1 تير 1399 09:12:00
تاریخ شفاهی زرتشتیان

صداهایی از ایران زرتشتی  


 

معرفی کلی

کتاب «صداهایی از ایران زرتشتی» نتیجه تحقیقات میدانی و مطالعات شفاهی در خصوص زرتشتیان ایران است. کتاب حاضر به زندگی دینی و  ساختار اجتماعی جوامع زرتشتی در ایران از زمان انقلاب سال 1979 به بعد می‌پردازد. با زرتشتیان ساکن در شهرهای مهمی مانند تهران، کرمان، اهواز، شیراز و اصفهان مصاحبه‌های صورت گرفت و همچنین با زرتشتیان ساکن در روستاهای اطراف شهر یزد یا صاحب ملک در آن منطقه نیز مصاحبه شده است.

در این کار میدانی، از مصاحبه‌شوندگان عمدتاً در خصوص رهبران زرتشتی، چهره‌های تاریخی، رویدادهای محلی، معلمان و متون دینی سوال شده است. زیرا این عوامل فوق‌الذکر بوده که دیدگاه‌ها و درک زرتشتیان از دین‌شان را شکل داده است. مصاحبه‌شوندگان درباره تأثیر رخداد‌های اخیر بر زندگی خود نیز صحبت کرده‌اند. دانستن ذهنیت آنان نسبت به دین‌شان اهمیت بسیاری  دارد و همین عوامل است که ذهنیت آنان را می‌سازند.  فصلی از این کتاب به همین درک و فهم و برخی آداب و رسوم آنان اختصاص دارد. باید اضافه کرد که در نتیجه تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی، بازگشت به شریعت و فقه اسلامی و جنگ هشت ساله با عراق  روابط زرتشتیان و حکومت تحول یافت. فضای سیاسی جدید هویت‌های مذهبی و اجتماعی نسل جوان زرتشتیان را از طریق نهادهای زرتشتی مانند آنجوها (شوراها) و همچنین نهاد‌هایی که توسط دولت جمهوری اسلامی تأسیس گردید تغییر داد. مصاحبه‌های صورت‌گرفته به مثابه حافظه زنده زرتشتیان ایران در قبل و بعد  انقلاب می‌باشد. نظرات بیان‌شده در این مصاحبه‌ها به خوبی تغییرات رخ‌ داده را منعکس می‌کند و آگاهی‌های مفیدی درباره موضوعاتی مانند آموزش، مهاجرت، تحولات و اصلاحات مذهبی را ارائه می‌کند.

 

جامعه آماری

موضوع اصلی کتاب حاضر مطالعات شفاهی زرتشتیان باقی‌مانده در ایران است. در این بخش 330 مصاحبه صورت گرفته و زرتشتیان درباره زندگی خود قبل و بعد از تأسیس جمهوری اسلامی ایران صحبت می‌کنند. مباحث مطروحه در این مصاحبه‌ها عبارتند از زندگی مذهبی و دنیوی از جمله مهاجرت، تحصیلات و ازدواج در خارج از جامعه.

هدف از انجام این پژوهش، بررسی تحولات مربوط به زندگی دینی و اجتماعی جامعه زرتشتیان از زمان انقلاب اسلامی 1979 و تأسیس جمهوری اسلامی ایران تا زمان حال بوده است.

مصاحبه‌شوندگان بیان می‌کنند که چگونه رهبران دینی و اجتماعی، چهره‌های تاریخی، رویدادهای محلی، معلمان و متون دینی زرتشتی بر نگرش‌ها و دیدگاه‌های آنان نسبت به دین تأثیر داشته است. آنها درباره تأثیرات وقایع و شرایط اخیر، به عنوان مثال جنگ ایران و عراق، بر زندگی‌شان نیز صحبت می‌کنند.

