیس - نسبت به صورت مذاکرات جلسه قبل نظر نیست؟ آقاى فرهودى‏

فرهودى - امروز دو صورت مجلس در حقیقت مطرح است چون در هر دو جلسه بنده اظهاراتى کرده‌ام در ضمن اظهاراتم یک اشتباهات مطبعه‌ای است گویا. چون تندنویسى دقت خودش را دارد اینها اشتباهات مطبعه‌ای است که با اجازه مقام ریاست اصلاح مى‌کنم و تقدیم می‌کنم در جلسه گذشته راجع به احساسات اهالى دزفول عرض کردم که مردم دزفول کمال اعتماد و کمال امیدوارى را به دولت داردند تلگرافى رسیده است که اظهار نگرانى کرده‌اند از بعضى عناصر سیاسى توده‌اى که حالا به یک عناوین تازه‌اى متشبث شده‌اند و اسباب زحمت شده‌اند و یک شرحى هم اهالى دزفول نوشته‌اند و نسبت به دولت فعلى اظهار اعتماد و اطمینان کرده‌اند که هر دو فقره را بنده تقدیم مقام ریاست می‌کنم.

رئیس - آقاى کهبد

کهبد - در عرایضى که بنده کرده بودم مختصر اغلاطى هست که تصحیح می‌کنم و به تند نویسى تقدیم می‌کنم براى اصلاح. در جلسه گذشته جناب آقاى رئیس به بنده فرمودند که این کار مربوط به هیئت نظارت نیست در صورتی که همان مجلسى که به دولت اختیار مى‌دهد حق دارد به هیئت نظارت هم اجازه بدهد و حق دارد هر قسم قانونى وضع کند

رئیس - آن روز من به شما چیزى نگفتم نخواستم به نطق‌تان ایراد بکنم و گفتم این تشخیص با من است و حقش این بود که آن روز به شما تعرضى هم بکنم ولى به عنوان این که امیر قافله را هم گاهى تغافلى شرط است چیزى نگفتم مقتضى بود من شما را توبیخ بکنم آقای عرب‌شیبانى‏

عرب‌شیبانى - موقعى که آن پیشنهاد بنده راجع به اختصاص یافتن ده میلیون تومان براى سرمایه بانک کشاورزى مطرح بود آخرین قسمت پیشنهاد بنده که با موافقت آقاى وزیر دارایى تهیه شده بود راجع به تجدیدنظر در اساسنامه بانک مورد بحث واقع شد و آقاى وزیر دارایى هم موافقت فرمودند ولى در صورت جلسه این موافقت ذکر نشده در صورتی که آقاى وزیر دارایى براى تجدیدنظر در اساسنامه موافقت فرمودند

رئیس - بسیار خوب در صورت مجلس اصلاح مى‌شود آقاى نورالدین امامى.

نورالدین امامى - آقاى وزیر فرهنگ استدعا می‌کنم توجه بفرمایید آقاى وزیر بهدارى در جلسه گذشته راجع به شیوع مرض طاعون و وبا در مکه معظمه یک بیانات خیلى مختصرى اینجا کردند در صورتی که این موضوع موضوع شوخى بردارى نیست این با حیات یک ملت هیجده نوزده میلیونى بازى می‌کند دولت باید با تمام قوا در این کار ایستادگى بکند ما مارگزیده هستیم در سال 22 دولت با مشرف شدن به حج موافقت نکرد اجازه نداد یک عده اشخاص بى‌اطلاع قاچاق رفتند و برگشتند و تعداد زیادى هم تلفات داده شد حالا هم اگر در این راه خداى نکرده یک نفر قاچاق برود و برگردد و میکرب این مرض را به ایران بیاورد چه خواهد شد این است که دولت باید با تمام قوا پر و پا کاند بکند شب و روز عوض این که این سازودنیک را در رادیو بزنند اینهارا تبلیغ بکنند و به مردم حالی بکنند از آقایان علما حکم بگیرد اعلان بکند در جراید به مردم اطلاع بدهد قرنطینه‌ها را محکم بکند با همین چند کلمه پشت تریبون گفتن با حیات بیست میلیون مردم بازى کردن است باید اقدامات اساسى شود .

+++

اسلامی - اگر از آن طرف کسى بیاید چه؟

نورالدین امامى - قرنطینه نیست آقا باید به وسیله قرنطینه‌ها جلوگیرى کنند

رئیس - دیگر نظرى نسبت به صورت مجلس نیست؟ (گفته شد خیر) صورت مجلس دو جلسه پیش تصویب شد آقاى دکتر بقایى‏

2 - بیانات قبل از دستور آقایان دکتر بقایى - کشاورز‌صدر - حائرى‌زاده.

دکتر بقایى - آقایان محترم استحضار دارند که پس از جریانات اخیر و رأی‌هایى که از طرف مجلسین شوراى ملى و سنا در اثر توجه افکار عمومى راجع به موضوع نفت داده شد یک احساسات بى‌شائبه و بى‌سابقه‌اى در تمام کشور برانگیخته شد بود که بنده خودم شاهد یک قسمت از آن احساسات در منطقه خوزستان بودم و در چندین شهر که آنجا رفتم دیدم که مردم با چه شور و شعفى راجع به این موضوع نفت از دولت پشتیبانى می‌کنند و نسبت به مجلسین هم خوشبین هستند اخیراً یک جریانات تقریباً ناگوارى پیش آمد کرده بود از اطراف و اکناف اظهار احساسات نسبت به دولت جناب آقاى دکتر مصدق و نسبت به اکثریت مجلس شوراى ملى ابراز شده که یک قسمت از آنها را سابقاً چند نفر از آقایان نمایندگان به مجلس تقدیم کردند و بنده هم امروز چند تاى از آنها را حضور آقایان عرض می‌کنم و اصل سند را به مجلس می‌دهم گر چه اینها تقریباً متحدالمضمون هستند ولى با اجازه آقایان بنده یکى دو تایش را قرائت می‌کنم چون وقتى که اهالى یک شهرستانى زحمت کشیدند و چندین هزار امضا جمع آورى کردند این قدر حق دارند که ما احساسات آنها را در پشت تریبون مجلس منعکس بکنیم. یکى از رشت رسیده و متجاوز از 2400 امضا دارد که به وسیله بنده نوشته اند «استدعا داریم مراتب زیر را در جلسه علنى مجلس شوراى ملى قرائت فرمایید» ساحت مقدس مجلس شوراى ملى‏

در این هنگام که دولت ملى جناب دکتر مصدق با پشتیبانى ملت ایران زمام امور کشور را با بصیرت کامل در دست گرفته است مخالفت بعضى از مزدوران شرکت خلع ید شده نفت که متأسفانه عده از وکلاى مجلس نیز با آنان هم آهنگ گشته‌اند (همهه نمایندگان - آقا این حرف‌ها چیست. اینها چیست مى‌خوانید؟) موجب خشم و انزاجار قاطبه ملت ایران به خصوص اهالى رشت گردیده است لذا ما نفرت شدید خود را از این نغمه‌هاى شوم به ویژه از بیانات مخالف مصالح عالیه ملت که به وسیله برخى از نمایندگان معلوم‌الحال آغاز گردیده اعلام می‌داریم.

صفایى - کسى مخالف نیست‏

رئیس - تأمل کنید آقا هیچ کس اینجا حق ندارد چیزهایى بخواند که مخالف عقاید وکلا باشد.

آزاد - توماس مى‌آید اینجا این را باید پدرش را در آورد این حرف‌ها دستور توماس است.

رئیس - آقاى آزاد ساکت باشید هیچ کس نمى‌تواند تحمیل عقیده به مجلس شوراى ملى بکند

این کاغذها مرا یاد مى‌آورد وقتى که در دوره حکومت محمدعلى میرزا از این لوله‌ها مى‌آوردند اینها را کنار بگذارید چه حق دارند اشخاص وارد در کار مجلس بشوند و در نظر نمایندگان دخالت کنند

شوشترى - آن هم بگویند مزدور

آزاد - بیا پایین جاسوس بى‌شرف.

رئیس - هیچ کس حق ندارد مجلس را هو بکند با نیت پاک اینجا رأى داده‌اند.

دکتر بقایى - آقا اسم که نبرده‌اند همه اوراق هم که این طور نیست.

رئیس - چرا می‌خواهید یک چیزى بگویید که موجب اختلال نظم مجلس شوید هر کس رأى داده با نیت پاک رأى داده و نمایندگان هم در عقیده خودشان آزادند بفرمایید بنشینید خواهش می‌کنم.

دکتر بقایى - راجع به چیزهاى دیگر هم هست همه‌اش که این نیست.

رئیس - اگر چیز دیگرى هست بگویید (همهمه بعضى از نمایندگان - جاى این حرف‌ها در مجلس نیست) آقایان خواهش مى‌کنم ساکت باشید نظم مجلس با من است.

جمال امامى - چرا خود آقاى دکتر بقایى متوجه نیستند؟

دکتر بقایى - در این نامه نوشته‌اند و حاضریم به پیروى از منویات بزرگ پیشواى روحانى حضرت آیت‌الله کاشانى تا سرد حد مرگ با نثار جان و مال از دولت ملى دکتر مصدق پشتیبانى کنیم.

به همین مضمون راجع به پشتیبانى از دولت آقاى دکتر مصدق. مطلب دیگر هم تویش دارد که اینها را نمى‌خوانم (خطاب به پیشخدمت) آن طومار‌ها چه شد بروید بیاورید

رئیس - دیگر بس است مطالب دیگر را بخوانید (دکتر بقایى - می‌دهم به مجلس) به مجلس هم ندهید اصلاً این حرف‌ها معنى ندارد مجلس شوراى ملى محل حل و عقد امور است افراد حق ندارند کاغذ امضا کنند که فلانکس مخالف بوده یا موافق بوده و اظهار نفرت کنند اظهار نفرت از طرف اشخاص چه معنى دارد

دکتر بقایى - راجع به این چیزى بنده نمى‌خوانم مطالب دیگرى هم نوشته ان آنها را می‌خوانم.

رئیس - معنى ندارد این دولت را همین وکلا سرکار آورده‌اند و تمام این وکلا هم تقویت کردند و همه هم موافقند نباید یک حرف‌هایى زد که مخالف مصلحت باشد.

