چهارشنبه ۰۸ مرداد ۱۳۹۳    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۲ روز پیش


 
banner-14-2

نویسنده ضمن معرفی «نثر اللئالی» و جستاری درباره مؤلف و معرفی نسخه های آن جملاتی چند از سخنان امام علی را از آن کتاب نقل کرده است.

 

مؤلف نثراللالی

نگارنده رساله به خوبی دانسته نیست و در تعیین او حدسها و احتمالات متعدّدی مطرح شده است. به گفته آقای منزوی تاریخ تالیف رساله پیش از سده ششم هجری نیست چون در این رساله «لام الف لا» یک حرف شمرده شده، و این کار قبل از سده ششم مرسوم نبوده است. انتساب رساله به امینالاسلام فضل بن حسن بن فضل طبرسی (548 ق) از بقیه احتمالات از قوّت بیشتری برخوردار است، بدلیل اینکه در نسخههای قدیمی همچون نسخه یاقوت و نسخه کهنی که در تملک سید محسن امین بوده، نام مؤلف رساله «ابو علی الطبرسی المفسر» درج شده است خوشنویس معروف احمد نیریزی در اول نسخه ای از نثراللالی که بخط اوست آورده: رواه الشیخ الاجل ابو علی الطبرسی صاحب مجمعالبیان.

 این احتمال در ریاض العلماء، الذریعه و مقدمه بعضی از نسخهای خطی و چاپی نثراللالی وفهارس نسخ خطی مطرح شده است.طبرسی از دانشمندان بنام شیعی در سده ششم هجری است که آثار گرانسنگی همچون «مجمعالبیان لعلوم القرآن»، «جوامع الجامع»، «اعلام الوری با علام الهدی»، «الاداب الدینه للخزانه المعینه المعینه»، «مشکاهالانوار» و روایت «صحیفه الرضا علیه السلام» از تالیفات اوست و شیخ منتجب الدین و ابن شهر آشوب سروی مازندرانی و قطب الدین راوی از او روایت میکنند. شرح حال وی در اکثر کتابهای مربوط به تراجم علمای شیعه درج شده و دکتر حسین کریمان کتابی در دو جلد بنام «طبرسی و مجمع البیان» نگاشته و منتشر نموده است.

تالیف نثراللالی جز طبرسی به سه تن دیگر نیز نسبت داده شده:

 1. علی بن فضل الله راوندی (قرن 6 هجری)، خوانساری در روضاتالجناتاین احتمال را مطرح نموده و کنتوری در کشفالحجب نیز این نظر را پذیرفته و مینویسد: نثراللالی لفخرالمعالی للسید الامام عزالدین بن السید الامام ضیاءالدین ابی الرضا فضل الله الحسینی الراوندی جمع فیه الکلمات الموجزه لامیرالمؤمنین علی ترتیب حروف المعجم من اوله الی آخره...

علامه تهرانی در الذریعه «نثراللالی لفخرالمعالی» از تالیفات علی بن فضل الله بن علی بن هب الله راوندی را معرفی نموده و احتمال اتحاد آن را با «نثراللالی» منسوب به طبرسی مطرح کرده است.

این در حالی است که یقیناً علی راوندی رسالهای موسوم به «نثراللالی لفخرالمعالی» نگاشته ـ چنانکه شیخ منتجب الدین درالفهرست و سید بن طاووس در المجتنی از جمله آثار وی ذکر نمودهاند ـ و قطعاً این رساله غیر از نثراللالی است که مشتمل بر کلمات امام علی علیه السلام است چون کتاب راوندی در ادعیه بوده و سید بن طاووس در «المجتنی من الدعاء المجتبی»دعایی را از آن نقل کرده است: «فصل و من کتاب «نثراللئالی» من جمع السعید علی بن فضل الله الحسنی الراوندی من نسخه عتیقه علیها خطه فی قضاءالدین قال: جاء رجل الی عیسی بن مریم علیه السلام یشکو دیناً علیه فقال ادع بهذا الدعا: اللّهم یا فارج الهم ومنفّس الغم ومذهب الاحزان ومجیب دعوه المضطرین...» و نیز کفعمی در «المصباح» و «البلدالامین» از این کتاب نقل کرده است.

 در فهرست الفبایی نسخه های خطی کتابخانه گنج بخشنسخهای از «نثراللالی» در دعا و مناجات و عقاید به نثر عربی از امام علی علیه السلام معرفی شده که ممکن است همان «نثراللالی» راوندی باشد.

علامه تهرانی نیز می نویسد:

نسخه ای از «نثراللالی» در ادعیه، در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.

 

2. قطب الدین بن هبه الله راوندی (متوفی 573ق)، خیابانی در حاشیه وقایعالایام به نقل از ریاض العلماء گوید که جامع کلمات قصار موسوم به «نثراللالی» قطب راوندی است.

خوشنویسی چشمنواز، نسخههایی از آنرا کتابت نمودهاند و شاعران خوش ذوقی همچون در فهرست الفبایی نسخههای خطی کتابخانه گنجبخشابن ساوجی و یار علی شیرازی و اشرف مراغی و صدر ذهبی و ندیمی و مکتبی شیرازی و عادل خراسانی شیرازی، مضامین بلند آنرا به نظم شیرین پارسی درآوردهاند همچنانکه شاعران ترک زبان همانند امیر علیشیر نوایی، کلمات گهربار رساله را به زبان آذری در قالب نظم کشیدهاند. آهنگ کلّی رساله، بیان نصیحت و ارائه پند و اندرز، و تشویق به اکتساب فضایل اخلاقی و پرهیز از فروافتادن در رذایل اخلاقیاست، با این وصف مطالب ارزندهای در آداب حکومت و شیوه سیاستمداری و وظایف اجتماعی و آداب معاشرت و نیز دعوت به رعایت احکام و واجبات شرعی و پرهیز از گناه و هم چنین دعوت به عقل محوری و خردورزی در آن به چشم میخورد. به فرموده استاد علامه حسنزاده آملی: کلمات صادره از بیت عصمت و وحی پیغمبر و آل نه فقط از حیث فصاحت و بلاغت، دستورالعمل و سرمایه عبدالحمید و ابن نباتهها میباشند بلکه در جمیع شئون و امور حیاتی انسانی نهج قویم و طریق مستقیماند که اگر به ترتیب حروف تهجی از الف تا یاء در هر یک از معارف حقّه الهیه بحث و فحص گردد اصول و امهاتی را حائزند که هر اصلی خود شجره طیبه فروع و اثمار بسیار است که اصلها ثابت و فرعها فی السما توتی اکلها کل حین باذن ربّها.در کلمات قصار علی علیه السلام مطابق آنچه در نثراللالی آمده است ـ انسانها برای رسیدن به کمال حقیقی باید به این فضایل اخلاقی ملتزم شوند: شکر، احسان، صبر، خشوع، تواضع، توکّل، صدق، وقار، حیا،جود و سخاوت، حلم و علم، مجالست با فقرا و اهل علم اخلاص، کظم غیظ، زهد، حفظ لسان و سکوت، قناعت، تقوی و ورع، ایمان، مروّت، علوّ همّت، وثوق بخدا، عافیت، قوت قلب و کرامت و توجه به مرگ و معاد. و نیز از این رذایل اخلاقی باید بپرهیزند: حرص، بخل، طول کلام، پرخوری، طمع، سوء خلق، امید به غیر خدابستن، کفر نعمت، شهرت طلبی، فسق، نمامی و فتنهانگیزی. دراین رساله اداب معاشرت به توصیه امیرمؤمنان بر اساس اخوّت و مودّت استوار شده و بر والدین، تربیت اولاد، شباشت وجه، حسن خلق، زیارت و رؤیت اخوان و احباء، مصاحبت با اهل علم و سعداء مورد تاکید قرار گرفته و اثر سو مصاحبت با اشرار و احداث بیان شده است. در امور مملکتداری و سیاستکشوری رعایت عدل و حق پذیری از اصول مهم حکومتداری شمرده شده و ظلم ملوک به بندگان خدا، رکون به اشرار، به حکومت رسیدن اراذل و بیخردان آز آفات حکومت بهشمار آمده است. در نثراللالی همراه با توصیه به اخلاق، به وظایف اصلی دینی همچون زکات، نماز، روزه، ادا دین، ستر زنان، نماز شب، صدقه و ترک گناه توجّه ویژهای شده است.