 

زبان دری در میان زرتشتیان

مصاحبه‌ها عمدتاً به زبان زرتشتی دری انجام شده است. این زبان رو به زوال است. زیرا بسیاری از روستاییان به مراکز شهری مهاجرت می‌کنند و بسیاری از آنان نیز به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند. دری یک زبانی است که زرتشتیان به آن تکلم می‌کنند، اما به آن زبان نمی‌نویسند. بنابراین نسل جوان ممکن است در خانه به زبان دری صحبت کنند، اما از زبان فارسی رسمی برای تایپ کردن و برقراری ارتباط از طریق شبکه‌های  اجتماعی استفاده می‌کنند. در نتیجه نسل جوان روز‌به‌روز از والدین و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های خود بیشتر  فاصله می‌گیرند.

 

جمعیت زرتشتیان

زرتشتیان ایران امروز کمتر از 25000 نفر هستند. اکثریت در تهران و مابقی در شهرهای یزد و کرمان زندگی می‌کنند. اجتماعات کوچکی از زرتشتیان متشکل از 100تا300 نفر نیز در شهرهای شیراز، اصفهان و اهواز زندگی می‌کنند. هرکدام از این جوامع کوچک زرتشتی آتشکده و مرکز اجتماع خاص خود و انجمن یا شورای محلی خود را دارند. در حدود چند صد زرتشتی هم هنوز در روستاهای زرتشتی در دشت یزد زندگی می‌کنند.

 

تاریخ شکل‌گیری جامعه زرتشتیان

تاریخ زرتشت و افسانه‌های مربوطه در اذهان زرتشتیان مصاحبه‌شونده همچنان زنده مانده است.

دین زرتشت در گذشته‌های دور‌دست ریشه دارد. دین زرتشت از مذهبِ اجداد قبائل ساکن در ایران و شمال هند توسعه یافته است. اعتقاد بر این است که دین زرتشت در هزاره دوم پیش از میلاد در آسیای میانه شکل گرفت و از آنجا به سراسر فلات ایران و غرب ایران گسترش یافت. این دین اصلی‌ترین مذهب سه امپراطوری ایران یعنی هخامنشی (حدود 550-330 پیش از میلاد)، اشکانیان (حدود 274 پیش از میلاد - 224 پیش از میلاد) و ساسانیان (224-651 میلادی) بود.

اصول مرکزی این دین عبارت است از: دوگانگی و تضاد عمیق بین خیر و شر است. بر اساس این ایده، جهان توسط خدا، اهورا مزدا، ایجاد شده است تا این دو نیروی خیر و شر  با یکدیگر درگیر باشند. اعتقاد به زندگی پس از مرگ. اعمال و رفتار ما در این دنیا، سرنوشت ما را در آن دنیا تعیین می‌کند. شکست نهایی شر برای همیشه و بازگشت جهان به حالت کامل خود.

در زمان فتح ایران توسط اعراب در سال 651 میلادی، زرتشت دین یک ملت-دولت قدرتمند با نظام اداری و حقوقی پیشرفته بود. پس از آن، زرتشتیان به اقلیتی تحت فشار و سرکوب تبدیل شدند. ترکیبی از الهیات(کلام) و فقه(حقوق) به ایدئولوژی حاکم تبدیل شد و این بدان معنی بود که غیرمسلمانان هرگز نمی‌توانستند از حقوق شهروندی کامل برخوردار باشند مگر اینکه به اسلام بگروند. با این حال، به زرتشتیان به عنوان غیرمسلمانانی که دارای دین توحیدی بودند، به همراه سایر پیروان ادیان توحیدی مانند مسیحیان، سباییان و یهودیان، جایگاه و عنوان ویژه‌ای اعطا شد: «اهل کتاب». عنوان «اهل کتاب» به آنها وضعیت «ذمی» یا «افراد تحت امان» اعطا می‌کرد. «اهل ذمه» دارای حقوق مشخصی تحت حاکمیت اسلام و نظام حقوقی اسلام بودند. پرداخت جزیه یا مالیات ثابت سرانه فشار اقتصادی بر اهل ذمه کمک کرد. اهل ذمه با محدودیت‌های مختلفی در زندگی روزمره خود روبه‌رو بودند. این محدودیت‌ها در معماری و ساخت و ساز خانه‌ها، لباسی که می‌پوشیدند، شیوه‌های سفر و راحتی‌های عمومی مانند استفاده از بادگیر‌ها.