شوشترى - آنهایى که ماهى صد هزار تومان خرج سیاست مى‌کنند آنها مزدور نیستند این خرج‌ها را از کجا می‌کنند؟

دکتر بقایى - یک نامه هم از بروجرد رسیده که نوشته اند «ساحت مقدس مجلس شوراى ملى، اکنون که براى نخستین بار در تاریخ مشروطیت دولتى که مظهر افکار و تمایلات ملت محروم و ستمدیده ما است زمام امور مملکت را در دست گرفته و براى اجراى خواسته‌هاى ملت ایران فداکارى می‌کند ما اهالى ستمکش شهرستان دور افتاده بروجرد که معنى استعمار را آن طورى که باید درک نموده‌ایم وظیفه خود می‌دانیم نسبت به دولت ملى و نجات بخش جناب آقاى دکتر مصدق اظهار و فادارى نموده و از فداکاری‌هاى آن آزاد مرد وطن که براى نجات ما از چنگال مخوف استعمار بیگانه و پى ریزى ایرانى سربلند و مترقى با ضعف مزاج متحمل مى‌شوند صمیمانه قدردانى کرده و براى هر گونه فداکارى در راه منویات وطن پرستانه ایشان آماده‌ایم این هم با 1600 امضا است.

یکى دیگر از اصفهان رسیده که از وکلاى خودشان خواسته‌اند که با پشتیبانى خود از دولت جناب آقاى دکتر مصدق که شاخص میهن پرستى و نمونه شهامت و سیاست است این نگرانى عمیقى که در روحیه موکلین خود به وجود آورده‌اند جبران کرده و این سکوت را شکست و با شور بیشتری از دولت حمایت کنند و آمادگى عموم طبقات این شهرستان تاریخى را براى هر نوع فداکارى در مقابل مخالفین داخلى و خارجى دولت به مجلس اعلام می‌نمایند همچنین یک طومارى از قزوین رسیده با هزار امضا به همین مضمون (صاحب‌جمع - امضاهایش را ممکن است بخوانید؟)

رئیس - لازم نیست امضاها را بخوانید.

دکتر بقایى - آنها به مجلس داده می‌شود. یکى هم از دزفول رسیده با پانصد امضا یک عریضه دیگرى هست از اتحادیه صنف فرش که پشتیبانى از دولت آقای دکتر مصدق کرده‌اند و آمادگى خودشان را براى کمک به قرضه ملى اعلام داشته‌اند یک اعلامیه هم به همین مضمون از اتحادیه صنف آهن فروش رسیده که الآن تقدیم مجلس شوراى ملى می‌شود یک اعلامیه هم باز به همین مضمون به وسیله جناب آقاى دکتر شایگان از خرمشهر رسیده که اینجا آقایان می‌توانند امضاهایش را هم ملاحظه بفرمایند (طومارى را ارائه دادند)

نورالدین امامى - اینها را خلاصه کن بیرون بده بخوانیم.

شوشترى -‌شأن آقاى دکتر مصدق استشهاد تمام کردن نیست هو کردن نیست یک ملتى همه‌شان موافقند

رئیس - به شما مى‌گویم ساکت باشید.

دکتر بقایى - البته موافقند

شوشترى - پس چى مى‌گویید؟ آقا اینها خودش نغمه مخالفت است‏

دکتر بقایى - اظهار موافقت نغمه مخالفت نیست (خطاب بپیشخدمت) آقا چطور شد این کاغذها را نیاوردند

رئیس - اینها دیگر ندارد آنها را نخوانید.

دکتر بقایى - این مربوط به میتینگ با عظمت اهالى خراسان است در روز 23 تیر ماه 1330 که به مجلس فرستاده‌اند (لوله‌اى را ارائه دادند) و این نسخه البته از چندین لحاظ قابل توجه است چون اهالى خراسان که آقایان بهتر از همه مى‌دانند یک سوابق تاریخى بسیار مشعشعى داشته‌اند (صحیح است) و رشادت و فداکارى و وطن پرستى‌شان همیشه در تاریخ ایران ضرب‌المثل بوده یکى از نقاط و یکى از قسمت‌هاى این مملکت هستند که شاید بیشتر از بعضى قسمت‌هاى دیگر از سیاست انگلستان مصیبت دیده‌اند و همان خراسانى که به قول شاعر راجع به وضع اسف آور ازدیاد تریاک گفته است «آن خراسان کو که چون طفلش گریستى نیمه شب خواب خوش از دیده عباسیان کردى فرار» یک مردمان زنده که در اثر نقشه‌هاى استعمارى و در اثر ظلم و جورى که به آنها شده بود به کلى خموده و ناتوان شده بودند و ما خیلى خوشوقت هستیم از این که این احساسات دوباره بروز کرده است و نمونه‌اش این طومار است که در عین حال ظرافت سلیقه آنها را نشان مى‌دهد آقاى مهدوى ملاحظه بفرمایید با کمال سلیقه تهیه شده (لوله‌اى را رائه دادند) تقریباً سه هزار و کسرى امضا دارد که آقایان اگر بخواهند ملاحظه بکنند مى‌توانند بنده کمال افتخار را دارم که احساسات خودشان را اهالى خراسان به وسیله بنده تقدیم مجلس شورای ملى کرده‌اند

تیمورتاش - نظر جنابعالى از این چیست آقاى دکتر!

دکتر بقایى - این یک افتخارى براى بنده هست.

تیمورتاش - در طى 10 سال بعد

+++

از شهریور خراسان در کمال نظم و آرامش زندگى کرد و امیدوارم که بعد از این هم بتواند بدون مداخله جنابعالى با کمال نظم برگذار کند.

دکتر بقایى - بنده هم دخالتى نکردم فقط خواستم از احساسات اهالى آنجا قدردانى بکنم و یکى از اهالى خراسان هم پیشنهاد کرده است چنانچه آقایان اجازه بفرمایند این سند را به خرج خودش قاب کند و تقدیم مجلس شوراى ملى بکند (مهدوى - به همین قناعت بکنید و بیش از این در کار خراسان دخالت نکنید) من نظرى نسبت به خراسان ندارم و از آنجا هم وکیل نمی‌خواهم وکیل بشوم.

تیمورتاش - خراسانى از این اسناد خدمتگزارى زیاد دارد قبل از این که جنابعالى تشریف بیاورید و بعد از این هم خواهد داشت.

دکتر بقایى - این هم مال بروجرد است بنده در بروجرد نه آشنایى دارم و نه چیزى‏

آزاد - آقاى رئیس وقت گذشته است.

دکتر بقایى - این هم از اصفهان است.

مهدوى - اینها کم است تمام اصفهان باید بدهند.

دکتر بقایى - و همچنین از جاهاى دیگر ما قزوین را که آقاى صاحب‌جمع میل داشتند بفرمایید آقاى صاحب‌جمع ملاحظه کنید (در این موقع طومار رسیده از قزوین را ارائه نمودند)

صاحب‌جمع - ولى به قشنگى خراسان نیست مال خراسان قشنگ‌تر از این است‏

دکتر بقایى - یکى هم از اهالى دزفول رسیده است که یک نسخه‌اش را آقاى فرهودى تقدیم کردند.

رئیس - دستور داده‌ام به اداره تقنینیه اینها را آنچه که راجع به اظهار احساسات است که البته مورد قبول و امتنان مجلس است قبول کنند و آنچه که کلماتى دال بر تحمیل عقیده به نمایندگان داشته باشد رد کنند و پس بفرستند براى همان اشخاص که داده‌اند (صحیح است)

دکتر بقایى - یک تلگرافى هم از اهالى لاهیجان به وسیله جناب آقاى نریمان رسیده که راجع به پشتیبانى از دولت است با دو صفحه امضا که این را هم تقدیم مقام ریاست می‌کنم.

بهادرى - به ما مربوط نیست بدهید به دولت‏

دکتر بقایى - یک تقاضایى هم هست از ساکنین کوچه مهران که در اثر حریق تمام سرمایه زندگى خودشان را از دست داده‌اند در عین پشتیبانى از دولت تقاضا کرده‌اند که نسبت به وضعیت آنها هم رسیدگى بشود تمام اینها را تقدیم می‌کنم هر کدام‌شان را نخواستید نگاهدارید بفرمایید به خود بنده مسترد بکنند که من به صاحبانش بفرستم در خاتمه عرایضم می‌خواهم یک نکته‌اى را هم تذکر بدهم که اینها ابراز احساسات مردم است جناب آقاى رئیس و از این ابراز احساسات اگر به این طریق دیگرى خواهد شد

رئیس - ابراز احساساتى که مخالف اصول مشروطیت باشد باید جلوگیرى بشود

دکتر بقایى - هیچ کدام مخالف مشروطیت نیست‏

رئیس - در میدان توپخانه آن روز هم همین طور ابراز احساسات می‌شد ابراز احساساتى که مخالف آزادى نمایندگان و اصول مشروطیت باشد ممدوح و قابل امتنان هم نیست‏

دکتر بقایى - بعضى از آقایان هم که از این طومارها خیلى متأثر شدند عرض می‌کنم که با این هیاهو‌ها جلو افتضاح اعمال خودشان را نمی‌توانند بگیرند.