 

شارل هانری دو فوشه کور که پژوهش ارزندهای راجع به مسائل اخلاقی در متون اسلامی و فارسی نموده و کتاب «اخلاقیات» وی به فارسی ترجمه شده است، درباره توصیه های اخلاقی امام علی علیه السلام که در قالب کلمات قصار بیان شده، مینویسد: علی علیه السلام به عنوان اندرزگو از جایگاه بلندی برخوردار است، در نظر اندرزنامهنویسان علی علیه السلام شخصیت بارزی است و اندرزهایی که در احادیث به او نسبت داده شدهاند و به نام او نقل کردهاند توجه ایشان را سخت جلب میکرده است... آنچه مستقیماً با موضوع پژوهش ما مرتبط میشود قسمت آخر نهجالبلاغه است، در این بخش مجموعه ای از 472 سخن و اندرز حضرت علی آورده شدهاند که در وجهه اول، دینی و در وجهه دوم اخلاقی هستند... علی علیه السلام از دیرباز به عنوان گوینده پندهای اخلاقی از امتیاز بسیار برخوردار بوده است... ـ در کلمات قصار علی علیه السلام ـ مضامین اصلی متضاد با اصرار و تأکید بسیار معرفی شدهاند: عقل و حماقت، علم و جهل، فقر و ثروت، سخاوتمندی و بخل و حرص، دوستی و عداوت، تواضع و غرور، علاوه بر این در این سخن با تکرار بسیار بر ضرورت چند چیز تأکید شده است: اندرزگویی و اندرزشنوی، شناخت حدود خویش و... احتراز از تجاوز از آنها، چیرگی بر هوسها، جلوگیری از پایمال شدن آرزوها، زیستن با پرهیزگاری و سادگی و ادب استفاده صحیح از گفتار، توکّل به خدا و رضایت از قضای خدا و امید به بخشش او و تشویق به گذشت حتی از دشمنان... در اینجا استفاده از مقبولیت نام علی علیه السلام، حکیم عرب، به اهمیت متن افزوده است... ادبیات اخلاقی در شخصیت علی علیه السلام حکیمی مقبول شناخته است که اندرزهایش مشوق مسلمانان به اعتدال و میانهروی در زندگی بوده است... نگاه آنها به علی علیه السلام به گونه‌ای بوده که از خلال گزینش کلمات و اندرزهای او خود به خود چهره انسان کامل تصویر میشده است. اگر مقصود و شعار اخلاق میانهروی باشد، مقصود دین کمال است و در اینجا کمال از طریق شخصیتی نمونه برای سرمشق دینداران ارائه شده است.مؤلف نثراللالی نگارنده رساله به خوبی دانسته نیست و در تعیین او حدسها واحتمالات متعددی مطرح شده است. به گفته آقای منزوی تاریخ تالیف رساله پیش از سده ششم هجری نیست چون در این رساله «لام الف لا» یک حرف شمرده شده،و این کار قبل از سده ششم مرسوم نبوده است. انتساب رساله به امینالاسلام فضل بن حسن بن فضل طبرسی (548 ق) از بقیه احتمالات از قوّت بیشتری برخوردار است، بدلیل اینکه در نسخههای قدیمی همچون نسخه یاقوت و نسخه کهنی که در تملک سید محسن امین بوده، نام مؤلف رساله «ابو علی الطبرسی المفسر» درج شده است خوشنویس معروف احمد نیریزی در اول نسخهای از نثراللالی که بخط اوست آورده: رواه الشیخ الاجل ابو علی الطبرسی صاحب مجمعالبیان. این احتمال در ریاض العلماء، الذریعه و مقدمه بعضی از نسخهای خطی و چاپی نثراللالی و فهارس نسخ خطی مطرح شده است. طبرسی از دانشمندان بنام شیعی در سده ششم هجری است که آثار گرانسنگی همچون «مجمعالبیان لعلوم القرآن»، «جوامع الجامع»، «اعلام الوری با علام الهدی»، «الاداب الدینی للخزان المعینی»، «مشکاة الانوار» و روایت «صحیفة الرضا علیه السلام» از تألیفات اوست و شیخ منتجبالدین و ابن شهر آشوب سروی مازندرانی و قطب الدین راوی از او روایت میکنند. شرح حال وی در اکثر کتابهای مربوط به تراجم علمای شیعه درج شده و دکتر حسین کریمان کتابی در دو جلد بنام «طبرسی و مجمع البیان» نگاشته و منتشر نموده است. تألیف نثراللالی جز طبرسی به سه تن دیگر نیز نسبت داده شده: 1. علی بن فضل الله راوندی (قرن 6 هجری)، خوانساری در روضاتالجناتاین احتمال را مطرح نموده و کنتوری در کشفالحجب نیز این نظر را پذیرفته و مینویسد: نثراللالی لفخرالمعالی للسید الامام عزالدین بن السید الامام ضیاالدین ابی الرضا فضل الله الحسینی الراوندی جمع فیه الکلمات الموجز لامیرالمؤمنین علی ترتیب حروف المعجم من اوله الی آخره... علامه تهرانی در الذریعه «نثراللالی لفخر المعالی» از تالیفات علی بن فضل الله بن علی بن هبْ الله راوندی را معرفی نموده و احتمال اتحاد آن را با «نثراللالی» منسوب به طبرسی مطرح کرده است.این در حالی است که یقیناً علی راوندی رسالهای موسوم به «نثراللالی لفخر المعالی» نگاشته ـ چنانکه شیخ منتجب الدین درالفهرست و سید بن طاووس در المجتنی از جمله آثار وی ذکر نمودهاند ـ و قطعاً این رساله غیر از نثراللالی است که مشتمل بر کلمات امام علی علیه السلام است چون کتاب راوندی در ادعیه بوده و سید بن طاووس در «المجتنی من الدعا المجتبی»دعایی را از آن نقل کرده است: «فصل و من کتاب«نثراللئالی» من جمع السعید علی بن فضل الله الحسنی الراوندی من نسخ عتیق علیها خطه فی قضاءالدین قال: جاء رجل الی عیسی بن مریم علیه السلام یشکو دیناً علیه فقال: ادع بهذا الدعا: اللّهم یا فارج الهم ومنفّس الغم ومذهب الاحزان ومجیب دعوة المضطرین...» و نیز کفعمی در «المصباح» و «البلدالامین» از این کتاب نقل کرده است.(نسخهای از «نثراللالی» در دعا و مناجات و عقاید به نثر عربی از امام علی علیه السلام معرفی شده که ممکن است همان «نثراللالی» راوندی باشد. علامه تهرانی نیز می‌نویسد: نسخه‌ایی از «نثر اللالی» در ادعیه، در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.

