29 مرداد 1396 11:33:39
مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

جلسه: 141 صورت مشروح مذاکرات مجلس روز شنبه هفتم اردیبهشت ماه 1330  

 

فهرست مطالب:

1- طرح و تصویب طرح سه فوری راجع به ترتیب اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت نسبت به معادن مورد بهره‌برداری شرکت سابق نفت انگلیس و ایران

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه .


مشروح مذاکرات مجلس ملى، دوره ‏16

 

 

جلسه: 141

صورت مشروح مذاکرات مجلس روز شنبه هفتم اردیبهشت ماه 1330

 

فهرست مطالب:

1- طرح و تصویب طرح سه فوری راجع به ترتیب اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت نسبت به معادن مورد بهره‌برداری شرکت سابق نفت انگلیس و ایران

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه .

 

مجلس سى و پنج دقیقه قبل از ظهر به ریاست آقاى گنجه‌اى (نایب رئیس) تشکیل گردید.

1 - طرح و تصویب طرح سه فورى راجع به ترتیب اجراى اصل ملى شدن صنعت نفت نسبت به معادن بهره‌بردارى شرکت سابق نفت انگلیس و ایران

نایب رئیس - چون روز قبل تعطیل بوده است صورت جلسه قبل حاضر نیست بنابراین صورت مجلس نداریم و گزارشى از کمیسیون نفت رسیده همان طورى که از مقام ریاست اطلاع داده بودند این جلسه فوق‌العاده است و گزارش کمیسیون نفت مطرح است.‏

جمال امامى - بنده با طرحش مخالفم.

نایب رئیس - گزارش قرائت می‌شود.

(به شرح ذیل قرائت شد)

گزارش از کمیسیون مخصوص نفت به مجلس شورای ملى‏

کمیسیون مخصوص نفت که طبق قانون 24 و 29 اسفند ماه 1329 مأمور تهیه طرح اجراى اصل ملى شدن صنعت نفت در سراسر کشور تشکیل گردیده بود پس از تشکیل چند جلسه بالاخره در جلسه پنجم اردیبهشت 1330 که در حدود پنج ساعت به طول انجامید فعلاً نسبت به معادن نفت مورد بهره‌بردارى شرکت سابق نفت انگلیس و ایران به اتفاق آرا تصمیم ذیل را اتخاذ و اینک گزارش آن را براى تصویب به مجلس شورای ملى تقدیم مى‌دارد.

مخبر کمیسیون مخصوص نفت- حسین مکى‏

ماده 1 - به منظور ترتیب اجراى قانون مورخ 24 و 29 اسفند ماه 1329 راجع به ملى شدن نفت در سراسر کشور هیئت مختلطى مرکب از پنج نفر از نمایندگان مجلس سنا و پنج نفر از نمایندگان مجلسین شوراى ملى به انتخاب هر یک از مجلس و وزیر دارایی وقت یا قائم‌مقام او و یک نفر دیگر انتخاب دولت تشکیل می‌شود.

ماده 2 - دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند و چنانچه شرکت براى تحویل فورى و عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر شود دولت می‌تواند تا میزان بیست و پنج در صد از عایدات جارى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به شرکت در بانک ملى ایران یا بانک مرضى‌الطرفین دیگر ودیعه گذارد.

ماده 3 - دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط به مطالعات و دعاوى حقه دولت و همچنین به دعاوى حقه شرکت رسیدگى نموده نظریات خود را به مجلسین گزارش دهد که پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته شود.

ماده 4 - چون از تاریخ 29 اسفند ماه 1379 که ملى شدن صنعت نفت به تصویب مجلس سنا نیز رسیده است کلیه درآمد نفت و محصولات نفتى حق مسلم ملت ایران است دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط به حساب شرکت رسیدگى کند و نیز هیئت مختلط باید از تاریخ اجراى این قانون تا تعیین هیئت عامله در امور بهره‌بردارى دقیقاً نظارت نماید.

ماده 5 - هیئت مختلط باید هر چه زودتر اساسنامه شرکت ملى نفت را که در آن هیئت عامله و هیئت نظارتى از متخصصین پیش‌بینى شده باشد تهیه و براى تصویب به مجلسین پیشنهاد کند.

ماده 6 - براى تبدیل تدریجى به متخصصین ایرانى هیئت ایرانى مختلط مکلف است آیین‌نامه فرستادن عده‌اى محصل به طریق مسابقه در هر سال براى یاد گرفتن رشته‌هاى مختلف معلومات و تجربیات مربوط به صنایع نفت به کشورهاى خارج را تدوین و پس از تصویب هیئت وزیران به وسیله وزارت فرهنگ به موقع اجرا گذارد- مخارج تحصیل این محصلین از عواید نفت پرداخته خواهد شد

ماده 7 - کلیه خریداران محصولات معادن انتزاعى از شرکت سابق انگلیس و ایران هر مقدار نفتى را که از اول سال مسیحى 1948 تا تاریخ 29 اسفند 1329 (20 مارس 1951) از آن شرکت سالیانه خریدارى کرده‌اند می‌توانند از این به بعد هم به نرخ عادله بین‌المللى همان مقدار را سالیانه خریدارى نمایند و براى مازاد آن مقادیر در صورت تساوى شرایط در خرید حق تقدم خواهند داشت.‏

ماده 8 - کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه می‌شود باید قبلاً به کمیسیون گزارش آن به مجلس شوراى ملى تقدیم گردد.

ماده 9 - هیئت مختلط باید در ظرف 3 ماه از تاریخ تصویب این قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 به مجلس تقدیم کند و در صورتى که احتیاج به تمدید مدت باشد با ذکر دلایل موجه درخواست تمدید نماید.

آشتیانى‌زاده - بنده عرضى دارم.

امامى‌اهرى - اخطار نظامنامه‌اى دارم و اخطار مقدم است از لحاظ این که دولت باید حضور داشته باشد در جلسه و دفاع بکند از این جهت است .

مکى - هیچ احتیاجى ندارد.

کشاورز‌ صدر - احتیاجى ندارد .

تیمور‌تاش - اخطار دارم .

نایب رئیس – بفرمایید.

تیمورتاش - معمولاً لوایح یا گزارشاتى که در مجلس مطرح مى‌شود باید 48 ساعت قبل طبع و توزیع شده باشد براى این که آقایان نمایندگان مطلع از اصل موضوع باید باشند تا بتوانند در اطراف آن فکر کنند امروز صبح فقط گزارش به دست اکثریت نمایندگان مجلس رسیده است (کشاورز‌ صدر - مربوط به لوایح است نه گزارش) این مسلماً از هر لایحه‌اى مهمتر است بنابراین استدعا می‌کنم که آقایان توجه به این اصل بفرمایید و اضافه بفرمایید که نمایندگان فکرى در اطراف این موضوع بکنند و بعداً مطرح بشود این نص صریح نظامنامه است‏.

نایب رئیس - قبل از این مطالب یک طرحى به قید سه فوریت رسیده است ( آشتیانى‌زاده - بنده با آن طرح مخالفم) اجازه بفرماید طرح سه فوریتى تقدیم شده و در ضمن آقاى جمال امامى پیشنهاد کرده‌اند که الان خوانده شود، حالا عقیده من این است که مطابق نظامنامه بایستى راجع به پیشنهاد آقاى جمال امامى صحبت بشود بعد راجع به آن طرح (آشتیانى‌زاده - گزارش مطرح است آقا اول مخالف و موافق حرف بزنند ملى شدن نفت این طور نیست این به نفع کمپانى است) یشنهاد آقاى جمال امامى قرائت مى‌شود.

پیشنهاد می‌کنم که طرح ملى شدن نفت عجالتاً مسکوت بماند .

+++

نایب رئیس - مطابق ماده 147 به طور اختصار صحبت کنید .

دکتر معظمى - در مورد این پیشنهاد اخطار دارم .

جمال امامى - اجازه بفرمایید .

تیمور‌تاش - آقاى رئیس اخطار من راجع به 48 ساعت وارد هست یا نیست؟

امینى - ماده 134 اگر وارد است بفرمایید.

شوشترى - وارد است یا خیر؟

تیمورتاش - اگر وارد است که اصلاً قابل طرح نیست .

نایب رئیس - آقاى جمال امامى بفرمایید.

جمال امامى - در جلسه خصوصى آمدیم یک ساعت استدلال کردیم آقایان هم همه موافقت فرمودند همه با نظر بنده موافق بودند (امینى - که چى؟) عرض کردم که این موضوع به مرحله اجرایی رسیده است وقتى به مرحله اجرایی در آمده است بالاخره باید با حضور دولت باشد چون مجرى آن دولت است ما یک تکلیف قانونگذارى داشتیم و آن را آوردیم به مرحله عمل رسانیدیم قانونش را هم گذرانیدیم حالا که به مرحله اجرا رسیده است این سابقه نیست که بدون نظر دولت ما بیابیم اینجا دولت را مکلف به اجراى عملى بکنیم که خودش اطلاعى از آن ندارد و همچنین پیشنهاد بنده را آقایان پذیرفتید به همین دلیل هم گفتم براى این که بحران ادامه پیدا نکند از آقاى دکتر مصدق استدعا کردم آقایان هم موافقت فرمودند با نظر بنده از ایشان استدعا کردیم که زمامدارى را قبول بکنند تا فرمان‌شان صادر بشود (دکتر مصدق - به هیچ‌وجه چنین صحبتى نشد) همه صحبت روى این بود چیز عجیبى است آقایان همه شاهد بودند صد نفر بودند بنده خلاف می‌گویم؟ غیر از این بود؟ (کشاورز‌ صدر - قرار شد فوراً نفت مطرح بشود) آقا مجلس شورای ملى بدون حضور دولت نمی‌تواند در کارهاى اجرایی دخالت کند آقاى مصدق خودشان قبول کردند وقتى که فرمان‌شان صادر شد حق دارند بیایند این گزارش را قبول بفرمایند به نام خودشان بعد طرح بشود.

تیمور‌تاش - بنده اخظار دارم طبق ماده 34 آیین‌نامه‏

نایب رئیس - اجازه بفرمایید طرح سه فوریتى رسیده است مطرح کنیم چون این طرح در واقع تغییر دستور جلسه است

 کشاورز‌ صدر - بنده به نام اخطار می‌خواهم صحبت کنم.

نایب رئیس - طرح قانونى قرائت می‌شود .

(به شرح ذیل قرائت شد)

جمال امامى - این چیست که می‌خواهند بخوانند؟ به پیشنهاد بنده رأى بگیرید.

نایب رئیس - طرح قانونى است به قید سه فوریت.

جمال امامى - اول باید پیشنهاد بنده رأى گرفته شود.

تیمور‌تاش - پیشنهاد شما فعلاً قابل طرح نیست و واردهم نیست بنده اخطار دارم مطابق ماده 34 نظامنامه.

نایب رئیس - ماده 147 آیین‌نامه قرائت می‌شود .

(به شرح ذیل قرائت شد)

ماده 147 - هر یک از نمایندگان حق دارد از مجلس کتباً تقاضا نماید که طرح با لایحه قانونى که به مجلس مراجعه شده است موقتاً یا دائماً مسکوت بماند در این قبیل موارد در خصوص رد یا قبول این تقاضا قبل از آن که در موضوع اصلى بحث شود پس از توضیح مختصر پیشنهاد کننده و پاسخ آن از طرف یک مخالف که باید با رعایت اختصار کامل به عمل آید محدود به بحث در موضوع باشد رأى گرفته می‌شود و در صورتی که تقاضاهاى متعددى بشود و منجر به أخذ رأى گردد تعیین حق تقدم و تأخر با رئیس مجلس است مگر در مواردى که تقدم آن مطلب در نظامنامه تصریح شده باشد.

جمال امامى - کجاى این مخالف است ؟

نایب رئیس - آقاى تیمورتاش مخالف هستید؟

تیمور‌تاش - بلى

نایب رئیس - پس از مخالف باید رأى بگیریم .

مکى - گزارش که از بین رفته طرح 3 فوریتى مطرح شده است و به جاى آن آمده است.‏

تیمور‌تاش - علت مخالفت بنده با پیشنهاد آقاى جمال امامى از لحاظ اصل موضوع نیست بلکه از لحاظ این است که اساساً طرح گزارش کمیسیون نفت مخالف صریح ماده 34 آیین‌نامه است بنده ماده 34 آیین‌نامه را می‌خوانم، گزارش کمیسیون‌ها باید لااقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس طبع و توزیع شده باشد (مکى - طرح سه فوریتى دادیم) امروز صبح این گزارش به دست ما رسیده است باید لااقل 48 ساعت قبل از طرح در مجلس طبع و توزیع شده باشد بعد از دو ساعت که الان هم نزدیک ظهر است آمده‌اند این گزارش را در مجلس طرح مى‌کنند و این قابل طرح نیست چون مخالف نص صریح ماده 34 نظامنامه است. وقتى که یک چنین معنى در نظامنامه براى طرح آن هست طبیعتاً در اطراف سکوت یا عدم سکوتش نمی‌شود مذاکره کرد.

نایب رئیس - پس اگر آقایان موافق هستند با پیشنهاد آقاى جمال امامى رأى بگیریم .

امینى - این موضوع مهم مملکتى است شما نمی‌توانید مسکوت بگذارید .

مکى - اجازه بفرمایید بنده عرضى دارم.

نایب رئیس -بفرمایید.

مکى - اخطار آقاى تیمور‌تاش وارد نیست، پیشنهاد آقاى جمال امامى هم به دلایلى که عرض می‌کنم وارد نیست زیرا ایشان پیشنهاد کردند که این موضوع مسکوت بماند در صورتی که طرح 3 فوریتى داده شده است اول باید به فوریت‌هاى آن رأى گرفته شود اگر به فوریت‌هاى آن رأى گرفته شود آن وقت می‌توانند پیشنهاد سکوت بدهند و اما پیشنهاد آقاى تیمور‌تاش وارد نیست براى این که الان گزارش رفته است کنار طرح 3 فوریتى جانشین آن شده و طرح 3 فوریتى را هم هر آن وکلا می‌توانند بدهند. طرح 3 فوریتى وقتى که مطرح شد آقایان می‌توانند روی فوریت‌ها موافق و مخالف صخبت کنند و رأى بگیرند گزارش رفته است کنار و طرح 3 فوریتى عین گزارش هست (تیمور‌تاش - پس گزارش کنار است) و 3 فوریت است و آقاى رئیس اجازه بفرمایید مطرح شود آقایان هم موافقت بفرمایید که مطرح بشود، خواهش می‌کنم آقایان اجازه بفرمایید که در دستور طرح 3 فوریتى قرار بگیرد.

نایب رئیس - پس با موافقت آقایان طرح مزبور مطرح مى‌شود.

ناصر ذوالفقارى - اخطار نظامنامه‌اى دارم.

اردلان - حل شد قضیه.

امینى – در صورتی که طرح باشد حل است .

نایب رئیس – با موافقت آقایان طرح 3 فوریتى مطرح می‌شود .

(به شرح زیرقرائت شد)

نظر به این که درتصویب قانون اجراى ملى شدن صنعت نفت هر قدر تأخیر شود ملت بیش‌تر متضرر می‌شود. نظر به این که دخالت شرکت سابق نفت انگلیس و ایران در امور سیاسى و اقتصادى ما سبب شده که مردم دچار فقر و بدبختى و از هستى ساقط شوند و ملى شدن صنعت نفت موجب خواهد شد که عوایدى قریب دو برابر تمام مالیات‌ها بر بودجه کشور افزوده گردد و بالنتیجه سطح زندگى مردم این مملکت بالا رفته وضعیت طبقات فقیر و ناتوان بهتر شود نظر به این که بهبودى طبقات ناتوان سبب خواهد شد عدم رضایتى که اکنون در تمام مملکت حکمفرما است از بین برود و ایادى مرموز از عدم رضایت مردم بیش از این سوء استفاده ننمایند و تحریکات نکنند و در نتیجه به امنیت داخلى ایران و به صلح جهانى کمک بشود، لذا امضاءکنندگان مواد نه‌گانه ذیل را با قید سه فوریت پیشنهاد و درخواست می‌کنیم که در همین جلسه تصویب شود.

بعضى از نمایندگان - اسامى آقایان امضاءکننده را هم قرائت کنید .

رئیس - البته مواد آن عین گزارش است دیگر قرائت آنها الزامى ندارد امضاها خوانده مى‌شود آقایان: ناصر ذوالفقارى. الله‌یار صالح. دکتر شایگان. کشاورز‌صدر. خسرو قشقایی. دکتر هدایتى. حائرى‌زاده. سرتیپ‌زاده. دکتر بقایى. دکتر مصدق گنجه. اسلامى. فرامرزى. شیبانى. دکتر کاسمى. فقیه‌زاده.

شوشترى - بنده اخطار دارم طبق ماده 116

مکى - تا تکلیف فوریت معلوم نشود اخطار وارد نیست .

نایب رئیس- بفرمایید.

شوشترى - بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم.

بنده اول ماده را می‌خوانم که آقایان با دقت و توجه در یک امر حیاتى که رأى اولیه او را مجلسین و ملت ایران به اتفاق آرا داد در شبهه نیفتند و خداى ناخواسته رأیى ندهیم که یک روزى اعقاب ما بفهمند و بگویند و بدانند که ما (امینى - این مربوط به اخطار نیست) اجازه بدهید ماده را می‌خوانم بگذارید بگویم،

ماده 116  - « در غیر مواردى که طرح قانونى مربوط به امور داخلى مجلس باشد باید به وزیر مسئول اطلاع داده شود » اعم از 3 فوریت دیگر اینجا ندارد، من قاضیم اینجا تمام است منظور قانونگذار این است در غیر مواردى که طرح قانونى مربوط به امور داخلى مجلس باشد باید به وزیر مسئول اطلاع داده شود که خود یا معاون او در جلسه علنى حاضر شود و مذاکرات در حضور او به عمل آید و اظهار عقیده نماید، در صورت عدم حضور وزیر یا معاون او صاحبان طرح حق دارند او را مورد اخطار قراردهند. پس ما الزام داریم که به وزیر دارایى یا معاون او اطلاع داده شود مطابق این ماده 116 چه در طرح 3 فوریتى، چه در طرح 1 فوریتى یک فوریتى یا سه فوریتى باید حاضر باشد و مطالعه کند و ما هم نباید از روى بى‌ایمانى در یک موضوع حیاتى اقدامى بکنیم.‏

نایب رئیس - آقاى مکى‏

مکى - این ماده وارد نیست براى این که برخلاف همین ماده که ایشان استدلال کردند بنده مى‌خواهم عرض کنم که وقتى که دوالت اسبق لایحه را پس گرفت بدون حضور دولت مجلس آن طرح سه

+++

فوریتى را که گذرانید و به کمیسیون نفت اختیار داد و لایحه الحاقى را رد کرد و اظهار تنفر کرد نسبت به عمل دولت بعد به کمیسیون مخصوص نفت بدون حضور دولت اجازه داد که این کار را بکند این کمیسیون نفت آمد نشست و آن رأى ملى شدن را داد بدون حضور دولت مجلس هم تصویب کرد باز کمیسیون مخصوص نفت طبق اختیارى که داشتند رفته‌اند طرز اجراى قانون را معین کرده است زور دولت ضرورتى ندارد طبق سوابقى که دارد اینهایى که آقایان مى‌فرمایند موضوع ملا نصرالدین و طناب است که ارزن رویش پهن است، این آقا موضوع حیاتى مملکت است هیچ مانع قانونى ندارد باید طرح بشود به نام سعادت ملت ایران باید این کار انجام بشود.

شوشترى - مگر من سعادت ملت ایران را نمى‌خواهم آقاى مکى؟ اشتباه می‌کنى ما باید به اطلاع رأى بدهیم .

نایب رئیس - چون اختلاف نظر حاصل شده است مطابق ماده 220 حل اختلاف با نظر هیئت رئیسه است اگر اجازه بفرمایید ده دقیقه تنفس بدهیم که این کار در خارج توافق شود و معاون وزارت دارایی هم در مجلس احضار شود و به این موضوع رسیدگى شود. (در این موقع 5 دقیقه قبل از ظهر جلسه به عنوان تنفس تعطیل و مجدداً چهل دقیقه بعد از ظهر به ریاست آقاى گنجه‌اى «نایب رئیس» تشکیل گردید)

نایب رئیس – با حضور آقاى معاون وزارت دارایی اشکالى که پیش آمده بود مرتفع شد بنابراین به فوریت اول طرح تقدیمى رأى گرفته خواهد شد، مخالفى نیست؟

آشتیانى‌زاده - بنده مخالفم .

نایب رئیس – بفرمایید.

آشتیانى‌زاده - آقایان همه شاهدند که نسبت به ملى شدن صنعت نفت رأى به اتفاق آرا دادیم و این نهایت آرزوى ملت ایران بود چون نفت متعلق به آرا است و عواید و منافع او باید صرف رفاه و تأمین آسایش طبقات بدبخت و زحمتکش این مملکت بشود و یک روزى این حق به دست بیاید و استیفا بشود آن روز اگر جناب دکتر مصدق که من موکل ایشان هستم و من از اشخاصى هستم که کمک کردم به ایشان و رأى دادم در انتخابات (حاذقى – و اخیراً هم دولت) بلى بلى حالا می‌رسیم نهایت آرزوى بنده است حق با على است به شرط این که در مسند خلافت بنشیند ( آزاد – به شرط این که معاویه نباشد) در آن موقع که موضوع ملى شدن نفت مطرح مذاکره بود و تمام آحاد و افراد ملت ایران با قیافه باز و تبسم از آن ملى کردن استقبال می‌کردند هیچ بحثى نبود که با عجله‌اى هر چه تمام‌تر موضوع ملى شدن نفت در مجلس مطرح شود و رأى گرفته شود اگر آن روز کسى در مقابل این امر استقامت می‌کرد حق هم این بود هر کسى می‌خواست استقامت بکند چون باید آزادى در مجلس رعایت شود ولى ممکن بود در افکار عامه این طور حدس زده شود که این شخص با حفظ و تأمین منافع ملى مخالفتى دارد و خداى نکرده ‌اما امروز آن موقع و آن مورد وجود ندارد امروز موضوع طرز انجام ملى شدن صنعت نفت است اگر خداى نکرده بعضى از رفقاى جبهه ملى کلماتى که از او بوى تهدید بیاید بگویند بنده اول کس هستم که در مقابل‌شان قیام خواهم کرد چون این موضوع که موضوع حیاتى است پیشنهاداتى که در اطراف این می‌شود بحث‌هایی که می‌شود در تاریخ ملت ایران باید ثبت شود خصوصاً این که این عجله مصادف است با صدور اعلامیه واشنگتن و موافقت لندن با ملى شدن نفت عیب از همین جا است آن روز جناب آقاى فرامرزى در پشت همین تریبون از بنده پرسیدند که مگر شما مخالفید با ملى شدن نفت عرض کردم خیر موافقم ولى طرز اجراى ملى شدن نفت این نبود که کردیم آن دو ماه فرجه تمام اشکال سر دو ماه فرجه بود که من می‌ترسیدم از توى آن دو ماه فرجه این 9 ماده بى‌پیر بیاید بیرون ( فرامرزى - چه عیبى دارد؟) بنده عقیده‌ام این است این که اشکالى ندارد بنده عرض می‌کنم که این 9 ماده منظور را تأمین نمی‌کند اگر خاطر آقایان باشد بنده یک بحثى کردم اینجا و یک قیاس تاریخى کردم (یک نفر از نمایندگان - آقاى رئیس فوریت موضوع مطرح است این که فوریت نیست) بنده می‌گویم که این 9 ماده منافع ملت ایران را تأمین نمی‌کند می‌گویید تأمین می‌کند من خفه شوم بروم بیرون (نمایندگان بفرمایید) در پشت همین تریبون یک بحثى کردم بنده راجع به قیاس: طرز ملى شدن نفت در امسال و طرز لغو قرارداد دارسى در 1933 اقدامات و میزانسن‌هایی که در آن موقع و آن خیمه‌شب‌بازی‌هایی که در آن موقع براى آن موضوع شد و اقداماتى که امروز براى این کار در جریان بوده (حاذقى - آن مقایسه صحیح نبود) ممکن است، ممکن است بنابراین جنابعالى حق داردى با بنده بى‌لطفید آقاى حاذقى جناب دکتر مصدق پیشواى خود بنده (فرامرزى - شما جبهه ملى هستید مگر؟) ایشان پیشواى ملت ایرانند به شرط این که اینجا بفرمایید که قضیه چیست در جلسه گذشته مجلس فرمودند که یک حوادثى در شرف تکوین است و این حوادث بى‌نهایت خطرناک است اگر ماعجله نکنیم در انعقاد جلسه فوق‌العاده مجلس و این کار را خاتمه ندهیم ممکن است که، مملکت دچار خطراتى بشود که بعداً مانع از انجام این کار بشود آن خطرات را بنده می‌خواهم ببینم کدام است حضرت آقاى دکتر ما که مرید آقا هستیم ما که با شما ارادت داریم بفرمایید ببینیم که این خطرات چیست از کجا آقا اطلاع دارید که ما نداریم؟ این حوادث چیست شما چرا اطلاع دارید و من اطلاع ندارم بفرمایند چیست این حوادث را از کجا به آقا اطلاع دادند این حوادث چیست و با دست کى دارد تکوین می‌شود و کدام سرویس اطلاعات و خبرگزارى این خبر را به آقا دادند به مابگویید بدانیم اگر خبرى نیست چرا مجلس را تهدید می‌کنید شما که مظهر پارلمان هستید امروز اگر بخواهید افکار مجلس را تحت وحشت و ترور قرار بدهید و مجبور کنید که بدون بحث بدون گفتگو بدون تعمق و مطالعه یک موضوع مهم حیاتى را چشم بسته از روى ترس و تهدید تصویب بکنند فردا اگر این بد شد مسئولیتش به عهده شما هست یا نیست؟ گفتند مرحوم مدرس رحمت‌الله علیه شهید عظیم رفتند پیش او و گفتند آقا این قرارداد 1919 که عینى ندارد. ماده اول این قرارداد 1919 عبارت از این است که دولت فخیمه امپراطورى انگلستان حدود و ثغور و تمامیت ارضى ایران را تضمین می‌کند فرمودند عیبش همین است اگر نظرى ندارد چرا مى‌خواهد تضمین بکند سر جایش که هست پس یک خیالى دارد ما که ‏ حدود و ثغورمان تأمین است و این موادى که من اینجا مى‌بینم نظیر همان مثل مرحوم شهید مدرس رحمت‌الله علیه است. حضرت آقاى دکتر می‌فرمودند اغلب که هر چه در این مملکت می‌شود و افراد و آحاد هیئت حاکمه بنده هم با ایشان هم‌عقیده و همراه بودم در این فکر که همه دست‌نشانده‌هاى کمپانى هستند معتقد بودند در این مملکت جریانى ایجاد نمی‌شود مگر این که کمپانى نظر داشته باشد (دکتر مصدق - نه به طور مطلق) خوب حالا استثنا پیدا کرده است بنده می‌خواهم ببینم این هیئت مختلطى که انتخاب می‌شود که بنده اعضایش را هم قبلاً یادداشت کرده‌ام که چه کسانى هستند از کجا معلوم است که همان‌ها نباشند چه تأمین و چه تضمینى ایشان می‌دهند که این اشخاص از همان‌ها نباشند که ایشان معتقدند دست‌نشاندگان کمپانى هستند (فقیه‌زاده- این بحث در مواد است) آقا بگذارید من حرف را بزنم بعد نمی‌گذارند من حرف بزنم و آقایان هم دیگر نمى‌توانند حرف بزنند اگر آقایان اجازه دادند بنده حرفم را مى‌زنم ....

نایب رئیس - شما پنج دقیقه بیش‌تر وقت ندارید در فوریت یک ربع بیش‌تر نمى‌شود صحبت کرد.

آشتیانى‌زاده - در این ماده نوشته شده که 25 درصد از عواید نفت را احتیاطاً کنار می‌گذاریم در یک بانکى که مرضى‌الطرفین باشد و بعد اگر کمپانى ادعایی داشت از آن بیست و پنج درصد مستهلک شود آقا مگر کمپانى ادعایی دارد مگر جنابعالى به گفته آقاى حضرت آیت‌الله کاشانى معتقد نیستید ایشان چه فرمودند در مصاحبه‌هاى خود با مخبرین خارجى فرمودند که کمپانى نفت مطلقاً نسبت به ملت ایران ادعایی ندارد این تأسیسات کمپانى نفت مال کیست اینها را منافعى است که از این کار برداشت کردم با آنها این تأسیسات عظیم را ایجاد کرده ما 25 درصد را به کى بدهیم براى چى بدهیم (حاذقى - نگفته بدهید) بله اینها توش سوسه است که آقاى دکتر مصدق تلویحاً ادعاى کمپانى را قبول کرده (نمایندگان - این طور نیست) بنده عرایض خودم را گفتم آقایان جواب بدهند من را قانع کنند بنده هم موافقم باشما ماده 7 کلیه خریداران محصولات معادن انتزاء از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران هر مقدارى را که از اول سال مسیحى 1948 تا تاریخ 29 اسفند ماه 29 و مطابق 20 مارس 1951 از آن شرکت سالیانه خریدارى کرده‌اند می‌توانند از این به بعد هم به نرخ عادله بین‌المللى همان مقدار را سالیانه خریدارى نمایند خوب چه فرقى کرده چه خواجه على چه على خواجه ملى شدن نفت عبارت از این است؟ ملى شدن صنعت نفت عبارت از این است که ارتش ایران برود مؤسسات کمپانى را متصرف شود و دولت اعلان مزایده بگذارد هر کسى بیش‌تر خرید به او بفروشد غیر از این کلاه سر ملت ایران می‌رود و از آن گذشته در اینجا شما مدت قائل نشده‌اید الى‌الابد محصولات نفت ایران را مى‌فروشید به همان اشخاصى که کمپانى قرارداد با آنها دارد بنده این عرایضى راکه اینجا کردم تندنویسى هم می‌نویسد در صورت جلسه هم ثبت می‌شود بحث مفصل‌ترى هم داشتم دلایل متقن‌ترى دارم بایستى که مطالعه بشود بنده ثابت خواهم کرد که این موضوع آن طوری که خیال می‌کنید نیست ثابت خواهم کرد که این نفت با این وضع ملى نمی‌شود و اگر آقاى دکتر مصدق تضمین بکنند که روزى سیصد هزار لیره الان هم که دارند دولت را تشکیل می‌دهند تمام مجلس هم به اتفاق به ایشان رأى دادند و بنده هم از ایشان پشتیبانى می‌کنم ولى این روزى سیصد هزار لیره را باید به صندوق مملکت و بیت‌المال بدهند اگر این طور شد و تضمین کردند که سوسه‌اى نیست بنده رأى می‌دهم و الّا من این را براى ملى شدن نفت کافى نمی‌دانم می‌ترسم باز دست مهتر نسیم عیار در کار باشد.

نایب رئیس - آقاى فرامرزى موافقید بفرمایید

+++

فرامرزى - بنده موافق هستم براى این که ما در مقابل یک قضیه‌اى قرار گرفته‌ایم که تا تمام نشود هر روز ممکن است مواجه با خطر‌هایی بشویم (صحیح است) که نمونه‌هاى آن را در اطراف مملکت داریم مى‌بینیم (صحیح است) عرض کنم که اول اجازه مى‌خواهم یک قدرى جواب جناب آقاى آشتیانى‌زاده را بدهم و متأسفم که ایشان تشریف بردند و مثل این که ایشان معتقد هستند مذاکره یعنى یک حرفى بگویند و بروند و حرف طرف را نشنوند و بعد هم مى‌گویند که من را قانع کند کسى که اینجا تشریف ندارد بنده چه جور قانع کنم آقاى تریبون تو بشنو بعد به آقاى آشتیانى‌زاده بگو (خنده نمایندگان) هر که بخواهد قانع بشود باید بشیند حرف طرف را بشنود فرمودند در آن موقع اگر کسى حرفى می‌زد حدس زده می‌شد که این مخالف است و معناى این لفظ این بود که ملت ایران تصور می‌کرد این مخالف است و برایش خطر داشت مفاد خود این حرف این است که ملت این را مى‌خواست و الّا چه خطرى داشت و اگر ملت این را مى‌خواست مجلس ملى یعنى چه؟ یعنى مجلسى که آنچه ملت مى‌خواهد بکند (صحیح است) براى این که مجلس نماینده ملت است (صحیح است) فرض این که در بعضى ممالک مخصوصاً انگلستان که مى‌شود گفت پدر دموکراسى دنیا است ( آزاد - مادر دموکراسى است) (خنده نمایندگان) یا مادرش یا خواهرش البته مطابق قاعده همان طور است که شما می‌فرمایید هم از حیث لغت و هم از حیث طبیعت براى این که اصل مادر است حق با جنابعالى است هر وقت یک قضیه‌اى رخ می‌دهد که آن قضیه در وضع مملکت تازه است مجلس منحل می‌شود مجلس دیگر تشکیل مى‌شود براى این که مجلس عمل این مجلس با آنچه ملت می‌خواهد مطابقت بکند براى این که مجلس نماینده ملت است و باید آن عملى را بکند که ملت مى‌خواهد اگر واقعاً احساس ملت، احساسات ملت راجع به نفت این طور است که اگر یک کسى یک کلمه حرف زد خطر این را دارد که تعبیر بشود به مخالفت با اراده ملت دیگر مجلس حق ندارد جز آن عملى بکند براى این که مجلس نماینده ملت است (احسنت) البته من عضو جبهه ملى نیستم بعضى اوقات هم با جبهه ملى دعوا کردم در کمیسیون هم با همدیگر بحث مى‌کردیم رد مى‌کردیم حرف همدیگر را ( پناهى - آقاى آشتیانى‌زاده تشریف آوردند) فرمودند جبهه ملى اگر بخواهد تهدید بکند و با تهدید فکرشان را تحمیل بکنند بر مجلس من مخالفم من هم مخالفم مجلس هم مخالف است ولى می‌خواهیم بهفمیم که آیا جبهه ملى قشونى تشکیلاتى ایلى دارد، هشت نفر آدم چه جور ما را تهدید مى‌کند که ما صد و بیست نفر دیگر از آنها بترسیم زورشان از ما زیاد‌تر است ( آشتیانى‌زاده - بنده مى ترسم اگر آقا نمى‌ترسید حرف ندارم) بنده هم نمى‌ترسم آقاى آشتیانى‌زاده پشت این فکر لابد ملت است که مردم از تهدید آنها مى‌ترسند اگر پشتش ملت نباشد چرا ازش مى‌ترسید؟ اما یک کلمه دیگر فرمودند که در حینى که موافقت لندن و واشنگتن حاصل شده است به این جهت آقایان مخالف هستند اولاً من نمى‌دانم موافقت لندن و واشنگتن حاصل شده با این قضیه یا نشده بر فرض که حاصل شده باشد این موافقت مگر ما با مردم جنگ و دعوا داریم ما اگر حق خودمان را بتوانیم حاصل کنیم بدون این که با کسى جنگ و دعوا بکنیم مگر عیبى دارد حتماً من باید با همسایه‌ام دعوا و کتک‌کارى بکنم سر همدیگر را بشکنیم تا معلوم شود خانه مال من است و الّا اگر همسایه من گفت من کارى ندارم و دعوا ندارم چه داعى دارد که با او دعوا بکنم اگر او خانه مرا داد من نباید قبول کنم و بروم در صحرا زندگى کنم؟ دیگر مقایسه کردند لغو قرارداد 1933 و این عمل را من می‌خواهم بدانم اگر ملت ایران یک حقى دارد قانون هم گذشته که باید دولت حق ملت را استیفا کند ( در این موقع آقاى آشتیانى‌زاده طبق ماده 90 اجازه خواستند) به آقا جسارتى نکردم وقتى این ملت براى حقش قیام می‌کند چه جور عمل بکنند که این حرف را نزنند؟ یا باید دستمان را بگذاریم روى دستمان و هیچ کارى نکنیم براى این که به مجردی که تکان خوردیم براى استیفاى حقمان گفته خواهد شد که این را خود اینها می‌خواسته‌اند راهش چیست؟ آن را بگویید ما قربان، باید یک ملت رشید و فهمیده‌اى باشیم ببینیم که این به نفع ما هست و حق ما هست یا نیست اگر هست دنبال حقمان برویم نه این که بیاییم با تفسیر و تعبیر عمل خودمان را ولو این که با چشم مى‌بینیم از بین ببریم مثلاً این که من یادم هست یک وقتى مالیه ایران را اصلاح مى‌کردند.