رئیس - آقاى کشاورزصدر

کشاورز‌صدر - بنده با اجازه آقایان محترم خواستم عرض کنم در تعقیب فرمایشات همکار گرامى و عزیزم آقاى دکتر بقایى همین طور که اشاره کردند تمام ملت ایران طالب و شایق و فداکار در این راه است و اگر بعضی‌ها کاغذشان دیر می‌رسد یا حاجت به نوشتن کاغذ نمی‌دانند اینها را نباید به حساب نیاورد (صحیح است) همه ملت ایران طالب این راه هستند منتهى بعضى ابراز می‌کنند و بعضی‌ها بازار نمی‌کنند این نکته نباید حمل بر این شود که کسانی که هنوز طومارشان نریده یا ننوشته‌اند علاقه‌شان کم‌تر از اینها است که نوشته‌اند (صحیح است) همه یک جور علاقمند به این کارند (صحیح است) اما مطلبى که بنده می‌خواستم به عرض برسانم و استدعا کنم که نمایندگان محترم توجه بفرمایند این است که اخیراً دو لایحه از طرف دولت تقدیم مجلس شوراى ملى شد یکى راجع به اجازه 14 میلیون لیره پشتوانه که تقریباً قیمت ریالش دویست میلیون تومان می‌شود و یکى اعتبار قرضه ملى که تا حدود دویست میلیون تومان دولت اجازه خواسته است و بنده اطمینان و یقین دارم که ملت ایران استقبال خواهد کرد همین طور که مجلس موافقت کرده و آقایان محترم تصویب می‌فرمایند مردم هم استقبال مى‌کنند و این پول را پرداخت می‌کنند. راجع به این پول دولت در لایحه خود اشاره کرده و توضیح داده است به این که براى ایجاد موجبات اجراى قانون ملى شدن نفت و خلع ید لازم دارد که اگر در مضیقه اقتصادى قرار گرفت براى به وجود آوردن یک محیط مناسب و مساعد که علاقه ملت و خواسته ملت ایران را به موقع اجرا بگذارد از این اعتبار استفاده بکند به این مناسبت بنده چند نکته را تذکراً به عرض نمایندگان محترم می‌رسانم یکى از آن نکات این است که هیچ کس تردیدى ندارد که اکثریت قریب به اتفاق ملت ایران که طبقه رنجدیده و ستم کشیده و محروم این مملکت هستند اینها فاقد آسایش و وسائل زندگانى حتى خیلى پایین و متوسط هستند (صحیح است) ما از این ملتى که با نداشتن هیچ گونه وسیله زندگى این شکل قیام می‌کنند باید قدردانى بکنیم (صحیح است) قدردانى ما هم تنها نطق قبل از دستور در اینجا و اظهار تشکر نیست قدردانى آن است که در مقابل این ابراز احساسات ما به خلاف گذشته یک قدرى عنایت بکنیم به تأمین رفاه آسایش آنها تا حدودى که برای‌مان مقدور است و دولت آقاى دکتر مصدق که دولت ملى است و بى‌شهبه هیچ یک از رجال ما مثل شخص دکتر مصدق مورد پشتیبانى و اعتماد ملت ایران نیست این توقع را داریم این خواهش را داریم که به این نکته یعنى قدردانى از این ملتى که این دکتر مصدق را بر انگیخته و پشت سرش ایستاده به وسیله تأمین آسایش آنها به عمل بیاید زیرا به وجود آوردن محیط مناسب براى حفظ حقوق ملت ایران تأمین رفاه مردم است و رفع نارضایتى و رنج و ستمى که متوجه ملت ایران می‌شود اگر ملت ایران گرسنه نباشد اگر به ملت ایران ظلم نشود اگر ملت ایران ناراضى نکنید براى اخلال خارجی‌ها محیط مساعدى باقى نمى‌ماند (صحیح است) به نظر من بزرگ‌ترین راه جلوگیرى از نفوذ مزدوران خارجى و استفاده از افکار مردم ستمکش ایران این است که عنایت به وضع آنها بشود و این را من به دنیاى خارج هم می‌گویم آنهایى که مخالف با کمونیست هستند بایستى رفاه مردم را فراهم بکنند به حقوق مردم تجاوز نکنند مردم را مرفه نگاه دارند تا محیط براى تبلیغات کمونیستى فراهم نشود بنابراین باید دولت از این اعتبارى که به تصویب مجلس رسیده است و 400 میلیون تومان است براى فرهنگ و بهداشت و امور تولیدى این مملکت به مصرف برساند و اقدام بکند که مردم از این راه یک نتیجه‌اى گرفته باشند و حاصل فداکارى و ایستادگى خودشان را تا حدى ببرند و به این وسیله تشویق بشوند که بعد هم ملت ایران براى مسائل دیگر ایستادگى بکند عموم آقایان نمایندگان محترم مستحضرند هزینه بودجه ما زائد بر هزار میلیون تومان است از این هزار میلیون تومان چهار خمسش به تحقیق و مسلماً صرف امور پرسنلى و غیر تولیدى مى‌شود یعنى صرف کارهایى مى‌شود که به درد آن مردمى که مالیات مى‌دهند نمى‌خورد و یک خمسش را پیش‌بینى می‌کنند معمولاً برای امور تولیدى و آن یک خمسش را هم آن قدر پرداخت نمى‌کنند و اشکال تراشى مى‌شود تا صرفه‌جویى بشود و از براى کمبود درآمد و درآمدى که کمتر دارند و هزینه زیادى است از آن را مستهلک بشود و مصرف یکنند و یا این که آخرش باز یک قانونى‏

یک لایحه‌اى می‌آورند و این اعتبار یک خمس اعتبار تولیدى را هم باز به مصرف غیر تولیدى می‌رسانند پس اگر ما همیشه به این روال پیش برویم مسلماً ملت خسته مى‌شود ملت نارحت مى‌شود و سلب امید و اعتمادشان از مجلس و هیئت حاکمه می‌شود چرا مردم به هیئت حاکمه فحش مى‌دهند؟ براى این که مردم از دولت‌هاى سابق نارضاى بودند براى این بود که آن دولت‌ها پى در پى آمدند و گفتند و عمل نکردند مطلب دیگر سیاست نادان نگاهداشتن و بی‌سواد نگاه داشتن تمام یعنى اکثریبت قریب به اتفاق ملت ایران است تا به حال سعى شده است که نه تنها کسى با سواد نشود و انتقاد نکنند، اگر رعیتى یا یک کارگرى خواست بگوید من هم چیز می‌فهمم فورى این را به نام ماجرا جو و فضول معرفى می‌شود می‌گویند تو هم در سیاست دخالت می‌کنى در حالتى که همه کس حق دارد در سیاست دخالت کند. همه کس حق دارد در سرنوشت خودش دخیل باشد این سیاست، این سیاست جاهل نگاهداشتن مردم یکى از شاهکارهاى سیاست استعمارى است که در این مملکت و ممالک دیگر اجرا مى‌شود ما باید از دولت توقع بکنیم و از آقاى وزیر فرهنگى که از دانشگاه به پشت میز وزارت فرهنگ آمده است و نیکنام و پاک است (صحیح است) و تاکنون امتحان بدى نداده است بخواهیم که راجع به برنامه باسواد کردن مردم و فرهنگى ما یک تحولى به وجود بیاورند یک کارى بکنند که دستگاه فرهنگى ما براى مستخدم تراشیدن نباشد (صحیح است) براى ناراضى تراشیدن نباشد و آقاى دکتر سنجابى که مورد اعتماد من و همه مردم و جوان‌هاى تحصیکرده است بدانند که اگر خداى نخواسته در این وزارت فرهنگ‌شان توفیقى براى خدمت پیدا نکنند لطمه و سکته‌اى به شخصیت و حیثیت خودشان زده‌اند و بنده تقاضا مى‌کنم از جناب آقاى وزیر دارایى در دنبال این مطلبى که راجع به فرهنگ عرض کردم که موافقت بفرمایند بنده اینجا از نمایندگان هم اطلاع دارم که پیشنهاد مى‌کنند که از این اعتبار قرضه ملى در وهله اول مبلغى را که خودشان و آقاى وزیر فرهنگ لازم مى‌دانند اختصاص بدهند براى

+++

فرهنگ و کمک بکنند به فرهنگ (جمعى از نمایندگان - تعلیمات اجبارى شهرستان‌ها) البته در شهرستان‌ها، چرا؟ براى این که این فرهنگ از شهریور به بعد ما باید برنامه‌اش عوض بشود اگر بخواهیم که اعتبار بعداً براى وزارت فرنگ تصویب بکنیم این آقاى وزیر فرهنگ نخواهند توانست یک برنامه اصلاحى فرهنگى در نظر بگیرند و اما موضوع اختصاص به فرهنگ ولایات صد در صد صحیح است، چرا؟ براى این که بی‌سوادها در آنجا هستند مردمى که فاقد دبستان و دبیرستان و فرهنگ هستند در ولایات هستند (صحیح است) در خراج هم معتقدند که ما یک پنجم یا یک سوم یا یک چهارم را تصویب بکنیم براى تهران و بقیه قطعاً در ولایات مصرف شود (فقیه‌زاده سه ربع ولایات و یک ربع تهران) صحیح است کاملاً صحیح است این است که از جناب آقاى وزیر دارایى هم بنده این توقع را دارم که این موافقت را با فرهنگ بفرمایند یک نکته بسیار قابل توجه دیگرى که توجه نمایندگان وطن پرست محترم مجلس را که همه وطن پرست و علاقمند به مملکت هستند به این قضیه جلب مى‌کنم و آن این است که ملت ایران براى این مأیوس شده است از هیئت حاکمه خودش .. (آزاد - حالا هم مأیوس است) نه حالا مأیوس نیست آقاى آزاد براى این مأیوس شده است که اگر گاهى هم مجلس شورای ملى زحمتى کشیده درآمدى تهیه کرده است دستگاه مصرف کننده به غیر از آن چیزى که ملت و مجلس خواسته است مصرف کرده، راجع به برنامه 7 ساله با حسن نیتى و به نام این که این آخرین دوا براى رفع یأس و نومیدى ملت ایران است قانونى تصویب کردیم و اعتباراتى اختصاص دادیم ولى متأسفانه باید بگویم که هنوز هم نتیجه عملى از این کار نگرفتیم و باز باید اعتراف بکنیم که دستگاه برنامه هفت ساله یک وضع استخدامى به وجود آورد که تمام مستخدمین را ناراضى کرد دو نفر از یک کلاس بیرون آمدند، از یک مدرسه بیرون آمدند یکى را می‌برند 2500 تومان حقوق مى‌دهند یکى باید 500 تومان حقوق بگیرد طبعاً و محققاً آن شخص دلسرد می‌شود من اعتراف می‌کنم که کمیسیون برنامه براى انجام این کار خیلى زحمت کشید (صحیح است) و از آقاى دکتر معظمى که محرک خود بنده در کمیسیون برنامه بودند تشکر مى‌کنم ولى انتظار داریم که مأمورین اجرایى برنامه هم همین عمل را بکند و باز هم‏

بنده از کمیسیون برنامه توقع دارم که راجع به شرکت‌ها، راجع به حقوق شرکت‌ها این نظارت مراقبت را بفرمایند که اسباب دل سردى مأمورین دیگر فراهم نشود این مقدمه را بنده عرض کردم براى این نتیجه و آن این است که انشاالله و به خواست خدا و با قیام و ایستادگى تمام ملت ایران و تمام نمایندگان مجلس و همین آقاى آزاد انشاالله وقتى حق‌مان را از شرکت گرفتیم و مى‌گیریم اما یک شرطى دارد و آن این است که دولت باید این فکر را بکند که یک دستگاه صالحى ...

رئیس - آقاى کشاورز‌صدر تأمل کنید اکثریت نیست وقت‌تان هم گذشته است (پس از چند لحظه عده کافى شد)

رئیس - بفرمایید آقاى کشاورز‌صدر ولى خاتمه بدهید.

