جمعه ۰۸ اردیبهشت ۱۳۹۶    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۶ روز پیش


 
banner defult

محمدجواد غریب جزی، دانشجوی کارشناسی معماری ،آموزشکده فنی شهید بهشتی کرج

ایام نوروز بهترین فرصت برای بازدید از مناطق تاریخی و گردشگری و فرهنگی می باشد. استان اصفهان یکی از مکان هایی است که در ایام نوروز و در اوایل فصل بهار و تابستان از جاذبه های توریستی زیادی برخوردار است که مورد بازدید بسیاری از گردشگران قرار می گیرد.

در این راستا یکی از مکان هایی که میتواند مورد توجه محققان، پژوهشگران و دانشجویان معماری قرار گیرد مسجد جامع گز برخوار می باشد. این مسجد دارای مناره ای است که از ویژگی های خواص و منحصر به فردی برخوردار می باشد و جای دارد از بعد علمی و فرهنگی  برای عموم معرفی گردد.

در اینجا ابتدا اشاره به مسجد نموده و سپس به معرفی ویژگی ها وتزیینات مناره ی آن پرداخته می شود تاعلاقه مندان ،دانش پژوهان و محققان بتوانند از فرصت بوجود آمده از این مکان بازدید فرمایند.

چکیده

با توجه به مرمت هایی که سالیان اخیر در مسجد جامع گز و مناره آن صورت گرفت، اطلاعات تازه ای ازگاه نگاری و مراحل توسعه و ویژگی های معماری، تزیینی و خصوصیات سبک شناختی این بنا مشخص گردید. بر همین اساس در این مقاله منظره تازه ای از نا گفته ها ی مناره این مسجد معرفی می گردد،که در رابطه با ساختار بیرونی، تزیینات آجر چینی و وجود لوح سنگی و سبک ساخت آن و از نظر ساختار درونی، پلکان هایی که در دو جهت برای بالا و پایین رفتن اشخاص در مناره ساخته شده سخن به عمل آمده است.

واژه‌های کلیدی

دوره آل بویه، سلجوقی، منارۀ مسجد گز، مسجد چهار ایوانی، معماری اسلامی، منارۀ سلجوقی. 

مقدمه

    از نمونه ی مکان های مشخص که دلیل بر شهر بودن یک منطقه در گذشته بوده است، مساجد جامع، بازار‌ها و حمام های عمومی می باشد. مساجد در تاریخ معماری اسلامی به دلیل بهره مندی از مشخصه های ویژه همچون مطرح بودن به عنوان مهمترین رکن مذهبی جامعه مسلمان و نقطه کانونی گسترش شهرها و روستاها، همواره تاثیرات شگرفی بر مشخصات سبک شناختی، معماری، شکل گیری و چگونگی و نحوه گسترش مجموعه های شهری و معماری داشته است. از این رو، ویژگیهای اساسی معماری و شاخص ترین آثار هر عصر عمدتاً در این بناها ظهور و بروز می یافته است. یکی از اقدامات اولیه جهت روشن شدن موارد ذکر شده، شناخت صحیح تاریخ معماری و سبک شناختی این بناها است. مسجد جامع و مناره گز از نمونه مساجدی است که با وجود ویژگی های خاص تاریخی، معماری، سبک شناختی و جغرافیایی تا کنون به شکل صحیح مورد بررسی قرار نگرفته است. مسجد جامع گز از لحاظ نوع طرح و پلان جزء مساجد چهار ایوانی طبقه بندی می شود و در اکثر منابع به عنوان اثری از دوره سلجوقی معرفی گردیده و برای اولین بار مورد توجه آندره گدار قرار می گیرد؛ وی بدون ارائه هر گونه توصیف و توضیحاتی تنها به سلجوقی بودن بنای مسجد اشاره کرده است )گدار و دیگران،1385، 289(.و در نهایت لطف الله هنرفر، در اثر گرانقدرخود بدون اشاره به خصوصیات تزیینی و معماری مسجد، به خواندن اکثر خطوط و کتیبه های بنا پرداخته و آن را مسجدی سلجوقی با تعمیرات دوره های صفوی و قاجار معرفی کرده است )هنرفر، 1350، 187 ¬¬¬-192(.

      اگرچه در کتب تاریخی در خصوص مسجد جامع گز فقط به یک لوح سنگی موجود در پای مناره سخن به میان آمده است، ولی در جریان مرمت های سالیان اخیر، ساختار، تزیینات و زوایای جدیدی از بنای این مسجد هویدا گردید، از جمله کتیبه مزین به کلمه «الله» واقع در طاق ایون غربی که قبلا از نظرها پنهان بود، ولی در نتیجه مرمت ها و ساختمان سازی دهه اخیر آشکار گردید.  در این مقاله به عنوان ناگفته و شگفتی ها به آن پرداخته می شود.

پیشینه تاریخی

    شهر گز واقع در کیلومتر ده، جاده اصفهان – شاهین شهر و در ضلع شرقی اتوبان اصفهان– تهران واقع شده است. بررسی متون جغرافیایی و تاریخی نشان دهنده آن است که شهرستان گز در طول ادوار تاریخی یکی از سکونتگاه های منطقه برخوار اصفهان بوده و به عنوان مرکز این ناحیه از اهمیت بسیار برخوردار است. شهر گز به عنوان یکی از مهم ترین منزلگاه های قافله ها و مسافران قبل از ورود و خروج به اصفهان مطرح بود)احمدی،1385 ،83(ودر دوران قبل از اسلام جایگاه آتشکده زروان اردشیر بوده است)اصفهانی،1346،38؛(sirox,1967, 94 - 93 .اگرچه گز همواره برکنار شاهراه اصفهان-ری که شمال و جنوب کشور را به هم متصل می نمود قرار داشت، ولی درمتون گذشته در ارتباط با ،مناره مسجد جامع گز بطور مشروح مطلبی ذکر نشده است.

توصیف مسجد جامع

بنای اولیه مسجد جامع گز از نوع مساجد ستو ندار بوده و به دوره آل بویه تعلق داشته است همانند مسجد جامع اصفهان و اردستان که در هر ضلع صحن، چهار ایوان ایجاد شده و به مسجدی چهار ایوانی تبدیل شده است. در دوره صفوی به دستور شاهان صفوی و بدست معماران توانمند این دوره تعمیرات، ساختمان سازی ها و تزیینات الحاقی و اساسی در بنا صورت گرفته است. مناره این مسجد مربوط به دوره سلجوقی می باشد. مناره های سلجوقی ایران از عناصر مهم معماری اسلامی از نظر فرم معماری، سازه و تزئینات هستند. احداث مناره در ایران، به عنوان راهنما و هدایت معنوی و مادی، از دورۀ پیش از اسلام آغاز و در عصر سلجوقی به اوج تکامل خود رسید.(گز و برخوار در گذرگاه تاریخ، 1388، محمد علی یزدانی)

سردر ورودی اصلی مسجد جامع گز در گوشه شمال غربی واقع شده و دارای تزیینات آجرکاری، کاشیکاری و مقرنس های گچی می باشد. مسیر ورودی از طریق راهرویی با زاویه90درجه، به صحن مسجد راه می یابد. این مسجد دارای یک صحن تقریباً مربع شکل با ابعاد11  ×12متر می باشد که پیرامون آن چهار ایوان واقع شده است. (فرهنگ و تاریخ گز برخوار،1392، ویرایش چهارم ،دکتر سید سعیدالدین سجادی جزی)

کتیبه «الله»

     همانطور که در قسمت مقدمه نیز به این کتیبه اشاره شد، در قوس طاق ایون غربی، اندکی بالاتر از شروع پای کار قوس، بقایای کتیبه کوفی در دو ردیف دیده می شود که حروف آن به جنس کاشی فیروزه ای بر زمینه گچی بوده و نشان دهنده آن است که طاق ایوان در دوره متاخری5/1متر پایین تر از طاق اولیه ایجاد شده است. (تصویر1) در این کتیبه، تنها کلمه «الله» قابل شناسایی است و به نظر می رسد شامل آیات قرآنی بوده که سرتاسر لبه داخلی قوس طاق را می پوشانده است.1 - Copy

  دلیل فرو ریزی طاق ایوان غربی و پایین آمدن ارتفاع آن

یکی از دلایل تخریب شدن سقف ایوان غربی را میتوان به واژگون شدن تاج مناره مرتبط دانست.  مناره مسجد سابقاً خیلی مرتفع تر از امروز بوده و به نظر محققان یا به مرور زمان ریخته شده و یا توسط حمله ی مغول ها موجب واژگون شدن مناره برسقف ایوان غربی می شود و سقف ایوان را نیز تخریب می کند. این اتفاق باعث می شود که کتیبه هایی که مزین به آیات قرآنی در دو ردیف و در پایین پای کار قوس قرار داشته فرو ریزند. در هنگام باز سازی سقف ایوان، ارتفاع آن را پایین تر از ارتفاع قبلی می سازند که موجب می شود بقایای به جای مانده از کاشی کاری ها در پشت مصالح بکار رفته محو شوند. اما مرمت های سالیان اخیر باعث شده که آن آثار به جای مانده بر روی دیوار نمایان شوند و مرمت کاران تنها قسمت بجای مانده آن که  ذکر  کلمه«الله»  داشته را حفظ و اطراف آن را مرمت کرده اند که هم اکنون آثار آن را مشاهده می کنیم. (تصاویر4 و1)

تاریخچه مناره‌ها

6 - Copyهمان طور که از نام مناره مشخص است، این بنا نام خود را از واژه « نار» به معنی آتش گرفته و قدیمی ترین تعریف مربوط به مرحوم عباس زمانی است. مناره یعنی جای نار (آتش) و در واقع محل نور و روشنایی بوده که گاه کلمۀ مأذنه و میل راهنما نیز به آن اطلاق شده است (زمانی 1351 ، 176) از نظر نقش حکمی، این بناها به عنوان نماد جایگاه نور و آتش بوده اند و رهروان راه را در زمین یا عالم ظلمانی، به مدد آتش و نور که (کنایه از انوار الهی و معرفت و دانش است) به منزل و مقصد و حقیقت هدایت می کردند.

در قدیم الایام دو عملکرد عمده برای استفاده از برج های آتش(مناره‌ها) بوده است: یکی برای راهنمای مسافران در مسیرهای حرکتی کاروان ها و دوم برای انجام مراسم مذهبی تعظیم و تکریم خداوند یکتا (اهورامزدار) و گاه هر دو عملکرد با هم ادغام می شده است.

از نظر برخی از محققان،احداث مناره های منفرد ایران، با عملکرد میل راهنما در قرون اول اسلامی به نوعی تداوم معماری برج های آتش قبل از اسلام در ایران بوده است (فاضل1347  1348، 53)

     با توجه به سنگ ها و پای ستون هایی که در کف ایوان شمالی مشاهده شده نیز می توان احتمال داد که قبلاً در این مکان آتشکده بوده. اهالی گز نیز معتقدند که مکان این آتشکده در محلی بوده که اکنون مسجد جامع گز است.

در کتب تاریخی نیز در مورد «آتشکده گز» که اکنون اثری از آن موجود نمی باشد آمده و به احتمال زیاد از حدود قرن دوم قمری که به تدریج مردم گز دین اسلام را پذیرفتنه اند، آن مکان یا تخریب شده و یا به جای آن ساختمان دیگری ساخته شده است. این آتشکده به نام «زروان اردشیر» بوده و بانی آن به استناد تواریخ قدیم، بهمن ابن اسفندیار که نامش منطبق با اردشیر دراز دست هخامنشی بوده و زمان احداث آن، دوره هخامنشی است. (کتاب استرابون مربوط به قرن اول قبل از میلاد مسیح). علت انتخاب نام زروان اردشیر که توسط اردشیر اول هخامنشی برای آتشکده گز صورت گرفته، مؤید دو نکته ی مهم تاریخی است.

  • اینکه آیین زروانی قبل از زرتشت در ایران مرکزی بطور اعم و در گز و برخوار بطور اخص وجود داشته است.
  • منطقه برخوار و گز از مناطق اولیه ی اسکان آریایی های قبل از زرتشت بوده است. آنچه طبق اسناد و مدارک تاریخی بدست آمده، آتشکده گز یکی از مراکز مهم دین زرتشتی در ناحیه ی مرکزی بوده و جزء آتشکده های مادر به حساب می آمده که درکنار آن، خزانه و نهاد قضایی نیز وجود داشته است.(گز و برخوار در گذرگاه تاریخ، 1388، محمد علی یزدانی

مناره مسجد با آجرچینی خفته راسته

       12 - Copyاز مهمترین اجزای  مسجد جامع  مناره آن می باشد که درست در گوشه ی شمال غربی مسجد ما بین سردر ورودی اصلی و منتهی الیه ایوان غربی واقع شده است)تصویر6 (.تاریخ ساخت مناره گز مربوط به دوره ی سلجوقی برابر 500 تا 525 ه.ق است. این مناره دارای پایه ای هشت ضلعی و بدنه ای مدور می باشد.هم اکنون قسمتی ازآن باقی مانده که کمتر از10 متر ارتفاع داشته و دارای تزیینات زیبای آجرکاری شامل ردیف لوزی ها و طرح بازو بند است و با استفاده از تکنیک آجرچینی خفته راسته و آجرچینی پس و پیش ،با بهره گیری از سایه روشن نور خورشید و ایجاد حجم به وجود آمده است. (فرهنگ و تاریخ گز برخوار (1392)،ویرایش چهارم ،دکتر سید سعیدالدین سجادی جزی)

تزیینات آجری مناره:

نقوش و تزیینات آجر چینی در پای مناره: آجرچینی آن به صورت ساده (احتمالا تزئینات جدا شده) است و پایه مناره  لوحی از سنگ پارسی (به عنوان وقفنامه) نصب شده که به خط نستعلیق این عبارت را در بر دارد: «وقف نمود آقا علی ولد محمد علی یاور تمامی سه در دکان بقالی پای گلدسته را از برای خدا آنچه اجاره دکان بهم رسید محمد شریف گرفته صرف مسجد بزرگ گز کند به لعنت خدا گرفتار شود تغییر دهنده 1085»

نقوش وتزیینات آجری در میله مناره: آجرچینی آن به صورت خفته راسته و لوزی است و آجرچینی پس و پیش ،با بهره گیری از سایه روشن نور خورشید و ایجاد حجم به وجود آمده است.

نقوش وتزیینات آجری در تاج مناره: متاسفانه تاج مناره ریخته است.

 

ناگفته‌ها و شگفتی‌های مناره مسجد جامع گز 

    از ویژگی های درونی این مناره دارا بودن دو دستگاه پلکان داخلی برای رفتن به بالا و آمدن به پایین مناره است. راه دسترسی به داخل مناره از طریق درب چوبی کوچکی که بعد از ورودی اصلی و درگوشه ی سمت چپ راهرو های ورودی مسجد قرار دارد شروع می شود که ابتدا به پشت بام راه پیدا می کند، سپس در پشت بام در بدنه مناره یک درب کوچک فلزی قرار گرفته که با داخل شدن به آن پلکان های داخلی مناره وجود دارد و تنها مسیر بالا رفتن مناره می باشد.

  14راه‌پله‌ی حلزونی دو‌سویه داخل مناره15نمای داخلی مناره13راه‌پله‌ی ورودی به منارهدر اینجا می توان اشاره کرد که یکی از ناگفته ها و شگفتی های این مناره پلکان های داخل مناره مسجد است که در انتهایی مسیری که به سمت بالارفتن می باشد به راه پله دیگر راه پیدا می کند که به صورت رفت و بر گشت و جداگانه بوده و بسیار استثنایی می باشد. بدین صورت که از یک طرف به سمت بالای مناره، حالت صعودی دارد و از طرف دیگر به سمت پایین مناره، حالت فرود دارد. طبق سخنان جناب آقای حجت ا...ذکاوتمند (کارشناس میراث فرهنگی استان اصفهان) «پله ها تا حدود 7 الی 8 متر ازسطح زمین پایین تر رفته و راه دسترسی به قنات ها می باشد». همچنین از نظر گروهی از مردم انتهای راه پله به تونل های زیر زمینی وصل می شود که در گذشته راه مخفی خروج ازقلعه ی گز  نیز بوده است. اما سال هاست کسی از این پلکان ها به پایین نرفته و اطلاع دقیقی از انتهای مسیر به دست نیامده، که این مطالب بخشی از ناگفته های مناره در این قسمت را شامل می شود.

فضا‌سازی محوطه مسجد جامع

در چند سال اخیر اتفاقاتی در اطراف این مکان صورت گرفته که از جمله ی آنها می توان به تغییر فضا سازی کوچه ی مسجد جامع اشاره کرد. در سال 1391 به توصیه ی شهردار و شورای اسلامی وقت و با تاییدیه سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان اقدام به محوطه سازی اطراف مسجد جامع صورت گرفت. در هنگام خاک برداری توسط بیل میکانیکی که جهت تعویض سنگ فرش محوطه رو به روی مسجد صورت می گرفت، نا گهان حدود 5 تا 6 متر زمین فرو می ریز و نشست می کند. به عقیده ی آقای ذکاوتمند، دلیل فرو ریزی زمین در روبه روی مناره و مسجد، مسیر قنات هایی بوده که تا پای مناره می رفته و به پلکان های مناره دسترسی داشته است. متاسفانه هیچ مطالعه معماری در خصوص این حفره و یا وجود قنات یا مسیر خروجی مخفی از قلعه گز صورت نگرفت و بدون توجه به دلیل ریزش، آن را تا سطح زمین پر از خاک می کنند. سپس روی آن را به صورت سنگ فرش همراه با چند جعبه گل و نور پردازی به فضا سازی خاتمه می یابد.17مسیر خروج یا مسیر قنات که به هنگام محوطه‌سازی آشکار شد18در حال محوطه‌سازی19بعد از محوطه‌سازی

البته قابل ذکر است که آقای محمد علی یزدانی در کتاب خود نیز اشاره دارد که «در چند نقطه ی دیگر شهر این نشست ها و فرو ریزی ها اتفاق افتاده و مربوط به تونل هایی بوده که به سمت خارج منتهی می شده و طبق گفته اهالی گز، از این تونل ها در مواقعی که شهر در محاصره و نا امنی بوده است و درب دروازه ها بسته بوده،استفاده می شده است و راه خروج این تونل ها در بین تپه های اطراف گز به صورت مخفی وجود داشته است. در زیر مسجد لب جوی امام صادق(ع) و در قسمت مرکزی گز، این تونل ها مشاهده شده است. علاوه بر آن در اطراف بقعه شاه نعمت اللّه در قسمت شمالی، درسال 1384 بخشی از یکی از این تونل ها آشکار گردید». (گز و برخوار در گذرگاه تاریخ)

پیشنهاد‌های پژوهشی

  • بررسی و پژوهش بر روی پلکان هایی که از زیر زمین تا بالای مناره می رود و هیچ راه ورود به سطح زمین یا پشت بام ندارد.
  • تحقیق در رابطه با قرارگرفتن درب مناره در پشت بام مسجد بعنوان تنها درب ورود به مناره
  • بررسی  دلیل وجود پلکان ها به زیر زمین به عنوان راهی برای ورود به قنات و یا راهرو های مخفی قلعه گز