عده‌اى مى‌گفتند انگلیس‌ها خواسته‌اند گفتم آقا ممکن است که انگلیس‌ها مى‌خواهند که مالیه ایران اصلاح بشود ولى شما معتقدید که حالا که انگلیس‌ها مى‌خواهند که مالیه ما اصلاح بشود ما برویم و مالیه خودمان را خراب بکنیم؟ بعد فرمودند که این حوادثى که آقاى دکتر مصدق فرمودند چیست؟ چرا ما هم نمی‌دانیم والله ما نه تنها مى‌دانیم ما داریم مى‌بینیم الآن در شیراز قورخانه شیراز را آتش زده‌اند قسمت اعظم مهمات را دولت به تصور این که آنجا محفوظ‌تر است رفته آنجا گذاشته (فقیه‌زاده - 16 میلیون دلار قیمتش است) مى‌گویند 16 میلیون دلار است آن اعتصاب کارگران با آن ترتیب این اغتشاشاتى که در داخله مملکت مى‌بینیم اینها همه حوادث است حوادث که شاخ و دمى ندارد همین سقوط دولت این قسمت را من اجازه مى‌خواهم از آقایان که حضورشان عرض کنم که حقیقتاً من دیشب وقتى که ساعت 10 آمدم به منزل چون بیرون شهر بودم به من تلفن کردند که دولت ساقط شده باور نکردم براى آن که ساعت 10 روز پنجشنبه تاساعت 11 روز پنجشنبه ما خودمان پیش آقاى علاء بودیم و آقاى علاء مطلقاً صحبتى از این که مى‌خواهد کنار برود یا اینها نداشت بلکه با ارباب مطبوعات مصاحبه مى‌کرد که در مسائل کلى مملکتى با ما مساعدت کنید راجع به همین نقطه هم که شنیدم از بعضى‌ها که بر اثر تصمیم کمیسیون نفت بوده این براى آقاى علاء یک چیز تازه‌اى نبود (عده‌اى از نمایندگان - صحیح است) قبل از این هم آقاى علاء مى‌گفتند که اگر اینها تأمین پیدا بکنند که نفت را به اینها مى‌فروشیم دیگر حرفى ندارند اینها می‌خواهند نفت داشته باشند اگر ما این قسمت را تأمین کنیم مخالفتى ندارند ما هم که نمى‌خواهیم نفت را بخوریم ( اسلامى - ترشى که نمى‌گذاریم) عرض کنم ترس و تهدید را تکرار فرمودند و چون یک دفعه جواب دادند دیگر محتاج نمى‌دانم که جواب عرض کنم از قول جناب آقاى دکتر مصدق نقل کردند که هر جریانى که در این مملکت رخ مى‌دهد با نظر و دستور کمپانى است البته جواب این قسمت با خود آقاى دکتر مصدق است که گفته باشند یا نگفته باشند ولى یک نکته‌اى که من می‌خواهم تذکر بدهم این است که این تصور متأسفانه در خیلى از مأمورین ما هست و همین تصور خودش زنجیر بسته به گردن مملکت ما (عده‌اى از نمایندگان - صحیح است) یک وزیرى و یا یک مأمور عالی‌مقامى‌ که در جاهاى مهم مأموریت پیدا مى‌کند این معتقد است که اگر انگلیس‌ها نمی‌خواستند او مأمور آنجا نمى‌شد و اگر آنها خواستند می‌ماند و اگر نخواستند نمی‌ماند از هر کدام آنها بپرسید که آقا شما براى نصب مأمورین خودتان آیا انگلیس‌ها با شما صحبت کردند مى‌گویند نه پس این چه توهمى است که همان طوری که سابق بشر معتقد بود که هر عملى که مى‌کند در تحت اراده جن و پرى است حالا هم هر حادثه‌اى که رخ می‌دهد ترقى اگر کرد تنزل اگر کرد تصور کند که این به واسطه اراده و قرار اجانب بوده است آقایان شما وکیل هستید نمى‌خواهم براى این که نفى کرده باشم نه حقیقتاً توى قلبتان فکر بکنید در خارج خیلى‌ها معتقدند اگر انگلیس‌ها بخواهند کسى وکیل می‌شود حالا واقعاً آقاى آشتیانى‌زاده بفرمایید ببینم که شما خودتان از ورامین وکیل شدید یا این که انگلیسی‌ها دستور دادند؟ ( آشتیانى‌زاده - راجع به انتخاب جنوب عرض مى‌کنم) حقیقتاً شما فکر کنید در قلب خودتان در وجدان خودتان ( آشتیانى‌زاده - من پرده‌ها را پاره می‌کنم) لطف بفرمایید بکنید ما هم اگر یک سوزن و نخى داشتیم که رفو مى‌کنیم (خنده نمایند‌گان) من معتقدم که پرده‌ها پاره هست بعضى می‌خواهند با این لفاظى رفو کنند پرده‌اى پوشیده نیست راجع به ادعاى کمپانى که ایشان مى‌فرمایند که این تثبیت ادعاى کمپانى مى‌شود این طور نیست ولى البته آن یک کمپانى هست و یک ادعایی هم هست پشت سرش یک دولتى و پشت سر آن هم یک دنیایی است با این که آقاى آیت‌الله کاشانى و یا آقاى دکتر مصدق فرمودند که کنار نمی‌روند ما باید یک وجه تأمین داشته باشیم در ثانى ما نمى‌خواهیم که حق کسى را مصادره کنیم اگر حقى داشته باشد این را همه کس می‌داند که باید بدهیم یک نکته دیگرى فرمودندکه چرا نفت شمال را استخراج کردیم براى خرید این نفت دولت شوروى حق تقدم دارد ( عده‌اى از نمایندگان - صحیح است) این چیز تازه‌اى نیست یک حقوق اکتسابى هست در دنیا و یک چیز تازه و مهمى نیست و یک نکته دیگرى که‏ فرمودند این بود که آقاى دکتر مصدق باید تضمین بکنند یا به عقیده من باید ضمانت بکنند چون به عقیده من تضمین به این معنایی که در تهران استعمال می‌کنند صحیح نیست و ضمانت صحیح است حالا ضمانت یا تضمین به این کارى ندارم اگر آقاى دکتر مصدق ضمانت کردند روزى سیصد هزار لیره بدهند شما این را قبول می‌کنید؟ گفتند نادر به وزیرش پول داده بود که برایش برود تجارت بکند گفت اما به کسى ندهى که من نتوانم از او بگیرم وزیرش گفت آن کیست که تو نمی‌توانى از او بگیرى؟ گفت آن که ندارد خوب آقاى دکتر مصدق روزى سیصد هزار لیره‌شان کجا بود که ما تضمین‌شان را قبول بکنیم؟ (خنده نمایندگان) یک نکته دیگر که اشتباهى به نظر من براى همه آقایان رخ داده است که بدون شرکت دولت و یا حضور دولت مجلس نمی‌تواند تصمیم بگیرد مثل این که آقایان فراموش فرمودند ( آشتیانى‌زاده - بنده عرضى نکردم) بنده هم جنابعالى را عرض نکردم مثل این که آقایان فراموش کردند که به موجب یک قانون خاص این حق فقط به کمیسیون داده شده و چون آقاى مکى یک قسمت زیادى شرح دادند من همه را بیان نمى‌کنم چون آنچه اول اجازه گرفتیم و مى‌خواستم بگویم ایشان گفته‌اند این نفت از اول تا آخر بدون

+++

حضور دولت بوده است (عده از نمایندگان - صحیح است) و حتى على‌رغم انف دولت بوده است و وقتى هم که دولت پس گرفت لایحه را در همان حینى که لایحه را دولت پس گرفت ما رأى دادیم و طرح کردیم و فرستادیم به کمیسیون و این حق تازه‌اى نیست که براى آقایان عجیب به نظر بیاید (اسلامى - راجع به شیراز هم بفرمایید که مأمورین بروند و آنجا را رسیدگى بکنند) دولتى که حالا نیست وقتى که انشاء‌الله جناب آقاى دکتر مصدق دولت را تشکیل دادند (کف زدن شدید تماشاچی‌ها و زنگ ممتد نایب رئیس) اما این عملى که آقایان تماشاچی‌ها کردند مطلقاً صحیح نیست و اگر من رئیس مجلس بودم همه را توقیف مى‌کردم براى این که مطابق آیین‌نامه مجلس آقایان تماشاچی‌ها حق دخالت در مذاکرات مجلس را به هیچ‌وجه مطلقاً ندارند (مکى - صحیح است) براى این که سلب آزادى نطق و عقیده وکیل می‌شود  (عده‌اى از نمایندگان- صحیح است) وکیل باید آزادى مطلق داشته باشد در بیان عقیده‌اش و بنابراین آقایان تماشاچى که این عمل را حتماً از روى عقیده و احساسات ملى مى‌کنند براى حفظ ملیت‌شان باید رعایت قانون اساسى و احترام مجلس را بکنند و از آنچه آیین‌نامه مقرر داشته و آن وظیفه‌اى که برایشان معین کرده خارج نشوند (عده از نمایندگان صحیح است) آقاى دکتر مصدق باید متوجه وضع جنوب بشوند براى این که وضع جنوب حقیقتاً عادى نیست و بسیار جاى بدبختى است که به قدرى تهران از مملکت بى‌اطلاع است که اینها بیشتر (میسیونشان) بیشتر ذخیره جنگیشان را برده‌اند به فارس که آنجا امن‌تر است و این چیز عجیبى است.‏

کشاورز‌صدر - آقاى فرامرزى تماشاچی‌ها به حسن تشخیص مجلس احترام کردند و ابراز احساسات کردند.

آشتیانى‌زاده - بنده طبق ماده 90 اخطار دارم .

نایب رئیس - راجع به جنابعالى ایشان مطلبى اظهار نکردند .

آشتیانى‌زاده - بنده تکم لطف فرمودند بنده عرض می‌کنم .

نمایندگان - رأى رأى

نایب رئیس – بفرمایید.

آشتیانى‌زاده - اینجا بر بنده معلوم شد که بین تمام آقایان نمایندگان شده یک نفر مخالف تأمین منافع عمومى ملت هستم و همه طرفدارند خوب به حمدالله نمردیم و این را دیدیم حتى آقاى فرامرزى هم مدافع 9 ماده هستند و ایشان هم معتقدند این راه عملى و منطقى است (فرامرزى- امضا کردم) و بنده یک نفر نمى‌فهمم حقیقتاً من موضوع نفت را نمى‌فهمم (عده‌اى از نمایندگان - صحیح است) اصلاً موضوع نفت را بنده از اولش نفهمیدم و خیال مى‌کنم که تا آخرش هم نفهمم و خیال می‌کنم که تا آخرش هم نفهمم که چه شد بنده یک نفر را انگلیسی‌ها انتخاب کردند و وکلاى بنادر را ملت انتخاب همین کافى است آقایان فهمیدند این را بنده نفهمیدم که چه شد و دیگر عرضى راجع به این موضع بیشتر از این نمى‌کنم که نفوذ انگلستان در خلیج‌فارس کم است بسیار خوب باشد نفوذ ندارند این تاریخ‌هایی که ما خوانده‌ایم و مى‌خوانیم همه‌اش همین است اما اینجا خلط مبحث فرمودند بنده عرض نکردم منافع ملت ایران نباید تأمین بشود و نباید نفت ملى شود این جنبه سفسطه‌اى که جناب استاد فرامرزى که در اظهاراتشان گرفتند این جنبه سفسطه‌اى داشت جنبه استدلال نداشت من عرض کردم که مطابق فکر من و مطابق عقیده من که شخص ناچیز و ناتوان و جاهلى هستم راه ملى شدن نفت این نیست که کمیسیون پیشنهاد کرده است این پیشنهاد منافع ملت ایران را تأمین نمى‌کند (فرامرزى - شما رأى ندهید) باز هم عرض می‌کنم که آقاى دکتر مصدق در تاریخ در مقابل نسل‌هاى آینده باید تعهد اخلاقى بکنیم که این کارى که امروز در این مجلس با این عجله می‌کنیم براى نسل‌هاى آینده مملکت مفید است یعنى حداکثر منافع مملکت ایران را از کمپانى نفت جنوب استیفا می‌کند چون براى من این حداکثر منافع ملى ما این نیست حداکثر منافع ملى ما این نیست که ما 25 درصد از تمام منافع نفت جنوب بگذاریم به حساب کمپانى‏

چند نفر از نمایندگان - نه آقا نه آقا به حساب کمپانى نمى‌گذاریم.‏

نایب رئیس - آقاى آشتیانى‌زاده لایحه که مطرح نیست‏.

آشتیانى‌زاده - حداکثر منافع ما این نیست که ما نفت را به مزایده نفروشیم نفت را ما باید به مزایده بفروشیم هر کس پول بیش‌تر بدهد به او می‌فروشیم این عقیده بنده است حال می‌فرمایید بد است بسیار خوب آقایان بیایند رأى بدهند ما هم رأى می‌دهیم.

نایب رئیس - با شرحى که آقاى فرامرزى نسبت به تماشاچیان فرمودند دیگر محتاج نیست که تکرار کنم حالا رأى می‌گیریم به فوریت اول طرح تقدیمى آقایانى که با فوریت اول موافقند قیام فرمایند (قریب به اتفاق نمایندگان قیام کردند) تصویب شد فوریت دوم مطرح است مخالفى نیست؟ (تیمورتاش - بنده مخالفم) بفرمایید.

تیمورتاش - هنگامى‌که مجلس د رحال تنفس بود یکى از آقایان ارباب قلم براى بنده چند کلمه تهدید‌آمیز مرقوم فرموده بودند و به بنده نوشته بودند که من عاقبت کارم معلوم و روشن است بنده بیش از این چیزى عرض نمى‌کنم (یکى ازنمایندگان - بلندتر) به بلندیش هم می‌رسد، بنده بیش از این در این مورد عرضى نمى‌کنم و حتى از افشاى نام آنها هم خودارى مى‌کنم و این جوابى که بنده به آن آقا عرض کردم این است که حد اعلاى ممکن این خواهد بود که گلوله‌اى بر سینه من بنشیند (یک نفر از نمایندگان - خدا نکند) من این را هزار بار ترجیح می‌دهم تا ببینم میهنم، کشورم، زنم و بچه‌ام تمام آن چیزهایى که مورد علاقه و ایمان من است در معرض خطر است ( امینى - چرا؟) چرایش عزیز من جریاناتى است که ما همه مى‌بینیم ولیکن نمى‌خواهیم توجه کنیم بنده یک بار دیگر اینجا عرض کردم در این کار مجلس شوراى ملى ایران تصمیم بسیار مهم و مؤثرى که در سراسر جهان مورد توجه و بحث و گفتگو است جاى تردید نیست و همچنین بنده عرض کردم.‏

چو تیر انداختى بر سوى دشمن

حذر کن که اندر آماجش نشستى‏

ولى واقعاً نکته‌اى که براى بنده غیر قابل ادراک است این است که با وجود حسن‌نیت مسلمى‌که تمام مجلس شورای ملى نشان داده است و با وجود این که آقایان محترم می‌دانند این بار سنگین را ما باید به منزل برسانند چه موجبى باعث شده است که با این عجله و شتاب بدون این که نمایندگان محترم بیش‌تر تحقیق و تدفیق بکنند و بهتر وارد جریان مطلب بشوند باید یک مرتبه فى‌البداهه جلسه فوق‌العاده‌اى تشکیل بشود و گزارش کمیسیون نفت مطرح بشود؟ و در ظرف چند ساعت تمام این جریان طى بشود جناب آقاى دکتر مصدق که خودشان می‌دانند مورد کمال احترام و علاقه بنده هستند در جلسه گذشته گویا چون که بنده در اول جلسه نبودم، خواندم که گویا اعلام خطرى فرموده‌اند و گفته‌اند که اگر گزارش نفت مطرح بشود و به زودى از مجلس نگذرد حوادثى که در شرف تکوین است به وقوع خواهد پیوست من حقیقتاً از حضور محترم‌شان استدعا دارم که بفرمایند چه حوادثى خونین‌تر، عظیم‌تر، بزرگ‌تر و خطیر‌تر از آنچه که فعلاً در این مملکت پیش بیاید فعلاً دولتى بدون هیچ‌گونه تصور قبلى بدون این که هیچ‌گونه صحبتى از سقوط یا استعفایش باشد مستعفى شده است در همان دقیقه و ساعت یا چند ساعت پس و پیش مخازن اسلحه فارس آتش گرفته الساعه آقایان نمایندگان رشت می‌فرمایند که در آنجا شلوغ است (امینى - این طور نیست آقا، خبرى نیست الان بنده تلفن کردم) اسباب خوشوقتى بنده است که خبرى نباشد آنچه که تصور بفرمایید از بیچارگى و بدبختى و نکبت دامنگیر ما شده است آقایان محترم چه فرقى می‌کند اگر 48 ساعت شماها یک قدرى بیشتر فکر کنید، یک قدرى بیشتر تعمق بکنید یک قدرى بیش‌تر در اطراف این موضوع بررسى بکنید ببینید آیا واقعاً صلاح شما در چیست و چه کار بکنید بهتر است من چون که راجع به فوریت صحبت می‌کنم وارد در بحث مواد نمی‌شوم و نمی‌خواهم از اصل مطلب زیاد دور بشوم ولکن شما را به خدا آقایان توجه بکنید که در مقابل چه جریانى واقع شده‌اید؟ و این را هم من اینجا صراحتاً عرض می‌کنم که اگر انسان چشمش را از خطر ببندد و خطر را نبیند و بخواهد با عقل و تردید این گره‌ها را بگشاید این به سود ملت ایران نیست من از اینجا صراحه می‌گویم فردا هر چه به سر من می‌خواهد بیاید بیاید ولى باید این ملت، این مملکت، این آب و خاک، این پرچم سه رنگ پایدار بماند، فکر کنید در اطراف این موضوع تأمل کنید خطر را نادیده نگیرید، دنیاى امروز به هیچ کشورى که از آن بزرگتر نباشد اجازه نمی‌دهد که تنها زندگى کنید دنیاى امروز دنیاى کئوپراسیون دنیاى توافق، دنیاى همکارى است، هیچ ملتى قوی‌تر از آن نباشد نمی‌تواند تنها زندگى بکند این را من می‌گویم ولو به این که وصیت من باشد (آشتیانى‌زاده - ما می‌توانیم بی‌طرف زندگى کنیم) شما اگر دنیا را با خودتان مخالف بکنید اگر بخواهید توجه به آن مخاطراتى که د‌ر جلو دارید نکنید و فقط روى احساسات که همیشه صد در صد با عقل مغایرت دارد بروید عاقبت این ملت را به فنا می‌کشید ( آزاد - خدا انشاء‌الله از تقصیرت بگذرد) از تقصیر شما هم بگذرد.

امینى - تمام مواد را می‌خواهید مطرح بکنید بگذارید برویم ناهار.

نایب رئیس - آقاى دکتر شایگان بفرمایید.

دکتر شایگان - تصادف این طور شده است. (تیمور‌تاش - گمان می‌کنم سعادتى شده است براى بنده) تصادف شده است که بنده با ارادتى که دارم به جناب آقاى تیمورتاش پس از ایشان صحبت کنم و شاید خلاف مطلبى که ایشان گفتند عرض کنم (نریمان - فقط شعرش تکرار نشود) نخیر شعرى نیست در کار. (تیمور‌تاش - از شعر و قافیه گذشته) بیاناتى که فرمودند در این زمینه بود که بهتر این است که ما در یک چنین امر مهمى بیش از این مطالعه بکنیم و غور‌رسى

+++

بکنیم لازم است عرض کنم این مطلب مطلبى نیست که در ظرف یک هفته و چند روز تهیه شده باشد و حالا آمده باشد به مجلس و بخواهیم در آن باب اقدام کنیم که آقایان نمایندگان محترم خالى‌الذهن باشند البته اگر یک مطلب تازه‌اى بود تمام این استدلالى که فرمودند به جا بود ولى همه می‌دانیم که این مطلب هیچ تازگى ندارد الآن چندین سال است که مجلس شوراى ملى و نمایندگان محترم در این باب مطالعه می‌کنند فعلاً دیگر جاى مطالعه نیست باید در گرفتن تصمیم تسریع شود و از توطئه‌ها و شیطنت‌ها جلوگیرى شود تا ریشه در آب است امید ثمرى هست، تا وقتى که این ریشه قطع نشده است همه قسم مخاطرات براى ملت ایران هست (صحیح است) وقتى که ریشه قطع شد خطر گذشته (صحیح است) استخوان را بایستى از لاى زخم در آورد آنها که موفق نشدند به هیچ عنوان جلوگیرى از اصل ملى شدن نفت بکنند حالا میل دارند استخوان در زخم بماند کار نمایندگان محترم جبهه ملى و نمایندگان محترم به طور کلى فعلاً همین است که هر چه زودتر قطع ماده فساد را بکنند و قطع امید آنهایی که می‌خواهند به این وسیله اخلال در امور ما بکنند بشود بنابراین ثانیه‌اى نبایستى تأمل کرد بایستى فوراً این طرح مطرح بشود و آقایان انشاء‌الله رأى بدهند و همان نام نیکى را که دراثر اتفاق آرا در اصل براى خودشان ذخیره کرده‌اند تأیید بکنند مطالبى همکار محترم دیگر بنده آقاى آشتیانى‌زاده فرمودند که به نظر بنده مثل این که درست نبود اول فرمودند که جناب آقاى دکتر مصدق در نطق خودشان مجلس را تهدید کردند جناب آقاى فرامرزى روشن کردند که چگونه متصور است که آقاى دکتر مصدق یا حتى جبهه ملى بتواند مجلس را تهدید بکند هر عرضى از طرف جبهه ملى می‌شود براى جلب توجه آقایان است و معنى تهدید نمی‌شود برایش قائل شد اینجا چه آقاى آشتیانى‌زاده و چه آقاى تیمورتاش اشاره کردند به حوادثى که در خود ایران وقوع یافته معذالک هى اصرار دارند که روشن بکنیم چه حوادثى در شرف تکوین است اگر حوادثى در پشت پرده نیست چه می‌شود یک هیئت دولتى که طرف توجه مجلس هست و مشغول به کارش هست در یک روز تعطیل مجبور می‌شود که برود استعفا بدهد (آشتیانى‌زاده - در استعفا نوشته براى این که کار هیئت مجریه را مجلس دارد می‌کند) در استعفا همه چیز می‌نویسند ولى حقیقت را مردم می‌فهمند فایده ندارد آقا بنده هر چه ادعا بکنم چیزى براى خودم آن ادعا پوچ است مردم خوب می‌شناسند که من کى هستم و چه می‌گویم فایده ندارد حالا در آن استعفا‌نامه هر چه نوشته باشد همه می‌دانند که این بى‌جهت نیست اگر دودى رود بى‌آتشى نیست آتشى هست که ایشان مجبور شدند استعفا بدهند (فرامرزى - قرار شد شعر نخوانید) چشم یک مصرع را اجازه بدهید. و بعد فرمودند به این که این انتخابى که می‌شود و نمایندگانى که تعیین می‌شوند این نمایندگان حتماً دست‌نشانده خواهند بود و کار مملکت خراب می‌شود بنده درست مخالف این را فکر می‌کنم بنده می‌گویم که بسیار نادر است که نماینده مجلس یا نماینده سنا پیدا بکنید که خائن به مملکت باشد (صحیح است) بسیار نادر است شما بایستى محیط را مساعد بکنید مردم را روشن بکنید، معتقد بکنید، همه کار را به نفع مملکت خواهند کرد اگر می‌بینید مخالفتى از طرف عده‌اى با عده‌اى دیگر می‌شود براى خاطر این است که متوجه نیست براى این است که با او به قدر کافى مذاکره نشده است براى این است که زمینه حاضر نشده است و او صلاح مملکت را در این می‌بیند ولى وقتى که صلاح مملکت را به او نشان دادید خائنى که واقعاً بخواهد به این مملکت خیانت بکند بسیار نادر است (صحیح است) بعد مقصود عرضم این است که اگر خداى نخواسته همچو خائنى بود، اگرهم بود اینجا پیش‌بینى شده که پیشنهادى که مى‌شود این پیشنهاد بایستى باز از مجراى کمیسیون نفت به مجلس شوراى ملى بیاید و در صورت موافقت کمیسیون نفت آن وقت بیاید به مجلس، کمیسیون نفت شاید در ابتداى تشکیلش همین اشکالات بود شاید خیال می‌کردند د رکمیسیون اشخاصى هستند که ممکن است در رأى دادن به منافع ایران تردید کنند بنده هیچ وقت تردید نمی‌کردم ولى شاید، ممکن بود یک کسى این حرف را بزند ولى دیدیم این آقایانى که تصور می‌رفت اختلاف نظرى دارند در موقعى که برایشان مسلم شد یک امرى به نفع مملکت است همه متفقاً رأى دادند، این کمیسیون کسب حیثیت کرده دیگر نمی‌شود گفت این کمیسیون به ضرر مملکت قدمى بر خواهد داشت (صحیح است) بنابراین اگر خداى نخواسته بین این دوازده نفرى که هستند 5 نفر از مجلس شوراى ملى و 5 نفر از نمایندگان سنا و دو نفر از طرف دولت یک چیزى برخلاف مصالح مملکت تهیه بشود چیزى که براى بنده محال است قبولش کنم بر فرض هم که بشود کمیسیون اینجا هست که نظارت بکند و بعد از این که قبول کرد بیاید به مجلس (یکى از نمایندگان - کمیسیون تا کى هست؟) تا مجلس هست کمیسیون هست، عرض دیگرم این است که اشتباهات ایشان شاید ناشى از این باشد که حقوق نخوانده‌اند، ما براى کار خودمان که معلمى حقوق است بایستى اینجا تبلیغ بکنیم ( آشتیانى‌زاده - آقاى مکى هم حقوق نخوانده‌اند) آقاى مکى هم نخوانده است ولى بنده که رفیقش هستم خوانده‌ام در باب این 25 درصد مطالب را به کلى به شکل دیگرى براى شما جلوه داده‌اند مطلب این است که اولاً هر وقت صحبت ملت ایران در تاریخ بوده صحبت از این بوده است که طرفدار حق و عدالت است ما نمی‌خواهیم بگوییم که چون فلان دولت نسبت به ما صدمات کلى زده است ما هم معامله متقابله می‌کنم و حق او را زیر پا مى‌گذاریم، همچو حرفى نمى‌زنیم مى‌گوییم اگر او ادعایی کرد براى این که او را ساکت بکنیم و در محیط بین‌الملى جواب دندان‌شکنى داده باشیم مى‌گوییم بر فرض صحت ادعا ما پولى را کنار گذاشته‌ایم که رفع این ایراد را بکنیم اولاً 25 در صد که گفته‌ایم این است که مى‌تواند تا 25 درصد کنار بگذارد یعنى دعاوى آنها را مى‌بیند اگر دعاوى آنها طورى است که لازم است تا 25 درصد باشد 25 درصد و الّا حق دارد بگوید که این دعاوى که شما مى‌کنید یک درصد هم بیش‌تر نیست. البته آن وقت این یک درصد کافى است یا فرضاً دو درصد بود تا دو درصد کافى است بنابراین یک اختیارى است که به آن هیئت داده می‌شود می‌گوید که ما 25 درصد را می‌گذاریم کنار در ثانى این 25 درصد مال ملت ایران است بر فرض که خرج نشود مثل ذخایر سابق که خرج نمی‌شد یک ذخیره‌اى است که هر وقت ملت ایران خواست از او استفاده مى‌کند یا واقعاً الان کمپانى نفت‌طلبى در ایران دارد یا ندارد به عقیده بنده ندارد، ولى بعد از آن که رسیدگى شد معلوم می‌شود طلبى از ایران دارد یا ندارد. اگر ندارد ضررى ملت ایران نکرده، ذخیره کردند براى روز مبادا، اگر دارد بار می‌دهند تا اندازه‌اى که دارد. دیگر اشتباهى است که در کلمه ادعا و حق کردند (صحیح است) ادعا یک چیز است حق یک چیز است (صحیح است) کسى نگفته است شرکت نفت حق دارد ادعا به همه کسى می‌شود گفت: ادعا به اندازه‌اى کلمه عجیبى است که در زبان فارسى و ادبیات فارسى، مدعى به معنى کاذب استعمال شده و مدعى در آن یک ریشه‌اى از حرف باطل است، می‌گویند ادعا است. ادعا با حقیقت ممکن است مخالف باشد: بنابراین نه کسى در اینجا و نه در بحثى که آیت‌الله فرمودند صحبت از حق نکرده‌اند صحبت از ادعا است. البته می‌تواند ادعا داشته باشد، چنان که چندین بار گفته است که من ادعا دارم. صحبت از ادعا است، بعد در باب آن ترجیحى که براى مشتری‌هاى سابق ما قائل شدید، آقایان همه مى‌دانند که ملت بایستى طورى رفتار کند که محیط بین‌المللى را بر علیه خودش بر نیانگیزد. (صحیح است) ما چه مى‌گوییم؟ ما مى‌گوییم حقمان را مى‌خواهیم: ما نمى‌گوییم که نفت نمى‌دهیم به فلان دولت یا به فلان دولت، ما همچو نظرى نداریم. فرض ما این است که یک استفاده بیش‌ترى بشود از این منابع به نفع مملکت‏ ، نفت این قدرى که ما احتیاج داریم بر مى‌داریم بقیه را بی‌غرضانه به مشتری‌هاى سابق می‌فروشیم براى این که نتوانند در محیط بین‌المللى تبلیغاتى بر علیه ما بکنند که ما نمی‌خواهیم نفت‌مان را استخراج بکنیم و یا اگر استخراج می‌کنیم به مخالفین و موافقین می‌دهیم می‌گوییم خیر ما همچو نظرى نداریم بلکه همان اندازه‌اى که می‌بردند از نفت به قیمت عادله بین‌المللى به آنها می‌فروشیم براى این که شرکت نفت فعلى ممکن است که ده قرارداد بسته باشد که یکى از آنها را آقایان نمایندگان اعتراض کردید و به جایی نرسید، قراردادی است که با بحریه انگلستان بسته شده است ما نمی‌دانیم که به چه قیمت به آنها می‌دادند البته به آن قیمت نخواهیم ولى براى ما چه اهمیت دارد که به بحریه انگلستان نفت بدهیم ولى به قیمت عادله بین‌المللى (آشتیانى‌زاده - هر کس زیادتر داد باید به او بدهیم) عرض دیگرم راجع به این بود که این قیمت عادله بین‌المللى براى آن قسمتى است که سابقه داشته است، سابقه خرید داشته ما تضمین کرده‌ایم قبول کرده‌ایم اما مازاد آن را، البته در مازاد آن گذاشته‌ایم که همه می‌توانند شرکت کنند و همین نظرى که آقاى آشتیانى‌زاده دارند در مازاد ما عمل می‌کنیم و در مازاد البته هر ملتى بیش‌تر به ما پول داد (اسلامى - همه‌اش قانع‌کننده بود آقا) عرض کنم چون بنده نمی‌خواهم در مواد وارد بشوم یک مطلب کوچکى دارم که عرض می‌کنم و می‌روم و آن این است که غالب بیاناتى که اینجا می‌شود با وجود ظاهر استدلالى قیاس است و اول من قاس‌الشیطان حیث قال خلقتنى من نار و خلقته من طین قیاس غالباً این شکلى است قیاس‌ها هم غالباً قیاس مع‌الفارق است، ملت ایران وقتى که مسلط شده است بر اوضاع نمی‌شود او را با ملت سابق مقایسه کرد زیاد تعجب نکنید اگر وقتى گفته می‌شد که کارهایی در مملکت انجام می‌گیرد و این کارها قطعاً دست انگلیس درش هست و بعد اشخاصى مدعى می‌شوند که کارهایی در این مملکت می‌کنیم که دست انگلیس در آن نیست. من می‌گویم در این بابت هم تعجب نکنید. ملت ایران بعد از آن که قدم مثبتى در باب نفت برداشت، ملت سابق ایران نیست، به کلى این یک ملت دیگری است

+++

تفاوت این ملت که یک امر عظیم به این مشگلى را متهورانه انجام داد با آن ملت سابق تفاوت ملتى است که در تحت سلطه شاه سلطان حسین شد. ( آشتیانى‌زاده - قیاس نفرمایید) قیاس نیست این استدلال است. ملت ایران این طور است که با یک مختصر پیشامدى وقتى که از خواب بیدار شد به کلى تغییر ماهیت می‌دهد. به خداى احد و واحد قسم در بین وکلا اشخاصى بودند که من دلم نمی‌خواست نگاه در چشمان‌شان بکنم و الآن آنها را مثل برادر صلبى و بطنى خودم می‌دانم. چرا؟ براى این که دیدم آنها در موردى که منافع مملکت پیش آمد همه چیز را فراموش کردند و نصب‌العینشان فقط منفعت مملکت است بنابراین بنده این و کلاى امروز را، این مملکت امروز را، مملکت و ملت و وکلاى سابق نمی‌دانم. بنابراین آن قیاسى که می‌شود که بله انگلیس‌ها چه کردند. این قیاس سابق بود، آن قیاس مع‌الفارق است فعلاً ملتى است که بیدار شده است و دلیل بیداریش این انعکاسى است که در تمام جراید دنیا راجع به بزرگى و بزرگوارى و شهامت ملت ایران همه می‌خوانیم (احسنت - احسنت - صحیح است)

نمایندگان - رأى- رأى

نایب رئیس - رأى می‌گیریم به فوریت دوم طرح آقایان موافقین قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شده فوریت سوم مطرح است مخالفى هست؟

آشتیانى‌زاده - بنده مخالفم

اسلامى - فوریت سوم حرفى ندارد آقا.

مکى - فوریت سوم مطابق آیین‌نامه مذاکره ندارد.

آشتیانى‌زاده - بنده می‌خواستم از آقاى دکتر مصدق استدعا بکنم در صورت جلسه هم ثبت شود که اگر ایشان ضمانت می‌کنند به قول آقاى استاد ضمانت اخلاقى می‌کنند که به جز این راه براى استیفاى حقوق ملت ایران راهى نیست و این اقصر و اصح طرق است، بنده رأى می‌دهم.

نمایندگان - رأى رأى

دکتر بقایى - این ضمانت را با امضاى خودمان کرده‌ایم.

آشتیانى‌زاده - من می‌خواستم آقاى دکتر پیشواى ما هم ضمانت بکند.

نایب رئیس - رأى می‌گیریم به فوریت سوم طرح آقایان موافقین قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد. پیشنهادى رسیده است که جلسه را ختم بکنیم و جلسه رابراى 4 بعد از ظهر قرار بدهیم.‏

نمایندگان - صحیح است‏.

حاذقى - بنده با چهار و نیم موافقم .

نایب رئیس - آقاى امینى بفرمایید.

امینى - عرض کنم که همان طور که آقاى دکتر شایگان فرمودند هیچ اختلاف نظرى بین نمایندگان براى تصویب این طرح نیست (صحیح است) اعم از این که مخالفت بشود از طرف افرادى و یا نشود یک اختلاف سلیقه‌اى فقط در اول جلسه بود راجع به این که چه موقع این طرح مطرح شود. یعنى دولتى بیاید و دولتى مطالعه بکند، خوشبختانه طرح کننده و اجرا کننده خود آقاى دکتر مصدق هستند و رفع این اختلاف شده است و اگر بحثى می‌شود براى روشن شدن مطلب است و بس ولى چون 9 ماده در این لایحه هست که هر یک از مواد مطابق نظامنامه باید مطرح بشود و نسبت به هر یک صحبت شود و هر یک از مواد هم لابد پیشنهاداتى دارد و این شاید ساعت‌ها بکشد بنده این پیشنهاد را کردم که چهار و نیم بعد از ظهر جلسه را تشکیل بدهیم و فعلاً براى این که همه بروند براى ناهار جلسه را تعطیل کنیم. نسبت به اصل موضوع به نظر بنده هم هیچ مخالفى نیست و با این پیشنهاد هم تقاضا می‌کنم مخالفت هم نفرمایید براى این که واقعاً با شکم گرسنه و خستگى بحث کردن کار مشکلى است.

حاذقى - آقاى رئیس بنده با این پیشنهاد مخالفم ولى اگر چهار و نیم بعد از ظهر باشد من مخالفتم را پس می‌گیرم .

نایب رئیس - آقاى دکتر بقایى‏

دکتر بقایى - آقایان محترم توجه دارند که عمل مثبت همیشه مشکل‌تر از عمل منفى است. وقتى انسان می‌خواهد یک عمل مثبتى را انجام بدهد همیشه باید خودش را مواجه با خطر بکند فکر این را بکند که ممکن است اشتباه بکند، کسی که هیچ کار نمی‌کند، البته اشتباه هم نمى‌کند ( حاذقى - اشتباه بزرگش این است که کار نمی‌کند) در این طرحى که داده شده در 9 ماده و ما امضا کردیم و همان طوری که جناب آقاى آشتیانى‌زاده تعهد مى‌خواستند بنده هم پشت این تریبون تعهد می‌کنم که عجالتاً هیچ راهى غیر از این به نظر ما نرسیده و البته ممکن است اشتباهاتى باشد که بعداً رفع خواهد شد. براى آن که در همه جاى دنیا وقتى که صنایع را ملى کردند در آن ساعت اول نه در خود انگلستان نه در جاى دیگر یک طرحى نرسیده که کامل باشد و تا آخرش بماند. براى بعضى از صنایع 15 و 20 قانون متوالى گذشته که مثلاً مى‌گویند قانون شماره 1 ملى کردن صنایع فولاد قانون شماره 2 قانون شماره 3 همین طور ممکن است توى این هم یک نواقصى داشته باشد و یک اشتباهاتى داشته باشد. ولى موضوع عجله که براى گذراندن هست همین طورى که اینجا گفته شد و آقایان خودتان متوجه وضع مملکت هستید که مهم‌ترین دلیلش این است که با همدیگر همکار هستیم دوره گذشته هم در خدمت عده‌اى از آقایان همکاران بودیم. آقایان کى آمدند و نیم ساعت متوالى در موقع عادى هشتاد نفر وکیل بنشینند در جلسه حتى نروند بیرون و یک چایی بخورند و یک سیگار بکشند، این معلوم است که همه متوجه اهمیت خطیر موقع هستند (صحیح است) بنده با کمال معذرت فقط یک یادآورى می‌کنم. اینجا علاوه بر کمیسیون نفت که کار خودش را انجام می‌داد یک عده در خارج هم راجع به این موضوع مطالعه می‌کردند منجمله خود بنده خواهش کرده بودم از یک عده دکترهاى حقوق و مهندسین عالی‌مقام این کشور بیایند و راجع به این موضوع مطالعه بکنند. چندین هفته هم راجع به این موضوع کار کردیم و صحبت کردیم. امشب این آقایان دعوت داشتند که بیایند راجع به این طرحى که به کمیسیون داده شده بود مذاکره کنند، که البته صبحش خبر رسیده بود که کمیسیون نفت کار خودش را تمام کرده است. البته یکى دو نفر از آقایان به شدت اعتراض کردند که ما زحمت کشیدیم چه مانعى داشت که 24 ساعت این کار را به تأخیر بیندازند که ما هم نتیجه کار خودمان را به کمیسیون بدهیم و تصویب کنند بنده به آن آقایان عرض کردم که وضع مملکت یک وضع عادى نیست البته یکى دو نفر حرف مرا قبول نکردند از ساعت شش بعد از ظهر مذاکرات ادامه داشت تا ساعت 9 بعداز ظهر به بنده اطلاع رسید که آقاى علاء استعفا داده‌اند یکى از آقایان گفت حوادث غیر مترقبه زمینه اجتماعى لازم دارد، گفتم بفرمایید این زمینه اجتماعى استعفاى آقاى علاء کجا است؟ یکى از حضار از آقاى علاء وقت گرفته بود که روز شنبه برود ایشان را ملاقات بکند.؟ آقاى علاء وقت داده بود چطور شد یک دفعه ساعت هشت و نیم بعد از ظهر روز جمعه رفتند و استعفا دادند و چطور شد نیامدند یک جلسه خصوصى در مجلس تشکیل بدهند و بگویند من این اشکالات را دارم اینها دلیل بر این است که وضع غیر عادی است. این 9 ماده باید البته مطالعه بشود و بنده یک قضاوتى از آقایان محترم مى‌خواهم و آن این است که اعضاى کمیسیون که مورد اعتماد همه هستند و چندین ماه است راجع به این موضوع زحمت کشیدند کار کردند و مطالعه کردند از یک دسته و جبهه به خصوصى هم نیستند از تمام مجلس انتخاب شده‌اند، این هم در تمام مدت این چند ماه قراردادها را خوانده‌اند قوانین را خوانده‌اند در اطراف و جوانب این امر مطالعه کرده‌اند، بنده خودم را مثال می‌زنم از این که بنده سه ساعت اضافه وقت داشته باشم چه چیزى می‌توانم اضافه کنم بر آن چیزی که گفتم تحقیق تتبع چندین هفته یک هیئتى است که ما چندین ماه نتیجه کارش را دیدیم و به اتفاق آرا به نظر آن آقایان ما رأى دادیم به این جهت بنده از آقایان استدعا می‌کنم که این زحمتى که تا حال کشیده‌اند چند ساعت دیگر ادامه بدهند ( چند نفر از نمایندگان - ناهار اینجا بخوریم) مانعى ندارد ناهار اینجا خورده شود و قرائن تشکیل جلسه داده شود. چون راجع به آتیه کشور که هیچ نمى‌توانیم پیش‌بینى بکنیم چیزى که هست یک تحریکاتى در کار است و قرائن این ‏تحریکات را می‌بینیم و حقیقتاً یک موقعى است که پنج دقیقه‌اش حیاتی است نمى‌شود تأخیر انداخت، به این جهت بنده استدعا مى‌کنم از آقاى امینى که خودشان پس بگیرند.

امینى - بنده حرفى ندارم آقایان روزه می‌گیرند پس می‌گیرم.

نایب رئیس - کلیات مطرح است.

اردلان - بنده اجازه خواستم آقا.

نایب رئیس - مخالف و موافق اسم‌نویسى کرده‌اند .

دکتر معظمى - ماده اول را بخوانید .

نایب رئیس - کلیات مطرح است.

اردلان - آقا این به گزارش مربوط نیست.

نایب رئیس - آقاى کشاورز‌صدر مخالف هستند این اجازه‌ها، مربوط به همان 9 ماده است هیچ فرقى ندارد اسم‌نویسى شده.

کشاورز‌ صدر - بنده با فرمایشاتى که جناب آقاى دکتر شایگان و آقایان محترم دیگر فرمودند حاجت نمى‌بینم که صحبتى بکنم و اظهار مخالفتى بشود، اگر بنده در تابلو به اسم مخالف اسم نوشته‌ام مخالف مشروط است. زیرا یکى دو نکته به نظر بنده آمد که یکى ضرورت نداشت ماده 6 باشد و دیکرى چند اصلاح عبارتى بود ....( در این موقع عده‌ای از نمایندگان جلسه را ترک کردند) (زنگ رئیس)

عده‌اى از نمایندگان - تنفس بدهید آقا چهار و نیم بعد از ظهر جلسه باشد.

نایب رئیس - ساکت باشید آقا صحبت‌شان را بکنند، چهار و نیم بعد از ظهر جلسه سنا است .

دکتر بقایى - سنا جلسه خصوصى است.

محمدذوالفقارى - هشت بعد از ظهر می‌آییم تا نصف شب.

+++

حاذقى - دوشنبه جلسه سنا است. بعد از ظهر جلسه نیست.

نایب رئیس - ساکت باشید آقا تا من بگویم (چند نفر از نمایندگان - تنفس بدهید) پیشنهاد تنفس مى‌دهید؟ مخالفى نیست؟ (گفته شد- خیر) فعلاً تنفس داده مى‌شود جلسه چهار و نیم بعد از ظهر.

( دو ساعت بعد از ظهر جلسه به عنوان تنفس تعطیل و ساعت شش بعد از ظهر مجدداً به ریاست آقاى رضاحکمت تشکیل گردید)

رئیس - جلسه صبح چنان که خاطر آقایان مسبوق است به عنوان تنفس ختم شد حالا کلیات آن طرح مطرح است آقاى کشاورز‌صدر.