کشاورز‌صدر - یک کلمه باقى مانده است بنابراین مى‌بایستى دولت آن هم دولت دکتر مصدق یک دستگاهى به وجود بیاورد که این اعتبارات و این درآمدى که ما از نفت پیدا می‌کنیم و من ظن غالب دارم که این درآمد لااقل معادل تمام درآمد سالیانه دیگر کشور باشد (آزاد - بدهند به دست منتصر) همین مطلب را آقاى دکتر فاطمى خواهش مى‌کنم که آقاى این عمال شرکت نفت همین منتصرى که می‌گویند اگر واقعاً بد رفتار می‌کند و ثابت شد باید دست اینها را بگیرید بیرون کنید کسانى که اسباب دست انگلیس‌ها و کمپانى سابق نفت بودند نباید آنها را ما به بازى بگیریم و این نکته را هم من ناگزیرم از دولتى که باز عرض می‌کنم که شمشیر را روى عبا بستم و تا آخرین وهله تا جان دارم از این دولت پشتیبانى می‌کنم استدعا کنم توجه بکنند و کلیه نمایندگان مجلس شوارى ملى هم در این قضیه و در هر قضیه دیگر براى مملکت مردانه ایستاده‌اند اینها هم در حوزه‌هاى انتخابیه خودشان مردم از آنها توقع دارند به آنها مسائلى می‌گویند باید و لازم است که هر کس بآقاى دکتر مصدق که پیشوا است و باید باشد علاقه دارد چه از دولت، چه از وکلا باید کارى بکند که یک نفر هم از مصدق ناراضى نشود باید کارى بکند که مقام مصدق ارجمند بماند (شوشترى - تا آقاى دکتر بقایى چه بگوید)

رئیس - آقا وقت‌تان گذشت بفرمایید

کشاورز‌صدر - و توقع و تقاضاى مردم را بر بیاورد. (زنگ رئیس)

رئیس - آقاى حائرى‌زاده‏

حائرى‌زاده - چند تا تلگراف و کاغذ از آبادان و کرمانشاه و شیراز است که فراموش کردم توسط آقاى دکتر بقایى تقدیم مجلس کنم، حالا تقدى مقام ریاست می‌کنم راجع به ابراز احساسات است که نسبت به دولت جناب دکتر مصدق شده است و من میل ندارم زیاد وقت آقایان را بگیرم ولى این چند روز از جراید خارجى و دستگاه تبلیغاتى انگلستان و فرمایشاتى که بعضى از لرد‌ها در آنجا کردند مرا مجبور کرد که بیایم اینجا و ناله ملت مظلوم ایران را به سمع جهانیان برسانم‏

ایران باید با تمام دول مخصوصاً دول درجه اول روابط حسنه داشته و این روابط اعم است از روابط اقتصادى و فرهنگى و سیاسى همیشه رجال علاقمند به مملکت این نظر را داشته و سعى می‌نمودند که ممالک بزرگ در ایران داراى منافع اقتصادى و روابط فرهنگى باشند فقط مزدوران اجانب طرفدار سیاست مخصوص همان دولت ارباب خود بوده و براى برقرارى روابط با سایر ملل و ممالک اخلال کرده و می‌کنند نباید در کارها افراطى بود و براى ورود یکى از ملل و ممالک امتیازاتى قائل شد کما این که در دوره استبداد براى نجات از روس‌هاى تزارى سیاستمداران وقت حاضر براى همه نوع امتیاز شدند با انگلستان که همین قرارداد دارسى هم یکی از آن امتیازات و مولد همان سیاست است و آلمان در زمان بیزمارک مذاکراتى شده است که سوابق وزارت خارجه این مطالب را تأیید می‌کند پس از ورود انگلستان در سیاست اقتصادى ایران همیشه موجبات تفتین و فساد بین ایران و روس‌ها را فراهم ساخته و خود به عنوان مصلح سهمى از این منافع می‌برد زمان تزارها میلیون طرفدار نفوذ انگلیس و آلمان بوده ولى موفق به ورود آلمان در سیاست ایران نشده و انگلستان با تزارها همیشه براى مخالفت با ورود سیاست ثالثى سازش کرده و ایران را براى چپاول سرمایه‌داران خود و روس‌ها در فشار قرار می‌داد و عمال دست چپ و راست همیشه براى اخلال کردند در ورود سیاست غیر روس و انگلیس مجهز می‌شدند شواهد تاریخى بسیار است قرارداد 1907 توافق آنها براى اشغال ایران در اواسط جنگ بین‌المللى دوم ضد آلمان نمایش 23 تیر 1330 علیه امریکا از علیه این موضوع است حوادث دوره ناصرى و مظفرى تمام گواه این مدعا است پس از جنگ اول جهانى که انگلیس خود را مالک‌الرقاب ممالک شرق می‌دانست و رقیب قوى در حدود ایران براى او نبود کرد آنچه کرد لازم نیست مظالم دوره دیکتاتورى ذکر شود اغلب مصادر امور وقت آلت فعل بودند بعضى بد جنس بعضى با حسن نیت شاه سابق در اول امر آلت فعل بود ولى با حسن نیت اشخاص متملق و بد جنس که مانند بوقلمون هر ساعت رنگى دارند تمام اعمال و رفتار دیکتاتور وقت را در لباس قانون در آورده و مشروطیت ایران مسخ شد و قانون اساسى فراموش شد حتى قانون ایرانى‌الاصل به مجلس آوردند و در قوه قضایى مداخلات مستقیم کردند یک شعبه دیوان کشور را براى این که موافق منافع یک زن دربارى رأى نداده بود منحل ساختند یک نفر از قضات آن شعبه آقاى میرزا محمد علیخان بامداد هنوز در قید حیات و در مریضخانه با بدبختى دست به گریبان است حتى شنیدم یک قاضى را از محل مأموریت خود دست بند زده و به وسیله مأمورین ژاندارمرى روانه مرکز ساختند آنچه لازمه رذالت بود ‌این اشخاص در سایه قدرت شاه سابق کردند و این بوقلمون صفت‌ها امروز با لباس آزادى خواهى و دمکراسى وارد صحنه سیاست می‌باشند و انگلستان براى نخست‌وزیرى این قبیل عناصر جانى تبلیغ می‌کنند این تبلیغات و این حرف‌هاى لردها در مجلس انگلستان ابدا اثرى در طبقه استقلال طلب و آزادی خواه ایران ندارد بلکه اگر انگلستان تبلیغ به نفع این بوقلمون صفت‌ها نمی‌کرد من الزامى نداشتم که پشت این تریبون آمده و از جنایات دوره گذشته این قبیل متملقین صحبت کنم انگلستان باید بداند که محیط مناسب براى اصلاح را به شکل دیگر باید خود ایجاد کند و این تبلیغات که دکتر مصدق برود و یکى از منسوبین او بیاید فایده ندارد (صحیح است) مادام که کشتى‌هاى جنگى انگلیس و طیاره آنها براى ارعاب ملت ایران خودنمایى می‌کند ممکن نیست یک قدم جلو برویم باید عمال نفت و انگلستان حد خود را بشناسد و با یک ملت آزاد و مستقل طرف مذاکره شوند نه حکومت تحت‌الامرى آقایان اتحاد جماهیر شوروى خیلى قوى‌تر از انگلستان است و در دشت و کوه و دریا و صحرا با ما همسایه است و سوابق تاریخى ما با روس‌ها خیلى بیش از انگلستان است و یک دسته اجنبى پرست زیر لباس کارگر و روشن فکر در تهران براى دادن نفت به روس‌ها نمایش دادند ولى مجلس سابق با کمال قدرت قرارداد شرکت نفت ایران و روس را رد کرد انگلستان باید به آنچه طبیعت به او داده بسازد و منتظر باشد که ملل اسیر و مستعمره سابق دعوى خسارت کنند کفاره گذشته را بخواهند دیگر با کشتى جنگى و طیاره و چتر باز و آشوب 23 تیر 1330 ایران را به خیال ارعاب متشنج نسازد. ما چه می‌گوییم؟

می‌گوییم منابع ثروت طبیعى ایران من جمله نفت باید به دست و نظرى دولت ایران براى آسایش ملت ایران بهره‌بردارى شود و امتیازات منحوس دوره‌هاى گذشته کان لم یکن است این عملى را که راجع به نفت جنوب ما شروع کردیم حکومت کارگرى انگلیس در موارد عدیده در مملکت خود کرده است آیا مرگ حق است براى همسایه‏ ما چه مى‌گوییم؟ مى‌گوییم نفت مال ایران است و ما نفت را براى احتکار نمى‌خواهیم براى فروش به دشمن‌هاى انگلستان