 

2. قطب الدین بن هبه الله راوندی (متوفی 573 ق)، خیابانی در حاشیه وقایعالایام به نقل از ریاض العلماء گوید که جامع کلمات قصار موسوم به «نثراللالی» قطب راوندی است.

 در ریاض العلماء چاپی چنین مطلبی مشاهده نشد، احتمالاً خیابانی بین اسم قطب راوندی و علی بن فضل الله راوندی خلط نموده است. بهر روی قطب راوندی شرحی برمائه کلمه جاحظ داردو در منابع کتابشناسی «نثراللالی» را به وینسبت ندادهاند.

 3. یار علی شیرازی، علامه تهرانی در الذریعه ضمن معرّفی «دیوان یار علی شیرازی» مینویسد: هو مؤلف «لمحات در شرح لمعات»... والیه نسب «نثراللالی» کما فی نسخه موجوده عند الملک.نسخهای که شیخ آقا بزرگ تهرانی فرموده چیزی نیست جز ترجمه منظوم نثراللالی از یار علی بن عبدالله علانوی تبریزی شیرازیاز عارفان سده 8 ـ 9 در گذشته میان 812 ـ 816 ق.

 بنابراین روشن شد که نظم رساله از یار علی شیرازی است و متن «نثراللالی» در هیچ منبعی از او دانسته نشده است. نتیجه اینکه با ابطال احتمالات اخیر و داشتن قرائن مورد اعتمادی که ذکر نمودیم، انتساب رساله به امینالاسلام طبرسی به واقعیت نزدیکتر میشود. بهر روی «نثراللالی» مجموعهای از احادیث روایت شده از امیرالمؤمنین علیه السلام است و همه بر انتساب این کلمات به آن حضرت متفقاند و هیچگونه احتمال دیگری دراین باره مطرح نشده است، چنانکه عظمت و شرافت و صلابت کلمات رساله، صدور از معصوم علیه السلام را به اذهان متبادر میسازد و امثال این سخنان در کلمات دیگری که از امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده، موجود است، بنابراین پیداشدن قطعی نام جامع کلمات، در حالی که در همه نسخههای موجود از رساله احادیث بصورت مرسل و نه مسند نقل شده، کشف مهم و پر فایده ای نخواهدبود.

 ترجمههای نثراللالی به نظم و نثر فارسی:

زیبایی و جذابیت و معانی بلندی که در کلمات امام علی علیه السلام بوده، شاعران خوشذوق را برآن داشته که آن کلمات گهربار را به رشته نظم کشیده و اثار خود را با سخنان پندآموز و حکیمانه مولای متقیان درآمیزند و گوهرهای تابناکی در آسمان شعر و ادب فارسی به یادگار بگذارند.

دهها ترجمه نظم و نثر از«نثراللالی» باقی مانده که گزارش اجمالی آنچه بدست ما رسیده تقدیم میشود:

 1. بدرهالمعانی فی ترجمه اللالی، ابن ساوجی ابوالمحاسن محمد بن سعد بن محمد بن سعد نخجوانی (قرن 8 هجری) هر جملهای از نثراللالی را در یک بیت فارسی به سال 832 ق ترجمه نموده و در سال 1315ق در اسلانبول ترکیه چاپ شده است. (نسخه عکسی از این ترجمه منظوم در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است).آغاز: اخوک من واساک فی الشدة کسی باشد ترا را یار و برادر که در سختی تو را یار است و یاور نسخه عکسی دانشگاه تهران (شماره 3432) از روی نسخه اصل موجود در کتابخانه چستربیتی به شماره 308 مصوّر شده است. نسخه اصل به خط ناظم یعنی ابن ساوجی در روز یکشنبه 5 ربیع الثانی 729 نگاشته شده در اصفهان و در آن آمده که این ترجمه را برای صاحب اعظم شرفالدین علی که به اصفهان آمده بود، به کار کرده است. در این نسخه ترجمه منظوم وصیه علی علیه السلام للحسین علیه السلام از همین ابن ساوجی و به خط او به چشم میخورد.

 2. ترجمه منظوم نثراللالی از یار علی بن عبدالله علا نویالاصل تبریزی شیرازی برای هر جملهای دو بیت فارسی سروده با دیباچهای به نثر فارسی. (نسخه خطی این ترجمه منظوم به شماره 5128 در کتابخانه ملی ملک نگهداری میشود.نسخه مذکور بخط نستعلیق در اواسط محرم 918 ق برای سلطان سلیم بن بایزید خان کتابت شده و مهر او در اغاز و انجام نسخه مشاهده میشود. این نسخه شامل 26 برگ است و آغاز آن چنین است: بر شاربان زلال عرفان و طالبان کمال اتقان روشن است که طریق مرام جز به اقدام همم افهام به پایان نمیرسد... این کمینه کممایه یار علی بن عبدالله العلانویالاصل الشهیرالتبریزی... ایمان المرء یعرف بایمانه شود ایمان مرد دانسته به حقیقت ز صدق ایمانش انجام:

 • اجلش جسم چون کند پایمال دست گیرش نبی شود با آل

• دست گیرش نبی شود با آل دست گیرش نبی شود با آل

یار علی تبریزی از عارفان سده 8 و 9 هجری و در گذشته میان 812 ـ 816 ق است و از آثار وی «لمحات در شرح لمعات» و «دیواناشعار» بچاپ رسیده است.

 3. نظم نثراللالی از اشرف مراغی ابو علی حسین بن

 حسن خیابانی زنده در 861 ق، هر جمله از جملات قصار را در دو بیت به نظم فارسی ترجمه نموده و در آغاز مقدمه ای منظوم آورده و سبب نظم کتاب را بیان داشته است سپس 290 جمله از احادیث مندرج در نثراللالی را آورده و برای هر کدام یک رباعی فارسی سروده و در پایان اختتامیهای در بیان تاریخ این نظم به شعر آورده است که در روز سه شنبه هفته آخر از ماه رمضان 838 ق این منظومه را به پایان برده است. درویش اشرف مراغی «مائه کلمه» جاحظ را نیز به نظم فارسی ترجمه نموده و نسخههایی از آن موجود است.هم چنین از آثار او «دواوین اربعه» و «خمسه اشرف» باقی مانده است. و از نظم نثراللالی مراغی دو نسخه سراغ داریم:

 1. نسخه کتابخانه آیت الله گلپایگانی در قم بدون ذکر تاریخ کتابت

2. نسخه شماره 4795 کتابخانه ایاصوفیا در ترکیه بخط نسخ کتابت در 855 ق در شهر هرات، تصویر این نسخه به شماره 129 در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.

 آغاز: انت معبودی وانت خلاقی دایم الملک ودایم الباقی... اخوک من واساک فیالشده هر برادر که با تو هست عنودنه برادر، نه یار خواهد بود.

صدیق دانشور آقای محمود طیار مراغی این رساله را با استفاده از نسخه کتابخانه آیت الله گلپایگانی تصحیحی نموده مقدمهای سودمند در شرح احوال ناظم بدان افزوده و در دفتر سوم میراث حدیث شیعه صفحات 265 ـ 327 به چاپ رسانده است.