نتیجه

      با توجه به مطالب متون جغرافیایی متقدم و منابع مکتوب تاریخی و مشاهدات، شهرستان گز به عنوان یکی از مرا کز اصلی  منطقه برخوار با داشتن مسجد جامع با منبر و خطیب، اهمیت شهری داشته و یکی از مهم ترین و بزرگترین مساجد برخوار را در خود جای داده است. ساخت وسازهای اصلی مسجد عمدتاً در دوره سلجوقی انجام گرفته، در دوره آل بویه نیز چهار ایوان به طور همزمان در اضلاع چهارگانه صحن ساخته شد و مسجدی چهار ایوانی با سبک ویژه و متفاوت با سایر مساجد سلجوقی در استان اصفهان ایجاد میگردد. سپس در دوران صفوی با توجه به اهمیت راهبردی شهر گز که همجوار با پایتخت صفوی بود مورد توجه قرار گرفته و همانند بسیاری از بناهای مذهبی؛ به دستور مستقیم شاهان صفوی و به دست معماران توانمنداین دوره تعمیرات اساسی انجام گرفته است. روند تعمیرات و تزیینات مسجد دردوره قاجار نیز تداوم داشته و از دهه های گذشته تا به امروز نیزساختمان های متعددی به بنا الحاق گردیده است.

        لذا درباره ی مناره ی آن با فرض قرار داشتن آتشکده در نزدیکی آن و طبق نظر اهالی که ازگذشتگان خود شنیدند که بالای این مناره قبلا شعله ی آتش بوده و تاریخ آن را مربوط به دوران پیش از اسلام دانست و راه پله ی آن را نیز که تا کنون کسی به پایین نرفته و اطلاعات دقیقی دراین خصوص نیست، به همین دلیل لازم است توسط کارشناسان برای کشف واقعییات این مسجد و مناره بررسی و بازبینی دقیق قرار گرفته و برای حفظ و نگهداری مسجدجامع گز و مناره آن تلاش کرد.

ویراستار: رضا احمدی زمانی-کارشناس ارشد کتابخانه‌ی ایران‌شناسی مجلس شورای اسلامی

فهرست منابع

  • گز و برخوار در گذرگاه تاریخ،(1388)،محمد علی یزدانی
  • فرهنگ و تاریخ گز برخوار (1392)،ویرایش چهارم ،دکتر سید سعیدالدین سجادی جزی
  • اصفهانی،حمزۀ بن حسن(1346)،تاریخ پیامبران و شاهان،ترجمۀ دکترجعفرشعار،انتشارات بنیاد فرهنگ ایران،تهران
  • پوپ، آرتور و فیلیس ا کرمن(1387)سیری در هنر ایران، جلد 8 : معماری دوران
  • پیرنیا، محمد کریم(1387)معماری ایرانی، تدوین غلامحسین معماریان،انتشارات سروش دانش، تهران.
  • سلطان زاده، حسین)1365(، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهر نشینی درایران، انتشارات آبی، تهران
  • گدار، آندره و دیگران (1384)، آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم،جلد 4، چاپ 4، انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد.
  • گدار، آندره و دیگران(1385) ، آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم،جلد 1، چاپ 4، انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد.
  • هنرفر، لطف الله (5013)، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، چاپ 2، ثقفی، اصفهان.
  • یاقوت حموی، شیخ شهاب الدین(1380)، معجم البلدان، ترجم. دکترعلی نقی منزوی، جلد 1، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.
  • فاضل، محمود(1347_48).پیدایش مناره در اسلام. مجله هنر و مردم. شماره77 و 78 ص 56_52
  • زمانی، عباس.1351 منار و منارۀ تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران. مجلۀ هنر و مردم )شماره (121: ص 62_72.
  • کتاب استرابون مربوط به قرن اول قبل از میلاد مسیح

1

2
 
3تصویر3- نمای خارجی ایوان جنوبی
 
4تصویر4 -نمای خارجی ایوان غربی
 
5تصویر5- نمای خارجی ایوان شمالی
 
6تصویر6- نمای خارجی و منار مسجد
 
8
 
7
 
12درب فلزی ورود به مناره در پشت‌بام
 
16نشست زمین به هنگام محوطه‌سازی
 

3نمای خارجی ایوان جنوبی

4نمای خارجی ایوان و حوض سنگی 
 
11درب چوبی برای ورود به پشت‌بام