طبق عقیده رایج پارسیان (زرتشتیان)، گروهی از زرتشتیان برای فرار از اذیت و آزار برخی از مسلمانان افراطی در ایران، با قایق از ایران فرار کردند و به ساحل گجرات (هند) رسیدند و در آنجا اجازه یافتند که زندگی کنند و آیین‌ها و مراسم مذهبی خود را انجام دهند. تاریخ ورود آن‌ها به گجرات هند مورد اختلاف است. اما عموماً اعتقاد بر این است که این زرتشتیان بین قرون هشتم و دهم میلادی جامعه خود را در هند بنا کردند. در دوره قاجار در ایران (1924-1779 میلادی) جمعیت زرتشتیان کمتر از ده هزار نفر بود.

در نیمه دوم قرن نوزدهم بخت و اقبال به زرتشتیان روی آورد و آن هنگامی بود که فرستاده‌ای از پارسیان هند بنام مانکجی لیجی هاتاریا در سال 1854(1233 شمسی) به ایران آمد. تلاش‌های بسیار او منجر به اصلاحاتی در جامعه زرتشتیان ایران گردید. به موجب کمک‌های خیرخواهانه پارسیان هند به جامعه زرتشتی ایران مدارس، بیمارستان‌ها و مراکز اجتماعی ساخته شد. آتشکده‌ها و دخمه‌ها تعمیر شدند و مؤسساتی مانند انجمن‌ها، چه از نوع روحانی و چه از نوع غیر‌روحانی تأسیس شد. این اصلاحات، جامعه زرتشتیان را دارای ساختار رسمی و سازمان‌یافته کرد. انقلاب مشروطه سال 1905 میلادی منجر به تشکیل نخستین پارلمان ایران و انتخاب نماینده از طرف زرتشتیان ایران شد.

 

متون زرتشتی

متون مقدس زرتشتی، یعنی «اوستا»، به زبان ایرانی باستان یعنی «اوستایی» به صورت شفاهی تألیف و سینه به سینه منتقل شده است. قلب اوستا را «گاتا‌ها» می‌سازد که اعتقاد بر این است که حضرت زرتشت آن‌ها را تألیف کرده است و از آن هنگام این دین، «دین زرتشت» نام گرفت. از حدود قرن چهارم پیش از میلاد بود که روحانیون زرتشتی ترجمه متون اوستایی به زبان پارسی میانه را آغاز کردند و این متن جایگزین گویش‌های ایرانی قدیم شد. متون اوستایی تا به امروز باقی مانده است. بقای متون اوستایی مدیون انتقال شفاهی طولانی‌مدت آن‌ها از طریق خطابه‌های روحانیون زرتشتی در مراسم مذهبی و نیایش‌ها و دعاهای روزانه مردم بوده است. اوستا و گاتاهای شفاهی احتمالاً تا اواخر دوره ساسانیان (224-651 م.)، با الفبایی که برای نگارش این اوستا و گاتاها طراحی شده بود هنوز مکتوب نشده بود.

در طول قرن نهم میلادی، تکثیر متون دینی زرتشتی به زبان فارسی میانه و نیز تبادل عقاید و نظرات بین روحانیون زردشتی و اندیشوران غیرروحانی زرتشتی و فاتحان و مسلمانان و زرتشتیان تازه‌مسلمان افزایش یافت. فارسی میانه جای خود را به زبان فارسی جدید داد. این فارسی جدید از طریق  شعرسرایی در استان‌های شرقی ایران ظهور ‌کرد و در آن زمان آن را به عنوان دری می‌شناختند. فارسی دری که در آن زمان جانشین فارسی قدیمی و فارسی میانه شد با زبان دری امروزی زرتشتیان متفاوت است. این زبان متعلق به گروه‌ گویش‌ها فارسی شمال شرقی ایران است.