 4. نظمالمعالی (= نظم اللالی) از صدر ذهبیکه در 15 محرم 867 دویست و هفت بند از نثراللالی را در 249 بیت بنام نظمالمعالی یا نظم اللالی به فارسی در آورده است. ناظم پس از ستایش و درود، از خود بدینگونه نام می برد: صدر از این هر دو تا نداری دست زان گزین هر دو هر چه خواهی هست.

آنگاه از شاهی میستاید و از شهر بغداد به نیکی یاد میکند، سپس مینویسد که در خواب این نظم به من الهام شده است و میگوید: شرح نثراللالی عربی هست نظماللالی ذهبی شرح از بند «ایمان المرء یعرف بأیمانه» آغاز و به بند «یصیر امر الصبور الی مراده» پایان مییابد.

 آغاز:

 • حمد پروردگار حی خبیر هست واجب بمنعم و درویش از نهایت برون و بیش از پیش

• خالق و رازق و علی و کبیر از نهایت برون و بیش از پیش از نهایت برون و بیش از پیش

انجام:

 • در ره صبر هر که پا بنهاد یاالهی بحق زوج بتول صدرا حشر کن بآل رسول

• برساند آخرش خدا بمراد... صدرا حشر کن بآل رسول صدرا حشر کن بآل رسول

تاکنون چهار نسخه از این رساله شناسائی شده:

1. نسخه شماره 2695 کتابخانه مجلس بخط ثلث کتابت در اواخر قرن 9.

2. نسخه شماره 2696 کتابخانه مجلس بخط نسخ و ثلث در اواخر سده9.

3. نسخه شماره 1263، کتابخانه دانشگاه تهران به خط نستعلیق خوش از شاه محمد کاتب، که تاریخ کتابت یاد نشده است.

4. نسخه شماره 16015 کتابخانه آستان قدس رضوی کتابت در قرن 12

لازم به یادآوری است که نسخه شماره 73 خانقاه نوربخش که در فهرست آنجا بعنوان نظمالمعالی از صدرالدین محمد دزفولی معرّفی شده، د ر آغاز با رساله فوق برابر است. 5صد کلمه، نورالدین عبدالرحمن جامی (898 ق) دانشمند فقید مرحوم دانشپژوه می نویسد:

جامی شاعر صوفی گزیدهای از نثراللالی را به فارسی سروده که به نام «صد کلمه» در 1308 چاپ شده (ذریعه 15/30 ـ مشار 1066) و در نسخه نوشته شاه محمود نیشابوری در 966 ق (خوشنویسان بیانی ش 410) و نسخه نوشته رشید در 1032 ق (فهرست دینی آتابای 289). «چهل کلمه» خوانده شده است.

 آغاز نسخه مورد اشاره وی چنین است: صحیحترین حدیثی که راویان مجالس دین و محدثان مدارس یقین املا کنند حمد دانائیست که کلمات تامه جامعه بر زبان معجز بیان حبیب خود گذرانیده..این رساله را احمد منزوی چنین معرفی کرده:

 چهل حدیث منظوم = چهل کلمه از پیامبر صلی الله علیه وآله، گزارش هر سخن به دو بیت از عبدالرحمن جامی به سال 866 به انجام رسانده و در تهران چاپ شده است و نیز از او «صد کلمه» همراه «چهل حدیث» در 1308ق در تهران چاپ شده است. آغاز چهل حدیث: صحیحترین حدیثی که راویان مجالس...،

 سپس منزوی بیش از سی نسخه خطی از این منظومه را معرفی کرده است. بهر روی چون نسخ چاپی احادیث منظوم از جامی در دسترس نبود، برای ما روشن نشد آیا جامی یک «صد کلمه» و یک «چهل حدیث» دارد یا آنکه این دو نام یک رساله است و اگر دو رساله دارد آیا «صد کلمه» گزیدهای از «نثراللالی» است و یا اینکه نظم «مایه کلمه» جاحظ است چرا که در مواردی فهرستنگاران بین ترجمه «مائه کلمه» جاحظ و «نثراللالی» طبرسی خلط نمودهاند.

 علی نقی منزوی میگوید که: جامی صد کلمه جاحظ را به نظم فارسی آورده است.

 6. ترجمه منظوم نثراللالی به فارسی از امیر علی شیرنوایی (906 ق) وی ترجمهای به نظم ترکی نیز دارد موسوم به «نظمالجواهر»نسخهای از آن شناخته نشد.

 7. گنج گهر از ندیمی در ترجمه منظوم نثراللالی همراه با دیباچهای به نظم برای بدیعالزمان بهادر خان و وزیر او مسیب خان بتاریخ 881ق نسخ خطی متعددی از این منظومه شناختهایم از جمله:

 ـ نسخه شماره 20 مدرسه حبیبیه فردوس بخط معین شیرازی به سال 909 ق در تبریز نسخه شماره 2398 دانشگاه تهران بهمان خط و تاریخ نسخههای شماره 4274 و 4379 کتابخانه ملی ملک، کتابت در قرن یازده هجری.

 ـ نسخه شماره 179 مرکز احیاء میراث اسلامی در قم بخط نستعلیق نظامالدین سعدالملک عطار کتابت در روز دوشنبه جمادیالاول 968 همراه با نظم کلمات پیامبر صلی الله علیه وآله از همو.این منظومه را صدیق دانشمند سیدجعفر حسینی اشکوری از روی نسخه اخیر تصحیح نموده و برای چاپ در میراث حدیث شیعه آماده ساخته است.

آغاز:

 • حمد آن صانع لطیف خبیر داده جودش ز فیض شه قدم بکفی خاک جان و ایمان و هم

• که کند خاک را سمیع و بصیر بکفی خاک جان و ایمان و هم بکفی خاک جان و ایمان و هم

 

8. نظم نثراللالی از عیانی، به گفته مرحوم دانشپژوه: عیانی برای سلیم شاه عثمانی (918 ـ 929) نثراللالی را به نظم فارسی درآورده است، در فهرست آتش از نسخه ان (471) و همچنین از ترجمه دیگر آن (407) و در فهرست بادلیان از ترجمهای جز اینها (20/894) یاد شده است.در فهرست کتابخانه ملک این ترجمه غیر از ترجمه منظوم یار علی علانوی تبریزی دانسته شده است.

 9. ترجمه منظوم نثراللالی، از ماتمی دانشپژوه مینویسد: ترجمه نثراللالی هر بندی به ترتیب تهجی با دوبیت فارسی با دیباچه ای عرفانی مورخ 910 از Maatemi (؟) نسخه 1/1976 پاریس (445:3)

 10. کلمات علیه غرا از مکتبی شیرازی

 (928 ق)، شاعر صد کلمه از نثراللالی را برگزیده و پس از ترجمه هر سخن در چند بیت، با حکایتی منظوم آنرا شرح کرده است و مقدمهای در توحید و ستایش پیشوایان دینی در آغاز آورده است.

نسخهای از این رساله در تملک ملک الشعراءبهار بوده و هماکنون به شماره 13674 در کتابخانه مجلس نگهداری میشود، این نسخه در ماه رمضان 1036 کتابت شده و نسخهای دیگر از روی آن در 1313ش کتابت شده است. این کتاب در سال 1313ش به همت آقاکوهی کرمانی در تهران و با مقدمه بهار به چاپ رسیده و بار دیگر به صورت خطاطی خوشنویسی منتشر شده و اخیراً توسط نشر میراث مکتوب با تصحیح محمود عابدی در 189 صفحه به سال 1378 ش به چاپ رسیده است.