کشاورز ‌صدر - بنده صبح وقتى به مجلس آمدم این گزارش کمیسیون را دادند و تابلو را هم گذاشته بودند براى اسم‌نویسى بنده به عنوان مخالف مشروط اسم نوشتم مخالفت بنده از این جهت بود که طرح راجع به نفت نمى‌بایستى به طور عادى به مجلس بیاید به طور عادى و غیر فورى بیاید مخالفت بنده از این جهت بود که مى‌بایستى راجع به نفت هر تصمیمى ‌که کمیسیون مى‌گیرد مانند ملى شدن نفت با قید فوریت به مجلس بیاید و فى‌المجلس تصویب شود چرا؟ براى این که عموم آقایان مى‌دانند که این تصمیمى‌ که ملت ایران و مجلس شوراى ملى به پیروى از افکار عمومى‌گرفت براى حفظ بقاى ایران و حیات ملى ما بود و شبهه و تردیدى نیست که براى اتخاذ این قبیل تصمیمات اگر ما سرعت به خرج ندهیم اخلال و آنتریک در کار مى‌آید و هیچ کس تردیدى ندارد که ایادى بسیار قوى که سال‌هاى سال ما را از بین برده است اخلال در کار مى‌کنند علت مخالفت بنده که به نام مخالف مشروط اسم نوشتم این بود که بایستى بى‌درنگ و فى‌الفور این تصمیم کمیسیون نفت در مجلس مطرح شود و به همین جهت خود بنده وقتى جناب آقاى دکتر مصدق طرح با سه فوریت را تنظیم فرمودند دومین نفر یا اولین نفر بودم که ذیل آن را امضا کردم (فقیه‌زاده - پس نظر آقا تأمین شده) اما چند تذکر داشتم که با اجازه آقایان محترم می‌خواستم در اینجا یادآور شوم و چون اطمینان و اعتماد کامل به کمیسیون نفت دارم و آقایان هم از نظرات بسیار دقیق خوددارى نکرده‌اند و آنچه مقدور بود مطالعه و دقت فرموده‌اند فقط به ذکر آن مذاکرات قناعت مى‌کنم اگر یکى از آقایان فرمودند که نظر من تأمین است دیگر آن مذاکرات را هم پس می‌گیرم یکى از مواد این گزارش ماده 6 است ماده 6 مى‌گوید براى تبدیل تدریجى متخصصین خارجى به متخصصین ایرانى هیئت مختلط مکلف است آیین‌نامه فرستادن عده‌اى محصل به طریق مسابقه در سال براى فرا گرفتن رشته‌هاى مختلف معلومات و تجربیات مربوط به صنایع نفت به کشورهاى خارج را تدوین و پس از تصویب هیئت وزیران به وسیله وزارت فرهنگ به موقع اجرا گذارد مخارج تحصیل این محصلین از عواید نفت پرداخته خواهد شد بنده مى‌خواستم عرض کنم که این ماده زاید است زیرا مطابق قانون اعزام محصل به اروپا ما می‌توانیم هر مقدار محصل و براى هر امرى در مواردى که دولت لازم مى‌داند به خارج براى تکمیل تحصیلات بفرستد (دکتر معظمى - براى اعتبارش است) و مطلب دیگر این که بدیهى است وقتى نیاز دولت ایران به یک مستشار خارجى نباشد مى‌بایستى بى‌درنگ آن مستشار خارجى را به خدمتش خاتمه بدهند و از ایرانى‌ها‌یی که مى‌توانند آن کار را انجام بدهند به آن کار بگمارند از این لحاظ بنده نوشتن ماده 6 را در این گزارش لازم و ضرورى نمى‌دانم ( دکتر معظمى - براى تأمین اعتبار است) در اعتبار دولت است و دولت مى‌تواند این کار را بکند اما جناب آقاى دکتر معظمى حالا یادآور شدند که براى تأمین اعتبار و پرداخت هزینه اعزام محصل است که آن هم به نظر بنده این بود که بنویسند هزینه اعزام محصلین به اروپا، براى بنده همان قسم که عرض کردم اعتماد دارم به کمیسیون و هر تصمیمى‌که کمیسیون گرفته به صلاح مملکت می‌دانم فقط این نکته را لازم دیدم متذکر شوم و البته هیئت مختلط در ضمن نوشتن اساسنامه با آیین‌نامه‌هایی که واگذار شده است به او باید متوجه باشد که همه جا سعى و اهتمام بکنند که از متخصصین خارجى ما بى‌نیاز باشیم یعنى در مواردى که احتیاج نداریم از متخصصین خارجى استفاده کنیم این را بنده در اینجا عرض می‌کنم تا انشاء‌الله بعد از تصویب این طرح و انتخاب هیئت مختلط چه از سناتورهاى محترم و چه از آقایان نمایندگان این نکته را نصب‌العین خودشان قرار بدهند. اما مطلب دیگرى را لازم دانستم به عرض آقایان محترم برسانم راجع به ماده 2 است که می‌گوید دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند و چنانچه شرکت براى تحویل فورى به عذر وجود ادعایى بر دولت معتذر شود دولت می‌تواند تا میزان 25 درصد از عایدات جارى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به شرکت در بانک ملى ایران یا بانک مرضى‌الطرفین ودیعه گذارد. در این مورد جناب آقاى دکتر شایگان توضیحات کافى و شافى دادند فرمودند که تا صدى بیست و پنج ‏است و بنده هم قبول کردم ولى یک مسئله دیگر هست و آن این است که بنده باید در اینجا عرض کنم که آقایان هیئت مختلط هم که انتخاب مى‌شوند این را در نظر بگیرند که ما از گذشته و حال مطالبات زیادى از شرکت نفت سابق منحل شده انگلیس در ایران داریم. این را عرض مى‌کنم این مطالبات را داریم و آقایان اقتضا دارند که ابتدا مطالبات دولت ایران را تشخیص بدهند تا چنانچه ادعاى شرکت نفت ادعایى بود به صورت تهاتر قضیه برگزار بشود و بعد اگر طلبکار بودند ما تأمین مى‌کنیم و اگر ما طلبکار شدیم طریق تأمین وصول این را در نظر بگیرند (نریمان - در ماده سوم اشاره شد) در ماده سوم اشاره شده است بنده هم توجه دارم ولى مرادم این است که هیئت ابتدا مطالبات ایران را برسد زیرا ما براى آنها وثیقه قرار دادیم و اگر آنها آمدند قبل از رسیدگى مطالبات یا یک ادعایى رضا برایشان تشخیص شد که صحیح است بگیرند و بروند و بعد ما براى وصول طلب خودمان برویم سنگ بیاندازیم بغلمان باز شود. نه ابتدا باید مطالبات ایران باید معین شود و مشخص بعد ادعاى آنها رسیدگى شود و توأماً تشخیص بشود که آیا طلب داریم یا بدهکاریم اما مطلب دیگر و نکته دیگرى که تذکر آن را ضرورى مى‌دانم موضوع ماده 7 است که مى‌گوید کلیه خریداران محصولات معادن استخراجى از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران هر کس زیادتر بخرد بفروشیم به قیمت بین‌المللى و زاید بر آن را به صورت مزایده هر کس زیادتر بخرد بفروشیم حق تقدم هم براى آنها شده این نکته را می‌خواهم عرض کنم که اگر یک روزى ما گفتیم این مقدار فرض کنیم سى هزار تن نفت می‌فروشیم و این آقاى شرکت متجاوز نفت دلش نخواست از ما بخرد ما در اینجا گذاشته‌ایم تا این میزان به آنها مى‌دهیم باید این نکته مشخص و معین باشد که اگر ما عرضه کردیم و آنها نخواستند بخرند حق داریم مثل شق آخر همین ماده به صورت مزایده به دیگران بفروشیم (دکتر کاسمى - در ماده هم الزامى براى ما نیست) بنده هم عرض کردم که ما گفتیم اگر آنها طالب بودند این مقدار بدهیم من هم تأیید نظر آقا را می‌کنم که اگر پس از معلوم کردن این که ما آن قدر داریم نیامدند بخرند ما مى‌توانیم به دیگرى بفروشیم می‌خواهم این تأیید بشود بنده هم مرادم همین بود یکى از دوستان بنده یادداشتى نوشته است و آن راجع به این است که مواد نفتى را که کمپانى نفت به صورت قاچاق برده است چه می‌شود ملاحظه فرمودید در این مطلب بحث زیادى شد در جراید آمارى دادند که یک مقدار نفت قاچاقى این شرکت متجاوز برده است و بعد از دفاتر خودشان هم کشف شده است آن هم جزو مطالبات ما است و مى‌بایستى محسوب بشود و این زاید بر آن مواد اعتراضیه هژیر است که به کمپانى نفت داده.

دو موضوع را بنده لازم می‌بینم در اینجا اضافه شود خود بنده پیشنهاد می‌کنم یا استدعا می‌کنم از آقایان دیگر که پیشنهاد بکنند آن دو امر یکى این است که خاطر محترم آقایان نمایندگان مسبوق است که ما یک قانونى راجع به ملى شدن نفت در سراسر ایران تصویب کردیم یعنى در تمام خاک‌هایی که متعلق به کشور ایران است هر چه نفت باشد ملى است ملى اعلام کردیم و این اختصاص به نفت انگلیس و ایران بوده نداشت همین جا تصریح شد در قانون هم تصریح دارد اجازه بدهید بنابراین در این مواد پیش‌بینى‌هایی که ما کردیم مربوط است (فقیه‌زاده - در مقدمه هست) در مقدمه است ولى این مواد مربوط است به نفت‌هایی که در امتیاز شرکت سابق نفت انگلیس و ایران بوده است بنده می‌خواهم عرض کنم که خود آقایان اعضاى محترم کمیسیون یا نمایندگان محترم دیگر پیشنهاد بکنند که نفت‌هاى دیگر ما چه آنهایی که الآن استخراج شده و چه آنهایی که زیر زمین است و عجاله جزو ابوابجمعى امتیاز نفت جنوب نیست آنها را هم مکلف بکنند هیئت مختل را که در ظرف سه ماه ترتیب بهره‌بردارى آن معادن نفت را هم بدهند و امیدوارم که جناب آقاى مکى که خودشان در این راه خیلى زیاد‌کارى و جان‌فشانى کرده‌اند و بهتر از من و بیش‌تر از من مطالعه در این امر کرده‌اند نظر بنده را با توضیحاتى که مى‌فرمایند تأمین بکنند و نکته دیگرى که عرض می‌کنم و به عرایضم خاتمه می‌دهم این است که هیئت مختلط را به موجب یک پیشنهادى باید مکلف کرد که در درجه اول تأمین مسکن و بهداشت و رفاه کارگران فعلى را بنمایند چرا براى این که عموم آقایان می‌دانند که مملکت و ملت ایران در مقام استیفاى خودش هست و نمایندگان این کشور چه مجلس سنا و چه مجلس شوراى ملى و تمام ملت ایران جان‌فشانى و فداکارى در این کار کرده است.

ما نبایستى به احوال کارگران سهل‌انگارى کنیم تا اسباب دست ماجراجویان و مغرضین بشوند و آنها را تحریک بکنند که براى حفظ حقوق ملت ایران از وجود آنها سوء‌استفاده کنند.

بنابراین اگر ما الان این تبصره را گذاشتیم ذیل این گزارش که در درجه اول هیئت در ظرف 3 ماه مکلف است که تأمین مسکن و بهداشت و حقوق و رفاه کارگران نفت را بکند دیگر کارگران نه تحت تأثیر شرکت منحله انگلیس و ایران می‌روند و نه تحت تأثیر رقیب آنها

+++

که آن هم دلش نمی‌خواهد نفت ملى بشود عرایض بنده این بود و براى این که زودتر به تصویب برسد به عرایض خودم خاتمه می‌دهم (احسنت)

رئیس - آقاى مخبر فرمایید.

مکى (مخبر کمیسیون نفت) - بنده خیلى سعى مى‌کنم که به طور خلاصه براى یک مرتبه ذهن آقایان نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى را روشن کرده باشم از جریانى که روى یکى یکى از این مواد اعضاى محترم کمیسیون نفت بحث کردند و پس از صرف وقت زیاد به این نتیجه رسیده‌اند.

راجع به مطالبات ایران البته آن هیئت مختلطى که انتخاب خواهد شد با توجه به مذاکراتى است که در کمیسیون مخصوص نفت صورت گرفته است باحضور نماینده دارایی و طرح 25 ماده اعتراضیه دولت و همچنین ماده یک 14 ماده دیگر بعد از 25 ماده‌اى یک 14 ماده‌اى دیگر هم به شرکت نفت داده شده است و تمام صورت مذاکرات کمیسیون نفت هم براى نمایندگان محترم سنا فرستاده شده است هم براى نمایندگان محترم مجلس شوراى ملى اگر آقایان ملاحظه فرموده باشند یک قلم مطالعات ایران در حدود 80 میلیون تومان است که فقط عوارض نفت و بنزین و مواد نفتى متفقین در دوره جنگ مى‌باشد که تا کنون شرکت به دولت ایران نپرداخته است و دولت ایران مطالبه کرده است و حتى در کمیسیون مذاکره شد که دولت به دولت مالیات نمی‌دهد ما گفتیم اگر دولت به دولت مالیات نمی‌دهد به چه مناسبت دولت انگلستان 27 میلیون لیره از بابت مالیات بر درآمد از ملت ایران گرفته ولى در اینجا که باید عوارض راه و عوارض شهردارى بپردازد متعذر شده است که دولت به دولت مالیات نمى‌دهد از این قبیل اختلافات بین ما و شرکت که حق مسلم ملت ایران است زیاد است و البته اگر این هیئت مختلط خواست رسیدگى کند ملسماً به محاسبین قسم خورده از کشورهاى بى‌طرف که استخدام خواهد کرد مراجعه خواهد کرد.

زیرا وقتى که بخواهند رسیدگى کنند متخصصین خارجى دعوت مى‌شوند و آن متخصصین بایستى قسم بخورند که نسبت به منافع ملت ایران خیانت نکنند و تمام وقتشان صرف دریافت حقوق حقه ملت ایران باشد و آن مهندسین و متخصصین بایستى از کشورهاى بی‌طرف استخدام شوند پس مطالبات ملت ایران به جاى خودش باقى است و این هم که گفته‌ایم 25 درصد این رزرو است یعنى ذخیره است ذخیره ملت ایران در بانک ملى ایران است یا یک بانک مرضى‌الطرفین مصرف نمی‌شود و تحویل آنها هم نخواهد شد و اما راجع به ماده 6 اعتراض فرمودند ما خواستیم ضمن تصویب این قانون اجازه اعزام محصل به اروپا گرفته باشیم و وزارت فرهنگ و هیئت دولت‌هاى وقت مکلف باشند که همه ساله یک عده‌اى محصل در تحت یک شرایط مخصوصى به اروپا اعزام بکند که در ظرف چند سال ما به طور کلى از مهندسین و متخصصین خارجى در استخدام دولت ایران و عملیات نفت جنوب است بى‌نیاز و مستغنى باشیم.

پس در اینجا نه تنها ایرادى وارد نیست بلکه پیش‌بینى آتیه را هم کرده‌اند که ما در ظرف چند سال به طور کلى بى‌نیاز از استخدام خارجى بشویم مطلب دیگر که آقاى کشاورز‌صدر فرمودند راجع به این موضوع بود که چرا در این ماده پیش‌بینى نسبت به سایر قسمت‌هاى ایران نشده است به طوری که در مقدمه گزارش ملاحظه می‌فرمایید اعضاى محترم کمیسیون به این نکته متوجه شده‌اند البته هر قانونى یک شأن نزولى دارد آن نزول این قانون سابقه این قانون است که در مقدمه قانون گذاشته شده در مقدمه قانون گفته است فعلاً نسبت به معادن مورد بهره‌بردارى شرکت نفت انگلیس و ایران به اتفاق آرا تصمیم گرفت بدیهى است کمیسیون هم وقت دارد هم مى‌تواند در آتیه نسبت به سایر معادن نفتى سراسر کشور ایران مطالعه کند پرونده‌هایش را از وزارت دارایی و اداره امتیازات نفت بخواهد سوابقش را مطالعه کند و یک گزارش جامعى به مجلس شورای ملى تقدیم کند ما سلب حق نکردیم گفتیم او را در آتیه تقدیم خواهیم کرد در صورت مذاکرات مخصوص کمیسیون نفت هم که قریباً چاپ مى‌شود و براى تمام آقایان نمایندگان محترم مجلس شورای ملى و سنا فرستاده مى‌شود تمام این جزئیات در آنجا قید شده است راجع به رفاه و آسایش کارگران گفتند ما باید یک ماده مخصوص در این قانون پیش‌بینى کرده باشیم البته این بسته است به نظر نمایندگان محترم که هر طور بخواهند قانون را وضع کنند ولى مطمئن باشند وقتى که هیئت مدیره شرکت نفت ایرانى باشد ملسماً براى رفاه و آسایش کارگران که در بهره‌بردارى این معادن ملسماً سهم فراوانى دارند مراقبت کافى خواهد کرد براى تربیت اطفال آنها از لحاظ مسکن و پوشاک و خوراک و سایر وسایل زندگى نهایت مراقبت را خواهد کرد زیرا هیئت مدیره شرکت یک هیئتى است ملى و از طرف ملت ایران انتخاب شده است و در حقیقت نمایندگان خود آن کارگرانى هستند که آنجا کار مى‌کنند بنابراین نمایندگان آن کارگران مى‌دانند چه جور موجبات رفاه و آسایش کارگران نفت جنوب را فراهم نمایند.

یکى دیگر راجع به متخصصین خارجى فرمودند بنده خواستم توجه آقاى کشاورز‌صدر را جلب بکنم که در غالب کشورها که منابع نفتى خودشان یا کارخانه‌جات خودشان یا منابع تحت‌الارض خودشان مثل فولاد را ملى کردند آنجا هم یک مرتبه مهندسین خارجى را از خدمت بیرون نکرده‌اند در خود روسیه پس از انقلاب اکتبر پس از آن که مهندسین کارخانه‌جات را بیرون کردند کارخانه‌جات یک مرتبه خوابید مجدداً همان هیئت مدیره را آوردند سر کار و به مرور تمام آنها را بیرون کردند و از مهندسین جوان و متخصصین جوانى که تربیت کردند سر جاى آنها گذاشتند بنابراین اگر متخصصینى از خارجه دعوت می‌کنیم در کمیسیون که مذاکره شده است حتى پیشنهادى هم از طرف آقایان مهندسین به بنده رسیده بود که به وسیله بنده به کمیسیون تقدیم کردند که آن متخصصینى که در خدمت ایران خواهند بود اولاً بایستى اقدام مسلحانه بر علیه ایران نکرده باشند در توطئه‌ها وتحریکاتى که بر علیه ملت ایران و منافع ایران شده است شرکت نکرده باشند ثانیاً روزى که اینها وجودشان ضرورت پیدا کرد نزد آن کمیسیون مختلط بایستى به آیین مذهبى خودشان سوگند یاد کند که نسبت به منافع ملت ایران وفادار باشند پس در حقیقت اگر ما یک مهندسینى استخدام کنیم در تحت یک شرایط خاص خواهیم کرد خاصه این مهندسین و متخصصین که در شرکت کار مى‌کنند همه‌شان انگلیسى نیستند سوئدى هستند آلمانى هستند ایتالیایی هستند سوئیسى هستند و تمام اینهایی که هستند بایستى قسم بخورند که به منافع ملت ایران خیانت نکنند (کشاورز ‌صدر - اختیاراتى نباید داشته باشند) اختیاراتى هم ندارند فقط از لحاظ کار وتخصص فنى‌شان سر کار فنى خواهند بود یک موضوع دیگر ایشان فرمودند که چرا ما باید نفتمان را اگر نخریدند باز مجبور باشیم به آنها بفروشیم ما همچو شرطى نکردیم ما به آقاى کشاورز صدر قول می‌دهیم که مانفت را به آنها عرضه خواهیم کرد با نرخ بین‌المللى که قیمت خلیج مکزیک است سابقاً نرخ بین‌المللى را در رومانى و مکزیک تعیین می‌کردند پس از جنگ مبناى قیمت خلیج رومانى از بین رفته و مکزیک نرخش تقریباً ثابت است ما طبق نرخ بین‌المللى که آنجا تمام کشورها و تمام مؤسسات که احتیاج به نفت دارند بایستى بروند در خلیج مکزیک که آنجا یک بازارى است در حقیقت یک بورس است که قیمت نفت آن به آن ممکن است ترقى بکند تنزل بکند این قیمت بین‌المللى را آن روز انسان می‌تواند تحصیل بکند وقتى قیمت بین‌المللى نفت خلیج مکزیک معلوم شد ما به آنها اعلام می‌کنیم تا حدودى که شما سابقاً می‌بردید می‌توانیم به شما بفروشیم مازادش را هم اگر آنها نخواهند می‌توانیم به هر کشور که به قیمت بیشتر و بهتر می‌خرد بفروشیم اما چون ما این کار را کردیم از لحاظ این بود که براى ما در اروپا یک اسکاندالى راه نیندازند چون یک مقدار زیادى از نفت ایران در بازارهاى اروپا به فروش می‌رساندند فرانسه و آلمان سوئیس سوئد و سایر کشورها از نفت ایران استفاده می‌کردند حالا براى این که اینها اسکاندال بین‌المللى براى ما راه نیندازند که بگویند ما سابقاً خریدار این نفت بودیم و کارخانه‌جات ماتعطیل مى‌شود ما از حالا داریم به آنها تضمین می‌دهیم که به نرخ بین‌المللى ما نفت را به شما می‌فروشیم ولى مازاد را حق داریم به هر کس بخواهیم بفروشیم بنده بیش‌تر از این دیگر ضرورت نمى‌بینم عرض کنم اگر ضرورت پیدا کرد باز عرض می‌کنم.

رئیس - آقاى نبوى‏

نبوى - بنده با حال کسالت و تب امروز به مجلس آمدم آقاى دکتر طبا شاهدند از این نظر که امر مهمى مطرح بود نخواستم طفره بروم و به همین جهت براى این که زودتر به نتیجه برسد مختصر عرایضى می‌کنم بعضى از آقایان رفقا در جلسه صبح و این جلسه و در خارج از جلسه اظهار نگرانى مى‌کردند که ممکن است این طرح کافى نباشد یا این که ممکن است حوادثى اتفاق بیفتد و ما را از مقصودى که داریم باز دارد برخلاف بنده هیچ‌گونه نگرانى ندارم آنچه راجع به طرح است هر عمل بى‌سابقه‌اى که ما بخواهیم بکنیم و آن را به صورت مواد در بیاوریم حتماً یک نواقص خواهد داشت امورى هم که در ضمن اجراى ملى شدن نفت پیش می‌آید منحصر به این موادى که در این طرح تنظیم شده نیست مجلس شورای ملى هم براى همین است که هر وقت مورد احتیاج واقع شد بیاورند موادى که قبلاً تنظیم شده عوض کنند یا اگر نواقصى بود رفع کنند و اگر مواد تازه‌اى باید تصویب بشود اینجا تصویب بکنند پس در ضمن این که ما قائل می‌شویم که این طرح یک نواقص دارد باز جاى هیچ‌گونه نگرانى نیست این نواقص در عمل رفع خواهد شد از این جهت مطلقاً نباید اهمیت بدهیم مضافاً به این که امورى که در مجلس مطرح می‌شود آقایان نمایندگان نمایندگانى که در کمیسیون مربوطه نیستند به اعتماد به نظر آقایانى رأى می‌دهند که در آن کمیسیون‌ها بوده‌اند و در اطراف قضیه صحبت زیاد کرده‌اند و اسناد مربوطه را دیده‌اند در این مورد هم این نظر کاملاً صدق می‌کند براى این که کمیسیون نفت چند ماه است دایر است

+++

جلسات متعدد داشته‌اند که کمتر کمیسیونى آن قدر جلسه داشته است با متخصصین صحبت کرده‌اند و قطعاً از آنهایی که مثل بنده مطالعات‌شان کم‌تر بوده اطلاعاتشان زیادتر است است ما از این جهت هم باید براى آن آقایان اعتماد کنیم و طبق نظر آنها عمل کنیم.

در اصل موضوع که صبح بعضى از آقایان اینجا اظهار نگرانى کردند من خواستم خیلى به اختصار مطالبى را عرض کنم یکى از آقایان این طور اظهار نگرانى کردند که در گذشته هم همین تظاهرات در ایران شد وقرداد دارسى را لغو کردند ولى متأسفانه در عمل دیدم که یک قراردادى جایگزین او شد که از آن خیلى بدتر بود خلاصه خواستند نتیجه بگیرند که بعد از آن همه کارها که مجلس کرده ممکن است آن طور بشود بنده خواستم عرض کنم محال و غیر ممکن است. این کار تمام شده است ما نفت را ملى اعلام کردیم ما مستأجرى داشتیم که ازاین به بعد او را جواب می‌کنید نفت را که ملى اعلام کردیم معنایش این است که همه قراردادها را لغو کردیم این را مجلسین تصمیم گرفتند و لغو کردند الان دیگر قراردادى در کشور ما باقى نیست ما خودمان بایستى نفت را اداره کنیم و استخراج کنیم و بفروشیم بنابر اینجاى نگرانى که به یک صورت بدى در بیاید که در آتیه ما را پشیمان کند به هیچ‌وجه نیست کارى است گذشته و دلیل این که عمل ما بسیار صحیح بوده است این است که در دنیا این عمل را تصدیق کردند (بعضى از نمایندگان - خودشان هم قبول کردند) خودشان هم قبول کردند آقایان شرکت نفت هم قبول کرده این ملى شدن نفت را قبول کرده حالا مذاکراتى که هست در طرز تنظیم خصوصیات آن است که چطور این را اداره کنیم به چه طریق بفروشیم و به چه طریق متخصصین را استخدام کنیم.

بنده همین دیروز از یکى از کارمندان شرکت نفت شنیدم که شرکت نفت به آنها ابلاغ کرده است که ما این مؤسسه را به دولت ایران تحول خواهیم داد و شما که مستخدمین شرکت هستید مى‌خواهید بمانید و با دولت ایران کار کنید و یا خارج شوید و به طوری که بنده در روزنامه‌ها خواندم و همه آقایان مطلعند این امر امرى است خاتمه یافته نگرانى از این که به یک صورت بدى ممکن است در بیاید نیست امرى است تمام شده است به دولت ایران واگذار خواهد شد و مسلم هم ملى است ما از خداوند باید بخواهیم که به صورتى اداره کنیم که همه بپسندند و ما را ملامت نکنند بنده معتقدم که اقداماتى که مجلس و کمیسیون کرده کاملاً به نفع ملت ایران بوده و انشاء‌الله در آتیه هم خواهد بود و ما همان طور که تا حالا خونسرد بوده‌ایم و با متانت کار کردیم این چند روز دیگر هم باید همین طور عمل کنیم روزى که این کارها بایستى عمل شود و به مرحله اجرا در آید همین کار را خواهیم کرد و به نتیجه مطلوب خواهیم رسید (احسنت). فرمایشات آقاى کشاورز را اولاً به نحو کافى جناب آقاى مکى جواب دادند بنده چیزى عرض نمى‌کنم در قسمت متخصصین و مثل این که ایشان اشکال فرمودند بنده خواستم عرض کنم که این بسیار کار لازمى است الان هم ما قانون داریم در قراردادهایی هم که داشتیم این بود و چون تعداد محصلین که براى شرکت لازم است خیلى زیاد است ما باید عده زیادى هر سال بفرستیم تا در ظرف این چند سال بتوانیم تمام متخصصین را از ایرانى‌ها بگذاریم بنده در جنوب که بودم حالا درست به عددش اطمینان ندارم شنیدم سه هزار نفر در شرکت نفت متخصص انگلیسى است (کشاورز‌ صدر - همه‌شان چقال و بقالند آمده‌اند آنجا) از یک نفر متخصص عالی‌مقام ایرانى که در مؤسسات نفت شغل مهمى ‌داشت به همین منظور وقتى در آنجا بودم تحقیق کردم گفتم به نظر شما مهندس ایرانى در این شرکت چقدر است به من گفتند که ممکن است در داخل شرکت دویست نفر داشته باشیم و در خارج شرکت هم صد نفر که مجموعاً می‌شود سیصد نفر ولى تمام متخصصین انگلیسى شرکت نفت سه هزار نفرند پس ما باید یک کارى بکنیم که هر چه زودتر به جاى این سه هزار نفر متخصص ایرانى تربیت کنیم راجع به ساختن خانه و تهیه موجبات رفاه و آسایش کارگران قانون کار داریم این هم یک مؤسسه‌اى است مال ما همان طور که الان ما در کارخانه‌جات مازندران و سایر کارخانه‌جات عمل مى‌کنیم باید در آتیه هم عمل کنیم من تصدیق دارم که به خوبى عمل نکرده ولى امیدوارم که در آتیه بتوانیم نسبت به آنها به وضع بهترى عمل کنیم و تمام آنچه را که شما فرمودید در آتیه عمل می‌کنیم بنابراین همان طور که عرض کردم الان که عمل خاتمه یافته و بعد ما بتوانیم هر نقص داشته باشد رفع کنیم و تقاضا مى‌کنم اجازه بفرمایید آقایان زودتر این طرح تصویب شود تا زودتر اقدام شود در آتیه هم اگر نواقصى بود رفع می‌شود.

رئیس - چند پیشنهاد کفایت مذاکرات رسیده (اردلان - بنده مخالفم) (شوشترى - بنده مخالفم) قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم بعد از اظهارات یک مخالف و یک موافق به کفایت مذاکرات رأى گرفته شود

دکتر طبا - حاذقى صدر‌زاده- حائرى‌زاده- عباس اسلامى.

رئیس - پیشنهاد آقاى دکتر طبا مقدم است و نوبتشان را به آقاى حائرى‌زاده داده‌اند. آقاى حائری‌زاده‏

حائرى‌زاده - قضیه نفت یک چیز نمونه‌اى است و ما براى این که آن را اداره کنیم و استخراج کنیم محتاج به قوانینى هستیم که هر روزه براى مطالعه بیاید به مجلس و تصویب شود این یک چیز خیلى مهمى نیست که ما امروز آوردیم آن کار مهم بود که در 29 اسفند شد و تمام شد و خاتمه یافت ما هر روز این جور قوانین باید بیاوریم چرا هر وقت اسم نفت آوردیم تشنج ایجاد مى‌شود من این را یک قدرى خارج از موضوع مى‌دانم چون باید مجلس این را مطالعه کند به این جهت آن کمیسیون تا تماس مستقیم با مأموریتى که آنجا دخالت داشتند عمال کمپانى سابق پیدا نکنند طرز اجرا و عمل را نمى‌توانند روى کاغذ بیاورند و به عنوان لایحه تقدیم مجلس بکنند تا مجلس آن اساس را تصویب کند لازم بود که هیئتى تماس بگیرد یا ما باید به دولت اختیار بدهیم یا خودمان تماس بگیریم من نمى‌خواهم انتقاد کنم خود شما مى‌دانید اوضاع دولت‌هاى ما که متکى به حزب نیستند با اوضاع و احوال امروز آن قدرت قانونى که جلو کمپانى که سال‌ها در ایران ریشه داشته بایستند و حقوق ایران را مطالبه کند همچو قدرت قانونى را ندارد یک هیئتى از مجلس شورا و سنا با شرکت دو نفر از اعضا و مأمورین دولت مأمور مى‌کنیم که بروند تماس بگیرند راه حلى که به نظرشان برسد بیاورند به کمیسیون و بعد هم به صورت لایحه از مجلس بگذرد ما فعلاً مطالعاتى که کردیم فقط در اطراف این کمپانى نفت جنوب بود هنوز فرصت این که راجع به کلیه ایران مطالعه بکنیم اگر اشکالاتى در بعضى نقاط دیگر هست به چه ترتیب رفع شود هنوز فرصت نشده است شاید بعدها فرصت باشد و لوایحى تقدیم مجلس بشود و گزارش‌هایی از کمیسیون بیاید من اینجا یک وحشت و اضطرابى مى‌بینم آقایان دارند حق دارند براى خارجى‌ها در ایران هر وقت یک مو دیدند یک پلاس براى ما یافتند براى نفت آن تصمیم آن عمل مهمى‌ که باید انجام می‌شود در روز آخر سال گذشته انجام شد خاتمه یافت دنیا هم این فکر را قبول کرد، خود انگلیس‌ها هم حاضر براى این کار هستند منتها براى طریقه تحویل و تحولش و طریقه اداره بعدش ما یک وکالت قطعى به یک کمیسیونى مى‌دهیم و حدود اختیارات آن کمیسیون را معلوم مى‌کنیم که تو با این حدود حق دارى بروى تحقیقات کنى لوایحى در این کار تهیه بکنى و تقدیم مجلس بکنى و در این موضوع بحث زیاد به نظر من لازم نیست و مذاکرات کافى است و پیشنهادات زیادى هم لازم ندارد هر چه باید مطالعه بشود در این مدت شده است ما جز این که معطل بشویم نتیجه دیگرى ندارد نگرانى هم ندارد استدعاى بنده این است که خاتمه پیداکند و به کفایت مذاکرات رأى بدهید.

رئیس - آقاى شوشترى‏

شوشترى – بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم اگر بنا بشود روى اصول وارد بشویم که در لوایح یک مخالف و یک موافق باید صحبت کنند در این مورد بالخصوص مخالف صحبت نکرده است آقاى کشاورز‌صدر مخالف مشروط نوشته بودند و تمام به عنوان موافق صحبت کردند و از آنجایی که بنده و آقایان محترم نمى‌خواهیم روزى در روزنامه‌ها بنویسند یا خود بگوییم ما آلت فعل بوده‌ایم مجبوریم از نظر مملکت‌خواهى وطن‌خواهى خداپرستى نظریاتمان را بدهیم بیاناتى که آقاى دکتر شایگان فرمودند آن میزانش که اساس قضیه بود که مجلسین به اتفاق آرا در یک موضوع حیاتى همه رأى دادند و هیچ کس یک ذره مخالفت نکرد و الآن آقاى حائرى‌زاده این معنى را تأیید فرمودند همین موجب است که ما به طور عادى در اطراف طرز اجرا بحث بکنیم به طور عادى نظر بدهیم اگر مى‌فرمایید نگرانى نیست پیشامد سویی نیست از اول قبل از تشریف‌فرمایی آقایان گفتند انگلیس حق ندارد ما با کمپانى دارسى معامله کرده‌ایم با دولتى معامله نکرده بودیم ما با یک کمپانى معامله کرده بودیم حالا اگر آن کمپانى برخلاف اصول تحت حمایت دولت قرار گرفته و شما می‌گویید آن دولت هم تسلیم شده است چه مانعى دارد براى این که کلیه تشنج‌ها از بین می‌رود افکارى که متزلزل است از تزلزل خارج شود یکى دو نفر که ما بیش‌تر مخالف نیستیم من و آقاى تیمورتاش بیاییم بگوییم آقایان اگر بنا باشد انگلیس به این معنى تسلیم است اگر دولت آن جور می‌گوید که هیچ کس حق ندارد در شئون داخلى مملکت ما مداخله کند تصمیات راجع به ایران منحصر است به نمایندگان مجلسین ایران و بس هیچ کس حق ندارد پس ما اگر بگوییم آنها تسلیمند طبع قضیه ملایم شده این تشنج معنى ندارد و چه مانعى دارد که ما وارد بشویم و بگوییم تا 25 درصد که به طور امانت مى‌گذاریم در بانک ملى یا یک بانک مرضى‌الطرفین یا قسمت‌هاى دیگر با یک اصولى امروز در مجلس خصوصى گفتن اگر تشنجى نیست آقاى حسین اعلاء چرا استعفا کرد ما نمى‌خواهیم علت او را بپرسیم چند روز قبل جناب آقاى

+++

دکتر مصدق سلمه‌الله تعالى وصیت‌نامه خودشان را آوردند تقدیم مجلس کردند از یک طرف پریروز آن مقررات را فرمودند مردم متشنجند در اطراف مملکت تحریکاتى می‌شود اگر این به طبع ملایم و به صورت عادى حل مى‌شود ما به منطق و عقل حل کنیم که پس‌فردا نگویند در تحت مضیقه و فشار و یا آلت فعل بوده‌ایم از این جهت آقایان بگذارند به حالت عادى که مخالفین حرفشان را بزنند آن وقت هم به توفیق بارى تعالى هیچ پیشامد سویی نکند الهى هیچ وقت پیشامد سویی براى مملکت ایران نشود البته البته خدا لعنت کند آن کس که ذلت و مسکنت و بدبختى ایران را مى‌خواهد بلى دعا کنید دعا کنید (نمایندگان - آمین) بلى بلى دعا کنید توکل به خدا کنید درست مى‌شود ضمناً باید اذاعزمت فتول على‌الله به توفیق خداوند و تأیید ملت ایران بگذارید با فکر مستقیم این قضیه حل شود بگذارید دو تا مخالف حرف بزند همه که رأى دادند آقاى حائرى‌زاده پسر عموى عزیزم الان تقریر کرد قضیه در 29 اسفند تمام شده است در فروعش چه مانعى دارد ملاحظه بفرمایید ماده 16 را آقا استدعا می‌کنم توجه بفرمایید.

رئیس - آقا مخالف با کفایت مذاکرات بفرمایید.

شوشترى - آقاى مکى مخبر محترم کمیسیون اظهار می‌کند فذکران‌الذکرى تنفعو‌المؤمنین والله بعضى از اشخاص که خارج از گودند مى‌فهمند پهلوانى که در گود کشتى مى‌گیرد نقایص کشتیش چیست بعد از این هم نگویید نواقص نواقص آقایان غلط است همه بگویید نقایص نواقص غلط است نقایص موضوع را آنها که دورترند بهتر متوجه مى‌شوند ما را کنار گذاشته‌اید روى کاغذ که نمى‌شود حکم کرد یک روزى صمصام‌السلطنه گفت که کاپیتولاسیون ملغى شود (فقیه‌زاده - مى‌آمدید توى کمیسیون کى جلوى شما را گرفت؟) خود آقایان مى‌دانید قربانتان بروم ابداً آنچه البته به جایی نمی‌رسد و مورد اعتنا نبود ارادتمند آقا بود آقا ولم کن خودم مى‌دانم من عقیده ندارم در این موضوع حیاتى که دنیا به ما متوجه است ما به صورت تندى و به صورت حدت و سرعت عمل کنیم تازه برسد به فردا چه می‌شود؟ بگذارید دو تا مخالف صحبت کنند مخالف نیست تذکر است بگذارید نمى‌خواهید خودتان مى‌دانید به ما مربوط نیست‏.

رئیس - یک پیشنهادى از طرف مخبر کمیسیون رسیده اینجا حالا قرائت مى‌شود پیشنهاد این است این طرحى که آمده است به عنوان ماده واحده و 8 جزء مطرح شود.

( ماده واحده پیشنهادى آقاى مکى به شرح زیر قرائت شد)

ماده واحده - مجلس شوراى ملى گزارش شماره 6 کمیسیون مخصوص نفت را که مشتمل بر یک ماده و 8 جزء که در تاریخ پنجشنبه 5 اردیبهشت ماه 1330 به تصویب رسیده تصویب و به دولت اجازه اجراى آن را مى‌دهد.

مخبر کمیسیون مخصوص نفت- حسین مکى‏

تیمور‌تاش - هنوز تکلیف کفایت مذاکرات معلوم نشده .

دکتر طبا - مخالفى نیست .

رئیس - طرز صحبت و عمل مجلس اگر این را قبول کنند تغییر می‌کند اولاً پیشنهادات به جاى خودش باقى است. اگر مواد باشد باید در هر ماده صحبت کرد.

امامى‌اهرى - اول باید کفایت مذاکرات را رأى بگیرید وقتى تصویب شد در پیشنهاد مى‌شود صحبت کرد.

رئیس - اگر شما به صورت ماده واحده قبول کردید دیگر کلیات از بین می‌رود آن وقت در ماده واحده باید پیشنهاد کفایت مذاکرات داده شود دیگر اجازه بحث در مواد ازبین می‌رود.

بعضى از نمایندگان - اجازه بفرمایید رأى به کفایت مذاکرات گرفته شود.

رئیس - اجازه بدهید آقاى مکى صبحت کنند آقاى مکى‏

مکى - بنده از تقدیم این پیشنهاد قصدم این نبود که جلوى صحبت مخالفین را گرفته باشم (بعضى از نمایندگان - مخالف ندارد) اجازه بدهید آنهایی که مى‌خواهند توضیح بدهند.