+++

فعلاً میل نداریم بهره‌بردارى کنیم و حاضر هستیم به کسانى که در این چند سال اخیر خریدار نفت بوده مثل سابق به قیمت بین‌المللى نفت بفروشیم. ما چه می‌گوییم؟ می‌گوییم مظالم کمپانى را حاضریم فراموش کنیم و جنایات چهل پنجاه ساله آنها را ندیده گیریم و کارمندان سابق را از هر ملت و مملکت باشند مادام که بعدها به ما خیانت نکنند نگاه داریم و تشکیلات سابق را محافظت کنیم و در خارج مملکت با کمپانی‌هاى فروشنده نفت معامله یا شرکت کنیم ولى تمام این حرف‌ها وقتى است که محیط مناسب مذاکره باشد چه حق دارد انگلستان کشتى‌هاى جنگى خود را به ساحل آبادان در مقابل دستگاه نفت ما بگذارد هه روزه عمال کمپانى در ایران مشغول تخریب می‌باشند از نماینده تام‌الاختیار رئیس جمهور آمریکا متشکرم که براى اصلاح فیما بین رنج سفر تهران و لندن را قبول نموده ولى باید اولاً محیط آرام ایجاد کرد سپس وارد مذاکره شد از ملت ستمدیده و رنج کشیده نباید توقع داشت که در مقابل مظالم کمپانى مانند مرده ساکت باشد بلکه باید از لردها که خود را سیاستمدار می‌دانند باید توقع کرد که بعضى مطالب تحریک کنند در مجلس انگلستان نگویند و دولت انگلستان از نمایش کشتى جنگى و طیاره و چتر باز و غیره خوددارى کند و عمال کمپانى دست از تخریب بردارند تا محیط مناسب ایجاد شود مگر ما ایرانی‌ها چه می‌گوییم فقط مى‌گوییم عمال انگلستان به غارتگرى خود خاتمه دهند و دست مرحمت از سر ما بردارند دویست سال انتریک و فساد در ایران کافى است در تمام شئون اجتماعى ما مستقیم و غیر مستقیم به دست عمال خارجى تخم فساد و نفاق پاشیده شده. یک ملت متحد که سالیان دراز در سایه هوش و وحدت جاى خود را در دنیاى آن روز روشن و نورانى کرده بود در سایه تفتین و فساد عوامل خارجى امروز کارگر و کارفرما مالک و زارع و سایر طبقات روشنفکر و مذهبى دشمن یکدیگر شده در صورتی که ایران در سایه مساوات و عدالت و قانون اسلام اگر چه کاملاً اجرا نمی‌شد با یکدیگر برادر و متحد بودند تمام این اختلافات ناشى از دخالت‌ها مستقیم یا غیر مستقیم ایادى خارجى در فرهنگ و سیاست و اقتصاد و تمام شئون اجتماعى ایران است. از این جمله که تمام ملل اسلامى مخصوصاً ملت مسلمان پاکستان و سایر ملل شرقى در این استغاثه ملت ایران از مظالم انگلستان جواب مساعد داده حتى یک نفر از اعضای سفارت پاکستان موقعی که من مریض بودم و به عیادت من آمده بود گفت که ما قضیه کشمیر را در درجه دوم قرار دادیم و تمام جراید پاکستان راجع به نفت ایران همفکرى و همقدمى با ملت ایران دارند و مى‌توانم بگویم که تمام پاکستانى براى حمایت از این فکر مقدس ایرانى با پول خود حاضر براى میدان مبارزه هست (صحیح است) بیان این شخص به قدرى با صمیمیت و پاکى و بى‌ریا بود که مقتضى بود دهان او ار ببوسم در خاتمه عرض مى‌کنم ایرانى میل دارد و مصلحت سیاسى ایران است که با تمام ملل با دوستى روابط تجارتى و اقتصادى و فرهنگى داشته باشد و یکى را بر دیگرى رجحان ندهد.

چون مذاکره براى ایام تعطیل مجلس شوارى ملى در میان است و تصور می‌کنم که یک جلسه دیگر ما بیشتر مجلس نداشته باشیم من نطق خودم را مختصر کردم و خواهش مى‌کنم که این دو سه لایحه‌اى که اساسى و حیاتى است و مربوط به اساس کار نفت است زودتر از تصویب مجلس بگذرد (صحیح است) که ما براى جلسه آتیه کار زیادى نداشته باشیم و بتوانیم براى اصلاح مزاج خودمان تعطیل بکنیم.

شوشترى - اصلاً تعطیل مجلس صلاح نیست.

فرامرزى - چرا نیست؟

3 - قرائت و تقدیم گزارش هیئت مختلط نظارت اجراى قانون ملى شدن نفت به وسیله آقاى دکتر معظمى.

رئیس - آقاى دکتر معظمى گزارش دارند که باید به عرض مجلس شوراى ملى برسانند. بفرمایید آقاى دکتر معظمى.

دکترمعظمى - روز گذشته مصادف بود با روزى که اختیارات کمیسیون در واقع منقضى می‌شد و می‌بایستى که گزارش به مجلس شواى ملى داده بشود و در آنجا هم اگر ضرورت ایجاب کند درخواست تمدید بشود به همین علت در تاریخ نهم گزارش امر به مقام ریاست تقدیم شده بنده اینک عین آن گزارش را می‌خوانم مجلس شوراى ملى - طبق ماده 9 قانون مصوب اردیبهشت 1330 گزارش عملیات هیئت مختلط نظارت در اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت را به ضمیمه تقدیم و طبق دلایل مندرجه در عین گزارش خواهشمند است مدت اختیارات هیئت مزبور را براى سه ماه دیگر از تاریخ تصویب تمدید فرمایند نهم مرداد ماه 1330 - گزارشى که در اینجا به عرض آقایان می‌رسد کمیسیون در نظر دارد که در واقع دو گزارش تقدیم کند یک گزاشى که الآن براى این که وقت آقایان را نگیرد مختصر تهیه شده ولى براى این که آقایان نمایندگان محترم مجلس و همچنین ملت ایران از جزئیات عملیات هیئت مختلط مسبوق باشند. در هیئت مختلط تصمیم گرفته شده است که کلیه اسناد و مدارک و بالاخره مذاکراتى که راجع به نفت شده است در یک گزارش مفصل جداگانه تقدیم مجلس بشود و این گزارش مفصل هم قریباً تقدیم خواهد شد این است که الآن گزاش قانونى... (تیمورتاش - قبل از تمدید یا بعد از تمدید) نه خیر تمدید را که اگر آقایان صلاح بدانند بهتر است که زودتر جواب بدهند ولى گزارش مخبر اینجا مى‌آید و گزاش می‌دهد براى این که یک سند تاریخى خیلى مهمى است (گنجه - یک کتابى است) که باید ملت ایران از آن اطلاع پیدا کنند این است که کمیسیون تصمیم گرفت کلیه مذاکرات و نامه‌هایى که رد و بدل شده است جداگانه منتشر کند و به عرض نمایندگان محترم برساند (تیمورتاش - قبل از تمدید این گزارش را منتشر کنید) حالا بنده گزارش مختصر را می‌خوانم.

به طوری که خاطر شریف آقایان محترم مستحضر است به موجب قانون طرز اجراى ملى شدن صنعت نفت مورخ نهم اردیبهشت ماه 1330 لازم بود هیئت مختلطى مرکب از 5 نفر نمایندگان مجلس سنا و 5 نفر از نمایندگان مجلس شوراى ملى به انتخاب هر یک از مجلسین به انضمام وزیر دارایى یا قائم مقام او تشکیل شود تا به حکم همان قانون نظارت اجراى قانون ملى شدن را به عهده بگیرد.

از طرف مجلس سنا در تاریخ 18 اردیبهشت ماه آقایان بیات و سرورى و دکتر شفق و دکتر متین دفترى و نجم و از طرف مجلس شواى ملى در تاریخ 22 همان ماه آقایان اردلان و دکتر شایگان و اللهیار صالح و دکتر معظمى و مکى براى این منظور انتخاب و تعیین شدند و اولین جلسه هیئت مختلط با حضور آقاى مهندس حسیبى که به عنوان قائم مقام وزارت دارایى معرفى شده بودن در همان روز 22 اردیبهشت انعقاد یافت و به اتفاق آرا جنابان آقایان اللهیار صالح را به ریاست و اردلان را به نیابت ریاست و حسین مکى را به سمت منشى انتخاب و شروع به کار نمودند. هیئت مختلط در تمام این مدت به استثناى ایام تعطیلات هفته و ایام احیاى ماه مبارک هر روز جلسات مرتب منعقد ساخته و اوقاتى در روز دو جلسه تشکیل داده و به وظایف مقرره پرداخته و بحمدالله در تمام موارد حسن نیت و حسن وحدت در بین اعضا وجود داشته است اینک چون به موجب ماده نهم قانون مذکور در فوق هیئت مختلط ملزم است در ظرف 3 ماه از تاریخ تصویب قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 تقدیم دارد مبادرت به عرض این گزارش مختصر می‌نماید گزارش مفصل و مستدل به انضمام اسناد و مدارک متعاقباً تقدیم خواهد شد.

در افتتاح جلسه اول جناب آقاى نخست‌وزیر شخصاً در جلسه حاضر شدند و بیاناتى جامع در باب لزوم همکارى و اصول و مبانى کار ایراد فرمودند و در وظایف اساسى هیئت و همکارى با دولت مذاکراتى در حضور معظم له به عمل آمد و طبق خواهش ایشان قرار شد هیئت مختلط از اعمال حق نظارت در کلیه امور و تصمیمات مربوط به نفت در هر مورد نظریات مشورتى هم اظهار دارد و مراجعات دولت را از این لحاظ مورد مطالعه قرار دهد.

قانون نهم اردیبهشت ماه وظایف اساسى هیئت مختلط را بر وجه ذیل تعیین کرده است:

1 - نظارت در خلع ید از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران‏

2 - نظارت در رسیدگى دولت به مطالبات و دعاوى دولت و شرکت‏

3 - نظارت در رسیدگى به حساب درآمد نفت از تاریخ 29 اسفند ماه 1329 و در امور بهره‌بردارى تا تعیین هیئت عامله‏

4 - تهیه اساسنامه شرکت ملى نفت ایران.

5 - تهیه آیین‌نامه فرستادن محصل به خارج براى فراگرفتن رشته‌هاى مختلف مربوط به صنایع نفت.

6 - تهیه و تقدیم پیشنهاد‌هاى لازم به مجلسین.

چون موضوع خلع ید مقدم به تمام عملیات دیگر بود و به موجب ماده 2 قانون لازم بود بلافاصله تحقق پیدا کند لذا هیئت مختلط بالطبع اولین جلسات خود را مصروف بحث در این مهم کرد و در پیدا نمودن طرق عملى آن و تعیین طرز نظارت خود به مباحثات و مطالعات لازم پرداخت که خلاصه آن به عرض خواهد رسید. توأم با این مطالعات هیئت مختلط از طرف به حکم وظیفه کلى که داشت و از طرفى به موجب این که دولت همکارى مستمر و نظر مشورتى هیئت را در کلیه امور مربوط به نفت تقاضا می‌کرد مقتضى دید در ضمن عمل نظارت در اجراى قانون و پرداخت به کلیات و اصول یک سلسله پیش‌بینى‌هاى لازم مقدماتى تعیین و به دولت تقدیم دارد نیز در مسائل و امور جارى اظهارنظر کند و در عین حال مطالعات به عمل آورد

+++

بنابراین فعالیت هیئت بیشتر معطوف به این سه قسمت یعنى پیش‌بینى‌هاى مقدماتى و امور و مسائل جارى و مطالعات و مسائل و اصول مربوط به اجراى ملى کردن نفت بوده است‏

پیش‌بینى‌هاى مقدماتى‏

پیش‌بینى‌هاى مقدماتى ذیل بعد از مذاکرات لازم تدوین و به دولت تسلیم شد.