 

آغاز: جل من لایموت

آن کسی را بزرگدان که اجل

نتواند بدو رساند خلل

 11. کشفاللالی فی شرح نثراللالی، از مولانا محمد بن نعمت الله هب نظم و نثر درسی باب ساخته، در هرات و به نام درویش بهادر خان و خواجه حبیب الله ساوجی وزیر در 9 ربیعالاول 927.

نسخهای از این رساله به شماره 1993 در کتابخانه ملی ملک نگهداری میشود، این نسخه بخط وجیه الدین بن اسماعیل معلم شهرستانی در جمادیالثانی 1001 کتابت شده است. آغاز:

استاد فقید مرحوم محقق طباطبایی این نسخه را در مقاله «ما ینبغی نشره من التراث» معرفی کرده است.

 12. نظماللالی، اثر منظوم عادل بن علی بن عادل حافظ خراسانی شیرازی ملقب به معلم از شعرای قرن نهم و دهم هجری که صد کلمه جاحظ را نیز به نظم کشیده و بارها به چاپ رسیده است، هم چنین سه «چهل حدیث» از محییالدین محمد بن محمد بدرالدین را به نظم فارسی ترجمه کرده است، زبدهالاخبار در ترجمه احادیث سید مختار سروده عادل را در میراث حدیث شیعه، دفتر اول به چاپ رسانده، در همان دفتر «ستین عادلی» وی نیز بچاپ رسیده، ترجمان القرآن که ترتیب رساله جرجانی است دوبار به چاپ رسیده است، شرح منظومی بر قصیده نونیه ابوالفتح بستی دارد. از جمله مشهورترین ترجمههای منظوم نثراللالی کتاب نظم اللالی از عادل خراسانی است که به شاه صفی صفوی تقدیم نموده است. این رساله به سال 1306 ق در تهران به چاپ رسیده و 13 نسخه خطی از ان شناسایی شده است از جمله نسخههای شماره 9521 و 7408 و 6124 و164 و 604 دانشکده تهران و نسخههای شماره 5372 و 4385 و 8319 و 4451 کتابخانه آیت الله مرعشی قم و نسخه شماره 606 دانشگده الهیات مشهد بخط ناظم در 900 ق و نسخه شماره 5154 کتابخانه آیت الله گلپایگانی قم و نسخه شماره 1111 کتابخانه وزیری یزد کتابت در 1109 ق و نسخه شماره 1073 کتابخانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی علیگر هند که در فهرست بعنوان «کلمات طیبات» معرفی شده است. آغاز برخی از نسخهها با هم متفاوت است. در این رساله 258 جمله حدیث در 260 بیت در ربیع الثانی 900ترجمه شده است.

 آغاز:

 

• هر که در هر کار بسم الله الرحمن الرحیم، گوید ایمن گردد از وسواس شیطان رجیم...

• گوید ایمن گردد از وسواس شیطان رجیم... گوید ایمن گردد از وسواس شیطان رجیم...

ایمان المرء یعرف بایمانه.

 

• مؤمن کامل بپرهیزد زسوگند دروغ گوهر ایمان او از نور حق گیرد فروغ.

• گوهر ایمان او از نور حق گیرد فروغ. گوهر ایمان او از نور حق گیرد فروغ.

 13. ترجمه منظوم چهل کلمه از نثراللالی، حسین بن سیف الدین هروی، چهل کلمه از نثراللالی را انتخاب نموده و هریک را در یک رباعی ترجمه و گزارش کرده است در تاریخ 912 ق دو نسخه از این رساله شناخته شده یکی در مجموعه بیانی بخط نستعلیق زیبای شاه محمود زرین قلم نیشابوری که در مشهد به سال 964 متن و ترجمه را نوشته و محمد شیروانی از روی آن چاپ عکسی موسوم به «تصویر علی عالی در نثراللالی» را به سال 1355ش منتشر ساخت و نیز آقای مدیر شانه چی به سال 1364ش در مشهد آنرا چاپ نمود و نسخهای دیگر در کتابخانه آستان قدس رضوی است بخط همان کاتب که در 952 ق انرا استنساخ نموده و خط و مهر مجلسی بر آن دیده میشود.

 

آغاز: الحمدلله العلی الکبیر الذی لیس له شبیه ولا نظیر

 14. نظم نثراللالی از میرزا کاظم، ترجمهای است به نظم و نثر (هر حدیث در دو بیت) که در 1203 ق به محمدشاه (یا فتحعلی شاه قاجار) تقدیم شده است، سه نسخه از آن شناسایی شده:

نسخه شماره 1187 کتابخانه ملی به خط نستعلیق محمد باقر آشتیانی در 1270 ق و نسخه شماره 3658 کتابخانه آیت الله مرعشی کتابت در 1244 ق و نسخه شماره 10624 کتابخانه آستان قدس رضوی که همراه ترجمه دیگری است که آن نیز به نثر و نظم است و مترجم آن شناخته نشد.

 

آغاز: بسمله حمدله والصلاه ... ما فی اوله الالف. آنچه در اول آن است:

 الف ایمان المرء یعرف بأیمانه ایمان، مرد شناخته می شود به قسمهای او.

 

• آنکه ایمانش نبودت معلوم از قسمهای او شود حاصل معرفت مر ترا به ایمانش

• تا بدانی که چیست برهانش معرفت مر ترا به ایمانش معرفت مر ترا به ایمانش

 

• رسد از فیض راست گفتاری... یافت از عقد نظم بنده نظام. یافت از عقد نظم بنده نظام.

• شکر حق کاین لالی منثور یافت از عقد نظم بنده نظام.

 

15. نظم المعالی (شرح نثراللالی)، صدرالدین محمد بن سید محمد باقر موسوی دزفولی (1258 ق) در فهرست خانقاه نوربخش نسخهای از آن معرفی شدهکه در آغاز برابر است با «نظم المعالی» که از صدر ذهبی معرفی نمودیم.

 

16. ترجمه نثراللالی از عبدالعالی محمد ابراهیم عاملی، چند نسخه از رساله عاملی سراغ داریم که در آنها اثری از ترجمه مشاهده نمیشود اما عاملی در مقدمه آورده: «هذا کتاب نثراللالی ترجمه المفتاق... محمد المدعو به ابراهیم العاملی عبدالعالی لینتفع به شیعه مولانا امیرالمؤمنین...»

 

نسخه ها:

آستان قدس رضوی شماره 10507، کتابخانه ملی 841 و 3877، گلپایگانی 68/16.

آغاز: الحمدلله الذی جعل علیاً علیه السلام وسیله نجاه العالمین.

 

17. پخش گهرها، از شیخ محمد تقی جابلقی، شرح و ترجمهای است از کلمات قصار در نثراللالی که به سال 1336ش در آبادان، در 61 صفحه رقعی به چاپ رسیده است.

نام مترجم در فهرست مشار «شیخ محمد تقی مصدرالامور متین قمی» ثبت شده است.

 

18. ترجمه نثراللالی از میرزا عبدالله تهرانی، نسخه خط مؤلف در کتابخانه اعتمادالدوله همدان به شماره 97 نگهداری میشد.

 

19. ترجمه نثراللالی از سید محمد بن محمود عصار لواسانی (1356 ق)، نسخه ای از این ترجمه به خط مؤلف با تاریخ کتابت 1354 ق در کتابخانه آستان قدس رضویبه شماره 5699 موجود است.المرء یعرف بایمانه ایمان مرد شناخته میشود به قسمهایش

 

20. ترجمه نثراللالی از ملک الاطباء کاظم بن محمد گیلانی معروف به فیلسوف الدوله که همراه با متن عربی در تهران به سال 1318 ق در 79 صفحه رقعی، چاپ سنگی شده است.

 

21و 22و 23. شرح وجیز، وسیط و کبیر نثراللالی از دانشمند معاصر جناب علامه سید محمد علی روضاتی، که هر سه شرح به فارسی است.

 

24. ارشاد المسلمین فی شرح کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام محقّق فقید سید عبدالعزیز طباطبایی در ضمن معرفی آثار سید عزالدین علی بن فضل الله راوندی،به این کتاب اشاره نموده و مینویسد:

 

این کتاب در شرح نثراللالی است و نسخه خطی آن در مکتبه خدابخش در پتنه هند به شماره 2037 موجود است.

 

اطلاع دیگر اینکه کتابی با عنوان فوق در شرح و ترجمه نثراللالی در فهرست کتابخانه آزاد علیگر هند به محمد حسن علی هاشمی حنفی محدث لکنهویی نسبت داده شده و نسخهای از آن بخط وی با تاریخ کتابت 1240 ق معرفی شده است

 

با سرآغاز: بعدالحمد... اما بعد این رسالهای است موسوم به نثراللالی من کلمات امیرالمؤمنین. قضاوت درباره این اثر نیازمند رؤیت نسخههای مذکور است.

 

ترجمه های ناشناخته

 

بسیاری از نسخههای خطی نثراللالی همراه با ترجمه فارسی به صورت زیرنویس است که برخی از آنها ترجمههای منظوم میباشد ولی از مترجم آنها آگاهی و شناختی بدست نیامده است، گزارش نمونههایی از ترجمههای ناشناس:

 

1 و 2. کتابخانه آستان قدس رضویشماره 10624 ترجمه به نظم و نثر و شماره 2179 ترجمه فارسی به نظم و نثر، اغاز: ایمانالمرء یعرف بایمانه،

 

• دین و ایمان مرد را به یقین نشناسد جز بصدق یمین

• نشناسد جز بصدق یمین نشناسد جز بصدق یمین

انجام: یسعد الرجل بمصاحبه السعید

 

• هرکه با نیکبخت یار شود بحقیقت که بختیار شود

• بحقیقت که بختیار شود بحقیقت که بختیار شود

3 و 4. دو نسخه دیگر با همین آغاز و انجام در دارالکتب قاهره به شمارههای 17و 335 موجود است.

5. نسخه دیگری با همین انجام در دانشکده پزشکی شیراز به شماره 901 موجود است با تاریخ کتابت 1056 ق.

6، 7و 8. کتابخانه دانشگاه تهران نسخههای شماره 2141، 5927 و 2046.

9 و10. کتابخانه دانشکده الهیات تهران نسخههای شماره 55و 151 با ترجمه منظوم فارسی.

11. کتابخانه دانشکده الهیات مشهد نسخه شماره 653، با ترجمه زیرنویس فارسی،

آغاز: بسمله الحمدلله الکبیرالمتعال... اما بعد بدان ای ولی که این نسخه است بس عالی از کلام شاه مردان و شیر یزدان و امیر جمله مؤمنان مرتضی علی علیه السلام... مجموع آن تازی و ترجمه مختصر بفارسی

حرف الف ایمان المرء یعرف... ایمان مرد بازشناسد بعهدهای او.

12. کتابخانه خانقاه احمدیه شیراز نسخه شماره 265 کتابت در 1265 ق.

13، 14و 15. کتابخانه وزیری یزد نسخههای شماره 1366 و 1302 (آغاز: ایمان المرء یعرف بایمانه بر رای ناظمان لالی معانی مخفی نماند) و شماره 3323، آغاز نسخه: بالبر یستعبدالحر و بالشکر تدوم النعم گر تو خواهی پیش تو باشند، سروران جهان سرافکنده.

16. مکتبه امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف اشرف، نسخه شماره1793 با ترجمه منثور فارسی، کتابت در قرن دهم هجری یا پیش از آن.

17. کتابخانه سلطنتی نسخه شماره 1317 بخط محمد اسماعیل افشار در 1295 ق.

18. کتابخانه شخصی علی اصغر مهدوی نسخه شماره 103کتابت در ربیعالاول943 با ترجمه لفظی.

19. کتابخانه موزه بریتانیا 6708OR کتابت در 953قبا ترجمه منظوم.

20. کتابخانه مسجد اعظم قم نسخه شماره 2797 تحریر در سده 11ق.

21. کتابخانه آکادمی بخارست 178.M.O کتابت در جمادیالاول 968 همراه با ترجمه منظوم فارسی، تصویر آن به شماره 6225 در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.این ترجمه در آغاز و انجام برابر است با نسخه شماره 2179 کتابخانه آستان قدس رضوی که در ردیف اول و دوم معرفی شد.

22و 23. کتابخانه مجلس شورای اسلامی نسخههای شماره 3021و 3599 با ترجمه فارسی.

24و 25. نسخه کتابخانه شخصی محمد یوسف در کویته پاکستان کتابت در 825 ق در بلده هرات، با ترجمه منظوم فارسی، آغاز: الباب الاول فی الالف ایمان المرء یعرف بأیمانه.

 

• تو ز سوگند شخص و پیمانش بشناسی کمال ایمانش

• بشناسی کمال ایمانش بشناسی کمال ایمانش

نسخه دیگری از ترجمه منظوم نثراللالی با همین آغاز در کتابخانه گنجبخش پاکستان به شماره5878 موجود است.

26. کتابخانه گنجبخش پاکستان نسخه شماره4474 با ترجمه منظوم فارسی هر سخن در یک بیت، کتابت در قرن.

13. آغاز: هذا کلمات من مقالات... ایمانالمرء یعرف..

 

• دین و ایمان تو شود مفهوم چون قسمهای تو شود مفوم،

• چون قسمهای تو شود مفوم، چون قسمهای تو شود مفوم،

27. فیلم شماره 4767 کتابخانه دانشگاه تهران، نثراللالی با ترجمه منظوم در 18 برگ.

ترجمههای ترکی نثراللالی

چند بار به نظم و نثر ترکی ترجمه شده و برخی از آنها به چاپ رسیده است:

1. «نظم الجواهر»، ترجمه منظوم ترکی جغتایی «نثراللالی» است، سروده امیر علی شیر نوایی جغتایی (متوفی 906 ق) که هر جمله را در یک رباعی به نظم آورده است. نوایی ترجمه فارسی از نثراللالی، نیز دارد.

2. «رشته جواهر» ترجمه ترکی عثمانی نثراللالی است از یوسف نصیب که به سال 1257 ق در اسلامبول ترکیه چاپ شده است.

3. «امثال علی علیه السلام»، ترجمه ترکی است از کلمات قصاری که در نثراللالی آمده است، از معلم ناجی (متوفی 1893 میلادی) که به سال 1303 ق در اسلامبول چاپ شده است.