(شوشترى - متذکرین بفرمایید کسى مخالف نیست) حالا هم در هر پیشنهادى که بدهند مى‌توانند عنوان مطلب کنند و تمام مطالب خودشان را بگویند معهذا از نظر این که نگویند که نگذاشتند آقایانى که مخالف بودند صحبت کنند و مجلس وقت ندارد بنده که مخبر کمیسیون هستم موافقم که آقاى آشتیانى‌زاده و آقاى تیمور‌تاش و آقاى شوشترى بلند شوند هر چه دارند در اطراف این موضوع بگویند هر کس می‌خواهد صحبت کند بکند کى گفته است مخالف صحبت نکند هر کس که مى‌خواهد صحبت کند آزاد است آزادى کامل دارد بنده هم گوش مى‌دهم اگر مطالب آقایان وارد بود تصدیق مى‌کنم اگر هم وارد نبود رد مى‌کنم و مجلس هم که اینجانشسته است از یک دسته از مطلعین و اشخاص فهمیده و شخصیت‌هاى بزرگ نشسته‌اند این طور نیست که هر چیز را تصدیق کنند و هر چیز را نفى بکنند یک دسته از شخصیت‌هاى مملکت نمایندگان و برگزیدگان ملت ایران روی صندلى‌ها نشسته‌اند قضاوت با آقایان است آقایان مخالفین بیان‌شان را بفرمایند بنده خواستم راه را کوتاه کرده باشم همین 9 ماده‌اى که هست یک موافق و یک مخالف روى هر ماده‌اش باید صحبت کنند یک کفایت مذاکرات صحبت کنند و این یک قدرى طولانى می‌شد و با تشنجى که در مملکت هست و خود آقایان مى‌دانند عیب تشنج چیست بنده خواستم راه را کوتاه کنم و آقایان هم مى‌توانند روى پیشنهاد‌های‌شان بیان خودشان را بکنند پیشنهاد بنده مانع از پیشنهادکسى هم نیست هر پیشنهادى در این طرح پیشنهادى مى‌توانند بدهند در پیشنهادات هم مى‌توانند صحبت کنند.

رئیس - باید موافقت مجلس در این قسمت جلب شود.

شوشترى - بنده با این پیشنهاد مخالفم .

صفایی - برخلاف نظامنامه است این پیشنهاد .

امینى - آقاى رئیس راجع به پیشنهاد آقاى مکى مخالف نباید صحبت کند؟

رئیس - چرا. آقاى مسعودى شما مخالفید؟ (مسعودى- بلى) بفرمایید.

محمدعلى مسعودى - بنده عرض مى‌کنم باید اول به کفایت مذاکرات در کلیات رأى بگیرید .

رئیس - اگر مجلس پیشنهاد را قبول کرد کلیات از بین می‌رود مواد هم از بین می‌رود فقط در ماده واحده صحبت می‌شود مخالفتتان را بفرمایید.

محمد‌على مسعودى - عرض کنم که یک گزارشى است طرح شده در مجلس و در کلیات هم صحبت شده تکلیف کلیات آن اول باید معلوم شود پیشنهاد کفایت مذاکرات هم داده شده آقاى حائرى‌زاده هم آمده‌اند صحبت کرده‌اند باید نسبت به آن رأى گرفته شود بعد آن ماده واحده‌اى که پیشنهاد کردند مطرح شود و الا اگر الآن بخواهند مطرح کنند اصلاً روى چه صحبت کرده‌اند آقاى حائرى‌زاده و آقاى شوشترى صحبت کنند باید رأى به کفایت مذاکرات اول گرفته شود بعد پیشنهاد آقاى مکى مطرح شود پس از آن که مطرح شد راجع به آن صحبت شود و مخالف و موافق روى آن صحبت کنند و الّا این طور برخلاف نظامنامه است.‏

رئیس - این گزارش کمیسیون داراى موادى بود و به همین ترتیب فوریتش را تصویب کرده‌اید اگر بخواهید تغییر بدهید باید دو مرتبه یک طرحى با همان تشریفات بدهید و فوریت‌ها مطرح و رأى بدهید پس رأى گرفته می‌شود به کفایت مذاکرات آقایانی که موافقند قیام فرمایند (عده زیادى برخاستند) تصویب شد رأى گرفته مى‌شود به ورود در شور مواد آقایان موافقین قیام فرمایند (اغلب برخاستند) تصویب شد ماده اول قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 1 - به منظور ترتیب اجراى قانون مورخ 24 و 29 اسفند ماه 1329 راجع به ملى شدن صنعت نفت در سراسر کشور هیئت مختلطى مرکب از پنج نفر از نمایندگان مجلس سنا و پنج نفر از نمایندگان مجلس شوراى ملى به انتخاب هر یک از مجلسین و وزیر دارایی وقت یا قائم مقام او و یک نفر دیگر به انتخاب دولت تشکیل می‌شود.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى در ماده اول نظرى دارید بفرمایید.

ملک‌مدنى - چون ماده اول است و در کلیات مى‌شود صحبت کرد به این جهت بنده خواستم توضیح بدهم که یک قدرى وضع قانونگذارى ما روشن بشود که یک عملى نکنیم که خدشه‌دار بشود (صحیح است) بنده معتقدم که همان طوری که اینجا گفته شد به پیروى از افکار عمومى مجلسین قدم مؤثر خودشان را برداشته‌اند و این کار مختومه است حالا در نحوه اجرا و عمل کردن آن هم باید مراعات حفظ قانونگذارى و نکاتى که در آیین‌نامه ذکر شده بشود بنده این را خواستم توضیحاً عرض کنم و الّا بنده فکر نمى‌کنم که ما باید حق خودمان را حفظ کنیم و حقوق از دست رفته ‌مان را بر گردانیم خوشبختانه موفقیت هم حاصل شده است این نظر جناب آقاى مکى که پیشنهاد کرده‌اند که همه‌اش یکى بشود به نظر بنده راهش این است که این یک ماده واحد به طور حروف تهجى بشود که در آن صحبت بشود توجه بفرمایید اگر بخواهیم که راه را کوتاه کنیم همان طور که پیشنهاد کردند مقام ریاست هم توجه داشته باشند این کار سابقه هم دارد که مخبر کمیسیون پیشنهاد کند و راه را کوتاه کند که ماده باشد منتها قسمت‌هاى دیگر و مواد دیگر که به طور حروف تهجى در آن ماده گنجانده شود و رویش صحبت بشود بنده خودم با این نظر موافق هستم و چون ماده اول است روى این کار باید مجلس شوراى ملى رأى بدهد و موافقت کند در آن طرح پیشنهادى که مواد گزارش هم ضمیمه آن است نه ماده دارد که اگر فى‌الواقع صحبت کنیم ماده به ماده باید صحبت بشود پیشنهاد کفایت مذاکرات بشود یک قدرى طولانى مى‌شود اگر بخواهیم راه را کوتاه کنیم باید

+++

آن پیشنهاد‌تان را به این صورت اصلاح کنید که به ترتیب حروف تهجى باشد بعد از ماده نوشته اول الف بعد ب و به همین کیفیت شش یا هفت ماده که هست این عمل سابقه هم دارد و به عقیده بنده این عمل را بکنیم هم به نتیجه می‌رسیم هم صورت قانونگذارى را حفظ کرده‌ایم.‏

شوشترى - بنده اخطار نظامنامه دارم.

رئیس - طبق چه ماده‌اى؟

شوشترى - طبق ماده 113 و تبصره آن.

رئیس - بفرمایید بنشینید حالا دیگر این اخطار مورد ندارد بنده گفتم مثل اول جریان پیدا کند آقاى اسلامى.

اسلامى - به عقیده بنده از نظر ملت ایران و مملکت ایران تصمیم قبلى مجلسین و این تصمیمى‌که امروز مجلس شوراى ملى باید تا آخر وقت اینجا بنشیند از نو اتخاذ کند به قدرى اهمیت دارد که بنده یعنى بنده‌ای که از یازده نفر امضا کنندگان ابتدایی این طرح بودم عرض می‌کنم که فعلاً مثل این که در خواب هستم اغراق نگفته‌ام نه از این جهت بنده این عرض را مى‌کنم که این تصمیم غیر قابل انجام بود بلکه از نظر اهمیتى که براى ملت ایران دارد بنده عرض مى‌کنم که در خواب هستم یک چیزى بر این عرایضم اضافه مى‌کنم و آن نظریات و احتراماتى است که دنیاى خارج یعنى کشورهاى همسایه و سایر مردم دنیا نسبت به تصمیم مجلسین دارند یعنى به قدرى احترام و شخصیت براى ملت ایران که همیشه شخصیت داشته قائلند که اگر آقایان در خارج مسافرت کرده باشند به این عرض بنده گواهى خواهند فرمود اما موافقت بنده با این ماده براى ذکر یک مطلب بود در این مورد بحث و مذاکره به اندازه کافى شده بنده یک پیشنهادى کرده بودم چون دیدم پیشنهادات خیلى زیادى شده و اگر این پیشنهادات یکى یکى مطرح بشود و مخالف و موافق صحبت کنند آن نظرى که نمایندگان ملت براى تسریع در تصویب این قانون دارند عملى نخواهد شد این بود که بنده پیشنهاد کردم که پیشنهادات آقایان نمایندگان محترم برود در کمیسیون نفت در آنجا مورد رسیدگى قرار بگیرد ولى به موجب آن ماده نمی‌توان چنین پیشنهادى کرد این بود که بنده به عنوان موافق با این ماده این تذکر را خدمت آقایان عرض مى‌کنم این مواد نه‌گانه طورى است که هیئت تصفیه‌اى که تعیین شده است به موجب همین ماده اول رسیدگى خواهد کرد و آقایان نمایندگان محترم می‌توانند پیشنهادات خود را به همین کمیسیون مربوطه تقدیم بکنند و آنجا توضیحات لازم را بدهند بعد هم هیچ نگرانى نخوهد بود چون هر تصمیمى‌که کمیسیون نفت بگیرد باز به مجلسین خواهد آمد یعنى در جلسه علنى پارلمان باز هم صحبت خواهد شد آقایان اگر ببینند آن نگرانی‌هایی که آقاى آشتیانى‌زاده یا دیگران داشتند در اینجا باشد ما در مجلس بتوانیم رفع کنیم نگرانى که ایشان داشتند و یک مقایسه‌اى فرمودند البته آقاى دکتر شایگان و آقاى فرامرزى آنچه که باید بگویند فرموده‌اند دیگر جاى بحث براى بنده نیست ولى اگر در زمان گذشته یک تشریفاتى شده بود و آن تشریفات اولیه به نفع ملت ایران بود و اگر بعداً به واسطه تمدید مدت قیام بر علیه منافع ملت ایران شد همین نمایندگان مجلس بودند که آن را از بین بردند و فردا هم اگر تصمیم مخالفى شود من و شما نباید رأى بدهیم و نخواهیم داد این است براى ادامه مذاکرات پیشنهادات زیاد چرا بکنیم که وقت مملکت تلف می‌شود و تشنجات شدید‌تر بشود من تعجب مى‌کنم اصلاً دولت نیست ما از کى باید بپرسیم در یک ساعتى که دولت استعفا مى‌کند در همان ساعت انبار مهمات در شیراز محترق می‌شود و من تعجب مى‌کنم به چه مناسبت تمام اسلحه‌هاى خریدارى شده در شیراز بود ما از کى سؤال بکنیم و وظیفه نمایندگان ملت این است که در این مورد از معادن وزارت جنگ از آن اشخاصى که امروز به جاى وزراى سابق خدمت مى‌کنند و گویا امروز هم شرفیاب شده‌اند به حضور اعلیحضرت همایونى سؤال بشود بیایند و ما را روشن بکنند که مطلب از چه قرار است این است که بنده تقاضا می‌کنم از آقایان نمایندگان محترم پیشنهادات خودشان استراد بکنند که این پیشنهادات برود به کمیسیون بعداً باز مجلس شوراى ملى خواهد آمد.

رئیس - پیشنهاد کفایت مذاکره در ماده اول رسیده (جمعى از نمایندگان- مخالفى نیست) چون این طرح سه فورى است مذاکره پیشنهاد کفایت مذاکرات از پنج دقیقه بیش‌تر نباید بشود (عده‌اى از نمایندگان- مخالفى نیست) آقاى حاذقى شما اگر توضیحى دارید بدهید.

حاذقى - اگر مخالفى نیست توضیحى ندارم .

رئیس - به هر حال اگر مخالفى هم نداشته باشد شما توضیحتان را بدهید معلوم مى‌شود پیشنهاد قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در ماده اول مذاکرات کافى است و پیشنهاد آقاى مکى رأى گرفته شود.

(حاذقى، فرامرزى این دو پیشنهاد است)

حاذقى - در جلسه صبح امروز موقعى که رأى به فوریت این طرح سه فورى گرفته می‌شد من دوباره اجازه خواستم و مقصودم این بود که نکته‌ای به عرض آقایان همکاران محترم برسانم و آن نکته این است که در اینجا یک بیانات متضاد و متناقضى مى‌شود گاهى از آقایان وضع مملکت را بى‌اندازه وخیم و متشنج معرفى مى‌کنند و بعضى همکاران اساساً منکر وجود همه گونه وضع غیر عادى هستند و ملاحظه مى‌فرمایید که این بیانات با همدیگر وفق نمى‌دهد من خواستم عرض کنم اعم از این که وضع مملکت غیر عادى باشد و متشنج یا هیچ‌گونه وضع غیر عادى در مملکت وجود نداشته باشد تکلیف و وظیفه اولیه ما این است که با کمال حسن‌نیت و در عین خونسرى بنشینیم اینجا نسبت به این موضوع اظهار نظر بکنیم (صحیح است) بنابراین ما چه کار داریم که این خوشش مى‌آید با این کار یا بدش می‌آید انگلستان موافق است یا مخالف است اشخاصى تحریک مى‌کنند یا نمى‌کنند در حالی که خود من معتقد هستم که شاید 999 در هزار مردم انگلستان هم با این تصمیم ملت ایران و مجلسین موافق هستند براى این که ما یک کار غیر عادى نمى‌خواهیم بکنیم مى‌خواهیم بگوییم که یک ملتى بودیم که 50 سال حقوق ما را برده‌اند و خورده‌اند امروز ما حالت تشخص و تعقل به خود گرفته‌ایم و مى‌فهمیم که حقمان را نباید بگذاریم دیگران ببرند می‌گوییم که ما مى‌خواهیم حق ملت ایران را براى خودش حفظ بکنیم و این پیشنهادهایی که داده شده است در آن کمیسیون مخصوص نفت و این را تنظیم کرده‌اند مرتب کرده‌اند و با در نظر گرفتن جهات مختلف آورده‌اند به مجلس شورای ملى بنابراین ما اگر بدون مطالعه یک پیشنهاد‌هایی بدهیم ممکن است که نقض غرض شده باشد بنابراین صلاح در این است که بحث در کلیات کافى و حتى من معتقد هستم پیشنهاد همکار محترم آقاى مکى مخبر محترم کمیسیون منطقى‌تر است که به جاى این که براى هر یک از مواد جداگانه مخالف و موافق صحبت بکنند و پیشنهادهایی احیاناً بدون مطالعه داده بشود ما بنشینیم براى این که یک کار شسته و رفته مرتبى فکر امروز مجلس باشد به این 9 ماده رأى بدهیم به صورت یک ماده واحد و هرگونه تناقضى به قول همکار محترم در کار دیده شد بعدها فرصت هست که رفع بکنیم نفت مال ما است مجلس شوراى ملى ایران همیشه و در هر حال اظهار نظر در مصالح مملکتى را دارد یک نکته‌اى هم خواستم عرض کنم که بعضى‌ها ما را می‌ترسانند که اوضاع چنین است من مى‌خواهم عرض کنم کنم آقایان آدم شجاع یک بار در زندگى مى‌میرد ولى آدم ترسو هزار بار می‌میرد ما کارى نمى‌خواهیم بکنیم از کى می‌ترسیم هر ملتى در دنیا حافظ وضع خودش هست مال هم حافظ منافع خودمان هستیم نه زور مى‌گوییم نه تحریک مى‌کنیم نه با کسى جنگ مى‌کنیم رشد پیدا کردیم حق خودمان را مى‌خواهیم حمزه سید‌الشهدا عموى پیغمبر صلى‌الله علیه و سلم در موقعى که جوان بود مى‌رفت به جنگ زره مى‌پوشید وقتى که پیر شد دیگر زره نمى‌پوشید و بدون اسلحه مى‌رفت به جنگ چون دیگر از کشته شدن نمى‌ترسید و در قرآن هست و لا تلقو بایدیکم الى‌التهلکه می‌گفت در صورتی که براى من این تهلکه باشد حذر ندارم مولوى این را به شعر در آورده و چون هر کس اینجا یک شعرى خواند من هم خوب است که در پایان عرایضم این شعر را بخوانم

‏آن که مردن پیش نفس تهلکه است

نهى لاتلقو انگیرد او به دست‏

و آن که مردن پیش او شد فتح باب

سارعوا آید مر او را در خطاب‏

سارعوا الى مغفره من ربکم و جنته عرضها السماوات و الارض اعدات للمتقین، بگذارید ما این تصمیم را بگیریم و رأى خودمان را بدهیم هر کارى مى‌شود ما تا آخرش قبول داریم.‏

رئیس - آقاى کشاورز‌صدر مخالفید؟

کشاورز‌ صدر - بنده علت این که با کفایت مذاکرات مخالفت کردم مرادم این نبود که مذاکره کافى نیست غرضم این بود که به عرض آقایان برسانم که پیشنهاد آقاى مکى را بنده به این صورت اصلاح کردم که تمام این گزارش دو ماده بشود و هر ماده چهار جزء باشد و با جناب آقاى رئیس هم دقت کردیم موافق نظامنامه است و مخالفتى با آن ندارد خواستم عرض بکنم اول رأى به آن بگیریم بعد به کفایت مذاکره ماده اول که گفتگو شده است بعد وارد ماده دوم بشویم غرض من کوتاه کردن کار بود نه مخالفت با کفایت مذاکره حالا اگر با نظر بنده موافقت بفرمایید جناب آقاى رئیس آن پیشنهاد بنده را دستور بفرمایید قبل از رأى به کفایت مذاکرات اینجا قرائت بشود و وارد ماده دوم بشویم با چهار جزء (دکتر بقایى - اجازه بدهید سیر طبیعى‌اش را بکند)

رئیس - این نظر هم مخالف ماده 113 است .

کشاورز‌صدر - بنده مخالفتم را پس گرفتم

رئیس - معهذا باید رأى گرفت رأى گرفته مى‌شود به کفایت مذاکرات در ماده اول آقایانى که موافقند قیام فرمایند .

+++

(عده زیادى از نمایندگان برخاستند) تصویب یک پیشنهاد رسیده در ماده اول که قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده اول به این طریق اصلاًح شود به جاى وزیر دارایی (الخ) و پنج نفر به انتخاب دولت نوشته شود.

جمال امامى‌خویی‏

رئیس - آقاى جمال امامى بفرمایید.

جمال امامى - آقایان محترم اگر اجازه بفرمایید که من یک جمله قبل از پیشنهادم عرض مى‌کنم و آن این است که من امروز صبح یک پیشنهادى دادم که طرح گزارش کمیسیون عجالتاً مسکوت بماند براى این که آقایان درست توجه بفرمایند دلیل این پیشنهاد من چه بود توضیح عرض مى‌کنم من منظورم این بود یک مسئو لیتى را بر عهده خود مى‌دیدم آن این بود که به پیشنهاد من شما لطف فرمودید آمدید رأى تمایل به آقاى دکتر مصدق دادید (صحیح است) (اردلان - خودمان هم علاقه داشتیم) بله عرض مى‌کنم که این یک مسئولیتى است که من به نظرم رسید (فرهودى - دوره چهاردهم هم رأى دادیم) خوب البته همیشه باید رأى بدهید بنده یک مسئولیت شخصى داشتم (اسلامى - نفوذ کلام آقا بود) حالا البته صحبت از نفوذ کلام نیست لطف آقایان بود و وجهه خود آقاى دکتر مصدق حالا بنده وسیله اولیش شدم عرض می‌کنم وقتى شما یک رئیس دولتى را معین مى‌کنید قاعدتاً باید دست او را آزاد گذارید بنده منظور اصلیم این بود که دست ایشان را مقید نکنیم که برود کارش را انجام بدهد بعد هم بیاید این قضیه را انجام بدهد حالا متوجه نشدید با ایشان خودشان نخواستند من نمى‌دانم بنده اصلاً براى این بحث زیاد اهمیت قائل نیستم ما آمده‌ایم کار اساسیمان را کرده‌ایم آن تکلیفى را که مجلس به عهده داشته است انجام داده این ملى شدن نفت است آن هم گذشته رفته حالا ما در طرز عملى کردن و اجراى این صحبت مى‌کنیم این همه هیاهو ندارد و من تعجب مى‌کنم از بعضى آقایان که خودم مى‌شناسم که آنها یک وقتى صحبت از ملى شدن نفت که می‌شد تنشان مى‌لرزید حالا مى‌خواهند بر همدیگر سبقت بجویند بلکه عقب نیفتند (دکتر شایگان - کار خدایی است) خوب الحمدالله و حال این که مهم آن بود این دیگر اهمیتى ندارد که الف را بردار و جایش را جیم بگذار حالا این پیشنهاد بنده که در کمیسیون نفت هم عرض کردم حالا هم عرض می‌کنم اگر مملکت ما یک دموکراسى به شکل سایر دموکراسى‌ها بود اصلاً این بحث‌هاى ما پیش نمى‌آمد چون این کار را که ما کرده بودیم قانونى را که گذرانده بودیم مى‌دادیم دست دولت و او آن را اجرا مى‌کرد اگر شما یک مملکت دیگرى یک دموکراسى دیگرى را پیدا کردید که این طور که ما عمل مى‌کنیم عمل بکند این جور اصلاً سابقه ندارد این براى این است که ما اصلاً دموکراسى نمى‌دانیم که چیست حالا باید گفت که دولت‌هاى ما این طور است دولت هم شبیه دموکراسى ما است شبیه مجلس ما است همه از یک قماشیم آنها را که از مریخ نیاورده‌اند بهترین اشخاص را امروز شما انتخاب مى‌کنید به عنوان دولت (نریمان - ما انتخاب نمى‌کنیم) حالا خیال کردیم بهترین اشخاصمان آقاى دکتر مصدق است به عنوان دولت انتخاب کردیم حالا نباید بگوییم چون دولت شده خراب است نه خراب نیست این طور نیست نه علائش خراب است نه دکتر مصدقش خراب است هیچ کدام. عرض کنم که ما حالا آمدیم این را دادیم به دست دولت که اجرا کند گفتیم یک کمیسیون مختلط از مجلسین انتخاب شود دیگر انصاف نیست که دولت را دخالت ندهیم این که نقض غرض است و کمیسیون هم پیشنهاد شد پیشنهادهایی داده شده بود که پنج نفر هم از طرف دولت باشد اقلاً به دولت حق تساوى با یکى از مجلسین بدهید آخر او قوه مجریه است آخر مى‌خواهید منویات شما را برود اجرا بکند پس چرا خودش را دخالت نمى‌دهید؟ این که مسخره است این که مضحکه است آقا دنیا به ما مى‌خندد ( امینى - منازعه نیست که پنج نفر از آنها بیایند) بنده پیشنهاد کردم که اقلاً آن قوه مجریه را هم به قدر نصف قوه مقننه شما عضو بهش بدهید بگذارید پنج نفر هم از او انتخاب بشود که بروند بنشینند نحوه اجراى این عمل را تهیه بکنند بیاورند براى ما و الّا یک نفر از دولت و ده نفر از مجلسین آن یک نفر مى‌آید چه کار بکند (کشاورز‌ صدر - امر مجلسین را اجرا بکند) پس چرا اصلاً بیاید این هم مى‌شود که تشریف نیاورد شما امر بکنید او اجرا بکند اصلاً شما چرا دولت انتخاب مى‌کنید هم قوه مجریه باشید هم قوه مقننه من نمى‌فهمم این دولتى که این را انتخاب بکند کیست؟ (یکى از نمایندگان - دولت دکتر مصدق) خوب بود خود مجلس برود اجرا بکند حالا هم که دولت دولت مصدق است اقلاً دست خود او را باز بگذارید.

کشاورز ‌صدر - خودشان نظرشان این است .

رئیس - آقاى مخبر کمیسیون‏

مکى - چون هیئت دولت داراى یک عقیده و فکر هستند و مسائل اقتصادى و مالى در هیئت دولت بحث مى‌شود تصمیمى‌ که اتخاذ کردند وزیر دارایی نماینده هیئت دولت در این کمیسیون هست او یا قائم‌مقام او از طرف هیئت دولت اظهار نظر مى‌کند ما یک نفر هم اضافه گذاشتیم به علاوه مگر با این قضیه ملى شدن دولت‌هاى ما موافق بودند مجلس شوراى ملى ایران مبارزه کرد و نفت را ملى کرد.

جمال امامى - این ربطى به این ندارد آن مرحله قانونى بود این مرحله اجرایی است.‏

مکى - دولت‌هاى ما در راه اجراى این ملى شدن سد بزرگى بودند و ما براى این که در آتیه سد بزرگى در اجراى ملى شدن صنعت نفت نباشند به نماینده‌شان اکتفا کردیم کما این که در کمیسیون‌هایی که در مجلس شورای ملى و سنا تشکیل مى‌شود فقط نماینده دولت حضور پیدا می‌کند تمام وزرا در کمیسیون‌هاى خارجه یا دارایی حضور پیدا نمى‌کنند این است 16 نفر از آقایان که دیشب در کمیسیون بودند پنج نفر را موافقت نکردند (جمال امامى - آنجا حق رأى ندارند ولى اینجا دارند) اجازه بفرمایید آقاى امامى ‌شما که خودتان یک فرد دموکراتى هستید بیاناتتان را فرمودید بنده ساکت بودم عرایض بنده را بشنوید اگر فرمایشى دارید بفرمایید پیشنهاد شما را هم کمیسیون موافقت نکرد روى همین دلیل و دلایل دیگرى که در صورت جلسه قید شده است بنابراین جز یک نفر وزیر دارایی و یک نفر نماینده هیئت دولت کمیسیون موافقت نکرد حالا بسته به نظر آقایان نمایندگان است.‏

رئیس - آقاى اردلان

اردلان - بنده در ماده دوم اجازه خواسته‌ام حالاعرضى ندارم (دکتر شایگان - بنده جواب عرض می‌کنم)

رئیس - آقاى دکتر شایگان‏

دکتر شایگان - نظر جناب آقاى جمال امامى‌ این بود که دست رئیس دولت باز باشد و در هر تصمیمى‌ که گرفته مى‌شود با موافقت نمایندگان شرکت کند در صورتی که خود رئیس دولت مى‌گوید من این اجازه را نمى‌خواهم رئیس دولت مى‌گوید میل دارم نمایندگان مجلس حرف خودشان را بزنند و تصمیم خودشان را بگیرند من عین آن مطلب را اجرا مى‌کنم یا می‌روم کنار در این صورت دیگر لازم نیست که ما چنین دلسوزى را درباره ایشان بکنیم ایشان مى‌گویند با سوابق و احوالى که من دارم با وضع مزاجى که فعلاً دارم با این که بایستى من در مجلس باشم ولى در اقلیت باشم از همه اینها صرف‌نظر کردم و صرف‌نظر مى‌کنم (احسنت) مشروط به این که امروز مجلس شوراى ملى رأى خودش را در باب نفت قطعاً بدهد اعتمادى که امروز به شکل تمایل البته این تمایل دلیل بر اعتماد است و البته رأى اعتماد نیست (دکتر بقایى - مجلس سنا را هم اضافه بفرمایید) (شوشترى - مجلس سنا فردا) این رأى تمایلى که داده شده است باید این معنى را داشته باشد که اولین حرف رئیس دولت را لااقل این مجلس زمین نگذارد او مى‌گوید من این کار را به همین نحو قبول کردم و نحو دیگرى را نمى‌پسندم و قبول نخواهم کرد آقاى جمال امامى ‌فرمودند که دموکراسى اقتضاى این را دارد که قوه مقننه قانون وضع کند و براى اجرا دست قوه مجریه را باز بگذارد همه ما همین آرزو را داشتیم و این آرزو را داریم (جمال امامى - انشاء‌الله به گور نبرید) اگر همت کنید به گور نمى‌بریم ولى بى‌همتى همین کار را خواهد کرد البته مجلس شوراى ملى کارش باید فقط وضع قوانین باشد و همین که اظهار اعتماد مى‌کند به دولت آن دولت برود و این اقدامات را بکند ولى این که منصرف شدند از این راه به دلیل این است که قواى حاکمه ما تا این اوقات در چنگال بعضى قواى مرموز بوده است (صحیح است) فعلاً مصلحت این ملت این است که آنهایی که نماینده ملت هستند بیش از این که در مجالس مقننه عادى توجه مى‌شود به کار مملکت توجه بکنند در موضعى که طفلى مریض نیست به آن غذاى عادى مى‌خورانند ولى اگر مریض باشد براى خاطر این که بتواند این مرض را دفع بکند به او دوا می‌دهند این توجهى که ظاهراً به نظر بعضى خلاف وضع دموکراسى آمده است این قدر توجه از طرف مجلس شورای ملى فعلاً به منزله آن دوا است می‌دانیم که قواى حاکمه ما را مریض کرده‌اند بایستى که از خارج کمکى به این مریض برسد تا سر پا بایستند سر پا که ایستاد انشاء‌الله همان دموکراسى را که آقاى جمال امامى مى‌خواهند به تمام معنى عملى خواهیم کرد همه این ناراحتى را داشتند که دولت‌ها وضع‌شان متزلزل است در این مملکت دولت‌ها را مى‌بینیم یک دولتى که طرف توجه همه آقایان بود یک مرتبه سالم و صحیح صبح می‌رود منزل و شب سکته مى‌کند (غلامرضا فولادوند - طرف توجه همه نبود) طرف توجه همه نبود طرف توجه اکثریت که بود (صحیح است) این پیشامدها به ما مى‌گوید که دولت‌هاى ما تزلزل را گرفته بنابراین مصلحت این بود و بحث هم شد که قوه مقننه در این کار نظرات کردند و براى این که این اشکال هم پیش نیاید یکى از دوستان ما البته

+++

در کمال صمیمیت همین خدشه و خلجان فکرى برایش پیدا شده بود براى این که این حرف هم زده نشود که شما دخالت در قوه مجریه مى‌کنید همه این مواد تنظیمى‌ این طور است این هیئت بنابراین دیگر جاى بحثى در این قسمت نمی‌ماند اما در باب پیشنهادى که فرمودند غیر لازم بودن آن پیشنهاد از همین کلیاتى که بنده گفتم عرض کردم خوب روشن مى‌شود و به علاوه این مطلب در کمیسیون بحث شد آنجا استدلال شد که اعضاى کمیسیونى که از طرف مجلسین انتخاب مى‌شوند هر کدام افراد مستقل‌الفکرى هستند و ممکن است که آنها هر یک فکر علیحده‌اى داشته باشند در صورتى که پنج نفر اگر براى دولت قائل شویم پنج نفرشان چون مأمورند معذور هستند آن پنج نفر ممکن است خداى نخواسته تحت نفوذى واقع بشوند و یک مطلبى را پیش‌بینى بکنند که صحیح نباشد براى خاطر این که اکثریت یا نمایندگان ملت باشد و آن پنج نفرى قطعاً نمى‌توانند رأى‌هاى مختلفى داشته باشند چون نماینده دول هستند آن پنج نفر مجبورند یک نوع رأى بدهند اغلب ممکن است اتفاق بیفتد که آن پنج نفر با دو نفر از اعضاى کمیسیون که ممکن است مستقل‌الفکر نباشند یا این که واقعاً به آنها تمایل داشته باشند همیشه اکثریت را دولت ببرد و تأمین نظر نمایندگان مجلس شورای ملى و مجلس سنا نشود این استدلال بسیار صحیحى که آنجا شد طرف توجه واقع شد و آن آقایانى هم که مخالف بودند راجع به دو نفر آن آقایان ‏

هم مخالفتشان را پس گرفتند و این دو نفر باقى ماندند به نظر بنده اگر آقایان به همین ترتیب به این ماده رأى بدهند رعایت جوانب کار شده است و آن طوری که مجلس می‌خواسته است به ماده رأى داده ‏

رئیس - رأى گرفته می‌شود به پیشنهاد آقاى جمال امامى آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عده قلیلى برخاستند) تصویب نشد جمال امامى - بهتر

رئیس - پیشنهاد آقاى ارباب قرائت مى‌شود.

مهدى ارباب - پیشنها بنده است؟ پس مى‌گیرم .

رئیس - یک پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود.

پیشنهاد مى‌کنم در ماده اول بعد از وزیر دارایی وقت یا قائم مقام او نوشته شود و دو نفر دیگر به انتخاب دولت تشکیل می‌شود.

غلا‌مرضا فولادوند

رئیس - آقاى فولادوند بفرمایید.

غلامرضا فولادند – عده‌ای که تعیین شده است پنج نفر از مجلس شوراى ملى است و پنج نفر از مجلس سنا دو نفر از طرف دولت یعنى وزیر دارایی و یک نفر دیگر این می‌شود 12 نفر اگر اینها نصف‌شان یک نظر بگیرند و نصف دیگر نظر دیگرى اینها عده‌شان چون مساوی است قابل اجرا نیست بنده یک نفر اضافه پیشنهاد کردم که همیشه هفت در مقابل 6 باشد (دکتر بقایى - 13 نحس است) نحس البته این از حرف‌هاى خاله کلثوم ننه و اینها است اینجا مجلس است و ما باید قانون وضع کنیم نحس چیست؟ عرض می‌کنم براى این که اکثریت حاصل بشود محکمه جنایی هم همیشه از پنج نفر تشکیل می‌شود براى این که نمی‌شود شش نفر باشد سه نفر می‌گویند متهم را باید اعدام کرد سه نفر مى‌گویند نه همیشه باید حکم اعضای محکمه اکثریت داشته باشد.

مکى - اجازه بفرمایید توضیحى عرض کنم .

رئیس - بفرمایید.

مکى - عرض کنم این بحث در کمیسیون شد خود آقاى فولادوند هم عضو هیئت رئیسه مجلس هستند می‌دانند وقتى در کمیسیون‌هاى مجلس شورای ملى یک موضوعى مطرح می‌شود و رأى نصف و نصف می‌شود وقتى رئیس مجلس به هر طرف تمایل داشته باشد آن طرف اکثریت دارد بنابراین در اینجا هم رئیس کمیسیون مى‌تواند این کار را بکند رئیس کمیسیون با هر طرف بشود قاطع است.

اسلامى - براى این که نظر ایشان تأمین بشود یک نفر را کم کنید یازده نفر بشود همان وزیر دارایی کافی است .

فولادوند - پس ذکر کنید که رئیس با هر طرف که باشد قاطع است.

مکى - آیین‌نامه نوشته نظر شما تأمین است .

رئیس - آقاى اسلامى مخالفید؟ بفرمایید.

اسلامى - عرض کنم که وقتى که یک پیشنهاد مهمى مطرح است (چند نفر از نمایندگان - پس گرفتند) (فولادوند - نخیر پس نگرفتم) مملکت در آتش است آقا مجلس شوخى‌بردار نیست با مسخره‌بازى که نمى‌شود یک پیشنهادى وقتى داده شد و رد شد دیگر مشابهش نباید مطرح بشود (صحیح است) بنده الان پانصد پیشنهاد مثل آقاى فولادند می‌دهم یک نفر دو نفر چهار نفر صد نفر چهارصد نفر همه مطرح می‌شود وقتى پیشنهاد آقاى امامى رأى گرفتند و تصویب نشد دیگر نباید گفت سه نفر آن منظورى که ایشان دارند اتفاقاً بنده هم متوجه شدم براى این که آن منظورى که ایشان دارند تأمین بشود نوشته وزیر دارایی و یک نفر دیگر آن یک نفر دیگر را حذف بکنم بشود یازده نفر تا شش نفر اکثریت را ببرد بنده عقیده‌ام این است (مکى - رئیس به هر طرف تمایل داشته باشد آن طرف اکثریت را می‌برد) خوب حالا اگر این را قبول مى‌کنند بد نیست بسیار استدلال خوبى کردند کى بود اینجا که گفت پنج نفر هم اگر نماینده دولت باشد کى دیدید که دو جور حرف بزنند هر پنج نفر یک جور حرف خواهند زد بنابراین به عقیده بنده دو نفر هم زائد است پیشنهاد هم می‌کنم که یک نفر باشد.

رئیس - رأى گرفته می‌شود به پیشنهاد آقاى فولادوند آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عده قلیلى برخاستند) تصویب نشد پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده اول پس از کلمه در سراسر کشور به طریق ذیل اصلاح شود هیئتى از طرف دولت با نظر کمیسیون مخصوص نفت تشکیل می‌شود- تیمورتاش‏

رئیس - آقاى تیمور‌تاش‏

تیمور‌تاش - بنده مى‌دانم که آنچه البته به جایی نرسد فریاد است ولى استدعا می‌کنم به عرایضم توجه فرمایید اگر بعد از چندین سال ملت ایران و نمایندگان محترم مجلس شورای ملى توانستند که قرارداد منحوس 1933 را پاره بکنند و ملت ایران را از قید این اسارت خارج بکنند براى این بود که یک مفرى ما پیدا کردیم و مفر حقیقى هم بود مبنى بر این که ملت ایران مخیر نبوده است در رأى خودش و مخصوصاً مبنى بر این که مجلس ایران نمی‌توانسته است رأى ملت ایران باشد و بنابراین ما ملت ایران این را قبول نداریم اینجا در یکى از مواد تصور می‌کنم که ماده هشتم باشد وجود کمیسیون نفت را تا آخر دوره تثبیت کرده بنده هم عرضى ندارم صحیح است تثبیت بشود ولکن آقایان نمایندگان شما را به خدا تصور امکان اشتباه را هم بکنید تصور بکنید که ممکن است یک روز این التهاب و آتشى که امروز شما نشان می‌دهید خداى نکرده خداى نکرده به ضرر ملت ایران باشد یک راه مفرى بگذارید آقایان من استدعا مى‌کنم از شما تمنا مى‌کنم از شما این ماده را به ترتیبى که تهیه شده است دولت ایران مجلس شوراى ملى ایران و مجلس سناى ایران را در این جریانات مسئول قرار داده شما را به خدا آقایان تصور امکان اشتباه را بکنید و این که کمیسیون نفت تا حالا این قدر اظهار وجود کرده است این قدر سعى و عمل به خرج داده است و طبق ماده هشتم گزارش قرار این است تا آخر دوره هم بماند این هیئت مختلطى را که مى‌خواهید تعیین بکنید هیئتى باشد که دولت با تصویب کمیسیون نفت انتخاب بکند و مجلسین را شما را به خدا از این مسئولیت عظیم تا اندازه‌اى مبرا بدارید بگذارید که احیاناً اگر یک روزى صداى ملت ایران بخواهد در بیاید از اینجاها در بیاید (اسلامى - پس برویم توى خانه‌هایمان بنشینیم اینجا چرا آمدیم؟) اگر شما تا این حد نمى‌توانستید این را ببینید و به طور صحیح و روشن قضاوت بکنید که به سود ملت ایران هم هست من حرفى نداشتم عرض کردم امکان اشتباه را هم در نظر بگیرید و بعداً هم یک توضیح کوچکى داشتم که اگر ممکن است به این توضیح بنده آقاى مخبر جواب بفرمایند در صورتى که پیشنهاد بنده رد شد می‌خواهم سؤال کنم که اگر این اگر هم ندارد مسلماً این هیئت مختلط تا پایان دوره هم خواهد بود و این پنج نفر نمایندگان مجلس (چند نفر از نمایندگان - مدتش 3 ماه است) فقط سه ماه است و بعد از سه ماه این دیگر چه می‌شود (دکتر بقایى - ماده را بخوانید روشن می‌شود)

رئیس - مدت سه ماه است و طبق این ماده تمدید هم مى‌توانند بکنند .

تیمور‌تاش - تمدید هم داشته باشد دیگر عرضى ندارم .

مکى - اجازه بفرمایید توضیح بدهم .

رئیس - بگذارید رأى گرفته شود چون یک دفعه مخبر صحبت بکند یک دفعه هم مخالف (رأى رأى) آقاى کشاورز‌صدر مخالفید؟

کشاورز ‌صدر - آقایان می‌گویند رأى دستور بفرمایید پیشنهاد مجدداً قرائت بشود (پیشنهاد مجدداً قرائت شد)

مکى - اجازه بفرمایید بنده مختص توضیحى عرض کنم .

رئیس - بفرمایید.

مکى - خیلى تعجب می‌کنم بعد از این همه مباحثاتى که شد فلسفه این که چرا این کار را کردند و چرا این هیئت را انتخاب کردند و چرا اختیار به مجلسین دادند و به عرض مجلس شورای ملى رسید باز آقایان این مطالب را می‌فرمایند (صحیح است) بنده خیلى خیلى تا حالا امساک کردم یک عرضى را بکنم ولى ناچار هستم که عرض بکنم یکى از علل سقوط ناگهانى دولت این بود که سیاست خارجى فشار آورد که مجلس را منحل بکند شما با یک چنین دولت‌هایی مواجه هستید با یک همچو سیاستى آن وقت اجازه می‌دهید به این دولت‌ها

آشتیانى‌زاده - کى این حرف را زده واقعاً این راست است؟

تیمور‌تاش - جناب آقاى رئیس اجازه بدهید توضیح بدهم

+++

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - بنده خواستم توضیح بدهم که کمیسیون منتخب مجلس است هیچ وقت کمیسیون نمى‌تواند قائم‌مقام مجلس بشود پیشنهاد جنابعالى برخلاف اصول است (صحیح است) این آقایان اعضاى کمیسیون وظیفه‌شان را هم به خوبى انجام داده‌اند ما انتخاب‌شان کرده‌ایم ولى همیشه باید اصو‌ل را مراعات بکنیم این پیشنهاد جنابعالى به هیچ‌وجه وارد نیست هر جریانى هست کمیسیون باید به مجلس پیشنهاد بکند و مجلس هم تصویب بکند این بود که بنده خواستم این موضوع را یادآورى کنم.

تیمور‌تاش - اجازه بدهید توضیح بدهم.

رئیس - توضیح یک دفعه دادید .

تیمور‌تاش - اگر اصرارى دارد که توضیح ندهم عرضى نمی‌کنم.

رئیس - اصرار آیین‌نامه دارد که شما یک دفعه بیش‌تر توضیح ندهید من چه اصرارى دارم حالا هر قدر می‌خواهید توضیح بدهید، صحبتتان را بکنید.

تیمورتاش - اگر عصبانى هستید عرضى نمى‌کنم .

رئیس - نخیر بفرمایید.

تیمور‌تاش - بنده همین جا عرض می‌کنم و خیلى مختصر، بنده به هیچ‌وجه من‌الوجوه عرض نکردم که دولت را در این کار مداخله بدهیم بنده عرض کردم که دولت یک هیئتى انتخاب بکند و آن هیئت با توافق و تصویب کمیسیون نفت که تا مدتى خواهد بود اقدام بکند.

رئیس - با توجه به توضیحى که دادند آقایانى که با پیشنهاد ایشان موافقند قیام فرمایند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد (خنده نمایندگان) یک دفعه دیگر عرض کردم پیشنهاد است یا قبول می‌شود یا رد می‌شود از این خنده من خیلى بدم مى‌آید یا قبول می‌شود یا رد از طرف نمایندگان اقتضا ندارد این کار را بکنند پیشنهاد آقاى ملک‌مدنى قرائت می‌شود .

(به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد مى‌نمایم براى این که طبق اصول باشد یک نفر وزیر دارایی یا قائم‌مقام او فقط باشد که عده یازده نفر باشد.

ملک‌مدنى‏

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - بنده با تأیید بیانات آقاى مکى عرضى مى‌کنم راجع به این که متأسفانه دولت‌هاى ما چون دولت‌هاى حزبى نیستند متکى به حزب و جمعیت نیستند و همیشه با مجلس فاصله دارند هر وقت هم فشارى پیدا شده آنها بیش‌تر از مجلس تحت تأثیر واقع شده‌اند سابقه هم نشان داده خیلى هم موارد زیادى دارد و محتاج نیست که این بحث را بنده در مجلس بکنم به این جهت عرض کردم که ما باید اصول را رعایت کنیم و باید عده طاق باشد این اصل قضایی و اصل اکثریت است محکمه هم همان طورى که گفتند از پنج نفر تشکیل می‌شود بنده پیشنهاد کردم که فقط وزیر دارایی باشد که عده یازده نفر باشد (یا قائم‌مقام او) وزیر مالیه یا قائم‌مقام او که در موقع اخذ آرای آن کمیسیون به مشکلات برنخورد رئیس آن جمعیت یا کمیسیون هم هیچ رأیش با رأى دیگرى فرق ندارد الآن اینجا آقایان حقوقدانان و اساتید ما همه نشسته‌اند او هم مثل سایر افراد می‌ماند یا مشارکت در رأى مى‌کند رأیش مساوی است با رأى دیگرى یا مشارکت نمى‌کند وقتى که سایرین رأی‌شان را داده‌اند به این جهت رأى رئیس آن هیئت اثر قضایی و قانونى زیادترى ندارد بنده پیشنهاد کردم که یا وزیر دارایی و با قائم‌مقام او حضور پیدا کند که عده یازده نفر باشد.

مکى - بنده قبول مى‌کنم پیشنهاد ایشان را

رئیس - آقایانى که با این پیشنهاد موافقند قیام فرمایند (عده زیادى برخاستند) تصویب شد در ماده اول دیگر پیشنهادى نیست رأى گرفته می‌شود به ماده اول با اصلاحاتى که شده آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عده قریب به اتفاق برخاستند) تصویب شد ماده دوم مطرح است قرائت مى‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

ماده 2 - دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سهامى نفت انگلیس و ایران خلع ید کند و چنانچه شرکت براى تحویل فورى و عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر شود دولت می‌تواند تا میزان 25 درصد از عایدات جارى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به شرکت در بانک ملى ایران یا بانک مرضى‌الطرفین دیگر ودیعه گذارد.

آشتیانى‌زاده - بنده یک عرضى داشتم این طرح است با گزارش کمیسیون است؟

رئیس - طرح ملت.

آشتیانى‌زاده - اگر طرح است آقاى مخبر کمیسیون باید بروند سر جاى خودشان بنشینند.

رئیس - گزارش کمیسیون است ولى به صورت طرح‏

اردلان - بنده در ماده دوم یک عرایضى داشتم و از جناب آقاى مخبر محترم کمیسیون و از نمایندگان استدعا می‌کنم که به عرایض بنده توجه بفرمایند ماده دوم هم با ماده سوم تقریباً یک مطلب است و این ناشى از دعاوى است که ممکن است که شرکت سابق نفت داشته باشد بنده خواستم یک مطلبى را در این خصوص عرض بکنم که تمام اساس این گزارش کمیسیون ممکن است قسمت مهمش مربوط به همین ماده باشد براى این که مادر جراید انگلستان هم اگر آقایان مطالعه فرموده باشند مخصوصاً آقایان اگر روزنامه دیلى ورگر را خوانده باشند مى‌دانند که تمام با ملى شدن صنعت نفت موافقت کامل کرده‌اند و وقتى که خود انگلیس‌ها هم منابع خودشان را ملى کرده‌اند نمى‌توانند غیر از این حرف بزنند ولى مطلبى که در همه جاگفتند، گفتند که ما یک هزینه‌هایی کردیم و یک دعاوى براى خودشان قائل شدند در جراید خودشان و در این گزارش هم اشاره شده‌ امروز هم آقایان نمایندگان جبهه ملى توضیح فرمودند که مجلس شوراى ملى در این خصوص یک نظر عادلانه‌اى گرفته است که در دنیاى متمدن نگویند که ما ایرانى‌ها مى‌خواهیم حرف ناحسابى بزنیم البته تا اینجایش صحیح است.

ولى بنده یک مطلبى را مى‌خواستم عرض کنم و آن این نکته بود که به موجب قرارداد دارسى آنچه مؤسسات شرکت نفت در سراسر حوزه نفتى ایران به وجود آورده به موجب قرارداد بلاعوض مال ایران است بدون این که ما دینارى از آن بابت بدهیم بعد هم قرارداد 1933 آمد که این قرارداد 1933 را جناب آقاى تقى‌زاده بطلان آن را اعتراف کردند و جناب آقاى دکتر شایگان با یک بیانات فصیحى که متکى بر دلایل قضایی بود در همین مجلس استدلال فرمودند که اصلاً این قرارداد باطل است.

بنابراین تنها مدرکى که براى شرکت هست آن قرارداد دارسى است در قرارداد دارسى که ده سال دیگر موعدش منقضى می‌شود تمام مؤسساتى که شرکت سابق نفت در جنوب و در خوزستان دارد بلاعوض مال ایران است اگر امروز شرکت نفت بیاید بگوید که یک قیمتى روى آنها بگذاریم و به این هیئت مختلطى که ما اختیار دادیم که این موضوع را رسیدگى بکند و بعد به مجلس گزارش بدهد بنده روى صحبتم با آقایان نمایندگان منتخبین است به آن هیئت مختلط است براى این که در گزارشى که آنها به مجلس مى‌دهند ممکن است که اساس مذاکرات واضح نشود این است که بنده از آقایان نمایندگان که انتخاب مى‌شوند از حالا این موضوع را گوشزد مى‌کنم که توجه به این موضوع مهم داشته باشند که تمام این اثاثیه و آنچه که در خوزستان و در نقاط دیگر شرکت نفت دارد به موجب قرارداد در ده سال دیگر بلاعوض مال ما است وقتى که این طور شد که آن وقت فقط اینها مى‌توانند بگویند که خیلى خوب ده سال دیگر مال شما است ولى امروز ممکن است بگویند که مال شما نیست یک کرایه‌اى ممکن است براى مدت ده سال ادعا بکنند که ما مى‌توانیم روى این قسمت صحبت بکنیم و الّا به هیچ‌وجه من‌الوجوه نیست به اصل این لوله‌هاى نفت یا مؤسساتى که دارند نمی‌توانند اظهارى بکنند این است که بنده خواستم آقایان اعضاى کمیسیون مختلط یک توجهى به این امر بفرمایند (یکى از نمایندگان - ممکن است انشاء‌الله خودتان هم انتخاب بشوید) خیلى تشکر می‌کنم ولى هر گزارشى که این کمیسیون مختلط به مجلس شوراى ملى بدهد باید این مذاکراتی که در مجلس می‌شود اساس آن گزارش بشود و الّا حالا بیست و پنج درصد پیشنهاد کرده‌اند که براى مطالبات آنها در یک بانک مرضى‌الطرفین ودیعه بگذاریم چون این بیست و پنج درصد اگر چه به نظر بنده زیاد می‌آید ولى چون تا میزان بیست و پنج درصد است و بعداً هم این همیشه محفوظ است یعنى در واقع این پولى که جمع می‌شود حق آنها نخواهد بود بنده در این که این مبلغ در اینجاجمع بشود نگرانى ندارم نگرانى من از این است که مبادا از حالا کمیسیون مختلط خداى نکرده توجهى به این موضوع نکند که این مؤسسات در ده سال دیگر بلاعوض مال ما است در امتیازنامه دارسى آقایان اگر توجه داشته باشند تمام این مؤسسات از عوارض گمرک معاف بوده‌اند بنابراین اگر یک لوله‌هایی آورده‌اند در مسجد سلیمان گذاشتند تا آبادان که پنجاه فرسخ است اگر عوارض گمرک داده بودند توجه بفرمایید در سى سال پیش یک پول گمرکى با این میزان چقدر براى ما نفع داشت اگر ما امروز به موجب قرارداد دارسى آنها را از مالیات معاف کردیم براى این بود که در ماده بعدش قید شده در آخر مدت امتیاز تمام اثاثیه و اموال بلاعوض مال خودمان است به این لحاظ ما اینها را از گمرک معارف کردیم در ظرف این مدت سى سالی که این مؤسسات را آنها تأسیس کردند قواى انتظامى‌ ایران که از کسبه ملت ایران اداره می‌شود و این مؤسسات را حفاظت می‌کرده ما تمام این پول‌ها را از کیسه ملت ایران پرداختیم از گمرک آنها را معاف کردیم و گمرک نگرفتیم براى این که می‌دانستیم در انقضاى قرارداد دارسى اینها مال ما است بنابراین آن اموالى که شرکت امروزه در اینجا دارد نبایست که مأخذ ادعاى شرکت واقع بشود اینها بعد از ده سال دیگر متعلق به ملت ایران است حالا ممکن است یک چند درصدى به عنوان کرایه تا ده سال از ادعاى آنها قبول کنیم و این قسمت

+++

و هیئت مختلط به کمیسیون نفت گزارش بدهد بنده فقط تذکرم در همین قسمت بود و این عرایض هم که در اینجا کردم و در صورت مجلس ثبت خواهد شد قطعاً یک نسخه‌اش را هم وقتى که هیئت انتخاب شد برایشان می‌فرستم که این هیئت این مطالب را مورد نظر قرار بدهند و این که اینها در روزنامه‌هاى عراق و جاهاى دیگر دعاوی در حدود چند صد میلیون لیره و این صحبت‌ها را کرده‌اند به هیچ‌وجه من‌الوجود این ادعاها طرف توجه ملت ایران نیست (صحیح است) (امینى - قسمت اعظم تمام این مؤسسات در این چند سال استهلاک شده و در گزارش هم هست) بنده می‌دانم که کمیسیون نفت و کمیسیون مختلط به این موضوع توجه دارند معهذا من محض این که خیالم راحت باشد خواستم این تذکر را عرض بکنم.

مکى - اجازه بفرمایید توضیح بدهم.

رئیس - بفرمایید.

مکى - بنده براى اطلاع آقایان عرض می‌کنم که طبق بیاناتى که آقاى وزیر دارایی در یکى از جلسات کمیسیون نفت کردند دو سوم کلیه تأسیساتى که شرکت نفت در ایران دارد استهلاک شده روزى که ایشان این بیان را کردند بنده گفتم یک سوم بقیه هم بیست درصدش متعلق به ملت ایران است بنابراین من به آقاى اردلان اطمینان می‌دهم که حق ملت ایران، حقوق ملت ایران بیش از تأسیساتی است که در ایران دارند مقدارش را نمی‌توانم تعیین کنم ولى مطمئناً بدانند که ما خیلى بیش‌تر از آنها طلبکار خواهیم شد.

رئیس - آقاى اسلامى با ماده 2 موافتند؟

اسلامى - بنده در ماده 2 عرضى ندارم.

رئیس - بسیارخوب کسى دیگر اجازه نخواسته به عنوان موافق صحبت کند پیشنهادات ماده قرائت می‌شود .

(به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم درماده 2 به جاى جمله با نظارت، جمله با تصویب و نظارت گذاشته شود - صفایی‏

رئیس - آقاى صفایی‏

صفایی - آقایان محترم توجه دارند که نظارت دو نوع است، یک نظارت استصوابى است، یک نظارت استطلاعى در اینجا و در این کلمه ذکر نشده که منظور از نظارت به چه نوع نظارتی است (حائری‌زاده - نظارت استصوابى است) و چون در موقع عمل ممکن است به ایراد بر بخوریم که آیا واقعاً از نظارت منظور این است که عملیات دولت را کمیسیون فقط مطلع بشود یا این که نظر استصوابى داشته باشد از فحواى کلمات این طور معلوم مى‌شود که نظر استصوابی است (صحیح است) براى آن که دولت‌ها را ثابت نمى‌دانند یا تحت تأثیر فرض مى‌کنند و به این جهت عده را هم طورى تعیین کرده که اکثریت همیشه با نمایندگان مجلسین باشد، بنده براى این که این موضوع مشتبه از بین برود و در موقع عمل تردید پیدا نشود جمله را به این طور تصحیح کردم که در ماده دوم این طور نوشته شود که دولت مکلف است با تصویب و نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت الخ .... زیرا با نظارت مطلق چون دو جور ممکن است تفسیر شود و منظور واقعى مجلس شوراى ملى را از لحاظ نظارت استصوابى تأمین نمى‌کند. براى رفع شبهه بنده این پیشنهاد را کردم و تصور می‌کنم که آقاى مخبر هم موافقت بفرمایند

رئیس - آقاى حاذقى‏

حاذقى - بدون تردید ما نظر همکاران محترممان را احترام مى‌گذاریم و میل داریم که اگر پیشنهادى داده مى‌شود، آن پیشنهاد به نتیجه برسد ولى همان طورى که از مجموع مذاکراتى که در این دو سه جلسه پیش آمده است ما برایمان روشن شده است تهیه این لایحه یعنى در قسمت این 9 ماده با یک مطالعات دقیق فنى صورت گرفته است، براى صحبت کردن همیشه مجال هست و مى‌شود راجع به هر موضوعى صحبت کرد و چون وقت ما در این مورد خیلى ذی‌قیمت است و احتیاج مبرمى ‌دارم (صفایی - آقاى حاذقى این چه فرمایشى است شما مى‌فرمایید چون این مطالعه شده ما بحث نکنیم ما هم نظر داریم) بفرمایید یک قدرى آب خوردن براى آقاى صفایی بیاورند. عرض کنم مطلبى که بود ما میل داشتیم که با پیشنهاداتى که آقایان دیگر که نظیر این پیشنهادات را بدهند به این پیشنهادات بدون مطالعه رأى داده نمى‌شود. براى آن که همان طورى که عرض شد پیشنهاد‌هاى خلق‌الساعه که درباره یک مسئله خیلى حساسى داده مى‌شود، ما هیچ وقت حاضر نیستیم به طور چشم و گوش بسته به آن رأى بدهیم بنابراین وقت ما تلف می‌شود و کار ما به تعویق مى‌افتد. اگر آقایان علاقمند هستید و حسن‌نیت هم دارید لطف کنید و پیشنهاداتى که فعلاً موردى ندارد لطف نکنید تا این که کار ما انجام بگیرد و بعد نظرى دارید به آن کمیسیون بدهید و با کمال احترام مورد مطالعه قرار بگیرد.

رئیس - آقاى مخبر

مکى - این پیشنهاد را نمى‌شود قبول کرد. به دلیل آن که اینجا راجع به خلع ید صحبت مى‌کند. مى‌گوید دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت خلع ید نماید (اسلامى - دولت باید بکند) و تصویب آنها را لازم ندارد اگر آن طور بشود اگر آنها تصویب نکنند نباید خلع ید بکند؟ استدعا مى‌کنم این را پس بگیرید براى این که اینجا یک سوسه‌ای است اگر این سوسه گذاشته شود ممکن است خلع ید نشود.

صفایی - بنده پیشنهادم را پس مى‌گیرم.

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در آخر ماده 2 عبارت زیر اصلاح شود: پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به دعاوى احتمالى شرکت الى آخر....

مهدى ارباب‏

رئیس - آقاى مهدى ارباب

نمایندگان - پس گرفتند- پس گرفتند.

رئیس - بفرمایید توضیح‌تان را بدهید.

ارباب - نمى‌گذارند، بنده اینجا پس از عبارت (مدعى به شرکت) اضافه کردم دعاوى احتمالى، حالا اگر آقایان موافقند که موافقند، اگر مخالفند بنده پس مى‌گیرم.

مخبر - اجازه بفرمایید بنده توضیح عرض کنم .

رئیس - پس گرفتند پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود.

(به شرح زیرقرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملى شیدالله ارکانه- پیشنهاد می‌کنم- به جاى ماده دوم پیشنهاد کمیسیون نفت به ترتیب ذیل نوشته شود:

ماده دوم - دولت ملکف است حداکثر در فاصله ده روز از تصویب این قانون با نظارت هیئت مختلط تمام تأسیسات کمپانى نفت جنوب و دفاتر و محاسبات آن را تصرف کند آشتیانى‌زاده‏

رئیس - آقاى آشتیانى‌زاده‏

آشتیانى‌زاده - عرض شود که اگر مدت تحویل اثاثیه و تأسیسات کمپانى سابق معین نشود موجب خواهد شد که بعدها مسئولین تحویل گرفتن این تأسیسات و این انستالاسیون‌ها از انجام وظیفه طفره و تعلل کنند (چند نفر از نمایندگان - مدت دارد نوشته است بلافاصله) بنابراین به عقیده بنده باید مدت معین شود و دیگر این که تصویب ماده‌اى که بدون ذکر مدت دولت را مکلف به اجراى نظریات مجلس کرده باشد مثل یک اختیار تام و دادن یک سفید مهره‌ای است به دست دولت که تا هر وقت و تا هر اندازه‌اى که دولت صلاح دانست این مدت را بکشد و شاید هیچ وقت تحویل نگیرد هر روز بیاید اینجا بگوید به این علت این علت فنى یا قضایی یا سیاسى تحویل نگرفتم بنده عرض نمى‌کنم که حتماً به این رأى بدهید من عقیده‌ام را عرض مى‌کنم مى‌خواهید رأى بدهید مى‌خواهند رأى ندهید و البته اگر ما مدت را معلوم بکنیم و تکلیف دولت را از نظر مدت معلوم بکنیم قضیه از نظر ملت ایران براى بعدها حل است مسلم است که در فلان تاریخ مؤسسات کمپانى تحویل ملت ایران خواهد شد اما راجع به تذکر احتمالى دعاوى ناحق، آقاى دانشمند رفیق عزیز خودم آقاى دکتر فرمودند چون حقوق نمى‌دانى فضولى نکن خوب بنده نمى‌دانم آقایان بنده را روشن کنید (یکى از نمایندگان - خیر این طور نگفتند) نه خیر گفتند نمى‌فهمید بنده حقوق نخوانده‌ام و استدعا مى‌کنم از علماى علم حقوق که بنده هر جا اشتباهى مى‌کنم با نور علم خودشان بنده را روشن کنند این اشکالى ندارد و دیگر این که این بیست و پنج در صد که ما اینجا گذاشتیم براى کمپانى براى این که اگر یک روزى کمپانى ادعایی کرد یا حقى براى خودش قائل شد از این وجه ما حق او یا ادعاى او را تأمین کنیم به عقیده بنده این برخلاف اصل است چرا؟ ما براى کمپانى نفت جنوب هیچ حقى قائل نیستیم اگر کمپانى نفت از ملت ایران طلبکار است از دولت طلبکار است چه فرقى دارد از نظر حقوقى با سایر طلبکاران از دولت که ما بیاییم براى این یک امتیازى قائل شویم که قبلاً دولت ایران 25 درصد از منافع خالص را کنار بگذارد که اگر کمپانى حق داشت و حق پیدا کرد و ادعاى خودش را به کرسى نشاند این حقش را بگیرد اگر کمپانى حقى دارد این محاکم صالحه عدیله یا این دادگسترى ما برود آنجا ( فرامرزى - مى‌گوییم برود جزء طلبکارهاى حاجى ربابه) احسنت اگر این طور بشود چه عیبى دارد! مگر طلبکارهاى حاجى ربابه گناهى کرده‌اند؟ کمپانى هم برود در آنجا محاکمه بکند هر وقت محاکمه را برد البته دولت ایران هم پول را بهش مى‌دهد و بنده به عقیده خودم خلاف منطق است که مجلس شوراى ملى ایران براى کمپانى تمایزى قائل بشود و قائل بشود که کمپانى تفاوتى داشته باشد با سایر شرکت‌ها که در داخل ایران ثبت شده‌اند ابداً بنده معتقدم که کمپانى با سایر شرکت‌ها در یک عرض است و اگر ادعایی دارد، این دادگسترى، این همه محاکم صالحه عدلیه هم که در زمان وزارت آقاى امیر علایی اصلاح شده می‌رود آنجا.

رئیس - آقاى مخبر

مخبر - موضوع حقوق ملت ایران

+++

از شرکت سابق نفت جنوب منحصر به تأسیساتش در ایران نیست. شرکت نفت جنوب ایران در 237 شرکت در شرکت‌هاى مختلف دنیا صاحب سهم است در نفت عراق در نفت بصره در نفت موصل در خیلى از شرکت‌هاى بحر پیمایی و حمل و نقل سهم دارد این سهام بیست درصدش متعلق به ملت ایران است ما براى یک مختصرى که بایستى اگر اینها یک وقتى ادعایی داشته باشند از نظر بین‌المللى نیاییم تأمین نکنیم نظر اینها را نباید که تمام حقوق ما در 237 شرکت از بین برود.

آشتیانى‌زاده - من کى عرض کردم! من گفتم صد دینار هم به آنها ندهید شما مى‌فرمایید بیست و پنج درصد بهش بدهیم بنده عرض می‌کنم که هیچ ندهیم.‏

رئیس - آقاى کشاورز‌ صدر

کشاورز‌ صدر - جناب آقاى آشتیانى‌زاده جنابعالى فرمودید در ظرف ده روز و حال آن که در این ماده ذکرشده است که بلافاصله یعنى بعد از آنجا تشریفات قانونى در مجلس و بلافاصله که از 10 روز زودتر است یعنى همان آنى که قانون قابل اجرا شد، مکلف بشوند که آنها بروند براى خلع ید شرکت نفت سابق اقدام بکنند ( آشتیانى‌زاده - در ظرف 24 ساعت بنده پیشنهادم را به این ترتیب اصلاح مى‌کنم) این که نظر جنابعالى را بهتر تأمین می‌کند بلافاصله از هر مدتى ولو دو ساعت هم اگر شما بگویید زودتر است این را بلافاصله گذاشته‌اند که این بحث دیگر نباشد و استدعا مى‌کنم از جنابعالى که پس بگیرید.

آشتیانى‌زاده - بنده پیشنهادم را 24 ساعت مى‌کنم .

رئیس - رأى گرفته مى‌شود به پیشنهاد آقاى آشتیانى‌زاده، البته با عنوان 24 ساعت نه 10 روز، آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد پیشنهاد دیگرى قرائت می‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

هیئت مختلط مکلف است نسبت به بهره‌بردارى سایر معادن سراسر کشور پیشنهادات لازمه به مجلس در ظرف مدت مقرر تقدیم دارد- کشاورز‌ صدر

اردلان - این پیشنهاد وارد نیست آقاى رئیس

رئیس - آقاى کشاورز پیشنهاد شما وارد نیست چون مربوط به این گزارش نیست .

کشاورز‌ صدر - توضیح هم ندهم آقاى رئیس؟

مکى - آقاى کشاورز‌ صدر در مقدمه قانون نظر شما تأمین شده.‏

رئیس - سابقه پیدا می‌شود دیگران هم این طور پیشنهاد‌ها مى‌دهند .

کشاورز‌ صدر - اگر مربوط به ماده دیگرى است بنده می‌روم می‌نشینم سر آن ماده می‌آیم .

دکتر طبا - وقتى وارد نیست در ماده دیگر هم وارد نیست‏.

کشاورز ‌صدر - آقاى دکتر طبا شما از پهلوى بنده پا شوید کار مملکت است، باید انجام وظیفه بکنیم اگر این غیر وارد است بفرمایید آنجا بگویید چرا وارد نیست‏.

اردلان - فداکارى کنید آقا.

کشاورز‌ صدر - پیشنهاد بنده این است خواهش مى‌کنم توجه بفرمایید هیئت مختلط مکلف است نسبت به بهره‌بردارى سایر معادن کشور پیشنهادات لازمه به مجلس در ظرف مدت مقرره که سه ماده است تقدیم دارد. از نظر بنده اجراى این پیشنهاد هیچ اشکالى ندارد چون ما وقتى که تصویب کردیم، کم کم بنده را دارید با آقاى آشتیانى‌زاده هم‌عقیده مى‌کنید (یکى از نمایندگان- خدا نکند) شما قانونى تصویب کردید و نفت را در سر تا سر کشور ملى کردید و هر جا یک چاهى زده شده باشد در شمال یا جنوب در خاک ایران باشد باید جزء همین بگذارید نهایت بنده حال دست و پاى مجلس و کمیسیون را توى پوست گردو نمی‌گذارم، مى‌گویم مطالعه بکند و پیشنهاد لازم را بدهد ما که غیر از مصالح مملکت نظرى نداریم بنده اگر نظرم تأمین بشود و اگر بدانم در یک گوشه‌ای از مملکت در یک نقطه‌اى تضییع حق ما شده است تأمین می‌شود که اصرارى ندارم به این کار (صالح - جزء وظایف کمیسیون نفت است) نظر بنده این بود، بنده چون جناب آقاى دکتر شایگان مرقوم فرمودند که در مقدمه ما تصریح کرده‌ایم و در صورت مذاکرات کمیسیون نفت هم نوشتیم بنده پس می‌گیرم.‏

رئیس - یک پیشنهاد دیگر هم از آقاى کشاورز‌صدر رسیده است که وارد نیست قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم تبصره زیر به ماده 6 اضافه شود هیئت مختلط مکلف ا ست بلافاصله پس از خلع ید شرکت نفت نسبت به مسکن و بهداشت و بالنتیجه رفاه کارگران و عائله آنان اقدام نمایند کشاورز‌صدر

کشاورز‌ صدر - پس گرفتم .

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود .

(به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده دوم طرح تا اینجاکه عبارت خلع ید تمام مى‌شود مورد شور و بحث و تصویب قرار گیرد و بقیه مطلب و عبارات ماده دوم حذف شود- مکرم‏

رئیس - آقاى مکرم پیشنهاد حذف نمی‌شود کرد، پیشنهاد تجزیه بکنید هر وقت که نسبت به ماده رأى گرفته می‌شود. بفرمایید توضیحتان را بدهید.

مکرم - عرض کنم که با وجود جناب آقاى دکتر مصدق و سایر آقایان دکترها و اساتید حقوق در کمیسیون نفت قطعاً بنده نبایستى هیچ‌گونه اظهار عقیده‌اى در اطراف این طرح یا لایحه بکنم (صحیح است) اما از نظر این که آقایان هم تصدیق دارند که این طرح روى صلاح‌اندیشى که اعضاى کمیسیون فرموده بودند خیلى با عجله تنظیم شده و تقدیم گردیده بنده لازم دانستم آنچه به نظر خودم رسیده در این باب به عرض مجلس برسانم اول ماده دوم را با اجازه آقایان قرائت می‌کنم که تا آنجا که بنده عرض کردم مورد شور قرار بگیرد و بقیه تجزیه بشود و یا حذف شود.

ماده دوم - « دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند، این تمام شد. قانون هم به نظر بنده همین طور به طور قاطع بایستى تهیه شود. دیگر اگر شرط و چنانچه و یک پیش‌بینى‌هاى دیگرى اگر وارد قانون بشود، صورت قانون پیدا نخواهد کرد حالا در اینجا این عبارتی است که عرض می‌کنم تجزیه بشود » و چنانچه شرکت براى تحویل فورى به عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر بشود، دولت می‌تواند تا میزان بیست و پنج درصد از عایدات جارى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به شرکت در بانک ملى ایران یا بانک مرضى‌الطرفین دیگر ودیعه گذارد» همان طور که اول عرض کردم موادى به این صورت را نباید وارد قانون کرد. این یکى (مکى - آن اصلاح عبارتى خودتان را هم بفرمایید) عرض کردم تا آنجا که خلع ید کنند از شرکت سابق نفت صحیح است، اگر فرض کنیم که شرکت سابق یک ادعایی دارد بنده تصور نمی‌کنم در هیچ یک از قوانین حقوقى دنیا چنین ماده باشد که براى فرضى که ما می‌کنیم براى مدعى علیه یا مدعى خودمان ما یک مبلغى نقد بگذاریم در بانک مخصوصاً که در ماده سوم هم این نظر کاملاً تأمین شده اینجا ماده سوم را هم می‌خوانم بعد نظر خودم را هم عرض می‌کنم» دولت مکلف با نظر هیئت مختلط ....

رئیس - ماده سوم مطرح نیست.‏

مکرم - این مورد استناد بنده است جزو دلایل بنده است « دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط به مطالبات و دعاوى حقه دولت و همچنین به دعاوى حقه شرکت رسیدگى نموده نظریات خود را به مجلسین گزارش دهد که پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته شود » (صحیح است) وقتی که این هیئت رسیدگى کرد اگر مطالباتى بود به مجلس گزارش می‌دهد، مجلس اگر تصویب کرد پرداخته می‌شود بنابراین قبلاً یک بیست و پنج درصد امانت گذاشتن در بانک هیچ معنى ندارد اما باز هم اگر فرض کنیم مجلس شوراى ملى مصلحت بداند این قسمت را تصویب کند چه مانعى دارد که براى ادعاهاى ملت ایران هم که مسلماً خیلى بیش از ادعاى آنها است یک بیست و پنج درصدى هم فرضاً قائل شویم که اگر ما هم مطالباتى داشتیم یا ادعایی داشتیم بیست و پنج درصد هم آنها بدهند (شوشترى - کى بگذارد) آنها هم بگذارند یک بیست و پنج درصد هم آنها بدهند وقتى می‌گویند خلع ید بکند ماده سوم هم صراحت دارد من از جناب آقاى مکى استدعا می‌کنم به این مطلب توجه بفرمایند اگر این عرضى که من می‌کنم تأمین کند منظور کمیسیون نفت و منظور جنابعالى را موافقت بفرمایید جناب آقاى فروزان هم موافقت بفرمایید.

اسلامى - بنده اخطار نظامنامه‌اى دارم .

رئیس - طبق چه ماده‌اى؟

اسلامى - طبق همان ماده تجزیه .

رئیس - بله مى‌دانم صحبت ندارد پیشنهاد تجزیه. آقاى دکتر شایگان‏

دکتر شایگان - تمام سعى کمیسیون در این بوده است که حرفى را که ما می‌زنیم این حرف دنیا‌پسند باشد (صحیح است) وقتى به یک شرکتى مى‌گویید به واسطه این که مجلس شوراى ملى ایران و مجلس سنا مصلحت دیده است، صنعت نفت را ملى کند (صحیح است ) و باید به روى این هیچ ایرادى نمى‌تواند بکند هیچ حرفى در مقابل این حرف ما نمی‌تواند بزند جز یکى. آن یک عبارت از این است که مى‌گوید آقا من ادعاهایی دارم این را ممکن است بگوید. جز این حرف دیگر هیچ‌گونه ایرادى نمی‌تواند بکند (صحیح است) این ایرادات را مى‌تواند بکند می‌تواند بگوید که آقا به هر عنوانى هست بله قرارداد مبلغى بوده است بله من اینجا غاصب بوده‌ام، تمام این صحبت‌ها هم قبول ولى من مقدار متنابهى از سرمایه‌ام را اینجا گذاشته‌ام بنده عرض مى‌کنم سرمایه‌اى ندارد، بنده عرض مى‌کنم در مقابل منافع بى‌پایانى از این نفت برده است دولت انگلستان قادر نیست که رفع خسارت از ملت ایران بکند. اما این را بنده می‌گویم آقا نه شرکت نفت، شرکت نفت غیر از این ممکن است بگوید. مى‌گوید آقا من به هر عنوانى بوده است اینجا بوده‌ام ولو به عنوان

+++

غاصب اینجا آمده‌ام و مؤسساتى دارم منافعى دارم، شما که مى‌گویید مصلحت ملت ایران در این است که نفتش را خودش اداره بکند، با این مصلحت من مخالف نیستم ولى شما که نمى‌خواهید که حق مرا از بین ببرید این حرف منطقى است که می‌تواند بزند. در مقابل این حرف ما آمدیم این مطلب را گفتیم که اگر متعذر شد با این عذر ما می‌گوییم بسیار خوب و به دعاوى شما رسیدگى مى‌کنیم اگر که دعاوى شما پایه‌اى داشت ولو یک پایه متزلزلى هم داشت به نسبت آن دعوى که کرده‌اید این هیئت مختلط قبول کرده به نسبت او تا بیست و پنج درصد، براى شما تأمین مى‌گذاریم و آن مال خود ما است در هر حال بنده در اینجا وقت را مغتنم می‌شمارم و عرض می‌کنم که بنده در اینجا به آقاى آشتیانى‌زاده هیچ مطلبى که نسبت به ایشان اهانت‌آور باشد عرض نکردم اگر یک کسى به من بگوید گه آقا تو شیمى ‌نمی‌دانى بسیار خوب بنده شیمى‌ نمى‌دانم این مطلبى نیست، ایشان ظاهراً این است که مدعى حقوقدانى نیستند و بنده هم عرض کردم چون مدعى حقوق‌دانى نیستند این را که گفتم شما باید بدانید معنیش چه چیز است و الا بنده که در فهم و درایت ایشان تردیدى نمى‌کنم ( آشتیانى‌زاده - بنده هم به جنابعالى ارادت دارم) ولى عرض بنده این است که این مطلبى را که ما گذاشتیم همه توجه ما روى این قضیه بنده است که کسى نتواند در محیط بین‌المللى به ما بگوید که شما چرا زور می‌گویید و با بودن این مطلب اینجا هیچ ایرادى متوجه ما نیست اما اینجا یک غلط املایی شده است، یعنى د رچاپ اشتباه شده است (و عذر) (به عذر) باید بشود استدعا مى‌کنم این را اصلاح بفرمایید بعد هم یک غلط املایی دیگرى هست و البته غلط املایی بهخ تمام معنى نیست و آن مدعى به است براى این که یایش پنجم است و بعد هم به خصوص به کلمه دیگرى هم وصل شده اولى و حق این است که با (الف) نوشته شود نه (ى) خیلى معذرت می‌خواهم از این ملا مکتبى بودن.‏

مکرم - چون از نظر اصول آقایان نسبت به پیشنهاد بنده تردیدى نفرمودند بلکه وارد هم دانستند پیشنهاد بنده اولى چون فرمودند از نظر بین‌المللى یک اشکالاتى موجود بود، بنده پیشنهادم را پس مى‌گیریم.‏

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت نفت تقاضای خلع ید نماید که در ظرف یک ماه کلیه تأسیسات مربوط به شرکت نفت را تحویل نمایندگان دولت ایران نمایند الخ.. غلامرضا فولادوند

رئیس - آقاى فولادوند

غلامرضا فولادوند - البته آقایان تصدیق دارند که ما امشب مشغول انجام یک امرى هستیم که ممکن است این مملکت را به حد اعلاى ترقى برساند و ممکن هم هست خداى نکرده یک صدماتى هم در بر داشته باشد البته ملت ایستادگى خواهد کرد. بنده یک پیشنهادى قبلاً کرده بودم که علاوه بر این که آقایان اظهار لطف نفرمودند و رأى ندادند به بنده حمله کردند و عین آن پیشنهاد را آقاى ملک کردند تصویب شد عین آن پیشنهاد‌ها در پیشنهاد بنده است.

رئیس - شما یکى علاوه کردید شد 13 تا. ایشان یکى کم کردند.

فولادوند - پیشنهاد بنده این است که قرائت می‌کنم این ماده را خواهش مى‌کنم آقایان توجه بفرمایید مخصوصاً آقایانى که حقوق مى‌دانند ملاحظه بفرمایند قسمت اول و دوم این ماده چقدر نامربوط است مى‌گوید دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شر کت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند این تمام شد بعد مى‌گوید و چنانچه شرکت براى تحویل فورى و عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر شود دولت مى‌تواند تا میزان 25 درصد از عایدات حاوى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعا به شرکت در بانک ملى ایران یا یک بانک مرضى‌الطرفین ودیعه گذارد. بنده مى‌گویم دولت باید این را خلع ید بکند، و اگر خلع ید نکرد آن وقت باز عایداتش را بگذارد در بانک ملى؟ پس خلع بر تصرف است این یکى (کشاورز ‌صدر - تمام می‌شود خلع ید) آقا اجازه بدهید دقت کنید و الّا فردا ممکن است به مجلس ایران بخندند که این جور قوانین را می‌گذارند دولت مکلف است که این خانه را از دست این شخص بگیرد و مال‌الاجاره‌اش را هم بگیرد و اما اگر نداد آن وقت مال‌الاجاره‌اش دست دولت نیست که بگذارد توى بانک این یکى اجازه بفرمایید این موادى را که یک شب بنشینى بنویسى. فردا بیاورید تصویب کنید چه جورى آقا ممکن است این برود در یک محاکم بین‌المللى ما را مسخره مى‌کنند. این یک عرض من.

عرض دوم پیشنهادى که من کردم براى این بود که این توضیح را بدهم مى‌گوید دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند شمایی که مى‌بینید رأى می‌دهید که یک کسى دکانش را ازش بگیرند یک ده روز فرصتش نمى‌دهید؟ آخر یک تأسیساتى که صد هزار نفر کارگر دارد، باید بهش یک اخطاریه‌اى بفرستید به این مؤسسه فرجه‌اى بدهید که آقا 15 روزه تحویل بده آقا این ماده اصلاً خراب است. بنده استدعا مى‌کنم که یک فرجه‌اى بدهید کمیسیون یک مطالعه ‌اى بکند و البته من از اشخاصى هستم که دوره پیش و این دوره با تصویب این قانون موافق بودم اما نه این که اگر رفتند از ما شکایت کردند این شرکت بگوید آقا سى سال رفتم توى مملکت‌شان خدمت کردم حالا که مى‌خواهم بروم آمدند کاسه و کوزه مرا ریختند به همدیگر باشد یک مهلتى بهش بدهید، 15 روز اقلاً فرجه بدهید که اسبابش را بردارد برود. به اضافه بین ماده صدر و ذیلش با هم مخالف است حالا مى‌خواهید تصویب بفرمایید، مى‌خواهید تصویب نفرمایید،

رئیس - آقاى نبوى‏

نبوى - بنده تصدیق نمى‌کنم که تنظیم عبارت خیلى خوب نیست، عبارتى که باید در قانون نوشته شود ممکن بود بهتر از این باشد در این قسمت ...

محمد‌على مسعودى - دو قسمتش بکنید، قسمت آخر ماده به صورت تبصره باشد همه هم موافقند.

نبوى - در این قسمت با جناب آقاى فولادوند بنده هم موافقم که می‌شد خیلى بهتر از این نوشت، گمان مى‌کنم اگر در موقع اخذ رأى عبارتش را اصلاح کنیم خوب است اگر موافقت بکنند هیچ اشکالى ندارد ولى در اصل موضوع بنده خیال می‌کنم به همین طریقى که نوشته‌اند با این که عبارتش ناقص است باز هم نظر ایشان را تأمین می‌کند. راست است که تودیع بیست و پنج درصد غیر از خلع ید است در اینجا نوشته شده که از شرکت باید بلافاصله خلع ید شود، دولت باید بلافاصله خلع ید کند ، و اگر شرکت عذرى داشت هیئت باید بیست و پنج درصد را ذخیره کند و تودیع کند ولى نوشته است که اگر عذرى داشت پس با داشتن عذر هم باز خلع ید حتماً باید بشود و آن بیست و پنج در صد تودیع بشود. براى این که عمل خلع ید حتمى و الزامى است، اگر خلع ید نمی‌کرد عواید در دست هیئت مختلط نبود که بتواند تودیع بکند پس این هم در آن مستتر است آن هم یک استتار واضح نه مبه هم. دولت باید خلع ید بکند و عواید را هم بگیرد عوائد که به دستش آمد، هرگاه هیئت مختلط عواید به دستش آمد شرکت عذرى داشت و ادعاى طلب کرد تا 25 درصدش را تودیع مى‌کند بنابراین من تصور می‌کنم که رفع اشکال ایشان شده د راین ماده اگر این را به دو قسمت بکنیم قسمت اول مربوط به خلع ید باشد قسمت دوم به شکل تبصره‌اى براى تودیع 25 درصد اشکالى در کار پیدا نخواهد شد.

غلامرضا فولادوند - بنده خواستم که عیب ماده را عرض کنم و چون ممکن است که نگذارند پیشنهاد بنده تصویب شود، پس مى‌گیرم .

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌نمایم د رماده 2 بعد از کلمه مدعا به کلمه احتمالى اضافه شود دکتر کیان‏

رئیس - آقاى دکتر کیان‏

دکتر کیان - پیشنهاد بنده دیگر ارزش این که تا آنجا بیایم ندارد عرض بنده فقط یک توضیح عبارتى است عبارت طورى نوشته شده است مثل این که ادعا و مدعى به یک چیز منجر و مسلمى است و چون این به طوری که قسمت اول عبارت هم می‌رساند این مدعا به هم یک چیز احتمالى و فرضى است که پیش‌بینى شده بنده استدعا مى‌کنم که این را آقاى مخبر قبول بفرمایند.

مخبر - قبول مى‌کنم .

امینى - هر ادعایی احتمالى است.‏

رئیس - رأى گرفته می‌شود به همین پیشنهاد اصلاحى آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد پیشنهادى در ماده نیست؟

اسلامى - راجع به آن پیشنهادی که آقاى فولادوند دادند بنده پیشنهاد کردم که عبارت رسا بشود قرائت بفرمایید .

رئیس - پیشنهاد آقاى اسلامى قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم د رماده دوم پس از جمله وجود ادعایی بر دولت متعذر شود جمله براى خلع ید اضافه شود. اسلامى‏

رئیس - آقاى اسلامى‏

اسلامى - اگر چه به نظر بنده این ماده دوم کاملاً رسا است ولى به طورى که آقاى فولادوند فرمودند به عقیده بنده تا حدى مى‌شود القای شبهه بشود بنده براى این که این ماده به جاى خودش باشد کلمه به نظرم رسید اگر اضافه شود منظور ایشان و آقایان تأمین می‌شود.

دکتر کاسمى - اصلاً غلط می‌کند ماده را.

اسلامى - ایشان منظورشان این است که اگر دولت خواست خلع ید بکند نشد به چه مناسبت بیست و پنج درصد ودیعه گذاشته شود اینجا نشان می‌دهد که اگر خلع ید شد ودیعه گذاشته شود دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران

+++

خلع ید کند و چنانچه شرکت براى تحویل فورى به عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر شود (کشاورز‌ صدر- غلط است، غلط است، مضر است، اضافه نکنید براى خلع ید مضر است) براى خلع ید دولت می‌تواند تا میزان 25 درصد تودیع کند حالا مخالفید آقاى مکى؟

مکى - بله مخالفم .

اسلامى - پس گرفتم .

رئیس - راجع به ماده دوم دیگر پیشنهادى نیست؟ پیشنهاد دیگرى الان رسید که قرائت می‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در ماده 2 جمله ( و چنانچه شرکت براى تحویل فورى و عذر وجود ادعایی بر دولت متعذر شود) حذف گردد و قبل از کلمه دولت « واو » اضافه شود- صفایی‏

رئیس - گفتم که پیشنهاد حذف نمى‌شود کرد و توضیح ندارد .

صفایی - حذف نیست اضافه است.

رئیس - بفرمایید توضیحتان را بدهید.

صفایی - نظر آقاى فولادوند بسیار صحیح بود و با حذف دو سه کلمه هم منظور کمیسیون تأمین شود و هم محظور عبارتى از بین می‌رود براى آن که بیانى که آقاى فولادوند کردند بر این که اگر تحویل داده نشود چطور تودیع می‌شود این موضوع به کلى از بین می‌رود اصلاً این جمله زائد است عبارت ماده دوم این طور می‌شود « دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید بکند و دولت مى‌تواند با میزان بیست و پنج در صد از عایدات جارى نفت را پس از وضع مخارج بهره‌بردارى براى تأمین مدعى به شرکت در بانک ملى ایران یا بانک مرضى‌الطرفین دیگر ودیعه گذارد » از طرفى آن سه چهار کلمه زائد است و هیچ لزوم ندارد و با این پیشنهاد منظور نظر آقاى فولادوند هم تأمین مى‌شود و محظور عبارتى هم از بین می‌رود و اگر آقایان یک دفعه توجه بفرمایند ملاحظه مى‌فرمایند هیچ تأثیرى ندارد.

دکتر کاسمى - اگر شرکت ادعا نکند اصلاً بیست و پنج در صد نمى‌گذارند.

صفایی - صحیح نیست ملاحظه بفرمایید دولت مکلف است خلع ید بکند و براى فرض ادعا بیست و پنج درصد را بگذارد شرکت ادعا کرد بیست و پنج در صد هست اگر نکرد که خوب نکرده ملاحظه بفرمایید جمله و چنانچه شرکت براى تحویل تا متعذر شود برداشته شود آن محظورى که آقاى فولادوند فرمودند با برداشتن این جمله مرتفع مى‌شود و به منظور کمیسیون نفت هم کوچک‌ترین خللى وارد نمى‌شود و ماده هم سر راست می‌شود.

اسلامى - بنده اخطار نظامنامه داشتم .

مخبر - بنده مخالفم با این پیشنهاد .

رئیس - این قبیل پیشنهادات که مى‌شود جز به عنوان تجزیه نمی‌شود کرد و توضیح هم ندارد.

کشاورز‌ صدر - آقا این مضراست بنده مخالفم ایشان توضیح دادند باید جواب داده شود .

اسلامى - در این قبیل پیشنهادات حذف نه موافق و نه مخالف هیچ کس حق ندارد صحبت بکند فقط باید تجزیه بشود در موقع رأى

مخبر - اجازه بفرمایید من توضیح بدهم .

رئیس - بفرمایید.

مخبر - خلع ید کردن از شرکت مسلم است براى این که دولت مکلف است که بلافاصله خلع ید بکند اگر ادعایی کرد تا بیست و پنج درصد تودیع مى‌کند اگر نکرد دیگر نمى‌پردازد معهذا بنده با پیشنهاد آقاى صفایی مخالفتى ندارم چنانچه نظامنامه اجازه بدهد که بتواند در شور در مواد تجزیه‌اش بکنند بنده موافقم.‏

کشاورز ‌صدر - آقاى رئیس بنده مخالفم اجازه بفرمایید توضیح بدهم .

رئیس - اصلاً این پیشنهاد دقت که بکنید با خود ماده تطبیق نمی‌کند و اگر بخواهیم رأى بگیرم باید به عنوان تجزیه رأى بگیریم کشاورز ‌صدر - این اگر را نباید برداریم

رئیس - اصلاً عبارت را از بین می‌برد غلط است .

صفایی - بنده پس گرفتم‏.

رئیس - رأى گرفته مى‌شود به ماده دوم آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد ماده سوم قرائت مى‌شود (به شرح زیر قرائت شد)

ماده 3 - دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط به مطالبات و دعاوى حقه دولت و همچنین به دعاوى حقه شرکت رسیدگى نموده نظریات خود را به مجلسین گزارش دهد که پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته شود.

رئیس - در ماده سوم کسى اجازه نخواسته .

اسلامى - آقاى شوشترى مخالفند.

نمایندگان - کسى مخالف نیست .

رئیس - پیشنهادات خوانده مى‌شود پیشنهاد آقاى فولادند .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده سوم به طریق ذیل اصلاح شود: دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط مطالبات و دعاوى حقه دولت رسیدگى نموده نظریات خود را به مجلسین گزارش دهد که پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته شود.

قاسم فولادوند

رئیس - آقاى فولادوند

قاسم فولادوند - مجلس مجلس ایران است ما وکیل ملت و مملکت ایرانیم و این عده هم که ده نفر یازده نفر تعیین می‌شوند و می‌روند براى تحویل گرفتن شرکت نفت وکیل ملت ایران هستند نمى‌توانند براى شرکت ایجاد دعوا بکنند به نظر بنده اینها باید بروند دعاوی که ملت و دولت ایران از شرکت نفت دارد آنها را رسیدگى کنند و گزارش بدهند و اگر شرکت نفت دعوایی بر ملت ایران دارد باید طبق قوانین این ملکت در محاکم برود و آنجاثابت بکند و خصوصاً که در ماده دوم ما براى این قسمت هم بیست و پنج درصد تعیین کرده‌ایم چه لزومى‌ دارد که نمایندگان ملت ایران ایجاد دعوا حق براى شرکت انگلیس بکنند به نظر من این هیئت اگر براى ملت ایران حقى مى‌بینند اگر دعوایی ملت ایران و کمپانى دارد آنها را تهیه بکند و گزارش بدهد آنها اگر حق دارند بروند به محاکم ‏

رئیس - آقاى دکتر شایگان‏

دکتر شایگان - عمل شرکت سابق نفت در ایران عمل واحدى نیست که بشود گفت آقا این هیئتى که ما تعیین کردیم برود آنجا در باب این عمل واحد نظرى بدهد و برگردد در حقیقت این هیئت وظیفه تصفیه دارد (صحیح است) و کسى که می‌رود این کار را بکند به او مى‌گویند یک حقى که ما داریم بایستى در آنجا اقامه کنى و دنبال کنى و اگر آنها هم دعاوى حقى دارند تو قبول کن در همین وکالت‌هاى عادى هم که موکلى به وکیل مى‌دهد آدم عادى هم این طور وکالت می‌دهد مى‌گوید آقا من این قدر از او طلبکارم اگر او هم ادعایی داشت اگر اسنادى از من نشان داد توان را هم قبول کن آدم منصف این طور وکالت مى‌دهد من از این قبیل موکلین داشته‌ام آقا صحبت کردند که ما هیئتى را مأمور کردیم که برود دعوا براى اینها ایجاد کند این صحبت نیست بنده عرض کردم ما مى‌خواهیم حرفى بزنیم که مثل حرف سابقى که زدیم مثل آن اصلى که به صورت قانون در آوردیم دنیا‌پسند باشد ملاحظه فرمودید چون آن حرف حق بود مخالفى در دنیاى متمدن پیدانکرد جز یک عده مغرضى که مأموریت از طرف شرکت داشتند و ماموریت آنها معین بود کسى منکر آن اصل نشد و حالا هم ما هرحرفى مى زنیم باید از این قبیل باشد حرفى بزنیم که دنیاپسند باشد مى‌گوییم این هیئت مختلط باید برود به دعاوى حقه ایران رسیدگى بکند و همچنین اگر آنها هم دعواى حقى داشتند آنها را بشنود بایستى که جواب آنها را هم بگوید و اگر حرف حقى بزنند به آن هم تسلیم بشود در هر حال بعد از آن که آن هیئت رفت و قبول کرد دعواى آنها را در مرحله دیگر باقى است مرحله اول آن این است که کمیسیون هم بایستى آن دعوا را قبول کند مرحله دومش این است که خود آقایان هم که اینجا حاضر هستند باید قبول کنند اگر این در یکى از این دو مرحله رد شد باز هم رد شده است بنابراین عرض کردم براى همین عنوان حق‌گویی و حق‌جویی ملت ایران این ماده به همین نحوى که هست استدعا دارم مورد رأى واقع شود

قاسم فولادوند - بنده پیشنهاد خودم را پس گرفتم .

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملى در ماده 3 پیشنهاد مى‌کنم در سطر اول کلمه به مطالعات مبدل به مطالبات شود- صفوى‏

عده‌اى از نمایندگان - اشتباه چاپى است‏.

رئیس - اشتباه چاپى است اصلاح شده پیشنهاد دیگرى در این ماده نیست رأى گرفته مى‌شود به ماده سوم آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر- برخاستند) تصویب شد ماده چهارم قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 4 - چون از تاریخ 29 اسفند ماده 29 که ملى شدن صنعت نفت به تصویب مجلس سنا نیز رسیده است کلیه درآمد نفت و محصولات نفتى حق مسلم ملت ایران است دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط به حساب شرکت رسیدگى کند و نیز هیئت مختلط باید از تاریخ اجراى این قانون تا تعیین هیئت عامله در امور بهره‌بردارى دقیقاً نظارت نماید.

رئیس - آقاى اسلامى مخالفید؟

اسلامى - بلى

رئیس - بفرمایید

اسلامى - خدمت آقایان عرض کنم اینجا بعضى آقایان فرمودند که از نظر این که بعضى از دولت‌هاى گذشته اعتمادى نبود این بود که این هیئت مختلط از مجلسین

+++

انتخاب شد و از اعضاى دولت کسر شد اتفاقاً بنده در ماده سوم بحث داشتم و پیشنهاد داشتم که متأسفانه متذکر نبودم و گذشت بنده نظرم این بود که جمله « دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط » تبدیل شود به « هیئت مختلط مکلف است با کمک دولت به حساب شرکت برسد »

مکى - این عمل اجرایی است.‏

اسلامى - اینجا در متن ماده 4 قسمت آخرش در سطر سوم باز متذکر است که به حساب شرکت رسیدگى بکند دولت با نظارت هیئت اولاً بنده نمى‌دانم چگونه مى‌خواهند به یک موضوع خیلى مهمى ظرف 3 ماه رسیدگى بکنند (کشاورز ‌صدر - اگر خواستند تمدید می‌کنند) ملاحظه بفرمایید استخراج یکى از چیزهایی است که بایستى به وسیله کارشناسان فنى و کارشناسانى که از دول بی‌طرف از آمریکا یا از جاى دیگر استخدام می‌شود بروند تشخیص بدهند که در سال‌هاى گذشته چقدر استخراج شده بنده یکى از اشخاصى هستم که اینجا ادعا می‌کنم که آنچه شرکت سابق صورت داده بیلان داده راجع به میزان استخراج بنده عرض می‌کنم مدعى هستم غلط بوده و میزان استخراج بیش‌تر بوده حالا به چه وسیله شما می‌خواهید این را تحقیق بکنید و تطبیق کنید با دفاتر شرکت که این قدر استخراج شده و اثبات کنید که حرفتان هم صحیح است این آقایک کارشناس‌هاى خیلى بصیر می‌خواهد که از دول دیگر استخدام بشوند براى 4 ماده 5 ماه 6 ماه بیاند این را رسیدگى کنند یکى هم راجع به تأسیساتى است که در خارج از ایران دارند این را هم تقاضا دارم آقاى مکى بیایند یک توضیحاتى بدهند یک موضوع دیگر که نداى وجدانى این را سؤال می‌کند که بنده سؤال می‌کنم البته ممکن است که در خارج هم به بنده توضیح بدهند و آن این است که ما نفت جنوب را که ملى مى‌کنیم یک شرکت‌هاى به اصطلاح بچه بوده آن شرکت‌هاى بچه یا نوزاد در آن شرکت‌ها آن سهمى‌ که ما خواهیم داشت بیست درصد چقدر بود (مکى - مختلف است) 20 درصد یا ده درصد بود، حالابعداً جزو آن منافعى که ما در آن شرکت‌ها داریم بعداً دیگر نخواهیم داشت، آیا میزان درآمد ما پس از انتزاع آن شرکت‌ها از میزانی که بعداً به دست ما خواهد آمد تقلیل فاحشى در بهره‌بردارى ما حاصل می‌شود یا نمی‌شود؟ ( آزاد - نخیر آنها حساب‌هاى خارجی‌شان را به حساب نیاورده‌اند) این است که بنده با توضیحى هم که در خارج می‌دهید قانع می‌شوم بنده این اظهار را از آن نظر کردم که این رادیوى لندن را آقایان شب‌ها گوش نمی‌کنند یا بعضى از این اخبار خارجى را گوش نمی‌کنند به قدرى صحبت‌هاى مختلف می‌شود (کشاورز صدر - دروغ است می‌خواهند اذهان را مشوب کنند) ممکن است براى مشوب اذهان مردم این کشور باشد چنانچه خود بنده هم یک خرده به شک و تردید افتاده‌ام هر دفعه یک چیزهاى عجیب و غریب می‌گویند، گفتند چند شب پیش و نوشته بودند و گفته‌اند که اگر این شرکت‌هاى نوزاد از ما منتزع بشود عواید ما خیلى تقلیل خواهد یافت، این را بنده تحقیق کردم از بعضى اشخاص گفتند این طور نیست دروغ است اگر یک چهارم آنچه که به دست ما مى‌آید ما استخراج کنیم و بگذارند بفروشیم باز بیش از میزانى که حالا می‌گیریم عایدات ما خواهد شد براى این است که خواهش می‌کنم ما را روشن بکنید بنده حقیر را در این قسمت روشن بکنید عرضم براى همین قسمت بود

رئیس - آقاى مخبر

مخبر - سؤالى که آقاى اسلامى ‌نماینده محترم فرمودند بنده در دو سه جمله خلاصه جواب عرض می‌کنم، فرض بفرمایید که استخراج معادن نفت ایران در سال بیش‌تر از ده میلیون تن نشود همان ده میلیون تن مطابق قیمت بین‌المللى در خلیج‌فارس که قیمت حمل و نقل به مدیترانه از آن کسر شود باز بیش از عایدات فعلى و شاید دو برابر عایدات فعلی است که شرکت به حساب ملت ایران می‌گذارد بنابراین اگر فرض کنیم که میزان استخراج پایین بیاید و به یک سوم یا یک چهارم تنزل بکند معهذا عایدات ملت ایران دو برابر مقداری است که الان شرکت نفت به حساب ملت ایران می‌گذارد ( آزاد - نفت را تنى چهار لیره می‌خرند) چهار لیره و چند شلینگ قیمت خلیج‌فارس است و این قسمتى را که الآن عرض مى‌کنم طبق سؤالى که جناب آقاى دکتر مصدق از وزیر دارایی وقت کردند و ایشان ساکت شدند معلوم شده است که قیمت نفت بحریه انگلیس را به حساب شرکت وارد نمی‌کردند و در حقیقت بحریه انگلستان نفت مجانى از ایران حمل می‌کرده است با این ترتیب آقاى اسلامى اطمینان داشته باشند که عایدات ملت ایران زیادتر خواهد بود به علاوه از شرکت‌هاى تابعه که فرمودند در شرکت‌ها سهام شرکت سابق نفت انگلیس و ایران مختلف است در یک شرکت دوازده درصد است در یک شرکت صد و بیست است در یک شرکت صد بیست و پنج است همین طور در شرکت‌هاى مختلفه سهام دارد و از این سهام هم صدى بیست آن متعلق به ملت ایران است و اما فرمودند که چرا اینجا دولت را گفته‌اند با نظارت هیئت مختلط و به هیئت مختلط اجازه نداده‌اند این بحث در کمیسیون نفت پیش آمد، یکى از آقایان حقوقدان‌ها استدلال کرد، گفت همان طور که دخالت قوه مجریه در قوه مقننه صحیح نیست دخالت قوه مقننه هم در قوه مجریه صحیح نیست و دولت باید خودش رسیدگى کند و کمیسیون مختلط هم نظارت خواهد کرد که اگر انحرافى پیدا کرد انحرافش را تذکر بدهد و انحرافى روى ندهد.

رئیس - پیشنهادى هم در این ماده نرسیده آقاى اردلان فرمایشى دارید؟

اردلان - بنده عرضى ندارم .

رئیس - آقاى نبوى فرمایشى دارید؟

نبوى - عرضى ندارم.‏

رئیس - پیشنهادى نیست کسى هم اجازه صحبت نخواسته، بنابراین رأى گرفته می‌شود به ماده چهارم آقایانى که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخواستند) تصویب شد ماده پنجم قرائت می‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 5 - هیئت مختلط باید هر چه زودتر اساسنامه شرکت ملى نفت را که در آن هیئت عامله و هیئت نظارتى از متخصصین پیش‌بینى شده باشد تهیه و براى تصویب به مجلسین پیشنهاد کند.

رئیس - آقاى اسلامى‏

اسلامى - بنده مسئولیتم در این مورد بیش‌تر است براى این که بنده یکى از اشخاصى بودم که این طرح را امضاء کردم و هم علاقمندم که این طرح همین امشب بگذرد و این لایحه هم امروز صبح به دست بنده رسیده است بنابراین بنده بایستى که روشن بشوم و همیشه توضیحاتم اصولى است و پنج دقیقه بیش‌تر نیست این است که بنده از ماده 5 هیچ چیز نمى‌فهمم نوشته هیئت مختلط باید هر چه زودتر اساسنامه شرکت ملى نفت را مثل این که یک شرکت تشکیل خواهد شد من نمى‌فهمم وقتى که نفت ملى شد خود دولت مثل فرض بفرمایید این بیمه علیه ما علیه یا بانک کشاورزى یا هر چیز دیگر شرکت تشکیل خواهد داد خوب آقا این خیلى بودار می‌شود یک توضیحى بفرمایید که بنده قانع شوم.‏

رئیس- آقاى مخبر

مخبر - بنده براى اطلاع آقاى اسلامى عرض مى‌کنم که این شرکت یک ده هزارمش هم متعلق به کسى نیست همه‌اش متعلق به ملت ایران است و سرمایه‌اش هم متعلق به ملت ایران است، مثل سایر شرکت‌ها. ولى براى اداره این الان یک سرمایه‌اى لازم دارد، فرض بفرمایید صد میلیون تومان سرمایه لازم دارد این صد میلیون را باید دست یک هیئتى داد که آن هیئت عامله است و یک اساسنامه‌اى هم باید تهیه کرد بنابراین آقایان مطمئن باشند که در کمیسیون این مذاکرات شده و یک سهم از این سهام هم به کسى جز ملت ایران داده نخواهد شد.

رئیس - آقاى نبوى موافقید؟

اسلامى - اصلاً بنده مخالفتم را پس گرفتم.

نبوى - نمى‌شود آقا ذکر کلمه شرکت لازم است براى این که اگر این کار را نکنیم لازم مى‌آید که قانون محاسبات عمومى بر این حکومت کند و ممکن نیست که با این ترتیب نفت را استخراج کرد و فروخت و کارهایی که لازم است انجام داد مثل شرکت‌هاى دیگرى که الان ضمیمه سازمان برنامه است یا مثل بانک ملى اما وقتى شرکت شد به صورت تجارى مشغول عمل مى‌شود و عمل استخراج و فروش نفت صورت تجارى به خود می‌گیرد و باید یک هیئت مدیره و مدیر عامل تجارى باشند که بتوانند این کار را انجام بدهند بنابراین ذکر کلمه شرکت ملى بسیار مفید و لازم بوده است.‏

اسلامى - بنده متوجه بودم مى‌خواستم سوء‌استفاده نشود .

رئیس - حالاپیشنهادات باید قرائت شود، پیشنهاد آقاى آشتیانى‌زاده قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم به جاى ماده پنچ پیشنهادى کمیسیون نفت ماده 5 به ترتیب ذیل نوشته و تصویب شود:

ماده 5 - هیئت مختلط باید حداکثر در مدت دو ماه اساسنامه شرکت ملى نفت را تنظیم و براى تصویب به مجلس پیشنهاد کند.

رئیس - آقاى آشتیانى‌زاده‏

آشتیانى‌زاده - اولاً دو موضوع را آقایان اینجا تکرارمى‌کنند، یکى این کلمه بین‌المللى است و یکى کلمه دنیاپسند مى‌خواهم بدانم ملل کدام‌ها هستند و دنیا کجا است، دنیا کجا است؟ آمریکا است و انگلیس، آمریکا و انگلیس یعنى دنیا ملل هم یعنى آمریکا و انگلیس، عقیده بنده این است، نمى‌گویم عقیده آقایان عقیده بنده این است، ملل یعنى انگلیس و آمریکا، دنیا هم یعنى انگلیس و آمریکا، عقیده بنده این است، عرض شود که بنده پیشنهاد کردم هیئت مختلطى یعنى هیئتى که از طرف مجلسین انتخاب مى‌شوند به طور نظارت در اداره شرکت ملى نفت ایران در مدت دو ماه، حداقل مدت دو ماه اساسنامه شرکت نفت را تنظیم کند و به مجلس بیاورد و چون این آقایان نمایندگانى که از طرف مجلسین براى شرکت در آن هیئت مختلط انتخاب می‌شوند هیچ کدامشان هم داراى صلاحیت فنى نیستند، صلاحیت فنى براى بهره‌بردارى از نفت را

+++

ندارند پس حتماً در ظرف مدت هر چه کوتاه‌تر بایستى اشخاص فنى صلاحیتدار به منظور تنظیم و تدوین اساسنامه شرکت نفت ملى ایران معین شوند و موضوع نفت ملى ایران معین شوند و موضوع نفت فقط عبارت از این نیست که ما رأى بدهیم و ملى شود و به به به، ماشاء‌الله، به حمدالله مبارک است، هر کس هم یک کلمه حرف بزند بگوییم تو خائنى، نه، موضوع ملى کردن نفت بیش‌تر عبارت از بهره‌بردارى نفت حمل نفت و پیدا کردن بازار فروش براى نفت است، توجه کردید و الّا خوب آن رأى را که دادیم دفعه اولش هم رأى دادیم و خیلى هم خوب رأیى بود ولى حالا اهم مطالب عبارت از قسمت‌هاى فنى اداره این موضوع است که آن هم اولش بهره‌بردارى و دوم حمل و نقل نفت و در مرحله سوم پیدا کردن بازار در دنیا است حالا آن دنیا همان دنیاى آقایان است یا دنیاى دیگر، نمى‌دانم. این است که بنده با این نظرى که از طرف کمیسیون محترم نفت پیشنهاد شده مخالفم، که در اساسنامه قید بشود که هیئت مختلط از ایرانى و خارجى انتخاب بشوند (مکى - کجا نوشته است خارجى؟ خارجى تویش ندارد) ولى اینها مى‌آیند توى میدان، بانک صنعتى را همه آقایان می‌دانند ملى بود ولى اگر شما از اول تأسیس بانک صنعتى تا آخر بانک صنعتى به بنده گفتند که این اکسید دوزنگ به کى فروخته شد؟ از اول تا آخرش بانک صنعتى ایران ملى بود ولى می‌خواهم ببینم محصول اکسید دوزنگ (یک نفر از نمایندگان - اکسید دوفر) ببخشید، اکسید دوفر بانک صنعتى ایران، خاک سرخ، اکسید دوفر از اول تا آخر فقط به یک کمپانى فروخته شده هر کس آمده بیست شلینگ زیادى داده، دو لیره زیادى داده باز به همان فروخته‌اند، آخر اینهارا ما می‌دانیم این جریانات را ما وارد هستیم، به قول آقاى دکتر شفق ما که نمى‌خواهیم فقط صورت ظاهرش را درست کنیم آقاى دکتر شفق در مجلس مؤسسان می‌فرمودند آقایان بیایید اقلاً صورت ظاهر کار را درست کنیم ما اینجا می‌خواهیم باطنش را درست کنیم اگر باطنش درست نیست با ملت ایران نباید خدعه کرد این عقیده بنده است و الّا اگر می‌گویید این تهدید است، اگر می‌گویید من خائنم من رأى سفیدم را اینجا می‌دهم و می‌روم و الّا این انصاف نیست که هر چه شما آورده‌اید ما قبول کنیم، این که نمى‌شود، این نفت که مال من و شما نیست حالا الان جاى گلوله گرم است، پروپاکاند شده، تبلیغ براى این کار نفت شده، دنیا داد می‌زند، آنها مى‌گویند ما قبول داریم علاء فحش می‌دهد به انگلیس‌ها انگلیس‌ها جواب نمى‌دهند من گیج شده‌ام، والله من گیجم من نمى‌فهمم چرا این قدر ما قوى شده‌ایم؟ آمریکا و انگلیس را داریم مى‌مالانیم به زمین، من نمى‌فهمم. در هر صورت در این ماده بایستى حتماً مدت تنظیم اساسنامه منظور بشود که بعدها از نظر بهره‌بردارى و حمل و نقل و فروش نفت به اشکال برنخورد، چون اگر وقت بود بنده یک مقدماتى از تاریخ نفت در شرق میانه و رقابت‌هایی که بین ترست‌هاى نفت در دنیا شده در همین ایران و موصل و ممالک سعودى و کودتاهایی که شده و گلوله‌هایی که از لوله‌هاى تفنگ در رفته و میزانسن‌هایى که کرده‌اند و تئاترهایی که بازى کردند اینها را بنده مطرح مى‌کردم ولى وقت نیست، مى‌گویند امروز اگر کار تمام نشود دنیا آتش می‌گیرد من هم می‌روم اینجا مى‌نشینم چون مردم توى سر ما مى‌زنند مى‌گویند اى خائن اى نوکر کمپانى تو نگذاشتى این کار به نفع ملت ایران تمام بشود، ما مى‌نشینیم اینجا تا صبح من که دار و دسته ندارم، بنده که دستگاه ندارم، بنده که حزب ندارم، بنده که روزنامه ندارم که از بنده حمایت بکند حرف‌هاى بنده را بزرگ بکند از بنده دفاع بکند، بنده یک شخصى هستم آدم خرد و ضعیف و کوچکى هم قد آقاى علاء با این تفاوت که بمب اتمى هم نیستم، با تمام هیئت حاکمه هم مبارزه مى‌کنم.‏

بنده حالا مى‌بینم که ابر و باد و مه و خورشید و فلک همه با همدیگر متحد شده‌اند که این کار را در اقصر زمان و در کوتاه‌ترین مدت تمام کنند، من نمى‌فهمم من گیجم، در هر صورت بنده معتقدم که حداکثر در دو ماه بایستى در این ماده براى هیئت مختلط فرجه قائل می‌شوند که در ظرف دو ماه اساسنامه شرکت ملى نفت ایران را تنظیم کند و بیاورد اینجا که بعد ما روى موادش بحث کنیم.

رئیس - آقاى مخبر

مکى - بنده خیلى متأسفم که آقاى آشتیانى‌زاده بیانى مى‌کنند و تشریف مى‌برند بیرون ولى براى این که سوء‌تفاهمى‌ نشده باشد بنده مجبورم عرض بکنم که ما این قدرها قوى نیستیم و موقعیت جغرافیا و سیاسى ایران طوری است که اگر بخواهند به ما فشار بیاورند، صلح عمومى، صلح دنیا را به هم مى‌زنند ما از موقعیت بین‌المللى و از موقعیت جغرافیایی و سیاسى خودمان داریم استفاده مى‌کنیم و از حق حاکمیت ملى ایران طبق منشور ملل متفق که می‌گوید مواد خام هر ملتى متعلق به همان ملت است از آن داریم استفاده می‌کنیم.

بنابراین بیانات جناب آقاى آشتیانى‌زاده یک سفسطه‌اى بیش نیست و بیش‌تر به تعارف و به گذراندن وقت و این چیزها مثل این که شبیه است و اما این که مدت را دو ماه پیشنهاد کرده‌اند خوب یک کار به این مهمى بایستى بشود، یک هیئت عامله‌اى هم آنجا پیش‌بینى شده اینها بایستى با متخصصین فنى مشورت کنند اساسنامه را تهیه کنند و این که چطور باید اداره بکنند بنویسند.

از این گذشته مى‌گویند بازار فروش باید در دنیا پیدا بکنند، آقا جان سى و یک میلیون تن حداقل است، اگر تقلبى در بیلان شرکت نباشد سى و یک میلیون تن استخراج معادن نفتى ایران بوده سى و یک میلیون تن یک مقدارى نیست که دنیاى امروز بتواند از آن صرف نظر بکند فابریکاسیون، کارخانه‌جات دنیا نمی‌توانند از این رقم صرف‌نظر بکنند اگر ما هم وسایل نداشته باشیم تمام دنیا به ما کمک مى‌کنند براى این که به قوه تولید کارخانه‌جات دنیا لطمه‌اى نخورد اظهار این نگرانى‌ها فقط براى مشوب کردن ذهن آقایان است و خواستم روشن بشوند.

رئیس - باید رأى بگیریم (دکتر طبا - پیشنهاد دهنده که نیست) به هر حال باید رأى گرفته بشود ایشان آمد حرفش را هم زد باید رأى گرفته شود (آقاى آشتیانى‌زاده - وارد مجلس شدند) خودشان هم آمدند رأى گرفته می‌شود به پیشنهاد آقاى آشتیانى‌زاده آقایانى که موافقند قیام کنند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد. پیشنهاد آقاى محمدعلى مسعودى قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در ماده پنجم نوشته شود شرکت ملى نفت ایران که کلیه سرمایه آن متعلق به دولت و ملت ایران است.

رئیس - آقاى محمدعلى مسعودى‏

مسعودى - عرض کنم که علت این پیشنهاد بنده این بود که هر روز ما خبرهاى مختلفى در روزنامه‌ها می‌خوانیم. البته این خبرها را ما مى‌دانیم که منابعش کجا است و چیست ولى لازم است که این خبرها منتشر بشود در جراید و همه اذهان متوجه بشود که چه افکارى الان در دنیا وجود دارد و چه نیاتى هست و چه نقشه‌هایی کشیده شده است بنده جزو خبرهایی که در روزنامه‌ها چند روز پیش خواندم دیدم که نظریاتى محافل انگلیسى دارند براى تشکیل شرکت مختلط ایران و انگلیس عرض کنم که در اینجا نوشته شده اساسنامه شرکت ملى نفت بنده پیشنهاد کردم که نوشته بشود اساسنامه شرکت ملى نفت ایران که کلیه سهام آن متعلق به ملت ایران است آن دولتش را هم حذف مى‌کنیم دولت و ملت اولاً فرقى ندارند و علت این که بنده نوشتم دولت و ملت براى این است که یک مقدار سهامش مال دولت است و یک مقدار دیگرش را مردم می‌خرند اما اینجا بنویسیم ملت ایران (دکتر بقایى - بنوسید دولت ایران) بلى مقصود بنده این است که مال ایران باشد حالا خواه دولت باشد خواه ملت فرق نمی‌کند نظر بنده تأمین بشود و دولتش را قبول می‌کنم بنویسید دولت ایران که مال ایرانى باشد خواه دولت باشد خواه ملت دولت ایران را قبول می‌کنم‏.

مکى - اجازه بفرمایید یک توضیحى عرض کنم پس می‌گیرید

رئیس - بفرمایید .

مخبر - اگر نیم درصد سهامش هم تعلق به دیگران باشد این برخلاف اصل ملى شدن است اگر کس دیگر سهم داشته باشد ملى نشده.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى.

ملک‌مدنى - آقاى مسعودى از نقطه نظر علاقمندى و احساساتى که دارند این بیانات را کردند و الّا قوانین کشورى ما اجازه نمی‌دهد که شرکت دیگرى در شرکت‌هاى ملى و دولتى ما مداخلاتى داشته باشد قوانین را اگر مطالعه بفرمایید این نظر از جنبه مالى تأمین است ولى اینجا به خصوص به طوری که توضیح داده شد اساسنامه شرکت ملى نفت ایران مربوط به دولت و ملت ایران است این هم که گفته شد دولت صحیح است براى خاطر این که ما این را ملى کردیم صنعت ملى نفت یعنى در اختیار دولت که در واقع سرمایه و سهامش مال دولت است و افراد حق مداخله ندارند این توضیح را بنده عرض کردم که رفع شبهه از جنابعالى بود و این ماده بسیار خوب تهیه شده و دقت هم شده است.‏

مسعودى - با این توضیحى که داده شد بنده نظرم تأمین شده است و پس مى‌گیرم (احسنت)

رئیس – در ماده 5 دیگر پیشنهادى نیست آقایانی که موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد ماده ششم مطرح است و قرائت می‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 6 - براى تبدیل تدریجى متخصصین خارجى به متخصصین ایرانى هیئت مختلط مکلف است آیین‌نامه فرستادن عده‌اى محصل به طریق مسابقه در هر سال براى فرا گرفتن رشته‌هاى مختلف معلومات و تجربیات مربوط به صنایع نفت به کشورهاى خارج را تدوین و پس از تصویب هیئت وزیران به وسیله وزارت فرهنگ به موقع اجرا گذارد- مخارج تحصیل این محصلین از عواید نفت پرداخته خواهد شد.

رئیس - درماده ششم کسى اجازه نخواسته فقط یک پیشنهاد رسیده از آقاى محمدعلى مسعودى که قرائت مى‌شود .

(به شرح زیرقرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده ششم به طریق زیر اصلاًح شود: براى تبدیل تدریجى متخصصین خارجى به متخصصین ایرانى هیئت

+++

مختلط مکلف است با نظر وزارت فرهنگ هر سال پانصد نفر محصل که لااقل تصدیق ششم متوسطه داشته باشند با کنکور از محل عواید نفت براى تحصیل در قسمت‌هاى استخراج و اکتشاف و تصفیه و سایر قسمت‌هاى مربوط به صنایع نفت به کشورهاى خارج اعزام نماید.

رئیس - آقاى مسعودى‏

محمدعلى مسعودى - عرض کنم که به نظر بنده یکى از مواد بسیار مهم این گزارش ماده 6 است ما اگر مى‌خواهیم تمام کارهاى مملکت ما به دست افراد ایرانى اداره بشود بایستى کوشش بکنیم در رشد افراد ایرانى بهترین نمونه‌اى که ما داریم از این عمل، عملى است که در دوره گذشته شده و یکى از بهترین کارها اعزام محصل به اروپا بوده، جناب آقاى دکتر شایگان که استاد عزیز بنده در دانشکده حقوق بوده‌اند و از مفاخر حقوقى ایران هستند از محصلین اعزامى هستند، آقاى دکتر بقایى همین طور، جناب آقاى دکتر کیان و شاید یک عده دیگر از جوان‌هاى بسیار خوب ما که حقیقتاً خوب هم تحصیل کرده‌اند، آقاى دکتر طبا آقاى دکتر هدایت آقاى دکتر معظمى، در این مجلس زیادند آخر نمى‌شود که یکى یکى بگویم به نظر بنده یکى از مواد بسیار خوب این است، ما اگر حقیقتاً بخواهیم صنایع ما به دست خودمان اداره بشود بایستى از افراد این مملکت، از جوان‌ها استفاده بکنیم و اینها را براى تحصیلات به کشورهاى اروپا و کشورهاى آمریکا بفرستیم به سوئیس و ممالک دیگر اعزام بکنیم که بتوانیم در ظرف 2 سال سه سال متخصصینى داشته باشیم و شروع بکنیم (حبیب پناهى - کم است آقا) البته عده‌اش ممکن است کم باشد قبول بکنید هزار نفر در هر حال به نظر بنده باید تعدادش تعیین بشود و با کنکورى هم باشد که اصول پارتى‌بازى شروع نشود که در این شرکت نفت ایرانى هم هر کس عضو بود قوم و خویشهایش را بیاورد آنجا و باید اصول مسابقه برقرار بشود و حداقل تحصیلات هم شش متوسطه باشد که حداقل وقتى می‌روند و بر می‌گردند زبان مادرى و اخلاق و رفتار ایرانى یادشان نرفته باشد چون اگر کمتر بگذاریم مسلماً از آن افرادى خواهند شد که به درد مملکت ما نمى‌خورند افرادى که در سن کم‌تر رفته‌اند فرنگ و برگشته‌اند اصلاً زبان مادریشان را نمى‌دانستند که بتوانند آن رشته‌اى را که تحصیل کرده‌اند رویش عمل بکنند. بنابراین بنده تقاضا مى‌کنم این قسمت را روشن بکنند تعداد محصلین را هم معین بکنند (کشاورز‌ صدر - مهندس حسیبى را نگفتید) البته بنده که نمى‌توانم همه را اسم ببرم بنده چون جلو چشمم آقاى دکتر شایگان استادم بودند در مدرسه آمدم ذکر کردم‏.

رئیس - آقاى دکتر شایگان‏

دکتر شایگان - این مطالبى که اینجا اظهار فرمودند همه کاملاً صحیح است دو اصلاح فرمودند که در آن که اصلاح یکى پیش‌بینى شده و توجه نفرمودند و آن موضوع مسابقه بود که در این ماده مسابقه گنجانیده شده (صحیح است) پس این نظر جنابعالى تأمین شده است و اما در باب عدد نظر به این که ما اطلاع کامل نداریم از مقدار احتیاجات خودمان از این جهت دست این هیئت را باز گذاشتیم که هر مقدارى که صلاح دانستند و باز توجه آقایان را جلب مى‌کنم که باید این آیین‌نامه‌ها و این چیزها نوشته بشود و به نظر آقایان برسد و در آن وقت است که عدد تعیین مى‌شود و بنابراین اگر عدد معین نشود اولى است و حتى آن شرطى که فرمودند آن شرط ششم متوسطه را هم که گذاشته‌اند آن شرط هم لازم نیست به دلیل آن که توجه آقاى مسعودى بیش‌تر به این بود که جوان‌هایی که فرستاده مى‌شوند براى کارهاى مهندسى، اینها بایستى که زبان‌هاى مادرى را بدانند و بروند تحصیل کنند ولى فکر این را نکردند که ممکن است عده‌اى الآن در شرکت نفت مشغول کار باشند که جوان نباشند، چهل ساله 50 ساله باشند ولى اینها را تشخیص مى‌دهد هیئت عامله که این آقا اگر یک سال برود و در فلان کارخانه در خارج تحصیل بکند این بعد از یک سال به درد مى‌خورد همه این اشخاصى که می‌روند خارج براى این نمی‌روند که مهندس برگردند صد قسم کار مختلف است شاید فرض کنید براى همان سوهان‌کارى هم بهتر است که یک کسى برود دو سال در خارج بماند (صحیح است) بنابراین این سعه اختیار بهتر است که براى آنها محفوظ باشد.

مسعودى - چون آقاى دکتر شایگان توضیح فرمودند بنده پس مى‌گیرم.

رئیس - یک پیشنهاد دیگر از آقاى صفایی است که قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌نمایم در ماده 6 قبل از کلمه تدوین جمله (با جلب نظر شورای عالى فرهنگ) اضافه گردد.

رئیس - آقاى صفایی.

صفایی - آقا این هیئت مختلط در تمام فنون که تخصص ندارد (یک نفر از نمایندگان.- آیین‌نامه تنظیم مى‌کند) آیین‌نامه را خودش نمى‌تواند در تمام فنون تدوین کند در هر قسمت یک عده متخصص هست. آیین‌نامه اعزام محصل به اروپا را باید شورای عالى فرهنگ تدوین کند یا لااقل این هیئت مختلط با جلب نظر شورای عالى فرهنگ تدوین بکند و چیز مهمى نیست، قضیه خیلى کوچک است، بنده پیشنهاد کردم که قبل از کلمه تدوین جمله با جلب نظر شوراى عالى فرهنگ آیین‌نامه اعزام محصل به فرنگ را تنظیم بکنند این خیلى مهم نیست و اشکالى هم ندارد ولى موجب این مى‌شود که خصوصیاتى که لازم است براى اعزام محصل به فرنگ و مسلماً شوراى عالى فرهنگ بهتر مى‌تواند تشخیص بدهد در آیین‌نامه در نظر مى‌گیرند این کارى هم که ندارد فقط با جلب نظر شوراى عالى فرهنگ است‏.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى.

ملک‌مدنى - نظر آقاى صفایی تصور مى‌کنم که اینجا تأمین شده است اگر به ماده توجه بفرمایید کاملاً منظور جنابعالى تأمین است اینجا نوشته شده است که به وسیله وزارت فرهنگ به موقع اجرا گذارد وزارت فرهنگ را مشارکت داده در این ماده (صحیح است) و قاعده و اصل هم همین است به نظر بنده نظرتان تأمین شده و احتیاجى ندارد زیرا وقتى نوشته به وسیله وزارت فرهنگ طبعاً وزارت فرهنگ اگر لازم دید نظر شورای عالى فرهنگ را جلب مى‌کند و گمان مى‌کنم ضرورت نداشته باشد سابقاً هم همین طور بوده ما هم دفعه اول نیست که محصل به اروپا فرستاه‌ایم خوشبختانه عده‌اى در مجلس شورای ملى حاضرند این آقاى دکتر معظمى و همین طور سایر آقایان از همان محصلینى بودند که خوشبختانه بنده افتخار داشتم که در مجلس بودم و رأى دادم و این آقایان رفتند و حالا در مجلس از بهترین نمایندگان مجلس هستند بنابراین نظر جنابعالى تأمین است.

صفایی - بنده پس مى‌گیرم.

رئیس - یک پیشنهاد دیگر هست که جایش اینجا نیست مال آقاى موقر است قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم تبصره زیر به ماده 6 اضافه شود- دولت مکلف است براى تربیت متخصصین فنى و هنرستان صنعتى بهره‌برداى نفت دانشکده فنى در خوزستان تأسیس کند.

رئیس - آقاى موقر

موقر - بنده این پیشنهاد را کردم چون بهره‌بردارى نفت جنبه‌هاى مختلف دارد متخصصین فنى لازم دارد، فیزیسین می‌خواهد، الکتریسین مى‌خواهد. مکانیک مى‌خواهد، زمین‌شناس مى‌خواهد و معدن‌شناس می‌خواهد و فرستادن شاگرد به خارج براى تهیه این همه متخصصین مخارج زیادى لازم دارد و عده زیادى لازم دارد. الآن در آبادان یک مدرسه کوچکى هست براى تهیه کارمندهاى جزء و ممکن است که همان مدرسه را توسعه بدهند و به شکل دانشکده در بیاورند، دانشکده فنى درست کنند و بنده پیشنهاد کردم براى تربیت جوانانى که آنجا آماده براى خدمت هستند یک همچو دانشکده‌اى تأسیس بکنند.

رئیس - آقاى مکى‏

مخبر - براى هنرستانش الآن هم گویا در خوزستان یک هنرستان‌هایی باشد ولى دانشکده غیرممکن است براى این که این لااقل دوازده دانشکده مختلف می‌خواهد در قسمت ژئولوژى می‌خواهد در قسمت معدن مى‌خواهد، در قسمت فیزیک مى‌خواهد، در قسمت شیمى می‌خواهد و آن وقت خوزستان هم در سال آن اندازه محصل دیپلمه تربیت نمى‌کند که بتواند این دانشکده را اداره بکند (فرهودى - از سایر ولایات مى‌آیند) ممکن است پیشنهاد کرد که شعبه‌اى در دانشکده فنى به نام شعبه نفت یا شعبه فیزیک و اینها تأسیس بشود بنابراین این پیشنهاد ایشان غیرعملى است.

رئیس - آقاى اسلامى‏

اسلامى - بنده مخالفم از این جهت است که مى‌خواهم عرض کنم آقایان نمایندگان محترم این قدر اظهار خوش‌بینى نسبت به محصلین اعزامى نفرمایند البته این آقایان نمایندگان محترم که اینجا هستند استاد بنده هستند ولى براى این که روشن بشود اکثر اشخاصى که در خارج تحصیل مى‌کنند از چه قماشند یک سؤالى بنده کردم که بفرمایند که دولت صورت اسامى اشخاصى که به عنوان تحصیل در خارج از ایران هستند بیاورد، اینجا بخواند تا معلوم بشود که اکثر این اشخاص آنجا تحصیل نمی‌کنند یک کارهاى دیگرى مى‌کنند این است که آقایان این قدر شتاب نکنند اما راجع به پیشنهاد آقاى موقر، منظور از این طرح و قانون این بود که زودتر این کار به سر منزل مقصود برسد ما بگوییم آنجا مدرسه بسازند بنده مى‌توانم پیشنهاد بکنم در بابل یک دانشگاهى درست بکنند که پس‌فردا که می‌خواهیم نفت را استخراج بکنیم چطور بشود اینها تمام درست خواهند شد، حقوق کارگران تأمین خواهد شد، تمام اینها خواهد شد اما تا آن مقدار که مهندس و کمک مهندس بتوان تربیت کرد در جنوب هست، اما آنهایی که می‌روند در خارج آن چیزها در آنجا نیست و مقدور هم نیست که استادهایى از خارج بیاورند و استخدام بکنند و آن نظرى را که آقا دارید تأمین بکنند حالا آقا موافقت بفرمایید انشاء‌الله این کار تصویب شود بعد هم یک دانشگاه خیلى عظیمى براى این کار برقرار خواهد شد.

رئیس - رأى گرفته مى‌شود به پیشنهاد آقاى موقر آقایانى که موافقند قیام بفرمایند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد دیگر پیشنهادى در این ماده 6 نیست آقایانى که با ماده ششم موافقند قیام کنند.

+++

(اکثر برخاستند) تصویب شد ماده هفتم مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 7 - کلیه خریداران محصولات انتزاعى از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران هر مقدار نفتى را که از اول سال مسیحى 1948 تا تاریخ 29 اسفند ماه 1329 (20 مارس 1951) از آن شرکت سالیانه خریدارى کرده‌اند مى‌توانند از این به بعد هم به نرخ عادله بین‌المللى همان مقدار را سالیانه خریدارى نمایند و براى مازاد آن مقادیر در صورت تساوى شرایط در خرید حق تقدم خواهد داشت‏.

رئیس - آقاى اسلامى‏

اسلامى - بنده مخالفتم با ماده 7 از این نظر است که شرکت مى‌تواند به آن مشتریانى که از سال 1948 تا 1951 مشترى بوده‌اند آنها مى‌توانند الى‌الابد ... چون ماده طورى تنظیم شده که یک حقى ما براى آنها قائل شده‌ایم که الى‌الابد بتوانند با ما معامله بکنند، البته به قیمت عادله، این صحیح است. بنده یک پیشنهادى کردم، این را قبول دارم منتها یک جمله را پیشنهاد کردم که اضافه بشود پس از تصویب هیئت عامله آن شرکتى که تعیین خواهد شد و تشکیل خواهد شد قطعاً یک هیئت مدیره دائمى‌خواهد داشت ما بگذاریم که با تصویب آنها بتوانند خارجى‌ها به قیمت عادله نفت بخرند ولى به شرط این که این هیئت عادله تصویب بکند این را بنده از این جهت عرض می‌کنم که یک وقتى ممکن است از نظر سیاسى یا از نظر دیگرى که ممکن است پیش بیاید ما با آن که با آن خریدار از 1948 تا 1951 معامله مى‌کنیم ولو به قیمت عادله روز باشد می‌توانیم معامله کنیم این است که مى‌گذاریم به اختیار و تصویب هیئت عامله چرا؟ براى این که اگر خارجى‌ها آمدند به این ماده استناد کردند ما نظر هیئت عامله را در اینجا قائل شده باشیم و بنده یک خواهشى دارم و آن این است که این موضوع روشن بشود بعداً البته گزارش بعدى که انشاء‌الله مى‌آید به مجلس این مشترى‌هایی که از 1948 تا 1951 بوده‌اند از شرکت تحقیق کنید که کى‌ها بوده‌اند که ما امروز که به نام ملت ایران داریم معامله مى‌کنیم بشناسیم که طرف معامله ما کى‌ها هستند این است که بنده تقاضا مى‌کنم از آقایان که این موضوع را در نظر داشته باشند و بعداً در کمیسیون این موضوع را از شرکت سابق نفت بخواهند چه اشخاصى سابقاً مشترى بوده‌اند و بعداً ما با چه شرکت‌ها و با چه دولتى غیر از بحریه انگلستان مورد معامله خواهیم بود.

رئیس - آقاى مخبر

مکى - تصور مى‌کنم آقاى اسلامى آمار گمرکى که اگر راست باشد مال دولت شاهنشاهى، ملاحظه نفرموده‌اند. در آمار گمرکى ایران صادرات نفت ایران را به تمام کشورها ذکر کرده منتها با اختلافاتى البته، به طورى که بنده شنیده‌ام نوشته است که مقدار ششصد هزار تن به ترکیه صادر شده است ولى شنیده‌ام که ترکیه در واردات خودشان یک میلیون و دویست هزار تن نوشته‌اند. دولت‌هایی که از ایران نفت خریده‌اند صورتش به طور کلى در آمار گمرکى ایران قید شده ولى مقدارش قطعاً با آمار گمرکى خود آن کشور باید دو مرتبه تطبیق بشود که این از وظایف هیئت مختلط است و اما این که فرمودند که اگر یک روزى مصلحت شد که ما به یک کشورى نفت ندهیم این قانونى که آقایان اینجا مى‌گذرانند یک قانون آسمانى نیست که تغییر‌پذیر نباشد چون جز قوانین آسمانى قوانین بشرى تمامش تغییر‌پذیر است پس بر طبق مقتضیات زمان و مکان اگر یک کشورى را لازم شد که شما به او نفت نفروشید روزى که اقتضا کرد شما با یک شرکتى معامله نکنید ولو این که به چند برابر قیمت از شما بخرند. قانونى مى‌گذرانید که از این تاریخ این قانون نقض و به فلان کشور دیگر نفروشید بنابراین این لایتغیر نیست (اسلامى - دست ملت را نمى‌شود بست) دست ملت را نمى‌شود البته بست ولى ما نمى‌توانیم چنین چیزى را از حالا پیش‌بینى بکنیم.

رئیس - آقاى اردلان موافقید بفرمایید.

اردلان - بنده خیلى متأسفم که آقایان خسته‌اند ولى یک مطلبى است که بنده خیلى لازم دیدم که اینجا عرض بکنم از جناب آقاى امینى معذرت مى‌خواهم و خیلى مختصر عرض مى‌کنم این از لحاظ اقتصادى است اینجا گفته شده است که ما به خریدان سابق به همان میزان نفت را مى‌فروشیم ولیکن بنده یک مطلبى خواستم عرض بکنم که شرکت نفت در حساب بود و اگر این کمیسیون مختلط بخواهد توجهى به بهبودى وضع اقتصادى ما بکند باید همان ارزى که شرکت سابق از همان دولت‌ها دریافت مى‌کرده قسمت عمده‌اش همان ارز باشد نه لیره، مثلاً تمام احتیاجات مملکت سوئیس را از همین نفت تأمین مى‌کرده‌اند و در مقابلش چه مى‌گرفتند؟ فرانک سوئیس مى‌گرفتند و فرانک سوئیس در دنیاى امروز زیاد قابل توجه است و توجه زیادى به بعضى ارزها مى‌شود مثل دلار یا فرانک سوئیس، کرن سوئد اینها یک ارزهایی است که ما مى‌توانیم به خوبى مورد استفاده قرار دهیم چون قانون گذراندیم که کلیه عایدات محصول شرکت نفت به مصرف عمران و آبادى کشور برسد با این ارزها ما مى‌توانیم حوائج خودمان را مرتفع بکنیم ولى اگر لیره بگیریم آن وقت مضیقه ارزى پیدا خواهیم کرد از حیث فرانک سوئیس و از حیث کورن سوئد و ارزهاى مختلف این را فقط بنده خواستم به کمیسیون مختلط تذکر بدهم که فروش اینها باید با ارزى باشد که آن کشور مشترى و خریدار نفت دارد نه با لیره (احسنت) و این مورد احتیاج ما است و در آتیه خواهیم دید که اگر توجه به این نکته نکنند در وضع اقتصادى ما خیلى مؤثر است .

رئیس - آقاى مخبر

مخبر - این توضیحى که آقاى اردلان دادند بدیهى است که ما به هر کشورى که نفت بفروشیم پولش را به ارز همان کشور خواهیم گرفت یا ارزى که قابل تبدیل باشد به ارز همان کشور، آن را خواهیم گرفت (صحیح است) بنابراین این نگرانى مورد ندارد.

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - بنده با این ماده 7 موافقم و کمیسیون هم بسیار دقت کرده دو ماده در این لایحه است که می‌شود گفت ام‌المواد است، یکى ماده 2 است و یکى ماده 7 است و کمیسیون هم با دقت و تدبیر و مال‌اندیشى این دو ماده را تهیه کرده است. ماده 7 لازم است برخلاف این پیشنهاد جنابعالى براى این که جمله‌اى جناب آقاى دکتر شایگان در بیان خودشان امروز قبل از ظهر فرمودند که بسیار جمله صحیحى بود و بنده هم با نظر ایشان موافقم که ما در عین این که می‌خواهیم صنعت نفتمان را ملى بکنیم و درآمد نفت به خودمان اختصاص دارد یا دیگران هم سر معارضه و جنگى نداریم این جمله‌اى بود که ایشان فرمودند که باید حق دیگران را هم اگر حقى داشته باشند مطالبق قوانین حقوقى دنیا رسیدگى بکنیم و آنها را از نقطه نظر دعاوى که دارند قبول داریم. بنده مى‌خواستم عرض کنم که این ماده صحیح است ولى بنده یک نظرى دارم و مى‌خواستم نظرم را عرض کنم که اگر آقاى دکتر مصدق یا سایر آقایان هم موافق هستند این نظر تأمین بشود و اگر هم آقایان موافق نیستند بنده صرف‌نظر مى‌کنم و با نظر آقایان موافقت مى‌کنم و باید حقی قائل بشویم و آن این است که ما حقى باید براى آن خریدارانى که تاکنون مشترى نفت بودند قائل بشویم ولى هیچ حدى قائل نشده‌ایم (مخبر - همان قدر است که مى‌خریدند) نخیر بنده از حیث مدت عرض کردم تا چند مدت این امتیاز تقدم براى آنها باشد براى این امتیاز تقدم اگر مصلحت هست یک مدتى معین بکنیم و الّا به طور غیر محدود و براى همیشه که نمى‌شود که ما یک امتیاز تقدم براى آنها قائل بشویم این یک نظرى بود که عرض کردم حالا اگر آقاى مخبر یک توضیحى بدهند که بنده قانع بشوم خیلى خوب است.

رئیس - آقاى مخبر

مخبر - بنده عرض کردم متأسفانه جناب آقاى ملک‌مدنى توجه نفرمودند. بنده عرض کردم جز قوانین آسمانى که به عقیده ملسمانان لایتغیر است کلیه قوانین متغیر است و هر روزى که ایجاب کرد که ما این حق را سلب بکنیم همان روز لغوش مى‌کنیم بنابراین نگرانى جنابعالى هم تصور مى‌کنم موردى نداشته باشد به علاوه این قانون این طورى گذشته به طورى که همکار محترم جناب آقاى دکتر بقایى گفتند این تنها قانونى نیست که براى صنعت نفت مى‌گذرد. شاید قوانین دیگرى هم به مرور بیاید براى نفت به مجلسین ادوار آینده ایران و دائماً این قوانین را عوضش بکنند و روز به روز نواقصى هم اگر داشته باشد این نواقص را مرتفع بکند و

رئیس - پیشنهاد کفایت مذاکرات در این ماده رسیده است (جمعى از نمایندگان - مخالفى نیست) اگر مخالفى نیست باید پیشنهادها قرائت شود. پیشنهاد آقاى صفایی قرائت مى‌شود

( به شرح زیر قرائت شد)

به جاى ماده 7 پیشنهاد کمیسیون نفت ماده زیر را پیشنهاد مى‌نماید:

ماده 7 - کلیه خریداران محصولات معادن انتزاعى از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران هر قدر از نفتى را که تا تاریخ 29 اسفند 1329 مطابق 20 مارس 1951 از آن شرکت سالیانه خریدارى کرده‌اند مى‌توانند از این به بعد هم به نرخ عادله بین‌المللى همان مقدار را سالیانه خریدارى نمایند و براى مازاد آن مقادیر در صورت تساوى شرایط در خرید حق تقدم خواهد داشت.

رئیس - آقاى صفایی این عین همان ماده است.

صفایی - عینش نیست .

مخبر - این اشکال فوق‌العاده دارد.

رئیس - آقاى صفایی

صفایی - اجازه بفرمایید اینجا یک اشکالى دارم و این پیشنهاد بنده براى

+++

این بود که یک قسمتش را متوجه نشدم و اگر آقاى مخبر توضیح بدهند بنده پس می‌گیرم در اینجا نوشته شده است و مبدأ عواید‌ها ذکر شده و براى خریداران حق تقدم قائل شده مبدأش خریداران از اول سال مسیحى 1948 است منتهایش 29 اسفند 29 است بنده از این که مبدأ 1948 تعیین شده و 46 تعیین نشده و 45 تعیین نشده نفهمیدم و خواستم این مطلب توضیح داده بشود و بنده پس می‌گیرم.‏

رئیس - آقاى مکى‏

مخبر - این را براى مدت محدودى تعیین کرده‌اند در حدود دو سال و نیم سه سال زیرا که اگر غیرمحدودش بکنند ممکن است که در 1915- 1916- 17- 18- 19- 20- 1921 مشتری‌هایی از شرکت نفت ایران نفت خریدارى کرده باشند و آن وقت ما این قدر محصول نفتى نداشته باشیم که تمام کسانى که از اول تأسیس شرکت سهامى نفت جنوب تا امروز را بخواهیم نفت بدهیم این ممکن است مقدور نباشد براى ما و به همین جهت این مدت را تعیین کردیم.

صفایی - بنده پس گرفتم آقا.

رئیس - پیشنهاد آقاى آشتیانى‌زاده قرائت مى‌شود-

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده 7 پیشنهادى کمیسیون نفت به ترتیب ذیل اصلاًح شود:

دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط ایران مزایده براى فروش محصولات نفت جنوب را در مدتى که زیادتر از یک ماه از تاریخ تصویب این قانون نباشد با مشورت کارشناسان فنى منتشر کند و از تمام کمپانى‌ها و خریداران نفت در دنیا پیشنهاد بپذیرد. البته در صورت تساوى شرایط و قبول حداکثر قیمت پیشنهادى حق تقدم با خریداران سابق کمپانى نفت جنوب خواهد بود.

رئیس - آقاى آشتیانى‌زاده.

آشتیانى‌زاده - عرض مى‌شود همان طورى که عرض کردم بنده هنوز نفهمیدم درست نفهمیدم (خنده نمایندگان) اگر خوب شد نفهمیدم، اگر بد شد باز هم نفهمیدم ولى اگر انشاء‌الله امشب مجلس شوراى ملى رأیى که داد به نفع ملت ایران تمام شد، به شرطى که این به نفع ما باشد باید یک یادى هم از آقاى رحیمیان اول کسى که در مجلس شورای ملى راجع به ملى شدن نفت صحبت کرد بشود، انصاف باید داشت (صحیح است) و همین طور هم از آقاى عباس اسکندرى و آقاى مهندس رضوى (یک نفر از نمایندگان - آقاى امیر تیمور هم خیلى زحمت کشیدند) اگر خوب شد، اگر این قبول شد باید تشکر کرد از اینها ولى ملى شدن نفت را اول رحیمیان گفت به یادم هست عرض مى‌شود که مقصود از ملى شدن نفت اصل ناسیونالیزاسیون است (دکتر بقایى - آقاى مهندس رضوى را هم فراموش نکیند) احسنت، مهندس رضوى بیچاره عرض کردم مقصود اصلى از ملى شدن نفت عبارت از این است که محصول نفتى که در انحصار یک کمپانى یا یک تروریست نفت است، از اوگرفته بشود: این انحصار شکسته بشود و این محصول با بهترین قیمت‌ها و حداکثر استفاده براى ملت ایران در مارشه دنیا، در بازار دنیا فروخته بشود. عقیده بنده این است و جز این هم چیز دیگرى نیست و البته اگر ما قادر باشیم که براى فروش محصول نفت جنوب ایران اعلان مزایده بدهیم و تمام خریداران نفت و ممالک دنیا و مملکت‌ها و ترویست‌هاى نفت را بخرید نفت دعوت بکنیم به عقیده بنده ممکن است منافع ملى ما تأمین بشود و الّا این باز همان انحصار است هیچ فرقى ندارد یعنى این همان بت عیار است منتها این بت عیار یک روز این طور جلوه مى‌کند، یک روز جور دیگر جلوه مى‌کند، این بت عیار همان بت عیار است و به عقیده بنده اگر مجلس شوراى ملى، هر چند این را بنده توى پرانتز عرض مى‌کنم، بنده کوچک‌تر از آن هستم که بخواهم عقیده خودم را به آقایان تحمیل بکنم من خود ناتوان و ضعیف هستم و از نقطه نظر معلومات و از نظر اطلاعات و از نظر تحقیقات به پاى آقایان دیگر نمی‌رسم (صحیح است) من این را اذعان دارم و فرصت نشد که یک بحث مفصلى راجع به تاریخ نفت اینجا بکنم چون عجله داشتند و مردم هم اینجا بودند یک صد و پنجاه شصت کاغذ هم آمد براى من رسید که آهاى، اگر حرف بزنى با تیر می‌زنیم، بالأخره من گفتم که باید حرف‌هایمان را بزنیم بالأخره حرف‌ها را باید بزنیم که در معرض افکار عمومى‌گذاشته شود، حرف‌ها سنجیده بشود و در تاریخ مجلس شوراى ملى ثبت شود که بر علیه منافع ملت ایران حرف می‌زنیم یا کلمات ما مطابق با نفع ملى است این باید در تاریخ ثبت بشود بعد هم هر بلایی به سر بنده مى‌آید هر تهدیدى که به بنده بشود و در هر فروتنى هم که بنده بمانم در تاریخ بزرگ تأثیر ندارد، تاریخ بزرگ خودش قضاوت می‌کند و الّا اینجا ما بخواهیم با در نظر گرفتن نرخ بین‌المللى بگوییم آقا نرخ بین‌المللى این است ملل هم عبارت از آمریکا و انگلیس است و از نظر نفت هم دو تا ترست است فقط در دنیا، دو تا ترست، سومى هم نیست، یک روایال دوچ شل که پسرش بى پى است که در اروپا به نام بریتیش پترول و در اینجا هم به نام بنزین پارس است یکى دیگر هم ترست استاندارد اویل است که آن هم معلوم است چیست و اگر ما بخواهیم به قیمت بین‌المللى بفروشیم اینها با هم کمینیزون می‌کنند مثل مناقصه‌ها و مزایده‌هایی که ما در بانک صنعتى، وزارت راه و شهردارى خودمان می‌گذاریم. چهار پنج تا مقاطعه‌کار گردن‌کلفت مى‌آیند آنجا کمینیزن مى‌کنند از زیر می‌بندند و مناقصه را می‌برند و الّا از نظر ملل دنیا برخلاف آنچه رفیق محترم و دانشمند من آقاى دکتر شایگان فرمودند ما اگر دنیا را بخواهیم قائل بشویم کمپانى پترول دو فرانس هم هست این کمپانى در نفت سعودى هم آمد ولى از آنجا محرومش کردند و کنارش گذاشتند حالا من نمی‌خواهم بگویم که روس‌ها هم هستند چون فوراً می‌گویید که همان کمونیست، یک قلم‌مو هم بر می‌دارند با رنگ سرخ می‌مالند به سر و روى بنده و مزاج هیئت حاکمه ما هم مستعد است که براى مردم پرونده بسازد و ما را هم می‌گویند توده‌اى هستى (دکتر شایگان - همچو اشتباهى نمی‌کنند) (خنده نمایندگان) و الّا من خودم نسبت به آقاى نریمان ارادت دارم، مرد بزرگواری است بی‌خود نبود که گفتم به ایشان ارادت دارم (یک نفر از نمایندگان - آقاى دکتر شایگان بودند) به ایشان هم ارادت دارم مرد پاکى است، درست توجه فرمودید به این مزایده؟ اگر درست توجه بفرمایید هر چه که از نظر دانش و فضل و علم ایشان بر بنده رجحان زیادى دارند مرد فاضلى است، ولى گاهى ممکن است که مشغول شدن به کار ایشان را اکزالته بکند راجع به فکرى، از

خود بیخود بکند یعنى خیال کند که الان دارد خدمتى می‌کند در اثر تلقیناتى که به ایشان می‌شود دچار اشتباه می‌شوند بنده الآن نمی‌گویم که خداى نکرده آقایان منظورى داشته‌اند ولى می‌گویم اگر این مزایده صورت نگیرد منافع ملى ما ممکن است تأمین نشود در صورتی که اگر ما مزایده بگذاریم تمام خریداران نفت را دعوت بکنیم هر کس هستند هر کس بیشتر قیمت آن را پیشنهاد کرد ما حاضریم به همان قیمت به همین خریداران نفت واگذار کنیم (یک نفر از نمایندگان - در گزارش هم همین جور گفتند) نه این قیمتش به طور مزایده نیست این می‌گوید مازاد سى و پنج میلیون تن را ما مزایده می‌گذاریم در صورتی که ممکن است مازاد پیدا نکند و پیداهم نخواهد کرد. خواهیم دید اگر یک تن استخراج و بهره‌بردارى نفت ایران مازاد پیدا کرد، بنده که مثل آقاى دکتر مصدق چیزى ندارم بدهم ولى شفاهاً تضمین می‌کنم، بنده ضمانت می‌کنم که از سى و پنج میلیون تن بیش‌تر بهره‌بردارى نشود (کشاورز‌ صدر - خوب چه کارش کنیم که خوب شود قربان؟) مزایده بگذارید. خوب حالا بیایید همت بکنید این یک ماده را این جور تنظیم بکنید اگر بکنید گناه که ندارد ولى اگر نکنید که که رأى نمی‌دهم. آقاى مکى من رفتم بیرون برادر (خنده نمایندگان)

رئیس - آقاى مخبر

مخبر - عرض کنم وقتی که می‌گوییم قیمت بین‌المللى نفت این قیمت بین‌المللى عبارت از برخى است که کمپانى‌هاى مختلف نفت خوزستان را عرضه می‌کنند و براى توضیح عرض می‌کنم که شصت درصد کلیه محصولات نفتى دنیا را تنها کشور آمریکا مصرف می‌کند یعنى با داشتن این همه معادن نفتى و منابع سرشارى که دارد ناچار است که واردات زیادى هم داشته باشد مکزیک یکى از کشورهایی است که نفت خودش را به بازارهاى دنیا می‌فروشد و کمپانی‌هاى مختلفى هم آنجا هست، ببخشید نفتش را ملى کرده و یک کمپانى دارد آن وقت کمپانی‌هایی هستند که اینها نفت‌شان را مى‌آورند در خلیج مکزیک عرضه می‌کنند و این تقریباً یک بورسى است یک دفعه دیگرى توضیح عرض کردم مثلاً امروز صبح لیره در بازار تهران، لیره ژرژ یکى 62 تومان است یعنى 62 تومان می‌خرند و 62 تومان و یک قران می‌فروشند این یک نرخ ثابتى است. هر کس هر اندازه پول داشته باشد می‌تواند برود بازار و به همان نرخ عادله خریدارى بکند وقتى هم ما بگوییم قیمت بین‌المللى‌اش تعیین بشود کسى از نرخ بین‌المللى بالاتر نمی‌رود، مگر مغزش را داغ کرده‌اند که در بازار بین‌المللى از نرخ بین‌المللى که در خلیج مکزیک مقادیر هنگفتى عرضه می‌شود نیاید از ما گران‌تر بخرد ما در حقیقت گفتیم که در صورت تساوى شرایط برایشان حق تقدم قائل هستیم، هر قدر آنها خواستند به آنان می‌دهیم ولى این حق را هم ندارند که اگر نخواهند نتوانیم بفروشیم. خیر ما این شرط را گذاشتیم که اگر آنها آمدند و حاضر شدند به همان نرخى که در خلیج مکزیک می‌دهند بخرند به آنها بدهیم ولى اگر آنها نخواهند به این قیمت ببرند ما آزادیم به هر کس می‌خواهیم بفروشیم یا اصلاً نفروشیم و نفتمان را ترشى بیندازیم، این حق ملت ایران است‏.

رئیس - آقاى حاذقى‏

حاذقى - این اولین بار نیست که مجلس شوراى ملى ایران براى دفاع از یک امر حیاتى قسمت زیادى از وقت خودش را در این مکان صرف کرده مکرر پیش آمده است که براى دفاع از منافع مملکت جلسه‌هاى شش ساعت و 8 ساعت و حتى امروز حساب کردم 12 ساعت تمام آقایان نمایندگان محترم اینجا حضور داشتند براى این که یک قدم مثبتى بردارند ولى من تعجب می‌کنم از بعضى از آقایان همکاران محترم که با این که هیچ پیشنهادى از هیچ یک از آقایان مورد تصویب واقع نشده باز مکرر در مکرر به بهانه‌هاى بنى‌اسراییلى وقت مجلس را می‌گذارانند و ما را معطل می‌کنند خواستم عرض بکنم که این نظری که همکار محترم

+++

دادند صحیح نیست. گاهى فرمودند که آیا رشد ملى ملت ایران به اینجا رسیده که مى‌خواهد با دولت انگلستان طرف بشود و بخواهد یک چنین عمل شهامت‌آمیزى بکند و نفت را ملى بکند در صورتى که حرف خیلى آسان است، خیلى روشن است، ملتى رشد پیدا کرده مدت 50 سال حقش را بردند و خوردند و حالا دیگر مى‌خواهد ندهد گاهى درست نعل وارونه می‌زنند همان کسى که مى‌گوید چطور شد که دولت ایران همچو رشدى پیدا کرد و چه دستى در این کار است یک دفعه قلب ماهیت مى‌شوند که بیایند یک دفعه زمین و زمان رابه هم بزنیم و نه تنها این امتیاز را لغو بکنیم حتى حق مکتسب آن ممالکى که استفاده مى‌کردند آن را هم از آنها بگیریم (آشتیانى‌زاده - هان. من همین توضیح را مى‌خواستم) بنابراین بنده مى‌خواهم عرض کنم که این لایحه با کمال دقت تهیه شده و این ماده هم با کمال دقت تهیه شده ما نمى‌خواهیم یک اسکاندال راه بیندازیم، نمى‌خواهیم اروپا را بر ضد خودمان بشورانیم ما به همین کیفیت نفت را ملى می‌کنیم و در شرایط آزاد به نرخ بین‌المللى بنزین و نفتمان را می‌فروشیم و از منافع سرشار هم به زعم تمام دشمنان ایران و به کورى چشم کسانى که مى‌خواهند نگذارند بهره‌مند مى‌شویم.

رئیس - رأى گرفته مى‌شود پیشنهاد آقاى آشتیانى‌زاده آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد پیشنهاد آقاى جمال امامى قرائت می‌شود.

چند نفر از نمایندگان - خودشان نیستند.

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم در سطر آخر ماده 7 عبارت زیر اضافه و اصلاح شود، در صورت تساوى شرایط در خرید از همان معادن انتزاعى حق تقدم خواهند داشت. مهدى ارباب‏

رئیس - آقاى ارباب‏

مهدى ارباب - عرض کنم همین جا است که آقایان هیچ کدام توجه نفرمودند. نفت در سراسر کشور ملى خواهد شد و تحت یک دستگاهى قرار خواهد گرفت غیر از خوزستان سایر نقاط کشور هم نفت دارد این ماده صراحت دارد که مشتری‌هاى سابق مى‌توانند همان مقدار هم در آتیه خریدار باشند و ما از آن مقدار .. (جواد مسعودى - از نفت جنوب است) اجازه بفرمایید و از مازاد آن مقدار هم حق تقدم خواهند داشت شما شاید مازاد از آن مقدار را از نفت بلوچستان داشتید پیشنهاد بنده این است که تصریح شود از همان معادن انتزاعى (همهمه نمایندگان)

رئیس - چرا کلامش را قطع مى‌کنید بگذارید حرف‌شان را بزنند. بفرمایید.

مهدى ارباب - پیشنهاد بنده این است که اضافه شود مازاد هم از همان معادن انتزاعى یعنى اگر همان معادن مازاد داشته باشند و محصول معادن دیگر شامل این نخواهد بود.

عده‌اى از نمایندگان - پس بگیرید

رئیس - آقابگذارید مخبر توضیح بدهند تا طرف بفهمد و آقاى مکى‏

مکى - آقاى ارباب خواهش مى‌کنم توجه بفرمایید این قانون قانون خاصى است فقط براى معادن انتزاعى نفت جنوب و به دلیل مقدمه‌اى که دارد نسبت به معادن مورد بهره‌بردارى شرکت سابق نفت انگلیس و ایران است بلوچستان که مورد بهره‌بردارى شرکت نفت انگلیس و ایران نبوده که ما آن را اینجا قید کنیم.

مهدى ارباب - همین توضیح را مى‌خواستم پیشنهاد را پس گرفتم.

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود.

(به شرح زیر پیشنهاد آقاى اسلامى قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شورای ملى پیشنهاد می‌کنم در ماده 7 بعد از کلمات (می‌توانند از این به بعد هم) کلمات (پس از تصویب هیئت عامله) اضافه شود. عباس اسلامى

(بعضى از نمایندگان - پس بگیرید)

رئیس - آقاى اسلامى.

اسلامى - آقا این پیشنهاد از آن چیزهایى نیست که بشود پس گرفت و بنده هم تا این اصلاح نشود با تمام موافقتى که دارم به این ماده رأى نمى‌دهم. بنده در اطراف این ماده توضیحاتم را در موقعى که با اصل ماده هفت مخالفت مى‌کرد بیان نمودم ولى به آن قسمت از عرایضم این توضیح را اضافه می‌کنم که ما آمدیم اینجا گفتیم که در دوره گذشته یک زنجیر اسارتى به مدت 60 سال به پاى ملت ایران بسته‌اند ( آشتیانى‌زاده - حالا سه هزار سال شد مدت ندارد الى غیرالنهایه) اجازه بفرمایید امروز شما نمایندگان ملت و نمایندگان مجلس سنا و تمام ملت ایران قد علم کرده آن زنجیر را دارند پاره می‌کنند. باز ما حالا بیاییم یک کارى بکنیم یک تعهدى بکنیم و براى الى غیر‌النهایه یک قانون بگذاریم (عده‌اى از نمایندگان - قانون که براى همیشه نیست، تعهد نیست) آقا قانون است حرف بنده خیلى اصولى است شما بی‌خود می‌فرمایید (کشاورز‌ صدر - حرفت مضر است) نه آقا هیچ مضر نیست این ماده خیلى صریح است می‌توانند طبق این ماده از ما مادام‌العمر نفت به قیمت عادله بخرند (آشتیانى‌زاده - قیمت عادله را هم خودشان تعیین مى‌کنند) بنده هم عرض نمی‌کنم که بگویید نخرند تاج سر ما هستند بخرند اما با تصویب هیئت عامله، این که چیز مهمى نیست یعنى این هیئت عامله ایرانى که در خوزستان نشسته یا در تهران نشسته تصویب بکند (آشتیانى‌زاده - بعد هم رئیس‌الوزرا بشود) یا این جمله (می‌توان از این به بعد..) از ماده حذف شود یا این اصلاحى که بنده پیشنهاد کردم اضافه شود و الّا بنده به این ماده رأى نمی‌دهم ولو این که یک نفر باشم. بنده با تمام اطمینانى که کورکورانه به جناب آقاى دکتر مصدق و اکثر اعضاى کمیسیون نفت دارم ( آشتیانى‌زاده - من هم دارم ولى نه کورکورانه) ولى نسبت به این کلمه خیلى نگرانم. پیشنهاد بنده هم خیلى آسان است و با این پیشنهاد منظور کمیسیون هم حاصل می‌شود. باز هم بنده تکرار مى‌کنم آقایان توجه بفرمایند اداره املاک خالصه یک ملکى را مزایده می‌گذارد و مى‌نویسد در صورت تساوى شرایط قیمت و سایر شرایط آن کسى که سابقاً مستاجر بوده حق تقدم دارد. ( آشتیانى‌زاده - مثل معامله پنبه) آن که حق تقدم دارد این تشخیص را کى مى‌دهد؟ این تشخیص را رئیس اداره املاک مى‌دهد. بنده مى‌گویم که در صورت تساوى شرایط بدهید به آن کسى که حق تقدم دارد. یعنى به مشترى سابق ولى پس از تصویب هیئت عامله (صالح - آقاى اسلامى‌ این طبیعى است) این راهى می‌شود که آن ابدیتى که موجب نگرانى است در او مستهلک مى‌شود و از بین می‌رود.

کشاورز‌ صدر - هر وقت خواستیم مى‌توانیم این را فسخ کنیم.

رئیس - آقاى نبوى.

نبوى - ما نباید یک عملى بکنیم که پیشرفت مقصود ما را دچار اشکال بکند. ما که سر نزاع و دعوا با کسى نداریم. نفت طرف توجه یک دنیایى است. به عقیده بنده ام‌المواد این قانون همین ماده است. این ماده مهمتر از همه مواد است و کمال دقت هم در کمیسیون راجع به این ماده شده. به نظر بنده اگر این ماده را به این صورت تنظیم نمى‌کردیم این کار اصلاً اجرا‌شدنى و انجام‌شدنى نبود. موضوع فوق‌العاده مهم است نفت طرف لزوم صنایع یک عده زیادى از ممالک دنیا است. صدمه‌اى هم از این کار به ما وارد نمى‌شود. گفته‌ایم به آنها به قیمت بین‌المللى بفروشند. وقتى به قیمتى که سایرین بخرند همان‌ها هم خریدند به آنها مى‌فروشیم. از این حیث هیچ ضررى متوجه ما نمى‌شود. اما پس از تصویب هیئت مدیره درست است ولى معلوم است که همه کارهاى شرکت را مدیر عامل و سایر اعضاى هیئت مى‌کنند ولى در اینجا قانون، هیئت مدیره را مکلف کرده که در صورت تساوى با قیمت بین‌المللى به همان شرکت‌ها و دول و مؤسساتى بدهند که سابق نفت را می‌خریدند و من جایز نمی‌دانم که در این موضوع یک کمى واضح‌تر و صریح‌تر عرض کنم و خود جناب آقاى اسلامى هم قطعاً بهتر از بنده می‌دانند و من استدعا مى‌کنم که پیشنهاد خودشان را پس بگیرند که این ماده تصویب بشود تا ما بتوانیم این بار را به مقصود و منزل برسانیم چون این نظر اساسى را که شما دادید در آتیه نزدیک انشاءالله تأمین خواهد شد. این مملکت هست و این مجلس هم انشاءالله خواهد بود و هر وقت خواستند این قانون را عوض کنند، می‌کنند.

رئیس - آقاى مخبر

مکى - من حقیقتاً دلم نمی‌خواهد که آقاى اسلامى‌که واقعاً یکى از نمایندگانى هستند که طرح ملى شدن را از اولین مرتبه‌اى که ما تهیه کردیم امضا نمودند و در دوره گذشته هم در اواخر دوره که ما با جانمان بازى مى‌کردیم ایشان همواره به ما کمک مى‌کردند در شبهه‌اى باشند و الّا بنده مى‌دانم که آقایان متوجه هستند بنده عرض مى‌کنم که این قانون آسمانى نیست که لایتغیر باشد. شما اگر دیدید که این خوب نیست فورى تغییرش دهید. این که یک قانون بین‌المللى نیست هر آن می‌توانید موادش را تغییر بدهید و هر موقع که تغییر بدهید براى شما بحثى نیست. اگر ضررى از این قانون دیدید با یک قانون دیگر فورى جلویش را مى‌گیرید. این نگرانى شما موردى ندارد. خواهش مى‌کنم این پیشنهاد را پس بگیرید و در اساسنامه هم قید می‌شود.

مخبر فرهمند - این وظیفه هیئت مدیره است و در اساسنامه هم قید می‌شود.

اسلامى - چون در اساسنامه قید خواهد شد. بنده پیشنهادم را پس می‌گیرم.

رئیس - پیشنهاد دیگر قرائت می‌شود.

(پیشنهاد آقاى مکرم به شرح ذیل قرائت شد)

مقام ریاست مجلس شوراى ملى- پیشنهاد مى‌کنم تبصره زیر به ماده هفت علاوه شود:

تبصره - خریداران محصولات معادن انتزاعى فوق‌الذکر مکلفند براى مقدار نفتى که در سال‌هاى 1948 تا آخر اسفند 29 از شرکت سابق خریدارى کرده‌اند، مدارک مثبته مقدار خرید خودشان را به هیئت مختلط یا شرکتى که تشکیل خواهد شد ارائه دهند که مدرک معامله قرار گیرد.

حسن مکرم‏

مکى - در آمار گمرکى ایران هست.

مکرم - پس گرفتم

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى

+++

می‌شود

(پیشنهاد آقاى دکتر کیان به شرح ذیل قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس شوراى ملى- اینجانب پیشنهاد مى‌کنم در ماده هفت به جاى عبارت « معادن انتزاعى از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران » نوشته شود « معادنى که قبل از ملى شدن صنعت نفت در ایران از طرف شرکت سابق نفت انگلیس و ایران استخراج مى‌شده است » دکتر کیان

رئیس - آقاى دکتر کیان.

دکتر کیان - این پیشنهاد بنده هر چند یک اصلاح عبارتى است ولى تا حدى یک مفهوم اساسى هم دارد. به عقیده بنده اصلاً ذکر لغت انتزاعى در این قانون مورد ندارد براى این که معادن نفت طبق قانون معادن متعلق به ایران است و ملى است و قبل از این قانون هم معادن نفت ملى و متعلق به ملت ایران بوده است و نمى‌توانسته است که متعلق به هیچ فردى و به هیچ شرکتى اعم از داخلى یا خارجى باشد بنابراین چیزى نبوده که ما از شرکت منتزع کرده باشیم بلکه معدنى بوده که به وسیله شرکت نفت استخراج می‌شده و ما حالا این استخراج را ملى کردیم.

دیگر نمى‌خواهیم به وسیله شرکت نفت سابق استخراج شود بنابراین کلمه انتزاع را بنده پیشنهاد کردم که تغییر بدهید (دکتر کاسمى- آن معنى را نمی‌دهد) چون انتزاع وقتى است که تعلق به شخصى داشته باشد و بعد از او منتزع کنیم (شوشترى - از غاصب هم انتزاع می‌شود) خواهش مى‌کنم آقایان و جناب آقاى دکتر مصدق هم توجه بفرمایند طبق قانون معادن اصولاً نفت متعلق به ملت ایران و دولت ایران بوده و هست و به کسى تعلق نداشته است که قابل انتزاع باشد و بنابراین بنده پیشنهاد کردم که کلمه انتزاع را اینجا تبدیل کند به این که ( از طرف شرکت سابق نفت انگلیس و ایران استخراج مى‌شده است) این یک اصطلاح عبارتى است و مفهومى هم دارد آقاى مکى با این پیشنهاد موافقت بفرمایید نظر بنده با فکر کمیسیون نفت بیش‌تر تطبیق می‌کند.

مکى - در ماده محصولات معادن انتزاعى است. معادن مطلق نیست معهذا براى این که رفع شبهه از جنابعالى بشود بنده قبول می‌کنم.

کشاورز ‌صدر - بنده مخالفم .

رئیس - آقاى کشاورز‌ صدر

آقاى کشاورز‌ صدر - عرض کنم انتزاعى یعنى همان معادنى که از آنها می‌گیریم. من نمی‌دانم به جاى این چى می‌گذاریم اگر آدم از مستاجرش هم خانه بگیرد می‌گویند انتزاع کرد.

رئیس - رأى گرفته می‌شود به پیشنهاد آقاى دکتر کیان که آقاى مخبر هم قبول کردند. آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عده کمترى برخاستند) تصویب نشد. یک پیشنهادى هست که وارد نیست براى این که این ماده هفت مربوط به فروش مواد نفتى است قرائت می‌شود.

(پیشنهاد آقاى موقر به شرح ذیل قرائت شد)

بنده پیشنهاد می‌کنم تبصره زیر به ماده هفت اضافه شود: دولت مکلف است به اسرع وقت موجبات تأمین آسایش و رفاه هیئت کارگران و کارمندان صنعت نفت را از قبیل ساختن مسکن و تأمین بیمه اجتماعى و غیره فراهم آورد. موقر

رئیس - این پیشنهاد وارد نیست.

فرهودى - اجازه بفرمایید توضیح بدهند .

رئیس - توضیح ندارد. دیگر پیشنهادى نیست. رأى گرفته می‌شود. به ماده هفتم آقایانى که با ماده هفت موافقند قیام فرمایند (نمایندگان قریب به اتفاق برخاستند) تصویب شد. ماده هشت مطرح است و قرائت مى‌شود .

(به شرح ذیل قرائت شد)

کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه می‌شود باید قبلاً به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شوراى ملى تسلیم و در صورت موافقت کمیسیون گزارش آن به مجلس شوراى ملى تقدیم گردد.

رئیس - آقاى فولادوند.

غلامرضا فولادوند - این عرض بنده را استدعا می‌کنم دقت بفرمایید ماده هشت را قرائت مى‌کنم.

ماده هشت می‌گوید « کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه مى‌شود باید قبلاً به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شوراى ملى تسلیم و در صورت موافقت کمیسیون گزارش آن به مجلس شورای ملى تقدیم گردد » اولاً عرض بنده این است که کمیسیون نفت کارش تمام شده دولت لایحه‌اى راجع به نفت به مجلس تقدیم داشت کمیسیونى تعیین شد کار اول کمیسیون ملى کردن صنعت نفت بود کار دوم کمیسیون طرز اجراى ملى کردن کمیسیون کارش تمام شده نگاه داشتن یک کمیسیونى به عقیده بنده هیچ ضرورى نیست و بى‌جا است و دوم این هیئت مختلط راجع به نفت جانشین دولت است دولت هر وقت لایحه‌اى دارد به مجلس تقدیم می‌کند و رئیس مجلس به کمیسیون مربوط می‌فرستد آقایان با این ماده 8 یک مجلس دومى را در نظر گرفته‌اند یعنى هیئت مختلط پیشنهاداتش را به کمیسیون بدهد اگر کمیسیون تصویب کرد به مجلس بیاورد و اگر تصویب نکرد به مجلس نیاید علیهذا با این ماده ما دو مجلس در نظر گرفته‌ایم لذا این موضوعى که به نظر بنده رسید به نظر آقایان رساندم.‏

رئیس - آقاى ملک‌مدنى‏

ملک‌مدنى - عرض کنم این تذکر آقاى فولادوند به نظر بنده قابل توجه است بنده فکر می‌کنم که شاید در تدوین این ماده اشتباهى شده باشد و او این است که وقتى یک هیئتى معین شد که آن هیئت مأمور اجراى وظایفى است که به عهده آن محول شده اگر نظریاتى دارد گزارش می‌دهد باید گزارش به وسیله مجلس به کمیسیون ارجاع شود به نظر بنده در تهیه و تدوین عبارت اشتباه شده آقایان هم تصور نمی‌کنم غیر از این نظرى داشته باشند بنده که عضو کمیسیون نفت نیستم ولى اعتقادم این است که به طوری که اینجا ذکر شد گزارش به مجلس داده شود و مجلس به کمیسیون رجوع کند و این که اینجا به طورى که در ماده متذکر شده‌اند که « کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه می‌شود باید قبلاً به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شوراى ملى تسلیم و در صورت موافقت کمیسیون گزارش آن به مجلس شوراى ملى تقدیم گردد » این برخلاف آیین‌نامه و برخلاف اصول و سابقه است (صحیح است) گزارش‌ها همه یا به وسیله دولت یا هر هیئتى که مجلس صلاحیت براى او قائل است تهیه می‌شود باید از طریق مجلس به کمیسیون مربوط ارجاع شود این قاعده‌اى بود که ما تا حال عمل مى‌کردیم این است که بنده تقاضا مى‌کنم آقاى مکى مخبر کمیسیون موافقت بفرمایند عبارت را تصحیح کنند زیرا این نقص در این عبارت هست که فرضاً هم آمدیم و خواستیم برخلاف آیین‌نامه هم عمل کنیم اگر کمیسیون منتخب از مجلس است و صلاحیتش در حدود آن مسئولیتى است که کمیسیون دارد مجلس شوراى ملى است که صلاحیت تام و تمام دارد که یک لوایحى یک قوانینى را نقض مى‌کند رد مى‌کند آرائش معتبر است از نقطه نظر این که مجلس است ولى کمیسیون که این صلاحیت را ندارد مگر این که مجلس به او این صلاحیت را بدهد بنده خواستم یک توضیحى عرض کنم براى این که اگر اشتباهى دارم توضیحى بدهند رفع اشتباه بشود و نظر آقاى فولادوند هم صحیح است.‏

رئیس - آقاى مکى‏

مکى - اینجا دو موضوع بود یک موضوع هم بیانى که جناب آقاى ملک‌مدنى فرمودند آقاى فولادوند اصولاً به وجود کمیسیون که بحث شد چرا این ماده را گذاشتند دلیل‌شان این بود که کمیسیون مخصوص نفت در حدود 8 ماده یا 9 ماده است که جلسات متعدد خودش را صرف نفت کرده و راجع به نفت و مواد نفت یک اطلاعاتى به دست آورده و به این کمیسیون مختلف مى‌گویند شما در ظرف سه ماه باید بروید و این کار را بکنید مسلماً در ظرف سه ماه آن کارى را که کمیسیون مخصوص نفت کرده نمى‌توانند بکنند چون عجله دارند باید ماکزیمش تا سه ماه این کار را بکند بنابراین مى‌گویند اگر خداى نکرده این کمیسیون به اشتاه بزرگى یک تصمیمى بگیرد که آن تصمیمش به مصلحت مملکت نباشد قبلاً بیاید به کمیسیون مخصوص نفت که باز منتخب مجلس است و تفاوت نمى‌کند (فولادوند - این صحیح نیست) مى‌آید به کمیسیون مخصوص نفت آنجا رسیدگى مى‌شود و معایبش از بین می‌رود و یکى هم بیانى است که جناب آقاى ملک‌مدنى فرمودند با بیان جناب آقاى ملک‌مدنى بنده موافق هستم شاید متوجه نشده باشند بنده با بیان ایشان موافقم که قبلاً از طرف مجلس به کمیسیون نفت فرستاده شود چون نمی‌خواهیم که کارى برخلاف نظامنامه شده باشد تصور مى‌کنم که آقایان اعضاى کمیسیون نفت هم با این پیشنهاد موافق باشند (صحیح است)

رئیس - مطابق سوابق و آیین‌نامه باید هر لایحه یا طرح اول به مجلس داده شود البته خود مجلس به کمیسیون نفت ارجاع می‌کند این عبارت باید اصلاح شود ممکن است این طور اصلاح کنیم « کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که به مجلس شوراى ملى ارجاع و گزارش آن براى تصویب در مجلس طرح خواهد شد »

مکى - این اصلاح را بنده قبول می‌کنم.‏

معدل - بنده در این زمینه پیشنهاد کرده‌ام

رئیس - پیشنهادات ماده 8 قرائت می‌شود

(پیشنهاد آقاى شوشترى به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شورای ملى

+++

اینجانب با ماده 8 مخالفم و حذف آن را پیشنهاد می‌کنم. شوشترى

چند نفر از نمایندگان - این پیشنهاد حذف است‏.

رئیس - آقاى شوشترى توضیحتان را بدهید.

شوشترى - باز هم بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم بنده با هر گونه تعمید و چشم‌بندى مخالفم این ماده با ماده 9 معارض است چرا معارض است آقایان مگر فراموش فرمودند روزی که ما استخراج و تصفیه نفت را ملى کردیم مجدداً براى این که طرز اجرا را تصمیم بگیریم دو ماه وقت به همان کمیسیون دادیم و حتى 15 روز ایام تعطیل عید را هم اضافه کردیم امروز ببینید از آن تاریخ چقدر گذشته یکى از آقایان فرمودند که کمیسیون کار خودش را تمام کرده (مکى - نکرده) اجازه بدهید یا کرده یا نکرده به عقیده بنده اگر امشب این کار تمام شد کمیسیون دیگر کان لم یکن است آقا کمیسیون وظیفه خودش را انجام داده باید فقط مخبر برود گزارش جامعش را تهیه کند بیاید به عرض مجلس شوراى ملى برساند می‌خواهم ببینید چطور متعارض است همدیگر را نقض می‌کند (عده‌اى از نمایندگان - آقا این طور نیست) اجازه بدهید ماده هشت می‌نویسد « کلیه پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شورای ملى تهیه می‌شود باید قبلاً به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملى تسلیم و در صورت موافقت کمیسیون گزارش آن به مجلس شورای ملى تقدیم گردد » (یکى از نمایندگان - اصلاح شده) با اصلاحش هم می‌گوییم آن وقت در ماده 9 می‌نویسد « هیئت مختلط باید در ظرف سه ماه از تاریخ تصویب این قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 به مجلس تقدیم کند و در صورتی که احتیاج به تمدید مدت باشد با ذکر دلایل موجه درخواست تمدید نماید » در صورتی که این کمیسیون با فرض بقاء بیش از 35 40 روز دیگر از عمرش باقى نیست چطور در ظرف سه ماه یعنى چه؟ آقایان توجه کنید اگر این کمیسیون کارش را تمام کرد براى رفع تمام تشنجات بقاى کمیسیون باز اذهان را مشوب می‌کند باز یک صورت دیگر پیدا می‌کند (ملک‌مدنى - اینجا کى صحبت سه ماه است) اجازه بدهید جناب آقاى ملک این ماده 8 مربوط به ماده 9 می‌شود به عقیده بنده اگر امشب مجلس این لایحه را تصویب کرد کمیسیون کارش را تمام کرده و ما دیگر به کمیسیون رأى نمی‌دهیم.‏

رئیس - آقاى دکتر شایگان

دکتر شایگان - بیانى که آقاى شوشترى می‌فرمایند مورد اختلاف نیست می‌گویند اگر ما امشب این کار را کردیم و این ماده هشت رأى ندادیم البته کمیسیون کارش تمام است این چیز واضح و روشنى است ولى اگر رأى دادیم کارش تمام نیست و دیگر تناقضى هم وجود ندارد مطالبى که در ضمن قانون بیان می‌شود لازم نیست که همه به صراحت ذکر شود ممکن است الغاء صریح نباشد این ماده اگر نباشد همین طور که ایشان فرمودند کار کمیسیون تمام است ولى اگر به این ماده رأى دادید البته اگر آقایان خواستند رأى می‌دهند و اگر رأى دادید معلوم می‌شود که کمیسیون هست با وجود این که کار این کمیسیون مختلط مشابهتى با سایر کمیسیون‌ها ندارد به طوری که نمی‌شود گفت که این پیشنهادى که می‌دهد دولت است که می‌دهد خلاصه این کمیسیون مختلط وضع خاصى دارد و هر چیزى که وضع خاصى دارد قواعد خاصى هم بر او حکمفرما مى‌شود معذلک پیشنهاد جناب آقاى ملک‌مدنى را براى این که مطابق سنن پارلمانى باشد مى‌شود به این طریق اصلاح کرد و با دو کلمه مى‌شود این را تغییر داد و اصلاح نمود « کلیه پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تقدیم مى‌شود به وسیله مجلس به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورراى ملى تسلیم و گزارش آن براى تصویب به مجلس شوراى ملى تقدیم مى‌شود »

امینى - خود آیین‌نامه این را مى‌گوید .

رئیس - در این قسمت چند پیشنهاد رسیده که هر کدام بهتر باشد مورد قبول واقع مى‌شود آقایان توجه فرمایند پیشنهادات مشابه قرائت مى‌شود .

(پیشنهاد آقاى صفایی به شرح زیر قرائت شد)

ریاست مجلس شوراى ملى به جاى ماده 8 پیشنهادى کمیسیون نفت ماده زیر را پیشنهاد مى‌نمایم:

ماده 8 - کلیه پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه مى‌شود باید قبلاً از طریق مجلس شوراى ملى به کمیسیون مخصوص نفت ارجاع و کمیسیون پس از بررسى نظریه خود را به مجلس شوراى ملى تقدیم نماید- معدل صفایی - اجازه مى‌فرمایید .

رئیس - تأمل کنید تا همه قرائت شود.

(پیشنهاد آقاى معدل به شرح زیر قرائت شد)

ریاست محترم مجلس شوراى ملى پیشنهاد می‌کنم ماده 8 به شرح زیر تنظیم شود:

ماده 8 - پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط پس از تصویب مجلسین به موقع اجرا گذاشته مى‌شود پیشنهادات هیئت مختلط به طور فوق‌العاده و خارج از نوبت در مجلسین طرح مى‌گردد معدل‏

معدل - اجازه بفرمایید توضیح بدهم .

رئیس - تأمل کنید پیشنهاد مشابه دیگرى قرائت مى‌شود .

(پیشنهاد آقاى صدرزاده به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده 8 به ترتیب ذیل اصلاح شود:

کلیه پیشنهاد‌هاى مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه و تقدیم مى‌شود به کمیسیون مخصوص نفت ارجاع و گزارش کمیسیون مزبور در مجلس مورد بحث و مداقه خواهد شد. صدر‌زاده

نمایندگان - صحیح است‏.

رئیس - پیشنهاد دیگرى قرائت مى‌شود

(پیشنهاد آقاى فقیه‌زاده به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده 8 به طریق ذیل اصلاح شود که با آیین‌نامه مطابق باشد .

ماده 8 - کلیه پیشنهاد‌هاى مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تقدیم مى‌شود از مجراى مجلس به کمیسیون مخصوص نفت مجلس شوراى ملى احاطه در صورت موافقت کمیسیون گزارش آن به مجلس تقدیم شود. فقیه‌زاده‏

رئیس - پیشنهاد دیگرى هم آقاى عامرى داده‌اند قرائت مى‌شود

(پیشنهاد آقاى عامرى به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم ماده به طریق زیر اصلاح شود:

ماده 8 - کلیه پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط باید براى تصویب به مجلس شوراى ملى تقدیم شود.

جواد عامرى

رئیس - پیشنهاد آقاى ملک‌مدنى قرائت مى‌شود

(پیشنهاد آقاى ملک‌مدنى به شرح زیر قرائت شد)

ماده 8 را به طریق زیر پیشنهاد می‌نمایم: کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه و تقدیم مجلس خواهد شد به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌گردد. ملک‌مدنى‏

رئیس - ماده 126 آیین‌نامه براى توجه آقایان قرائت مى‌شود و مطابق آن عمل مى‌شود

(به شرح زیر ماده 126 قرائت شد)

ماده 126 - در شور دوم در مورد پیشنهادهاى مذکور در ماه 123 در صورتى که چند پیشنهاد مشابه باشد فقط پیشنهاد رئیس مجلس جامع‌تر باشد قرائت و مطرح خواهد شد.

رئیس - به نظر مى‌آید پیشنهاد آقاى صدر‌زاده جامع‌تر است یک دفعه دیگر قرائت مى‌شود

(به شرح زیر قرائت شد پیشنهاد مى‌کنم ماده 8 به ترتیب ذیل اصلاح شود:

کلیه پیشنهاد‌هاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه و تقدیم مى‌شود به کمیسیون مخصوص نفت ارجاع و گزارش کمیسیون مزبور در مجلس مورد بحث و مداقه واقع خواهد شد. صدر‌زاده‏

رئیس - اگر آقایان موافقند به همین پیشنهاد رأى بگیریم .

مکى - بنده قبول مى‌کنم .

عامرى - مخالفم .

رئیس - آقایانی که با پیشنهاد آقاى صدرزاده موافقند قیام فرمایند (عده کمى برخاستند) تصویب نشد

معدل - اینها مشابه نیستند هر کدام‌شان یک شکلى است‏.

رئیس - پیشنهاد آقاى ملک‌مدنى هم خوب است دو مرتبه قرائت شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده 8 را به طریق زیر پیشنهاد می‌نماید

کلیه پیشنهادهاى هیئت مختلط که براى تصویب مجلس شوراى ملى تهیه و تقدیم مجلس خواهد شد به کمیسیون مربوطه ارجاع مى‌گردد. ملک‌مدنى

ملک‌مدنى - اجازه می‌فرمایید بنده یک توضیحى بدهم

رئیس - توضیح نمی‌خواهد .

مکى - آقاى ملک‌مدنى کمیسیون مربوطه یعنى چه؟

ملک‌مدنى - مقصودم از کمیسیون مربوطه همان کمیسیون نفت است چون هیچ لایحه‌اى ممکن نیست به مجلس بیاید و به کمیسیون مربوطه ارجاع نشود و منظور از کمیسیون مربوطه در اینجا همان کمیسیون نفت است که تا حال کارش را کرده این یک عملى است که همیشه معمول بوده مگر یک لایحه مالى که به مجلس مى‌آید به کمیسیون دارایی ارجاع نمى‌شود؟ لایحه بودجه که مى‌آید به کمیسیون بودجه ارجاع نمى‌شود؟ اینجا کمیسیون مربوطه کمیسیون نفت است.

+++

مکى - چون مقصودشان کمیسیون نفت است بنده قبول مى‌کنم‏.

رئیس - آقایانى که با پیشنهاد آقاى ملک‌مدنى موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد رأى گرفته می‌شود به خود ماده 8 ببخشید رأى گرفته شد چون پیشنهاد آقاى ملک به جاى ماده 8 بوده دیگر رأى علیحده نمی‌خواهد ماده 9 قرائت می‌شود (به شرح زیر قرائت شد)

ماده 9 - هیئت مختلط باید در ظرف سه ماه از تصویب این قانون به کار خود خاتمه دهد و گزارش عملیات خود را طبق ماده 8 به مجلس تقدیم کند و در صورتی که احتیاج به تمدید مدت باشد با ذکر دلایل موجهه در خواست تمدید نماید.

رئیس - مخالفى ندارد و کسى اجازه نخواسته و یک پیشنهادى آقاى دکتر مصدق داده‌اند که قرائت می‌شود .

(پیشنهاد آقاى دکتر مصدق به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد می‌کنم که در آخر بند نهم اضافه شود تا زمانی که تمدید مدت به هر جهتى از جهات از تصویب کمیسیون نفت و مجلسین نگذشته است هیئت مختلط می‌تواند به کار خود ادامه دهد. دکتر مصدق‏

رئیس - آقاى دکتر بفرمایید.

دکتر مصدق - بنده تصور نمی‌کردم که با این ناتوانى بتوانم یک چنین خدمتى را که امروز در مجلس شورای ملى خواستند به من رجوع کنند قبول کنم فقط چیزى که سبب شد که من این خدمت را قبول بکنم عشق و علاقه‌اى بوده که به ملى شدن صنعت نفت داشتم شرط من این بوده که این لایحه یعنى تکلیف ملى شدن صنعت نفت از مجلسین بگذرد تا من بتوانم آن امرى را که فرمودید (صفایی - از مجلس شوراى ملى فرمودید) از مجلسین گفتم چون نظر بنده این است که صنعت نفت ملى شود اگر شما رأى دادید و مجلس سنا رأى نداد که ملى شد (عده‌اى از نمایندگان - رأى می‌دهند) هر وقت که رأى دادند بنده هم با کمال افتخار امرى را که آقایان به بنده رجوع فرموده‌اند قبول می‌کنم و امیدوارم که انشاء‌الله با کمک و معاضدت شما آقایان بتوانم خدمتى به این مملکت بکنم و یک رویه‌اى در پیش بگیریم روزگار مردم از این بهتر بشود (انشاء‌الله) اما راجع به این پیشنهادى که کردم با نهایت دقتى که ما راجع به تنظیم این مواد به کار بردیم این مسئله از نظر دور شده بود و مورد توجه نشده بود آقاى دکتر فاطمى به من توجه دادند که اگر این هیئتى که سه ماه براى آن تعیین شده تقاضاى تمدید کرد و آن تقاضاى تمدید یک مدتى تصویب نشد تکلیف این هیئت چه می‌شود (یکى از نمایندگان - این ایراد وارد است) در صورتی که حقیقتاً نظر مجلس شورای ملى این است که این هیئت تا زمانی که کار خودش را خاتمه ندهد بماند و به هیچ جهتى از جهات از بین نرود به این جهت بنده پیشنهاد کردم که تا زمانی که تمدید مدت نشده است این هیئت در کار خود بماند (شوشترى - کدام هیئت؟) هیئت مختلط و دیگر این که بنده را از مجلس بیرون کردید و بنده در کمیسیون نفت هیچ نظرى ندارم خیلى میل دارم که جناب آقاى ملک‌مدنى این جمله « کمیسیون مربوطه » را تبدیل بفرمایند به کمیسیون نفت در پیشنهاد خیلى کش‌دار است چون ممکن است هر کس در هر کمیسیون مربوطه آنجا است این است که بنده استدعا می‌کنم این کمیسیون مربوطه تبدیل شود به کمیسیون نفت.‏

ملک‌مدنى - بنده توضیح دادم که منظور از کمیسیون مربوطه همان کمیسیون نفت است .

رئیس - به جاى « کمیسیون مربوطه » جمله « کمیسیون نفت » می‌گذاریم (جمعى از نمایندگان - صحیح است) پیشنهاد آقاى دکتر مصدق دو مرتبه قرائت مى‌شود .

(به شرح زیر قرائت شد)

پیشنهاد مى‌کنم که در آخر بند نهم اضافه شود « تا زمانی که تمدید مدت به هر جهتى از جهات از تصویب کمیسیون نفت و مجلسین نگذشته هیئت مختلط می‌تواند به کار خود ادامه دهد دکتر محمد مصدق‏

رئیس - مجلسین کافى است چون تمدید را باید مجلسین اجازه بدهند کلمه کمیسیون نفت به عقیده بنده اینجا زیادى است این را هم این طور اصلاح می‌کنیم .

دکتر مصدق - آقا چطور اصلاح می‌فرمایید؟

رئیس - کلمه مجلسین به نظر بنده کافى است و کلمه کمیسیون نفت زائد است (دکتر مصدق- صحیح است) آقایانى که با این پیشنهاد به این ترتیب موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد یک ماده الحاقیه هم آقاى مخبر فرهمند پیشنهاد کرده‌اند که قرائت می‌شود.

(به شرح زیر قرائت شد)

ماده الحاقیه: هر عده متخصص و مشاورین فنى و ادارى که براى اجراى مواد این قانون لازم باشد هیئت مختلط می‌تواند دعوت نماید. مخبر فرهمند

رئیس - آقاى مخبر فرهمند

مخبر فرهمند - عرض کنم که این پیشنهاد بنده مکمل آن مواد اول است هیئت مختلط که عبارت از 11 نفر است اینها نظارت در کار دارند کار در دست متخصصین و مشاورین فنى و ادارى و دولت است پس بنابراین آن هیئت نظارت بایستى که تمام اسباب و ابزار کار متخصصین و مشاورین فنى را در اختیارش گذاشت که هر وقت به هر کس و هر عده‌اى احتیاج پیدا کرد و خواست عذرى نیاورند و بهش بدهند.

اللهیار صالح - بسیار خوب و به جا است.

رئیس - از این دعوت مقصود استخدام است.

نبوى - بلى.

رئیس - اگر استخدام باشد که صورت دیگر پیدا می‌کند و تصویب مجلس را می‌خواهد.

مخبرفرهمند - مقصود دعوت است از مستخدمین داخلى

فرامرزى - بنده مخالفم.

رئیس – بفرمایید.

فرامرزى - عرض کنم مخالفت من با این ماده الحاقیه از لحاظ این نیست که می‌خواهم بگویم لازم نیست البته طبعاً این هیئت خودش این کار را مى‌تواند بکند (مکى - در ماده پنج این قسمت تأمین شده) روى مشورت زیاد و جلسات متعدد تمام این چیزها پیش‌بینى شده و در ماده پنج عین این مطلب هست و این تکرار یک مکررى است که لازم نیست و من فقط خواستم به بهانه مخالفت با این پیشنهاد آقاى مخبر فرهمند به آقاى دکتر مصدق عرض کنم فرمودند که اگر مجلس سنا هم با این قانون موافقت کرد و تصویب کرد ( که البته هم مى‌کند ) آن وقت من این مأموریت یا این خدمتى که مجلس به من رجوع کرده قبول خواهم کرد چون آخر شب هم هست آقایان اجازه مى‌دهند به این مناسبت یک مثلى عرض کنم. یک عربى رفته بود در مسجد نماز جماعت را پشت سر امام بخواند. امام بعد از آن که حمد خواند، یک آیه‌اى از سوره یوسف که (لن ابرح العرض یاذن لى ابى) یعنى من تکان نخواهم خورد مگر این که پدرم اجازه بدهد خواند باقیش هر چه کرد یادش نیامد هى گفت حتى یاذن لى ابى؛ آن جماعت که نفهمیدند که معنى‌اش چیست ولى آن عرب مى‌فهمید. گفت اگر پدرت اجازه نداد تکلیف ما چیست. همین جا باشیم؟ خب جناب آقاى دکتر مصدق فرض کنیم مجلس سنا حقیقتاً آمد یک مدتى وقت گذراند. مجلس شوراى ملى هم از جنابعالى خواهش کرده و رأى تمایل داده که دولت تشکیل بدهید. باید ما منتظر بشویم ببینیم که کى مجلس سنا موافقت می‌کند؟ (دکترمصدق - بلى) نه قربان بنده معتقد هستم که در این فرمایشتان یک قدرى تجدید نظر بفرمایید و از فردا شروع فرمایید یعنى بعد از آن که شرفیاب حضور اعلیحضرت همایونى شدید و فرمان گرفتید دولتتان را تشکیل بدهید البته سنا هم در ضمن عمل تصویب خواهد کرد که دیگر عرضى ندارم.

رئیس - پیشنهاد آقاى مخبر فرهمند که با عنوان ماده الحاقیه داده‌اند دوباره قرائت می‌شود.

(به شرح ذیل قرائت شد)

ماده الحاقیه‌ - هر عده متخصص و مشاورین فنى و ادارى که براى اجراى مواد این قانون لازم باشد هیئت مختلط دعوت نماید.

مکى - با تصویب مجلسین

رئیس - آقاى مکى.

مکى - این پیشنهاد جناب آقاى مخبر فرهمند بسیار ضرورت داشته در ماده پنج این نظر پیش‌بینى شده منتها با تصویب مجلس شوراى ملى.

ماده پنجم مى‌گوید: « هیئت مختلط باید هر چه زودتر اساسنامه شرکت ملى نفت را که در آن هیئت عامله و هیئت تظارتى از متخصصین پیش‌بینى شده باشد تهیه و براى تصویب مجلس به مجلسین پیشنهاد کند » یعنى اگر متخصص احتیاج دارد، هیئت عامله می‌تواند پیش‌بینى کند ولى با تصویب مجلس شوراى ملى اگر مجلس شوراى ملى نسبت به ملیت متخصص اظهار نظر کرد یا مخالفت نمود هیئت عامله نمى‌تواند این کار را بکند اینجا نظرها تأمین شده ‌اما این که آقاى شوشترى فرمودند که مأموریت کمیسیون نفت تمام شده توجه نفرمودند که کمیسیون نفت همان طور که در مقدمه گزارش ذکر شده فقط نسبت به معادن نفت جنوب اظهار نظر کرده و یک ماه و نیم هم از مدتش مانده و همین طور که آقاى ملک‌مدنى فرمودند باز دو مرتبه کمیسیون به قوت خودش باقى است و در موقع انتخاب کمیسیون‌ها هم آقایان گفتند به استثناى کمیسیون نفت تمام کمیسیون‌ها انتخاب شوند (صحیح است)

مخبر فرهمند - عرض کنم وقتى بنا شد که ده نفر با مجلسین انتخاب بکنند باید طرف اعتماد باشند که اقلاً این اختیار را داشته باشند که براى کار و براى رسیدگى به حساب و براى امورات فنى یک عده‌اى را بتوانند دعوت کنند.

مکى - باید به مجلس پیشنهاد بکند و باید با اجازه مجلس باشد و ملیتش را باید مجلس تصویب کند.

مخبر فرهمند - بنده که نوشته‌ام استخدام خارجى عرض بنده این است که از مستخدمین داخلى دعوت کنند.

مکى - این اشکال ندارد بنده موافقم.

رئیس - آقاى مخبر فرهمند مقصود خارجى نیست؟

مکى - اگر داخلى باشد احتیاجى ندارد.

رئیس - ممکن است قبل از جمله « دعوت نماید » نوشته شود بر طبق قانون استخدام اتباع خارجى این را اضافه نمایید « بر طبق قانون استخدام اتباع بیگانه ». (صحیح است)

صفایی - پیشنهاد را بفرمایید دو مرتبه قرائت شود.

+++

(پیشنهاد آقاى مخبر فرهمند با اصلاحى که شد به شرح زیر قرائت گردید)

ماده الحاقیه: هر عده متخصص و مشاورین فنى و ادارى که براى اجراى مواد این قانون لازم باشد، هیئت مختلط می‌تواند بر طبق قانون استخدام اتباع بیگانه دعوت نماید. مخبر فرهمند

رئیس - آقاى فرامرزى به عنوان مخالف صحبت کردند حالا رأى می‌گیریم آقایانى که با این ماده الحاقیه و با اصلاحى که شد موافقند قیام فرمایند. (عده کمى برخاستند). تصویب نشد. به مجموعه مواد باید رأى گرفته شود. یک کلیات آخر هم دارد ولى کسى تقاضاى اجازه نکرده.

شوشترى - بنده اجازه می‌خواهم .

عده‌اى از نمایندگان - اعلام رأى شده.

شوشترى - بنده مخالفم یک تذکراتى در کلیات هست که باید توضیح بدهم. مخالفم آقا

رئیس - آقاى شوشترى بفرمایید. چون وقت هم گذشته مختصر صحبت کنید.

شوشترى - فلسفه تنظیم این قانون و تصمیمى ‌که مجلسین گرفته این براى آسایش و رفاه مردم است. مجلسین که این رأى مقدس را داده‌اند و امشب تکمیل مى‌کنند باید آقایان اعضاى کمیسیون، چه کمیسیون نفت و چه کمیسیون مختلط متوجه این معنى باشند که فلسفه این قانون ما آنچه که در نظر داشتیم با مذاکراتى که بین آقاى اسلامى و آقاى مکرمى به عمل آمد یک قدرى اذهان را متوجه کرد به یک معناى دیگر. آقاى مکى درست توجه کنید سالى هفت میلیون لیره از کمپانى غاصب دارسى می‌گرفتیم آمدند این حق بازى‌هاى گس مس نمی‌دانم ساعد گیس میس من اینها را نمى‌دانم صورتى به ما دادند که سالى 27 میلیون و شهرت داشت که 56 میلیون هم اندوخته شده است. ما فکر کردیم که نجات مملکت در دو چیز است یکى این که خود عمل کنیم و استفاده کنیم و یکى هم این که این دست مرموز را از مملکت قطع نماییم. وقتى که مى‌خواستیم نتیجه بگیریم حضرات آمدند گفتند ما 50 درصد می‌دهیم بدون آن که سالى 26 میلیون را هم به انگلستان بدهیم مجموع این را من پیش خودم حساب ساده و لرى کردم براى بنده متخصص حساب و این حرف‌ها نیستم.

هر چه می‌گویم رک با ایمان می‌گویم خیال کردم سالى هفتاد هشتاد میلیون لیره انشاءالله می‌ماند و عاید مى‌شود و این رعایاى بدبخت را از تماس با مأمورین ظالم به عنوان مالیات مستقیم و غیر مستقیم و ارضى و غیره از این راه خلاص می‌کنیم. آقا در بیاناتتان فرمودید که هر چقدر که نفت ما تنزل کند، چهارده میلیون عایدى براى ما پیدا می‌شود. یا بیست میلیون اجازه بدهید آقا بدانید و آگاه باشید که اگر منویات ملت منویات مردم در این رأى مقدس که قبلاً دادیم به مفهوم واقعى این منویات ملت تأمین نشود نمى‌دانم چه تفسیرى کنم، بعداً چه صورتى پیدا می‌کند. پس این دو کمیسیون باید سعى کند از نظر منطق از نظر اصول ما با هیچ دولتى جنگ نداریم. با هیچ کس مخاصمه نداریم. باید فکرى کنند که عواید براى مملکت درست نمایند. اگر فکر نکردند منعکس به حسن اثر نمی‌شود و من ناچارم بگویم‏.

رئیس - رأى گرفته می‌شود به مجموع مواد آقایانى که موافقند قیام فرمایند (عموم نمایندگان برخاستند) چون رأى به اتفاق داده شد، من اعلام می‌کنم که به اتفاق آرا تصویب شد. به مجلس سنا فرستاده می‌شود (نمایندگان - انشاءالله مبارک است) (کف زدن شدید تماشاچیان)

2 - تعیین موقع جلسه بعد - ختم جلسه

رئیس - چون امروزصبح و امشب آقایان در مجلس بودند اجازه بدهید جلسه فردا صبح موقوف شود.

دکتر بقایى - اسامى آقایان نمایندگانى که در مجلس تا این ساعت بودند اعلام شود.

رئیس - دارم حرف می‌زنم بفرمایید بنشینید و روز سه‌شنبه هم چون مشغول کار دولت هستیم با اجازه آقایان جلسه نخواهیم داشت. جلسه آتیه روز پنجشنبه خواهد بود. آقاى دکتر بقایى حالا حرفى دارید بفرمایید.

دکتر بقایى - عرض کردم اسامى آقایانى که تا این ساعت در جلسه حضور دارند اعلام شود.

( جلسه ساعت 11 و 10 دقیقه بعد از ظهر ختم شد)

رئیس مجلس شوراى ملى- رضا حکمت‏

+++

 

Parameter:294660!model&5137!print -LayoutId:5137 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار(مشروح مذاکرات)