 

اطلاعات زبانی

زبان دری زرتشتی به طور سنتی با جوامع زرتشتیان یزد و کرمان و روستاهای دور‌افتاده این دو شهر در ارتباط بوده است.

امروز دری و لهجه‌های مختلف آن توسط زرتشتیان در یزد و روستاهای دشت یزد صحبت می‌شود، جایی که هنوز تعدادی زرتشتی در آنجا زندگی می‌کنند و خانه‌های اجدادی خود را حفظ و یا بازدید می‌کنند. برخی از روستاها به حومه شهر تبدیل شده‌اند و ساکنان آن روستا‌ها هنوز با گویش روستایی خود صحبت می‌کنند. نام‌های خانوادگی مصاحبه‌شوندگان نشان می‌دهد که اگرچه خانواده‌ها به شهرها مهاجرت می‌کردند اما معمولاً آنها از روستایی به روستای دیگر نقل مکان نمی‌کردند، و این دلیلی بر بقای زبان دری برای مدت طولانی بوده است. برخی از گویش‌های روستایی دری همچنان نسل اندر نسل توسط خانواده‌های زرتشتی که شهرهایی مانند تهران، شیراز و اصفهان ساکن شده‌اند تکلم می‌شود. دری زرتشتی طی قرن‌ها به عنوان زبانی که توسط غیر زرتشتیان به آسانی فهمیده نمی‌شد، حفظ شده است.

تا سال 1962(1341 شمسی)، همه خانواده‌های زرتشتی ساکن در روستاهای خارج از کرمان به کرمان کوچ کردند و اکنون تعداد کمی از زرتشتیانی که در کرمان ساکن هستند به لهجه در کرمانی صحبت می‌کنند.

 

پراکندگی زرتشتیان

نقشه زیر، پراکندگی جمعیت زرتشتیان در ایران را نشان می‌دهد.

این واریز نقشه‌برداری از جوامع زرتشتی باقیمانده در ایران را ارائه می‌دهد. قبلاً این کار صورت نگرفته است و بعید به دلیل پراکندگی مردم در مناطقی که به زبان دری صحبت می‌کنند، بعید است که دوباره انجام شود.

 

مسائل اجتماعی زرتشتیان

مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که پیشینه تاریخی مربوط به دین زرتشت در اذهان زرتشتیان پابرجا بوده است. زرتشتیان از تاریخ باستانی خود به خوبی آگاه هستند. این تاریخ باستانی بخشی از آگاهی و وجدان تاریخی ایران شده است و به ایرانیان این احساس را می‌دهد که امروز بدانند که چه هویتی دارند. زرتشتیان ایران همچنان پیوند‌های تاریخی و تماس‌های خود را با هم‌کیشان خود در هند حفظ کرده‌اند.

بسیاری از محدودیت‌هایی که بیش از هزار سال به خاطر اقلیت بودن بر زرتشتیان اعمال می‌شد،‌ هنوز هم در جریان است. مانند منع تبلیغ و اجرای مراسم مذهبی در ملأ عام، منع ازدواج بین زن مسلمان و مرد غیرمسلمان. به همین ترتیب، قوانین ارث و مجازات که موجب تبعیض علیه اقلیت‌های دینی می‌شود. شرکت‌کنندگان در این مصاحبه‌ها در مورد تعامل با سایر اقلیت‌ها و همچنین عرف تبعیض‌آمیز که بر زندگی روزمره، مکان و مسافرت زرتشتیان حاکم است صحبت می‌کنند. به عنوان مثال، بحث طهارت و نجاست که باعث منع اقلیت‌های دینی از نوشیدن آب در چشمه‌های عمومی می‌شد،‌ همچنان در اذهان و حافظه پیران اقلیت‌های دینی و زرتشتیان زنده مانده است. ساختار و سازمان داخلی زرتشتیان موضوع مهم دیگر این کتاب است. انجمن‌ها، مهمترین بخش سازمان و ساختار زرتشتیان است. زیرا ثروت جامعه زرتشتیان ایران خود را به صورت وقف از هر نوعی نشان می‌دهد. وجود چنین منابعی از ثروت باعث گردیده که مراسم‌ها و آیین‌های و جشن‌ها(گاهنبار‌ها) زرتشتی ادامه یابد. نماینده زرتشتیان در مجلس نقش مهمی در زندگی جامعه زرتشتیان دارد و تا آنجا که بتواند  در ایجاد تغییرات و تحولات مثبت در وضعیت اقلیت زرتشتیان کوشندگی می‌کند.