1 - اداره مربوط به امور نفت وزارت دارایى توسعه و تکمیل و کلیه امور راجعه به نفت در آنجا تمرکز داده شود و مسائل اصول و امور جارى بلاانقطاع در آنجا مورد توجه و تعقیب واقع گردد و کمیسیون‌هاى ذیل بیدرنگ ایجاد مستمرا شروع به کار کنند:

الف - کمیسیون حقوقى براى پیش‌بینى‌هاى لازم حقوقى و محاکماتى و تهیه کلیه اسناد و مدارک‏

ب - کمسیون فنى براى مطالعه جهات فنى صناعت نفت در ایران و پیش‌بینى مشکلات گوناگون و تهیه هر نوع وسائل عملى‏

ج - کمیسیون مالى به منظور تهیه اسناد و مدارک مربوط به رسیدگى به محاسبات شرکت سابق نفت در ضمن تذکر داده شد که اعضای کمیسیون‌هاى مذکور در هر موضوع با منظور داشتن صلاحیت و سوابق از کارمندان بصیر و خبره دولت انتخاب شوند و در صورت لزوم براى مشاوره‌هاى حقوقى از علماى حقوق ممالک بی‌طرف خارجى استفاده به عمل آید و یک محاسب زیر دست و یک خبره عالی مقام در امور عمومى نفت از ممالک مذکور براى همکارى با کمیسیون محاسبات استخدام شوند

2 - دولت دستگاه تبلیغات صحیح و مرتبى در داخله و خارجه براى توضیح و بیان دعاوى و دلایل ایران و بر پا دارد و در عین حال هیئت مختلط و اداره نفت وزارت دارایى و کمیسیون‌ها را مدام در جریان اخبار و اطلاعات لازم بگذارد.

3 - دستور‌هاى لازم براى تثبیت امنیت و آرامش کامل در خوزستان و کلیه نقاط نفت خیز جنوب‌ صادر شود

4 - براى تأمین هر گونه وسائل حفاظت مؤسسات نفت جنوب اهتمام کامل به عمل آید

5 - پیش‌بینى‌هاى لازم مالى و سیاسى و انتظاماتى براى موقع تعطیل متحمل و موقت صناعت نفت و بی‌کارى کارگران و کارمندان و مسائل و پیش‌آمدهاى احتمالى دیگر به عمل آید

باید تذکر داده شود که خود هیئت مختلط هم مستقیماً سو کمسیون‌هایى قضایى و فنى مرکب از اعضاى محترم دادگسترى و قضات و حقوق دانان مبرز و مهندسین مجرب تشکیل داده و ازنظریات آنان استفاده کرده است و در این موقع لازم است از همکارى و مساعى آنان سپاسگزارى به عمل آید

شاید احتیاج به ذکر نباشد که هیئت با وجود تراکم اشغال از تشکیل دفتر آرشیو صرفه‌جویى کرده و کلیه امور به حکم وظیفه افتخارى به عهده خود اعضا هیئت بوده و تمام کارهاى مربوط به صورت جلسات و دفتر و ماشین نویسى به عهده دو نفر یعنى آقایان فضل‌الله وجدى و محمدعلى مشایخ از کارمندان مجلس و یک نفر ماشین نویس از وزارت دارایى بوده است جناب آقاى نخست‌وزیر هم با وجود اشتغالات زیاد دائمى همواره با هیئت مختلط همکارى فرموده و چندین بار در جلسات خصوصى هیئت شرکت جسته‌اند

امور و مسائل جارى و مطالعات‏

گذشته از مراتب فوق هیئت مختلط با جنبه مشورت و حق نظارت که داشته با یک رشته امور و مسائل جارى و مراجعات سر و کار پیدا نموده و در هر یک از آنها مذاکره و اتخاذ نظر یا تصمیم کرده و نتیجه را به مراجع مربوط ارجاع نموده و در ضمن مطالعاتى هم در پیرامون مسأله نفت به عمل آورده است اینک شمه‌اى از این گونه کار‌ها بر وجه ذیل به عرض می‌رسد:

1 - رسیدگى به مراسلات و پیشنهادهاى متفرقه که از داخل و خارج مربوط به طرز عمل در راه ملى کردن نفت رسیده‏

2 - رسیدگى به پیشنهادهاى اشخاص یا شرکت‌هاى خارجى مربوط به صدور فروش نفت‏

3 - رسیدگى به مراسلات و مراجعات هیئت مدیره موقت شرکت ملى نفت ایران‏

4 - رسیدگى به مراجعات دولت در باب تدابیر و اقدامات و مخابرات و مذاکرات و نظایر آن‏

5 - مطالعه و اظهارنظر در مخابرات و مذاکرات پیام‌ها و مراسلات دولت با ممالک دیگر

6 - مطالعات در امور ممالکى مانند مکزیک که صناعت نفت خود را ملى کرده‌اند نیز در باب صناعت نفت ونزوئلا و کشور‌هاى متحده و سایر مسائل فنى که توسط آقاى مهندس حسیبى توضیحات داده شده.

7 - تنظیم مصاحبه‌هاى لازم با مخبرین جراید و تهیه جواب سؤالاتی که از ممالک خارج به عناوین مختلف فرستاده شده است‏

موضوع اجراى قانون ملى شدن نفت‏

چنانکه در مقدمه اشارت رفت جلسات اولیه هیئت به طور کلى مصروف مباحثه و مطالعه لازم در طرز شروع به عمل اجراى قانون ملى شدن مطابق قانون 9 اردیبهشت ماه 1330 و ادامه آن و دادن نظر مشورتى در این باب به دولت و وجوه مختلف روش کار مورد مداقه واقع گشته و این امر تاکنون پایه کار هیئت را تشکیل داده است زیرا موضع اساسى و مبناى کار هیئت به حکم قانون اجراى نظارت و اعمال حق مشورت در باب عملى شدن قانون ملى شدن است. بعد از اقدامات و توصیه‌هاى مقدماتى که خلاصه آن معروض افتاد هیئت مستقیماً وارد بحث در عملى کردن قانون گشت و بالطبع در اولین وهله مواجه با ماده دو یعنى لزوم خلع ید شرکت سابق از طرف دولت گردید که لازم بود نظریات مشورتى هیئت در این باب معلوم و به دولت اعلام شود.

بعد از مذاکرات مفصل چنین به نظر رسید که براى تحویل زمامدارى شرکت هیئتى سه نفرى به نام هیئت مدیره موقت از اشخاصى که به نظر هیئت ذی‌صلاحیت تشخیص داده مى‌شود تعیین و به این سمت به دولت پیشنهاد شود در انتخاب آنان از میان حدود سى نفر از سرشناسان کشور که توسط اعضا پیشنهاد شده بودند قرار شد آنانى انتخاب شوند که هیچ یک از اعضا هیئت مخالفت یا امتناع در رأى به آنان نورزد در نتیجه این روش آقایان محمد بیات دکتر محمود حسابى و محمود نریمان تعیین به دولت معرفى شدند ولى چون آقاى نریمان نپذیرفت و آقاى دکتر حسابى استعفا کرد به جاى آنان آقایان مهندس بازرگان و دکتر عبدالحسین على‌آبادى تعیین شدند تا بعد از مشاوره در مسائل مقدماتى و فرهم آوردن وسائل و تعیین اصول وظایف و اقدامات که به صورت مواد شش‌گانه و چهارگانه تنظیم شد به صوب مقصد و براى اجراى مأموریت حرکت نمایند.

اینک متن مواد شش‌گانه و چهارگانه محتوى مقررات راجع به هیئت مدیه موقت و وظایف آنان:

مواد شش‌گانه:

1 - براى اجراى ماده 2 قانون اجراى ملى شدن صنعت نفت و اداره موقت شرکت ملى نفت ایران هیئتى مرکب از 3 نفر به عنوان هیئت مدیره موقت از طرف دولت انتخاب مى‌شوند که با نظارت هیئت مختلط انجام وظیفه نمایند.

2 - هیئت مزبور داراى کلیه اختیارات لازمه براى اداره امور شرکت اعم از اکتشاف و استخراج و تصفیه وتوزیع و فروش و بهره‌بردارى خواهد بود.

3 - مادام که اساسنامه شرکت ملى نفت ایران به تصویب نرسیده است ملاک عمل هیئت مدیره موقت مقررات شرکت سابق نفت (جز آن که با قانون ملى شدن صنعت نفت مغایرت داشته باشد) می‌باشد

4 - کارشناسان و کارمندان و کارگران ایرانى و خارجه شرکت سابق نفت کماکان به خدمت خود باقى و از این تاریخ مستخدم شرکت ملى نفت ایران شناخته مى‌شوند

5 - هیئت مدیره موقت باید نهایت دقت و سعى را در اجراى برنامه‌هاى موجود و افزایش محصولات نفتى به عمل آورد به طوری که میزان استخراج و بهره‌بردارى از میزان فعلى بیشتر شود

6 - براى این که نرخ عادله بین‌المللى تعیین و ضمناً در امر صادرات نفت وقفه و مضیقه حاصل نشود هیئت مدیره موقت مکلف است به محض ورود به خوزستان اعلانى در ایران و خارجه منتشر نماید به این مضمون که در ظرف مدت یک ماه طبق برنامه موجود شرکت سابق نفت در مقابل اخذ رسید به خریداران سابق مواد نفتى داده خواهد شد. خریداران در این مدت مکلفند به دفتر هیئت مدیره موقت مراجعه نموده ترتیب پرداخت قیمت مواد نفتى را که در مدت مذکوره برده‌اند بدهند و همچنین براى احراز حقوق مذکوره در ماده 7 قانون نهم اردیبهشت 1330 و ترتیب خرید و فروش نفت در آتیه موافقت هیئت مدیره را جلب نمایند. هیئت مدیره موقت اصول توافق با خریداران را براى تصویب به هیئت مختلط پیشنهاد خواهد نمود.

مواد چهارگانه‏

طرح چهار ماده راجع به تشکیل هیئت مدیره موقت و وظایف آن‏

1 - هیئت مدیره موقت مرکب از آقایان مهندس بازرگان و دکتر على‌آبادى و مهندس بیات به مجرد ابلاغ از طرف دولت به خوزستان حرکت مى‌نمایند، که طبق مواد شش‌گانه راجع به اجرای ماده (2) قانون مصوب نهم اردیبهشت 1330 با نظارت هیئت مختلط عمل نماید.

2 - در حکم مأموریت هیئت نامبرده که به امضای جناب آقای نخست‌وزیر صادر مى‌شود تصریح خواهد گردید که مؤسسات تابع شرکت سابق نفت باید از این تاریخ کلیه دستورالعمل‌هاى هیئت مدیره موقت را اجرا نماید. و حکم مزبور و همچنین خبر عزیمت هیئت نامبرده بلافاصله به وسیله رادیو و مطبوعات منتشر خواهد شد.

3 - در موضوع حقوق و عوارض گمرکى هیئت مدیره موقت نظر خود را به اطلاع دولت می‌رساند تا دستور مقتضى صادر شود.

4 - هیئت مدیره موقت باید ترتیبى فراهم نماید که در توزیع داخله خللى وارد نیاید. در باب ماده سوم مواد چهارگانه توضیحاً گفته مى‌شود که در بدو مذاکرات مربوط

+++

به خلع ید از اقداماتى که فورى و مقدماتى نظر می‌رسید این بود که به مأمورین گمرکات ابلاغ شود صدور و ورود کالاى مربوط به شرکت سابق را مطابق مقررات گمرکى کنترل و تابع قوانین گمرکى سازند ولى بعداً مناسب دیده شد آن موضوع هم جزو تکالیف هیئت مدیره موقت قرار داده شود و طرز اقدام به تشخیص آنان واگذار گردد.

هیئت مختلط براى اجراى حق نظارت خود در محل تصمیم گرفت سه نفر از اعضا خود را به خوزستان بفرستد تا در عملیات اجرایى هیئت مدیره نظارت و با آنان مشاوره و همکارى کنند و براى این منظور آقایان دکتر متین دفترى و ناصرقلى اردلان و حسین مکى تعیین شدند

در این ضمن هیئت مرتباً در مسائل حقوق و اصولى کار مطالعه و مشاوره خود را ادامه می‌داد و نظریاتى تعیین و به دولت ابلاغ مى‌نمود و گاهى با خود اعضاى دولت مشاوره و مذاکره می‌کرد و مخصوصاً مورد مشورت وزارت خارجه واقع مى‌گشت و در مسائلى اتخاذ تصمیم می‌نمود

اینک اصولى که هیئت در این مورد اتخاذ نموده به طور خلاصه ذکر می‌شود:

1 - قانون ملى شدن صناعت نفت در ایران حق مسلم ملت ایران و لازمه حاکمیت ملى و لا یتغیر است‏

2 - قرار داد 1933 گذشته از این که در آن موقع به زور و عنف تحمیل شده ست بالنتیجه نافذ نمى‌تواند باشد بالطبع در مقابل حق حاکمیت ملت ایران کان لم کن محسوب است‏

3 - در اختلاف بین شرکت سابق و دولت ایران دولت انگلستان به عنوان دولت عنوانى براى مداخله ندارد چون دولت ایران با یک شرکت خصوصى طرف است و اگر اختلافى و دعوایى پدید آمد مرجع صلاحیت‌دار محاکم داخله و طرفین دعوى دولت ایران و شرکت مى‌توانند باشند نه دولت انگلیس‏

4 - در عین مسلم بودن این مراتب هیئت مختلط علاقه داشت کار بهره‌بردارى در مدت مذاکرات نخوابد و هر نوع اهتمام به عمل آید تا کارمندان و کارگران و کارشناسان خارجى بر سر کار خود بمانند حتی با این نظر مورد تشویق واقع شوند نیز بعد از وضع ید به تأسیسات شرکت تا آنجا که مخالف با قانون ملى شدن نباشد مقررات شرکت سابق کماکان مرعى و مجرى گردد چنانکه این تصمیم در مواد شش‌گانه و چهارگانه مزبور در فوق هم منعکس است.

علت تصریح اصول فوق زمزمه‌اى بود در اخبار خارجه که دولت انگلستان و شرکت سابق در صدد شکایت از ایران در محاکم بین‌المللى و تقاضاى حکمیت هستند و مؤید این قولنامه مورخ 17 اردیبهشت ماه شرکت سابق به وزارت دارایى و تذکاریه‌اى بود که در 26 اردیبهشت ماه از طرف دولت انگلستان توسط سفیر کبیر ایران در لندن مقرون به همین مضامین و با استناد به قرارداد غیر نافذ 1933 داده شد و مورد مداقه هیئت مختلط واقع گشت و جواب مفصل تهیه شد ولى چون در عین حال صحبت آمدن هیئتى از طرف شرکت سابق براى مذاکرات به میان آمد دولت به امید پیدا شدن راه تفاهم از استعجال در فرستادن جواب خوددارى نمود. در همین تاریخ بیانیه‌اى نیز از طرف وزارت خارجه کشورهاى متحده امریکا در جراید انتشار یافت که طرفین دعوت به مذاکرات و حل اختلافات می‌کرد این پیام هم مورد مطالعه کامل هیئت مختلط واقع گشت و در جوابى که توسط وزارت خارجه در سى‌ام اردیبهشت ماه داده شد آمال ملى ایران و قانون ملى شدن نفت و انتظارات ملت ایران از ملت آزادی خواه امریکا توضیح گردید.

در خلال این احوال چون لازم بود هیئت مدیره موقت براى اجراى عمل خلع ید از شرکت به سمت مأموریت حرکت نمایند جناب آقاى وزیر دارایى در ملاقاتى که روز چهارشنبه 8 خرداد با نماینده شرکت نمود مقاصد دولت را در اجراى قانون ابلاغ و ضرب‌الاجلى براى جلب‌نظر آن شرکت تعیین کرد و این مذاکرات منجر به حاضر شدن شرکت به اعزام یک هیئت نمایندگى برای مذاکرات گردید در این بین هیئت مدیره موقت در تاریخ 15 خرداد دو سه روز بعد هیئت نظارت براى عمل به وظایف خود به اهواز حرکت کردند.

ضمناً براى این که در مقاصد ملت ایران سوء تفاهم روى ندهد و انتشارات و اخبار گوناگون خارجى موجب انحراف افکار نگردد مصاحبه‌اى از طرف رئیس هیئت مختلط در تاریخ دوم خرداد ماه با مطبوعات به عمل آمد و مطالب مربوط به مقاصد مشروع ملى ایران و در اسناد مصادره غیر قانونى اموال متعلق به شرکت سابق و وظایف هیئت مختلط و نبودن خصومت بین دولتین ایران و انگلیس و اهتمام ایران به حد اعلاى بهره‌بردارى و استفاده از کارمندان خارجى شرکت سابق و حاضر بود ایران به فروش نفت به خریداران سابق و نظارى این مطالب با تمام وضوح بیان شد بلافاصله جناب آقاى نخست‌وزیر هم آمال ملى ایرن را در مصاحبه‌اى دیگر بیان و مخصوصاً بع موضوع فقر و فاقه در ایران جلب وجه خاص کردند و حق مسلم ایران را در ملى کردن نفت و نظر دولت را نسبت به استفاده از کارمندان خارجى و فراهم آوردن وسائل تشویق آنان یک بار دیگر تصریح فرمودند.

بالاخره شرکت سابق حاضر شد هیئتى براى مذاکره با دولت ایران به تهران گسیل دارد و هیئتى تحت ریاست آقاى جکسن روز 20 خرداد ماه وارد تهران و از فرداى آن روز مذاکرات بین طرفین شروع شد و روز سه‌شنبه 28 خرداد ماه پیشنهاد‌هاى شرکت به واسطه هیئت مزبور تقدیم شد ولى پیشنهاد‌هاى مذکور از طرف هیئت نمایندگى دولت قابل قبول و قابل تألیف با قوانین ملى شدن تشخیص داده نشد و چون شرط ادامه مذاکرات قبول شدن قوانین ملى شدن قرار داده شده بود به حکم ضرورت همان شب مذاکرات قطع و دو روز بعد نمایندگان شرکت از تهران حرکت کردند.

به مجرد انقطاع مذاکرات هیئت مدیره موقت که 15 خرداد ماه به اهواز حرکت کرده بودند از طرف دولت مأمور شدند خلع ید را که شروع کرده بودند مطابق دستورهایى که داده شد توسعه دهند و تکمیل کنند و هیئت مدیره با نظارت نمایندگان هیئت مختلط عملیات مقدماتى ذیل را انجام دادند:

1 - هیئت مدیره موقت به عمارت مرکزى شرکت در خرمشهر انتقال یافته بود زمام امور را به دست گرفت‏

2 - به مدیران و کارکنان شرکت سابق اخطار شد تحت اوامر هیئت موقت کار خود را ادامه دهند.

3 - مهندسین ایرانی که به همراهى هیئت اعزام شده بودند به وظایف خود در دستگاه نفت گماشته شدند

4 - به خریداران نفت در تعقیب اعلان قبل اخطار شد تقاضاى خود را به هیئت مدیره موقت تسلیم دارند و در مقابل نفتى که به کشتى‌ها بارگیرى مى‌شود به شرکت ملى نفت ایران رسید بدهند.

5 - به اداره گمرکات دستور‌هاى لازم داده داده شده.

6 - به کارشناسان و کارمندان و کارگران خارجى اخطار شد کار و خدمت خود را ادامه دهند و بدانند در این صورت مشمول هر گونه حقوق و مزایا خواهند بود

7 - به کلیه کارمندان و کارگران ایرانى اخطار شد نسبت به خارجیان نهایت مهر و محبت را اجرا دارند

8 - کلیه درآمد حاصله از فروش نفت شرکت ملى ایران به حساب مخصوصى در بانک ملى ایران و شعبات آن گذاشته شد.

هیئت مختلط وظیفه خود می‌داند در این موقع از هیئت محترم اعزامى به جنوب و از مهندسین و مشاورین آنان که با نهایت جدیت و با وجود ناراحتى‌هاى فراوان به خدمات مهم خود ادامه دادند و می‌دهند صمیمانه قدر شناسى کند.

با این مقدمات عمل خلع ید انجام شده ولى مدیران و کارکنان انگلیسى به زمامدارى هیئت مدیره ایرانى متعرض شدند و از آن طرف هم متصدیان حمل و نقل نفت براى خریداران سابق از دادن رسیدى که تقاضا می‌شد خوددارى کردند و بالضروره عملیات بهره‌بردارى نفت دچار اختلال و وفقه شد.

در نتیجه این پیش‌آمد و به منظور روشن کردن اوضاع و دادن گزارش دو نفر از اعضاى هیئت نظارت یعنى آقایان دکتر متین دفترى و اردلان در تاریخ 12 تیر ماه از جنوب به مرکز آمدند و توضیحات لازم را دادند و در باب تکمیل خلع ید و پیش‌بینى‌هاى مقتضى از آن جمله تأمین کار و زندگى کارگرانى که به واسطه خوابیدن تدریجى کار در مؤسسات نفت واقع شدنى بود مذاکرات و مشاورات به عمل آمد و هز یک از آقایان اردلان و دکتر متین دفترى در مجلس شوراى ملى و مجلس سنا گزارش دادند در این اثنا هیئت مختلط بار دیگر دولت پیشنهاد نمود اهتمام مجدد براى نگاهداشتن و تشویق کارکنان خارجى به عمل آید و در موضوع تسهیل حمل نفت به خارج کوشش شود و دولت براى اطلاع عمومى در داخله و خارجه مجدداً اعلام دارد که ایران با تمام قوا مایل به ادامه کار بهره‌بردارى نفت است و با کمال حسن نیت حاضر است کارکنان خارجى را با کلیه مزایا نگاهدارى کند.

در این ضمن هیئت مشغول مطالعه در باب شکایت مجدد دولت انگلستان به دادگاه بین‌الملل به عنوان اقدامات تأمینى و حفظ جریان بهره‌بردارى در جنوب به مطالعات لازم پرداخت و با وجود فرصت بسیار کوتاهى که از طرف دادگاه داده شده و مقرر شده بود بعد از پنج روز یعنى در تاریخ نهم تیر ماه محاکمه به عمل آید هیئت مختلط نظر خود را در باب عدم صلاحیت دادگاه براى مداخله در اختلاف بین دولت و یک شرکت خصوصى یک بار دیگر به دولت اعلام کرد و جواب مفصلى روى این اساس در حدود وقت بسیار محدود از

+++

طرف دولت تهیه و توسط جناب آقاى دکتر شایگان در 8 تیر ماه به لاهه ارسال شد و چون دادگاه قبل از تعیین صلاحیت خود در تاریخ سیزده تیر ماه قرار صادر کرد و در آن قرار اعاده وضع قبل از خلع ید شرکت سابق را پیشنهاد نمود و این امر بالطبع با قانون ملى شدن نفت مخالف و اجراى آن غیر مقدور بود بعد از مطالعات لازم تصمیم اتخاذ شد که قرار دادگاه رد شود و دولت ایران از مشمولیت فقره دوم ماه 32 اساسنامه دادگاه بین‌الملل راجع به قضاوت اجبارى کناره گیرد این تصمیم اجرا شد و عیناً توسط وزارت خارجه به اطلاع آقاى تریگولى دبیر کل ملل متحد رسید در ضمن دولت دستور داد براى مخابرات اهواز هم هیئت رئیسه ایرانى تعیین شود و در باب نفت کرمانشاه و توزیع داخله بعد از مشاوره در هیئت مختلط آقاى مهندس بلالى با دستور‌هاى لازم از طرف دولت به کرمانشاه اعزام شد و آقاى مهندس شقاقى به عنوان ناظر عالى شرکت ملى نفت ایران در رأس توزیع داخله در مرکز منصوب شدند و مطابق اصل قبول شده مقرر شد در این امر هم از کارمندان شرکت سابق استفاده شود.

بلافاصله بعد از ارسال جواب رد قرار دادگاه و اجراى تصمیم دولت پیامى دوستانه از حضرت رئیس جمهورى آمریکا که پیام دومى ایشان بود در همان تاریخ یعنى 17 تیر ماه به عنوان جناب آقاى نخست‌وزیر رسید قسمت اول آن که مربوط به قرار دادگاه بود به واسطه دیر رسیدن پیام منتفى بود ولى قسمت دوم پیام که علاقه دولت و ملت آمریکا را نسبت به منافع ایران نشان می‌داد و پیشنهاد شده بود در صورت موافقت دولت ایران یکى از دوستان و مشاوران رئیس جمهورى که از رجال نامى و بصیر آمریکا است یعنى جناب آقاى هریمن براى مشاوره و کمک در حل اختلاف فیما بین دولت و شرکت به طور غیر رسمى و به طریق دوستانه به تهران بیایند چون حسن نیت آمریکایى‌ها نسبت به ایران همواره در گذشته و حال به ثبوت رسیده است به علاوه دولت ایران شرط ملى شدن نفت و تحقق آمال ملى از هیچ گونه اقدام در راه حل اختلاف امتناع نداشته و ندارد پیشنهاد صادقانه رئیس جمهورى را حسن تلقى کرد و هیئت مختلط هم بعد از ملاحظه جوانب امر این عمل را سودمند تشخیص داده لذا در پیام جوابیه صمیمانه و دوستانه‌اى که جناب آقاى نخست‌وزیر روز 20 تیر ماه به حضرت رئیس جمهورى آمریکا فرستاد آمدن آقاى هریمن را به تهران براى کمک و مشاوره لازم و نیز به منظور مطالعه در اوضاع اقتصادى ایران حسن استقبال نمود و در نتیجه آقاى هریمن از امریکا حرکت و صبح 23 تیر ماه وارد تهران شد بلافاصله به پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاه شرفیاب شدند و بعداً از جناب آقاى نخست‌وزیر ملاقات کردند و پس از مبادله نظریات کلى حاضر بودن خود را براى شروع به کار اعلام داشتند

هیئت مختلط که اهمیت زیادى به آمدن و مشاوره و کمک جناب آقاى هریمن قائل است بنا به عقیده خود و صلاح دید دولت بیدرنگ چهار نفر از اعضاى خود یعنى آقایان دکتر شایگان و دکتر شفق و صالح و دکتر متین دفترى را براى ملاقات و مذاکره‌هاى مشورتى با معظم له انتخاب و تعیین کرد و این سو کمیسیون چهارگانه بلافاصله با آقاى هریمن تعیین وقت و ملاقات نمود و اصول مذاکرات در قضیه اختلاف بین دولت و شرکت آغاز شد

تاکنون پنج جلسه در صاحبقرانیه انعقاد یافته و در مطالب مختلف مذاکرات به عمل آمده است‏

هیئت لازم می‌داند اظهار دارد که سو کمیسیون در شخص آقاى هریمن صداقت و خیرخواهى و بصیرت و علاقه خاص قابل تقدیرى تشخیص داده و در نتیجه این ملاقات‌ها عقیده پیدا کرده است که معظم له نسبت به منافع حیاتى و حق حاکمیت ملت ایران علاقه قلبى دارند و با کمال حسن نیت می‌کوشد اختلاف فیما بین با حسن وجوه مرتفع گردد که نه حقى از حقوق مشروع ملت ایران ضایع گردد و نه اختلافات ادامه یابد و در ضمن رفع اختلاف با شرکت سابق روابط دوستى بین دولتین ایران و انگلستان هم تأیید و تشیید گردد.

هم اکنون که آقاى هریمن تازه از مسافرت سه روزه خود به لندن باز به تهران برگشته است امیدوارى زیاد هست که با موافقت و قبول رسمى و علنى دولت انگلستان با اصل ملى شدن نفت ایران مطابق فرمولى که به آقاى هریمن تسلیم شده بود و با آمدن هیئت جدیدى از انگلستان به منظور تجدید مذاکرات مشکلات فعلى برطرف خواهد شد و ملت ایران با رفاه و آزادى زندگانى فردى و اجتماعى خود را ادامه خواهد داد (صحیح است. انشاالله)

در خاتمه چنانکه ملاحظه مى‌فرمایند با این که در تمام این مدت هیئت مختلط ساعتى فراغت راحت نداشته و مدام مشغول اداى وظایف مرجوعه بوده است هنوز از وظایف خطیرى که قانون به آن محول کرده تنها در قسمتى موفق شده و به حکم ضرورت مساعى عمده را صرف مدلول ماده 2 یعنى موضوع خلع ید که تحقق مواد دیگر منوط به تحقق آن است نموده و در ضمن اساسنامه شرکت ملی نفت ایران و آیین‌نامه اعزام محصلین ایرانى را براى گرفتن رشته‌هاى مختلف مربوط به صناعت نفت با همکارى اهل فن تهیه کرده است.

هنوز وظایف عمده مانند نظارت در رسیدگى دعاوى طرفین و حساب شرکت از تاریخ 29 اسفند ماه 1329 به این طرف و بهره‌بردارى و مسائل دیگر مرتبط با این موضوع‌ها که ممکن است پیش بیاید باقى مانده نیز مقتضى است هیئت در مذاکراتی که فعلاً در جریان است وظیفه نظارت خود را انجام دهد

کلیه مسائل فوق باید در موقع خود بیدرنگ مورد توجه و مطالعه هیئت قرار گیرد بنابراین هیئت مختلط لازم می‌داند به موجب ماده 9 قانون 3 ماه دیگر تمدید تقاضا نماید تا بتواند به کارهاى خطیر و وظایف سنگین خود ادامه بدهد و به عون‌الله تعالى با رو سفیدى و سربلندى از عهده آن برآید.

در ضمن تذکر مى‌دهد که در جلسه اخیر هیئت یعنى روز چهارشنبه 9 مرداد ماه آقایان دکتر رضا‌زاده شفق به عنوان مخبر هیئت در مجلس سنا دکتر عبدالله معظمى به عنوان مخبر در مجلس شورای ملى انتخاب و تعیین شدند.

رئیس - این گزارش بر طبق ماده 9 قانون اجراى ملى شدن صنعت نفت به کمیسیون نفت رجوع مى‌شود و بعد هم طبع و نشر مى‌شود و به اطلاع آقایان می‌رسد و اگر بحثى در مجلس لازم شد بسته به نظر آقایان و رأى نمایندگان است.

امامى‌اهرى - این قسمت را هم جناب آقاى رئیس قید بفرمایید که زحمات هیئت مختلط هم مورد تشکر است.

4 - ختم جلسه به عنوان تنفس.

رئیس - در جلسه پیش نسبت به قرضه ملى پیشنهاد کفایت مذاکرات شد و مذاکرات آن هم به عمل آمد و اعلام رأى شد حالا باید رأى گرفته شود

شوشترى - جناب آقاى رئیس گویا عده براى رأى کافى نیست تنفس بفرمایید.

رئیس - همه‌اش نطق‌هاى قبل از دستور می‌شود و به کار اصلى نمی‌رسیم‏

پیراسته - آقا توجه بفرمایید کى‌ها توى جلسه نیستند ما‌ها هستیم ببینید کى‌ها نیستند.

رئیس - فعلاً عده براى اخذ رأى کافى نیست من تنفس مى‌دهم که جلسه آینده دیگر نطق قبل از دستور نداشته باشد تا اول وقت به کارها برسیم‏

(مجلس مقارن ظهر به عنوان تنفس تعطیل شد)

رئیس مجلس شوراى ملى - رضا حکمت

+++‏

Parameter:294695!model&5137!print -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)