ترجمه نثراللالی به اردو

تاکنون یک ترجمه از نثراللالی به زبان اردو در فهارس نسخ خطی مشاهده شد، ممکن است تعداد ترجمههای اردو بیش از این باشد.

1. تهذیب نثراللالی فی کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام، از مسیحالدین کاکوری نسخهای از آن به شماره 1007 در کتابخانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی علیگر هند موجود است، شامل146 برگ، کتابت در 1296 ق.

آغاز: نحمدک یا من له الکبریاء ذالجبروت سبحانک انت حی لاتموت.

نسخههای خطی نثراللالی

تاکنون بیش از صد نسخه خطی از این رساله شناسایی شده، گزارش نسخههایی که قبل از سال 1000 ق کتابت شده است:

1. نسخه شماره 4174 کتابخانه چستربیتی در ایرلند که به خط یاقوت مستعصمی در ذیقعده 691 کتابت شده و در صفحه اول آن آمده است: «لا شکّ ولاریب فی انّ هذاالجزء النفیس من انفس خطوط اسوه الکتّاب یاقوت المستعصمی وهذا الاسلوب المرغوب معروف عند اهل هذا الفن بجوهر الفرد»

و در آخر آن میخوانیم: «وکتب العبد الفقیر الی الله تعالی یاقوت المستعصمی فی ذیالقعده سنه احدی و تسعین ستمائه والحمدلله».

تصویر نسخه مذکور در کتابخانه آیت الله مرعشی قم (عکس شماره 953) و مرکز احیا میراث اسلامی (شماره 33) و کتابخانه دارالحدیث (شماره 72) و کتابخانه شخصی راقم سطور موجود است.

2. نسخه شماره 3670 کتابخانه مرعشی قم، کتابت در قرن هفتم هجری، این نسخه به ضمیمه چند رساله دیگر مربوط با کلمات امام علی علیه السلام میباشد.

3. نسخهای به خط حسن بن محمد بن ابی الحسن آوی که در ربیعالثانی 708 کتابت شده و تصویر آن به شماره 3554 در کتابخانه دانشگاه تهران و به شماره 228 در مرکز احیا میراث اسلامی و نیز کتابخانه شخصی راقم سطور موجود است.

ضمائم این نسخه:

الف: ندبه الامام السجاد علیه السلام

ب: مائه کلمه

ج: قصیده فرزدق

د: قصیده دعبل خزاعی

4. نسخه شماره 1786 کتابخانه سلطنتی در تهران که به خط احمد بن محمود بن عبدالغفار صدیقی در 761ق کتابت شده است. صدیقی از شیوه یاقوت مستعصمی در نوع خط پیروی می نمود.

5. نسخه کتابخانه آقای فخرالدین نصیری در تهران که در 778ق کتابت شده و همراه با «انوارالعقول» است.

6. نسخه شماره 803 کتابخانه مدرسه مروی تهران به خط حسن محمد خطاط کتابت در قرن هشتم هجری.

7. نسخه شماره 4795 کتابخانه ایاصوفیا در ترکیه، کتابت در 838ق، تصویر آن در کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 129 موجود است.

8. نسخه کتابخانه حاجی محمد یوسف در کویته پاکستان که در غره ذی حجه 852 در هرات کتابت شده است.

9. نسخه شماره 4650 کتابخانه آیت الله مرعشی قم که به خط احمد بن محمود متطبب گیلانی در 864 ق کتابت شده است.

10. نسخه شماره 1441 کتابخانه خدابخش در پتنه، کتابت در 882ق، با ترجمه فارسی.

11. نسخه شماره 3859 کتابخانه چستربیتی، کتابت در قرن نهم هجری.

12. نسخه شماره 7693 کتابخانه دانشگاه تهران، کتابت در 905 ق.

13. نسخه شماره 4744 کتابخانه دانشگاه تهران، کتابت در قرن نهم یا دهم هجری، بخط خلیل تبریزی.

14. نسخه شماره 20 کتابخانه مدرسه حبیبیه فردوس بخط معین شیرازی در 909 ق در تبریز که همراه ترجمه منظوم ندیمی است.

15. نسخه شماره 2398 کتابخانه دانشگاه تهران، کتابت در 909 ق بخط معین شیرازی همراه با ترجمه منظوم از ندیمی.

16و17. نسخه شماره 2695 و 2696 کتابخانه مجلس، کتابت در اواخر سده 9 همراه با «نظم المعالی» صدرذهبی.

18. نسخه شماره 335 دارالکتب قاهره، کتابت در 925ق همراه با ترجمه فارسی.

19. نسخه شماره 6708 موزه بریتانیا، کتابت در 953 ق، همراه با ترجمه فارسی.

20. نسخه شماره 5128 کتابخانه ملک، کتابت در اواسط محرم 918ق، با ترجمه یارعلی علانوی.

21. نسخه شماره 7107 کتابخانه مجلس، همراه با غررالحکم مائه کلمه تملکی به تاریخ 904ق دارد.

22. نسخه شماره 12 کتابخانه شخصی محمد امین خنجی در تهران، به خط حسین بن علی حسینی مشهدی در 930 ق همراه با چهل حدیث در فضائل علی علیه السلام و رسالههای دیگر.

23. نسخه شماره 88175 آکادمی بخارست رومانی، کتابت در جمادیالاول 968 همراه با ترجمه منظوم، تصویر آن به شماره 6225 در کتابخانه دانشگاه تهران نگهداری می شود.

24.نسخه شماره 5927 دانشگاه تهران، کتابت در قرن دهم هجری، همراه با ترجمه و شرح.

25. نسخه شماره 1793 مکتبه امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف اشرف، همراه با ترجمه فارسی، کتابت در قرن دهم هجری یا پیش از آن.

26. نسخه شماره 103 کتابخانه شخصی علی اصغر مهدوی بخط ثلث و ترجمه لفظی بخط نستعلیق کتابت در ربیعالاول 943.

اختلاف نسخ

نسخههای نثراللالی در آغاز و انجام تقدّم و تأخّر، ترتیب و تعداد بندها و متن جملات و کلمات با هم تفاوتهایی دارند، آقایان جلالی، زبری قاینی و طیار مراغی در تصحیحهای خود، اختلافات نسخ مورد استفادهشان را متذکر شدهاند و موارد تفاوت نسخهها را در پاورقی یا آخر رساله درج نمودهاند؛ نسخههای نثراللالی در 29 یا 30 باب تنظیم شده و هر باب به یک حرف از حروف الفبا اختصاص دارد و معمولاً ذیل هر حرف، ده جمله یا اندکی کمتر و بیشتر از ان آمده است، با این وصف در شمارش بندها اختلاف شده است، علامه تهرانی و آقای علی نقی منزوی تعداد جملات رساله را 258 جمله شمردهاند. مجدوع اسماعیلی آنرا سیصد کلمه میداند.

تعداد جملات نثراللالی در تصحیح آقای مراغی 290 جمله و شروع آن با جمله: «اخوک من واساک فیالشده». و پایانبخش آن جمله: «یسعدالرجل من مصاحبه السعید» میباشد.امّا تعداد جملات رساله در تصحیح آقای جلالی 291 جمله است و آغازی متفاوت با چاپ آقای طیار مراغی دارد، بدین نحو که با جمله: «ایمان المرءیعرف بأیمانه» شروع می شود.

آغاز اکثر نسخههای نثراللالی با همین جمله است و این جمله در چاپ آقای مراغی حذف شده و در عوض جمله دوم اکثر نسخهها یعنی «اخوک من واساک فیالشده» در آغاز قرار گرفته است. گویا به جهت تقطیع برخی از جملات در بعضی نسخ و یا جهات دیگر شماره جملات در آنها افزایش پیدا نموده است چنانکه در تصحیح آقای زبری قاینی تعداد جملات رساله به 313 جمله رسیده و آغاز رساله پس از معرفی کوتاهی که کاتب نگاشته است ـ چنین است:

ایمانالمرء یعرف بایمانه

و جمله پایانی رساله، این حدیث است: یا القلبرحه النفس.

در اکثر نسخهها نام رساله «نثراللالی» درج شده و برخی از آنها با معرّفی کوتاهی بدین نحو شروع می شود: فهذا کتاب نثراللالی من کلام مولانا وسیدنا امیرالمؤمنین و امام المتقین وقائدالغرّالمحجلین ابی الحسن المرتضی علی بن ابی طالب علیه الصلاه والسلام علی حروف المعجم. در برخی از نسخ، نام رساله«الدرالمکنون» ثبت شده است، مانند نسخه شماره 7107 کتابخانه مجلس که در افتتاحیه آن آمده است: الحمدلله ربالعالمین وصلی الله علی سیدنا محمد وعلی آله وصحبه اجمعین وبعد فهذه کلمات من کلام امام المتقین ووصی رسول رب العالمین امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله.

وجهه علی حروف المعجم وهی «الدرالمکنون» نفع الله بهاالمسلمین آمین.

چاپهای نثراللالی

این رساله بارها به صورت مستقل و یا در ضمن ترجمه و شرح و یا بهمراه رسالههای دیگر به چاپ رسیدهکه گزارش چاپهایی که بدست ما رسیده چنین است:

1. چاپ در اسلامبول به سال 1257 همراه با ترجمه ترکی یوسف نصیب موسوم به «رشته جواهر»

2. چاپ سنگی در تهران به سال 1271ق. با حاشیه ابوالقاسم گلپایگانی به فارسی و ترجمه منظوم

3. چاپ سنگی در تهران به سال 1281ق. همراه با دیوان امیرالمؤمنین علیه السلام

4. چاپ اسلامبول به سال 1303ق. همراه با ترجمه ترکی موسوم به «امثال علی علیه السلام.

5. چاپ همراه با ترجمه منظوم عادل در تهران به سال 1306ق، نظم عادل موسوم به «نظماللالی» است.

6. چاپ سنگی در تهران به سال 1313 و1314ق.

7.چاپ اسلامبول به سال 1315ق. همراه با ترجمه منظوم فارسی از ابن ساوجی موسوم به «بدر‌المعانی»

همراه با اربعین شهید اوّل و اربعین میرفیض الله تفرشی.

8. چاپ سنگی در تهران به سال 1318ق. در 79 صفحه همراه با ترجمه فارسی فیلسوفالدوله.

9. چاپ سنگی در تبریز.

10. چاپ سربی در تهران توسط مؤسسه کوشانپور به سال 1377ق. در 142 صفحه همراه با کتاب ابوالجعدالطائی و کتاب الطب ابی عتاب.

11. چاپ بیروت، مؤسسه اهل البیت، قطع جیبی در32 صفحه از روی نسخه بهاالدین حسین بن محمد قاسم.

12. چاپ در مجله «لالدعوه الاسلامیه» همراه با ترجمه فارسی.

13. چاپ توسط فلایشر در 1806 میلادی.

14. چاپ به ضمیمه الاثنی عشریه فی المواعظ العددیه.

15. چاپ ضمن «معدنالجواهر» سید محسن امین عاملی از روی نسخه قدیمی که به خط بهاالدین حسین بن محمد قاسم بوده است.

16. چاپ در میراث حدیث شیعه، دفتر سوم، همراه با ترجمه فارسی منظوم از اشرف مراغی، با تصحیح محمود طیار مراغی، در سال 1378ش.

17. چاپ در مجله علومالحدیث شماره8.

سال 1379ش، با تصحیح استاد سید محمد رضا حسینی جلالی مدّظله العالی با استفاده از نسخه چاپ شده در «معدنالجواهر» و «میراث حدیث شیعه» و نیز نسخهای که به خط یاقوت مستعصمی است و هم چنین نسخه دستخط حسن آوی. استاد جلالی در این چاپ تقویم متن را با استفاده از نسخ متعدّد به انجام رسانده و کلمات را از یک تا دویست و نود و یک شمارهگزاری نموده و اعرابگزاری کرده است اما احادیث رساله را از منابع حدیثی استخراج نکردند و یکی از دلایل آنرا عدم دستیابی به اکثر احادیث این رساله در بیشتر منابع روایی ذکر نمودهاند.

18. این رساله بار دیگر توسط آقای محمد حسن زبری قاینی با استفاده از نسخه چاپ سنگی سال 1314ق. و نه نسخه خطی از مخطوطات آستان قدس رضویآماده چاپ شده است، آقای قاینی در مقدمه، شرح حال و آثار طبرسی را آورده و خصوصیات نسخ مورد استفاده خود را ذکر نموده و در پاورقیها اختلافنسخ را متذکر شده است.

منبع: تبیان

 

ارسال نظر


کد امنیتی
به روز رسانی

 

کلید واژه ها
ادبیات فارسی استاد حایری اسحاق صلاحي اسناد بهارستان امام حسین امام خمینی امام رضا علیه السلام امام علی انتشارات امیرکبیر انتشارات سخن انتشارات سفیر اردهال انجمن ایرانی تاریخ انقلاب اسلامی ایرانشناسی ایرج افشار ایفلا بنیاد موقوفات محمود افشار بوستان کتاب تاریخ ایران تاریخ مجلس تاریخ نگاری تشیع حافظ حج حسن انصاری حسین متقی خانه کتاب خلیج فارس خوشنویسی دانشگاه کمبریج دایره المعارف بزرگ اسلامی رسول جعفریان رضا داوری اردکانی روسیه زارع بیدکی زبان فارسی سرای اهل قلم سعدی سفرنامه‌ها سید علی آل داود سید محمد حسینی شاهنامه شاهنامه پژوهی شعر فارسی صفویه عاشورا عبدالحسین حایری عبدالحسین طالعی علی ططری فرهنگستان زبان و ادب فارسي فهرست نسخه‌های خطی قرآن قرآن خطی مثنوی معنوی مجمع ذخائر اسلامی محمد ابراهیم باستانی پاریزی محمد رجبی مرکز اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی مقام معظم رهبری مهدویت نرم افزار نسخ خطی اسلامی نسخه خطی نمایشگاه بین المللی کتاب نمایشگاه کتاب نهج البلاغه نگارخانه وقف پژوهشکده تاریخ اسلام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی پیامبر پیام بهارستان چاپ سنگی کتاب کتابخانه کتابخانه آستان قدس کتابخانه آیت الله مرعشی کتابخانه دیجیتال کتابخانه شماره 2 کتابخانه مجلس کتابخانه مجلس منتشر می‌کند کتابخانه ملک کتابخانه ملی کتابخوانی کتابداری گرانی کاغذ گرانی کتاب یوسف بیگ باباپور

award-nwa award-web