مهاجرت موضوعی است که جوانان با ترک ایران به دنبال فرصت‌های تحصیلی و شغلی مناسب در خارج از کشور هستند. موضوع مذکور مورد اختلاف نظر است و برخی به شدت با آن مخالف هستند. زیرا باعث گسست بین نسل جوان و نسل قدیم می‌شود. موضوع اختلاف‌برانگیز دیگر حفظ مراسم و آیین‌های مذهبی و اینکه آیا خواندن دعا به زبان اوستایی که دیگر قابل فهم نیست، اثری دارد. به نظر می‌رسد که فقط گاتاها تغییرناپذیر تلقی می‌شوند. اگرچه برخی به دنبال درک معنای کلمات هستند. اما برخی دیگر دیدگاه سنتی‌تری نسبت به گاتاها دارند و آن‌ها را ورای درک لغوی و تحت‌اللفظی ما می‌دانند. عقاید مذهبی زرتشتی غالباً در سه اصل «پندار نیک»، «گفتار نیک» و «کردار نیک» خلاصه می‌شود اما بحث‌هایی نیز بین اصلاح‌طلبان و سنت‌گراها در زمینه عقاید و تعالیم زرتشتی وجود دارد.

زرتشتیان علاقه وافری به ادبیات و شعرهای فارسی دارند و احتمالاً این علاقه از همان زمان‌های قدیم که این ادبیات نگارش یافته و اشعار سروده شده وجود داشته است. داستان‌ها و افسانه‌هایی که زرتشتیان از دوران کودکی با جان و دل یاد گرفته‌اند، در شاهنامه موجود است که بسیاری از این داستان‌ها و افسانه‌ها نیز ریشه در متون اوستایی مانند یشت‌ها دارد. زرتشتیان ساکن روستاها از اجتماعاتی سخن می‌گویند که در آن اجتماعات شعر خوانده و گاهی اوقات سروده می‌شد. تشکیل چنین اجتماعات قدمتی دیرینه نزد زرتشتیان دارد. در مصاحبه با روحانیون زرتشتی، ایشان اغلب برای تأثیرگذاری بیشتر تعالیم دینی و یا دیدگاه‌‌‌های خود، به شاعران فارسی تأسی می‌کنند.

 

اهمیت تاریخ شفاهی زرتشتیان

کتاب حاضر بر اساس فایل‌های صوتی نگارش یافته است. تعداد این مصاحبه‌ها، 330 مصاحبه است که برخی از آن‌ها چندین فایل دارند و طول مدت برخی مصاحبه‌ها چندین ساعت می‌باشد.

پژوهش‌های علمی در زمینه دین زرتشت به طور سنتی بر روی متون دینی موجود در اوستا و زبان فارسی پهلوی متمرکز بوده است. زبان زرتشتی دری به‌ندرت مورد مطالعه بوده است. این مصاحبه‌های شفاهی منبعی غنی از نظر زبان‌شناختی برای تحقیقات آینده محسوب می‌شود. بررسی پراکندگی جوامع زرتشتی در سطح ایران  حاکی از پراکندگی لهجات گوناگون زبان دری زرتشتی در ایران است. علاوه بر این، نسل‌های آینده زرتشتیان که در جوامع پراکنده خارج از کشور زندگی می‌کنند قادر خواهند بود به زبانی که پیشینیان خود در ایران صحبت می‌کنند، گوش دهند و فرا بگیرند.

 

شیوه مصاحبه‌

تحقیق حاضر توسط،  سارا استوارت[i] و با کمک مالی آکادمی بریتانیا[ii] در سال 2007 انجام شده است.

جمع‌آوری داده‌ها با همکاری پروفسور فیلیپ کرینبروک[iii] و خانم شهناز نویل مونشی [iv]که روی پروژه پارسیان(زرتشتیان) هند کار می‌کردند توسعه یافت. در هر دو طرح، شخص اصلی که برای انجام اکثر مصاحبه‌ها انتخاب شده بود، عضو برجسته انجمن زرتشتیان بود که توسط محقق اصلی(سارا استوارت) آموزش‌های لازم در مورد استفاده از تجهیزات و تکنیک‌های مصاحبه به او ارائه گردید. مصاحبه‌ها به صورت کیفی بود و سعی گردید که مصاحبه‌ها در یک فضای آرام و صمیمی، معمولاً در خانه شخص مصاحبه‌شونده انجام ‌شود.

مصاحبه‌ها به دو دسته (A) و (B) تقسیم می‌شوند. مصاحبه‌های گروه (A) در واقع مصاحبه‌هایی برای «یافتن واقعیت [v]می‌باشد که به جنبه‌های گوناگون زندگی اجتماعی زرتشتیان می‌پردازد. در این گروه از مصاحبه‌ها،‌ سؤالات عمدتاً درباره زندگی زرتشتیان‌ و موضوعات جمعیت‌شناختی و همچنین زندگی دینی و آموزش آنان بوده است.

دسته دوم مصاحبه‌ها با افرادی شده است که گزارش‌های کامل‌تر از زندگی مذهبی خود ارائه و نظرات شخصی خود را بیان می‌کردند. بیشتر این مصاحبه‌ها، روایت‌هایی از زندگی واقعی، تجربیات و اعتقادات مذهبی آنان بوده است.

 

جلد نخست: بخش نخست این کتاب دو‌جلدی به زرتشتیان ساکن در شهر‌ها مانند تهران، کرمان، اهواز، اصفهان، شیراز می‌پردازد. این جلد با همکاری ماندانا معاونت [vi]تهیه گردیده و در سال 2018 منتشر شده است.

جلد دوم:‌ بخش دوم این کتاب دوجلدی به زرتشتیان یزد و روستا‌ها دور و اطراف یزد اختصاص دارد که در سال 2019 چاپ گردید

 

درباره سارا استوارت

دکتر سارا استوارت پژوهشگر و استاد گروه مذاهب و فلسفه‌ها در دانشکده تاریخ،‌ مذهب و فلسفه‌ها در دانشگاه سوآز لندن.[vii]

 

کتابخانه ایران‌شناسی مجلس

جلد اول این کتاب با 440 صفحه با رده‌بندی ]BL1525.S74 2018[ در کتابخانه ایرانشناسی موجود است. تلاش بر این است که جلد  دوم نیز تهیه گردد.

 

ترجمه و تدوین:‌ نسرین تارویردی‌زاده – پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران

کتابخانه ایرانشناسی مجلس شورای اسلامی

      majles.lib2gmail.com

 

مشخصات کتاب به زبان انگلیسی

Voices from Zoroastrian Iran: Oral Texts and Testimony. Vol. 1: Urban Centres

Sarah Stewart

In collaboration with Mandana Moavenat

Series: Göttinger Orientforschungen, III. Reihe: Iranica. Neue Folge

Copyright Date: 2018

Edition: 1

Published by: Harrassowitz Verlag

 

 

 

 

پاورقی‌ها

[i]. Sarah Stewart

[ii]. British Academy

[iii]. Professor Philip Kreyenbroek

[iv]. Shehnaz Neville Munshi

[v]. fact-finding

[vi]. Mandana Moavenat

[vii]. Department of Religions and Philosophies, School of History, Religions and Philosophies, SOAS University of London

 

Parameter:305795!model&4732!print -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار