دوشنبه ۰۳ آذر ۱۳۹۳    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۳۸ دقیقه پیش


 
banner-25-2

مطالعات پژوهشگران غربی در مورد تشیع که امامت‌ نیز بخشی از آن است از حیث زبان، موضوع و نیز از جهت ارتباط با فرقه‌های مختلف شیعه، به دسته‌های متنوع طبقه‌بندی می‌شود.

از این میان ، مقاله‌ی حاضر تنها در صدد معرفی نمونه‌ای از آثار غربی انگلیسی زبان است که در آنها به امامت شیعی و اصل و خاست‌گاه آن و نیز اندیشه و تطورات تاریخی شیعه‌ که به نوعی به امامت شیعه مربوط می‌شوند ، پرداخته شده است.

در این مقاله‌ با استفاده از مجموعه‌ی :Index Islamicus ، کتاب : Shi'i Islam : A Comprehensive Bibliography و نیز ویرایش دوم :The Encyclopedia of Islam [1] (انتشارات بریل لیدن) ، برخی از این آثار معرفی شده است. بدیهی است که مجموعه‌ی حاضر ، چکیده‌ای از این آثار را به عنوان نمونه بیان می کند و نگاشته‌های آکادمیک پژوهشگران غرب در مورد امامت شیعی ، منحصر به موارد یاد شده در این مقاله نیست[2].

در این جا لازم است از استاد محترم جناب آقای دکتر خان‌بگی به دلیل بذل عنایت ایشان در تهیه‌ی کتاب Shi'i Islam : A Comprehensive Bibliography تشکر و قدردانی کنم.

پیش از معرفی نمونه ای از آثار انگلیسی زبان غربی در خصوص امامت ، ابتدا لازم است برای آشنایی با فضای امامت‌پژوهی غرب ، نگاهی به ضروت مطالعه‌ در امامت‌پژوهی غربیان و نیز سابقه‌ی امامت‌پژوهی در غرب بیاندازیم.

ضرورت بررسی امامت‌پژوهی غربیان :

مسأله‌ی امامت‌پژوهی غربیان شاخه‌ای از شیعه‌پژوهی آنان به حساب می‌آید و لازم است از دریچه‌ی شیعه‌پژوهی مورد مطالعه قرار گیرد. در ضرورت مطالعه‌ی شیعه‌پژوهی غربیان ، تقریباً همان ضرورتی که مطالعه‌ی اسلام‌پژوهی آنان را ایجاب می‌کند ، مورد توجه قرار می‌گیرد ؛ بلکه حتی در برخی از موارد ، مطالعه‌ی شیعه‌پژوهی ، از مطالعه‌ی اسلام‌پژوهی آنان ضروری‌تر به نظر می‌رسد.

دلیل این مسأله آن است که توجه به نگاشته‌های غربیان درباره‌ی اسلام ، قرآن و شخصیت و سیره‌ی رسول‌خدا (صلی الله علیه وآله وسلّم) ، می‌تواند دغدغه‌ی خاطر همه‌ی فرقه‌های اسلامی به حساب آید ؛ در‌حالی‌که افزون بر آن ، توجه به تتبعات و آثار آکادمیک غرب در مورد میراث گران‌بهای اهل‌بیت (علیهم السلام) و ائمه‌ی‌اطهار (علیهم السلام) ، که حاملان اصلی قرآن و سنت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلّم) و اسلام راستین اند ، و اصل امامت دوازده امام (علیهم السلام) ، که اساس و بنیان شیعه است، تنها به شیعه‌ی امامیه اختصاص دارد.

از سوی دیگر ، در پژوهش‌های شیعه ، هنوز دغدغه‌ی خاطر بسیاری از محققان ، بیشتر متوجه مطالعات اسلامی و قرآنی مستشرقان است که در جای خود مسأله‌ای است شایسته و بایسته. تحقیقات پژوهشگران شیعه ، عموماً و بیشتر به مطالعه‌ی پژوهش‌های غربی در قرآن و حدیث و تاریخ اسلام معطوف شده است ؛ در حالی که بررسی مطالعات و آثار غربیان درباره‌ی امامت در تشیع امامیه ، نسبت به سایر موضوعات ، در میان خود شیعیان نیز از گستردگی چندانی برخوردار نیست. بنابراین باید توجه داشت که ضرورت مطالعه در اسلام‌پژوهی غربیان نباید موجب شود که ، مسأله‌ی مهم دیگر ، یعنی مطالعه‌ی شیعه‌پژوهی و امامت‌پژوهی غربیان ، مورد غفلت قرار گیرد.

آن‌چه ضرورت مطالعه در پژوهش‌های شیعی و به ویژه امامتی مستشرقان را پررنگ‌تر می‌کند ، توجه به این مطلب است که نظریه‌های غربیان ، مجموعه‌ای است آمیخته از موارد صحیح و ناصحیح و ضروری است که هم محاسن و زیبایی‌های کارهای آنان ،چه در متدولوژی و روش تحقیق و چه در نتایجی که بدان دست یافته‌اند، مشخص و ارائه شود و هم معایب کارهای آنان . یعنی تحلیل‌هایی از آنان در مورد شیعه یا اعتقادات شیعی که احیاناً ناقص یا ناسازگار با واقع است و گاه ممکن است به نتیجه‌گیری‌های ناصواب منتهی شود ، مشخص ومتمایز گردد ؛ چه این ناسازگاری ناشی از عدم درک صحیح یا کامل آنان در موضوعی خاص از برخی از حقایق مرتبط با اعتقادات شیعی باشد و چه ناشی از عوامل دیگر.

زیرا از یک سو ، با توجه به آن که کرسی‌های تدریس دینی در غرب بر عهده‌ی همین پژوهشگران است و بخش قابل توجهی از نیازهای مطالعات دینی در غرب ، توسط آنان تأمین می‌شود ، آثار آنان منبع مطالعاتی‌ای برای دانش‌پژوهان غربی است که فراورده‌های آنان ، بدون تمایز گزارش‌ها و نتایج صحیح از ناصحیح و سره از ناسره ارائه خواهد شد؛ و از سوی دیگر در برخی از موارد ، پذیرش استنتاج‌های گاه بیگانه از اصول اعتقادات شیعی ، و بازگویی و ترویج آن توسط اندیشمندان نواندیش شیعه ، ممکن است که در جوامع شیعی ، توسط افرادی کم مطالعه مورد پذیرش واقع شود.

از این رو ، استفاده‌ی علمی از محاسن آثار آنان و نیز تصحیح علمی و اساسی مواردی از آن که با باورهای شیعی بیگانه است ، نیازمند مطالعه‌ی دقیق و روشمند و مطابق با معیارهای علمی در آثار غربیان است. لزوم عنایت به موارد یاد شده ، ضرورت مطالعه‌ی آثار مرتبط با امامت‌پژوهی غربیان را به خوبی تبیین خواهد کرد و ارزش و جایگاه آن را در تتبعات و ‌پژوهش‌های امامتی شیعه ، نشان خواهد داد.

سابقه‌ی امامت‌پژوهی در غرب :

همان‌گونه که اشاره شد ، امامت‌پژوهی در غرب ، شاخه و بخشی از شیعه‌پژوهی آنان است و ضرورتا باید از طریق مطالعه بر روی شیعه‌پژوهی آنان بررسی شود. با آن که اسلام‌پژوهی در غرب از سابقه‌ی قابل توجهی برخوردار است ، مبادرت غربیان به شیعه‌پژوهی ، دارای چنان سابقه‌ی دیرینه‌ای نیست و اخیرا میزان توجه آنان به شیعه‌پژوهی رو به فزونی نهاده است. این را می‌توان در تصریحات برخی از غربیان و نوشته ­های غیر آنها ملاحظه کرد.

هاینس هالم در کتاب Shi'ism [3] با اشاره به نوپایی توجه به تشیع از طریق مقایسه‌ی ادیان ، علت این مسأله را دشواری دسترسی به منابع اولیه در زبان‌های اروپایی و نیز نوپایی تلفیق مطالعات شرقی و مذهبی ‌دانسته است، وی می‌نویسد :

در مورد شیعه به عنوان یک آیین مستقل ، هنوز تحقیقاتی خارج از چارچوب مطالعات کلی اسلامی انجام نشده است. مطالعه‌ی تطبیقی ادیان ، به تازگی شناخت تشیع را آغاز کرده است. تا این زمان هیچ شرح کامل و جامعی درباره‌ی شیعه وجود ندارد و بیشتر آثار ، از انشعاب‌های اختصاصی تشیع و مسائل ویژه در عقیده و تاریخ این مذهب سخن می‌گویند. در این آثار ، تشیع امامیه یا دوازده ‌امامی ، همیشه به عنوان برجسته‌ترین انشعاب تشیع مطرح بوده است و اغلب صرفاً معادل شیعه محسوب می‌شود.

اخیراً « تراست محمدی»[4] که مرکز آن در لندن است، آثار مهمی از نوشته‌های امامیه را به منظور توسعه‌ی انتشار آن ها ، در سراسر جهان ترجمه کرده است. تا این اواخر، اثر دونالدسون با نام مذهب شیعه[5]، جایگاه نخست را در میان گزارش‌های علمی مربوط به شیعه از آن خود کرده بود.

اخیرا مقدمه‌ای بر اسلام شیعی [6] اثر موجان مؤمن ، جانشین آن اثر شده است. هر دو اثر ، گزارش تاریخ اولیه‌ی شیعه را با گسترش امامیه یا شیعه‌ی دوازده ‌امامی تلفیق می‌کنند. علت این امر که توجه به شیعه از طریق مقایسه‌ی ادیان به تازگی آغاز شده است ، اساساً ممکن است این حقیقت باشد که دسترسی به منابع اولیه در زبان‌های اروپایی تاکنون دشوار بوده است و نیز آن که تلفیق مطالعات شرقی و مذهبی ، هنوز پدیده‌ای جدید به حساب می‌آید.[7]

گرچه ممکن است کلیت دیدگاه  هالم صحیح باشد ؛ اما این دیدگاه از دو جهت قابل تأمل و نقد است :

اولاً : نو پایی توجه به تشیع، در نظر  هالم را از این جهت می‌توان نقد کرد که، این مطلب ممکن است در برخی از موارد بدین صورت نباشد ؛ چراکه غربی‌ها در موضوع‌هایی چون صفویه (به عنوان یک دولت شیعی) یا نهضت مشروطیت (به عنوان یک نهضت ایرانی ـ شیعی) و یا انقلاب اسلامی در ایران توسط یک شخصیت دینی، تحقیقات مبسوط و مفصلی انجام داده و منتشر نموده‌اند ؛

مگر آن که منظور  هالم کلیت تشیع باشد ؛ به همان شکل که در عبارت خود می‌گوید :

شرح کامل و جامعی درباره‌ی شیعه وجود ندارد و بیشتر آثار ، از انشعاب‌های اختصاصی تشیع و مسائل ویژه در عقیده و تاریخ این مذهب سخن می‌گویند.

ثانیاً : علتی که هالم برای نوپایی توجه غربیان به تشیع بیان کرده است ، قابل نقد است؛ زیرا از یک سو ، چنانچه دشواری دسترسی به منابع اولیه در زبان‌های اروپایی و نیز نوپایی تلفیق مطالعات شرقی و مذهبی ، دلیل نوپایی توجه پژوهشگران غربی به تشیع باشد ، همین دلیل باید در مورد اسلام پژوهی آنان نیز صادق باشد ؛ در حالی که سابقه‌ی اسلام پژوهی غربیان و دسترسی آنان به متون و نسخ اصلی اسلامی و شرقی ، بسیار دیرینه‌تر از شیعه پژوهی آنان است. از سوی دیگر بسیاری از متون خطی اولیه که اکنون تنها در کتابخانه‌های غربی یافت می‌شود ، از همان زمان ارتباط غربیان با ایران ، چه در دولت صفوی و چه در دولت‌های پس از آن ، توسط سیاحت­گران غربی به اروپا برده شد و به همین دلیل دست آنان کاملا از متون اولیه خالی نبوده است.

پروفسور زابینه اشمیتکه و محمدعلی امیرمعزی در مقاله‌ی Twelverـ Shi'ite resources in Europe [8] دلیل اصلی را مسأله‌ی دیگری می‌دانند. طبق نوشته‌ی آنان ، مطالعه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی در غرب ، نسبت به روند اصلی مطالعه‌ی غربیان در مورد اسلام سنی، دارای تأخیر بوده است. این مسأله عمدتاً نه فقط به دلیل کمبود متون در دسترس ، بلکه به دلیل سوء تفاهم تسنن نسبت به تشیع بوده که این برداشت غلط اهل سنت توسط محققان غربی پذیرفته شده بود.

در دهه‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در مطالعه‌ی تشیع دوازده‌امامی پدید آمد. این پیشرفت و در زمینه‌ی کلام و فلسفه‌ی امامیه ، عمدتا به دلیل تلاش‌های  هانری کربن (1903ـ 1978م) بود که اولین بار به اهمیت مشارکت امامیه در توسعه‌ی فلسفه‌ی اسلامی که در جهان تسنن دچار وقفه شده ، اشاره کرد. مطالعه‌ی او در مورد شیعه، بیشتر مطالعه‌ای پدیدارشناسانه بود تا مطالعه‌ای تاریخی نگر. سیدحسین نصر تا حدودی در تلاش‌های او مشارکت داشته و آن را ادامه داده است .

بعد از  هانری کربن ، ویلفرد مادلونگ سهم مهمی در مطالعه‌ی برخی از حوزه‌های امامیه داشت. او در مقاله‌ای در نخستین کنفرانس بین المللی استراسبورگ در سال 1986م که به تشیع دوازده‌امامی اختصاص داشت ، با اشاره به اهمیت متکلمان شیعی ، توسعه‌ی کلام شیعی را مطرح کرد.

از زمان حوادث سیاسی سال‌های دهه‌ی 1970م به بعد در لبنان و ایران ، مشارکت ارزشمند بیشتری توسط محققان در مطالعه‌ی امامیه در زمینه‌های مختلف مذهبی ، سیاسی ، اجتماعی و تاریخی تشیع دوازده‌امامی پدید آمد.[9]

شاهد دیگری که مؤید نظر اشمیتکه و امیرمعزی است ، نوشته‌ی اتان کولبرگ است. کولبرگ در مجموعه‌ی Shi'ism [10] در مقدمه‌ی بحث "early Shi'ism in History and Research " [11] ، در بحثی تحت عنوان "Trends of Research"[12] می‌نویسد :

جهان اسلام که اروپاییان ، چه به عنوان دشمن یا دوست ، کشورگشا یا تابع و رعیت ، به شناختن آن پرداختند ، مربوط اسلام سنی بود. بنابراین دست کم بخشی از بنیاد رسوم و اعتقادات سنی شناخته شد. در مقابل اسلام شیعی ـ که به طور وسیع در مناطق دورتری نسبت کاوش غربی بود ـ به طور عمده به صورت معما و نامعلوم باقی ماند. پی بردن غرب به دنیای شیعی پروسه‌ای ممتد گشته است و هنوز هم ادامه دارد. همان گونه که نشان داده می‌شود ، تحقیق و مطالعه بر روی هریک از انشعاب‌های عمده‌ی تشیع ، روش متفاوتی دارد و با حرکت متفاوتی توسعه می‌یابد.[13]

او سپس ادامه می‌دهد :

در قرن هفدهم ، محققان در دانشگاه‌های اروپایی علاقه به تحقیق بر روی علی بن ابی طالب (علیه السلام) را ، نه به عنوان بنیان گذار تشیع ، بلکه اصولاًً به عنوان شخصیت برجسته‌ی ادبی و چهره‌ی سیاسی اسلام اولیه، گسترش دادند. در نیمه‌ی دوم قرن بیستم ، به ویژه به دنبال انقلاب اسلامی در ایران در سال 1979م ، افزایش چشمگیری در مطالعاتی که به تشیع امامی اختصاص داشت و شامل مراحل اولیه‌ی تاریخ آن بود، به وجود آمد. این مطالعات تا اندازه‌ی زیادی از قابلیت رشد کتاب‌های امامیه که در ایران و لبنان به چاپ رسیدند ، بهره بردند[14].

کولبرگ به عنوان نمونه مطالعات  هاجسون ، مادلونگ و امیرمعزی را دارای اهمیت ویژه می‌داند و در مورد اثر هاجسون می‌نویسد :

مقاله‌ی پر آدرس  هاجسون (The Venture of Islam, Hodgson, Chicago and London, 1974) یکی از نخستین تلاش‌ها برای نوسازی رشد ابعاد مذهبی و فرقه‌ای در شیعه‌ی نخستین بود. طبق نظر او ، تشیع به عنوان یک جنبش اقلیت ، با تمسک به اولویت علی (علیه السلام) و خانواده‌ی او ، بدون اعتقاد به اندیشه‌ی مذهبی خاصی بود. این جنبش با پیوستن دو عنصر ، به فرقه‌ی امامیه تبدیل شد : اولی، تفکر پیشین شیعه که در قرن هفتم میلادی به وجود آمد و بعدها به عنوان غلو نامیده شد. و دومی ، که تحت تعالیم [امام] محمد باقر (علیه السلام) ظاهر شد و درتعالیم فرزندش [امام] جعفر صادق (علیه السلام) متبلور گشت، شامل اصل « نص(تعیین)» و « علم» بود. طبق این دو اصل ، امام توسط خداوند تعیین می‌شود و دارای دانش فوق بشری است. بنابراین ضمانت الاهی حجیت او ، اطمینان می‌داد که بدون در نظر گرفتن این که دارای قدرت واقعی سیاسی باشد.[15]

به گفته‌ی امیرمعزی در کتاب "The Divine Guide in Early Shi'ism" [16] :

در فاصله‌ی سال‏های 1874م که مطالعات گلدزیهر در مورد شیعه[17] انجام شد تا 1988م که تحقیقات  هالم در مورد شیعه انجام شد[18] ، دانشمندان اسلامی و شرق‏شناسان کارهای زیادی درباره‌ی شناخت و معرفی تشیع ، به طور کلی ، و امامیه ، به طور اختصاصی، انجام داده اند ؛ اما با این وجود ، درباره‌ی امامیه‌ی نخستین ،  یعنی آموزه‏هایی که باید از سوی ائمه‌ی تاریخی شیعه عرضه شده و بعدها شیعه‌ی دوازده‌ امامی نام گرفته باشد ، کار منسجم و تأییدشده‏ای انجام نداده‏اند[19].

یکی از شواهد تازه بودن، گسترش شیعه پژوهی و به تبع آن امامت‌پژوهی غربیان ، توجه به کمی میزان مطالعاتی است که تا نیمه‌ی دوم قرن بیستم به موضوع شیعه‌ی امامیه اختصاص یافته است[20]. در نخستین مجلد از مجموعه‌ی Index Islamicus،که نوشته­ های سال‌های 1906 تا 1955م را پوشش داده ، تنها دو صفحه از 824 صفحه‌ی این مجلد برای فهرست کردن عناوین مقالات مربوط به تشیع دوازده‌امامی، اختصاص یافته است[21].

اتان کولبرگ این مسأله را در مقاله‌ی "Western Studies of Shi'a Islam"[22] به این صورت بیان می‌کند :

به طور کلی تعداد مطالعاتی که تا نیمه‌ی دوم قرن بیستم به موضوع شیعه‌ی امامیه اختصاص یافت ، ناچیز و اندک است ؛ چرا که در نخستین مجلد از مجموعه‌ی Index Islamicus ، که سال‌های 1906 تا 1955م را پوشش داده تنها دو صفحه از 824 صفحه‌ی این مجلد برای فهرست کردن عناوین مقالات مربوط به تشیع دوازده‌امامی اختصاص یافته است. گرچه نخستین تلاش در نگرشی جامع ، توسط دونالدسون در کتاب "Shi›ite Religion"[23] ـ که در سال 1933م انتشار یافت ـ صورت گرفت ؛ اما تعداد کتاب‌هایی که به این موضوع اختصاص داده شد نیز بسیار اندک بوده است.[24]

آندرو جی. نیومن در کتاب"The Formative Period of Twelver Shi'ism"[25] ، در بحثی تحت عنوان "The Scholars of Shi'ism and The Shi'i Compilations"[26] با گزارشی تقریباً جامع و دسته‌بندی شده از نوپایی شیعه‌پژوهی به عنوان رشته‌ای علمی در غرب چنین گزارش می‌دهد که پژوهش درباره‌ی شیعه‌ی دوازده ‌امامی تنها در این اواخر به عنوان رشته‌ای علمی در غرب مطرح شده است. او برای نمونه از همایش استراسبورگ درباره‌ی شیعه‌ی دوازده ‌امامی نام می‌برد که در سال 1968م (یعنی تنها 10 سال پیش از انقلاب ایران ) انجام شد؛ و طبق تعبیر او ، رویداد فکری پیام‌آور ظهور پژوهش درباره‌ی شیعه‌ی دوازده ‌امامی به عنوان یک حوزه‌ی متمایز بود[27].

نیومن در باب تقسیم بندی پژوهشگران غربی بعد از کنفرانس استراسبورگ اینچنین می گوید:

از آن زمان به بعد این حوزه ، یعنی پژوهش درباره‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی، میان دو گروه از محققان تقسیم شد.

گروه اول : کسانی که عموماً به عقاید و اعمال شیعه‌ی دوازده‌امامی پرداختند ؛ آن گونه که در آثار علمای شیعه از ابتدای غیبت امام دوازدهم تا رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران در قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) ، یعنی در طول تقریباً هفت قرن ترسیم شده است.

گروه دوم : کسانی که عمدتاً به وقایع و گرایش‌های ایران از قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) ، یعنی ایران نوین ، علاقه‌مند بودند و غالباً آغاز ایران نوین را سال 907 ش(1501ـ 1502م) می‌دانند که شاه اسماعیل تبریز را به تصرف درآورد و تشیع دوازده‌امامی را مذهب قلمرو حکومت صفویه اعلام کرد.

از این زمان ، مطالعه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی با مطالعه‌ی ایران به عنوان یک (دولت ملت) همپوشانی داشته است. کسانی که در فهم غرب از تشیع در این دوره نقش داشتند ، به جز ادبیات و تاریخ و هنر ، از رشته‌های متنوع و گسترده‌ای شامل تاریخ، علوم سیاسی ، انسان‌شناسی، فلسفه ، اقتصاد و جامعه‌شناسی نیز سخن به میان آوردند.

گروه دوم از محققان یاد شده، به دلیل تعامل چشم‌گیر دین و سیاست در این دوره از تاریخ ایران ، به خصوص از نیمه‌ی قرن نوزدهم ، برای اولین بار درباره‌ی مرجعیت روحانیت و چگونگی دخالت آنان در نهاد سیاسی رسمی و به رسمیت شناختن آن در دوران غیبت امام ، سؤالاتی مطرح کردند. این محققان در ابتدا عبارت بودند از : ای.کی.اس. لمتون ، لئونارد بیندر ، حامد الگار و نیکی کدی.

در سال 1968م ویلفرد مادلونگ و ژوزف الیاش نمایندگان گرایش نخست در این حوزه بودند. الیاش مشخصاً در چند اثر چاپ شده در سال بعد از گردهم‌آیی استراسبورگ ، توجه ویژه‌ای به کتاب کافی مبذول داشت. بعدها اتان کولبرگ نیز به آنان ملحق شد. این محققان به اتفاق هم مجموعه‌ای گزینشی از مسایل مرتبط با عقاید و اعمال شیعه‌ی دوازده‌امامی را مورد پژوهش قرار دادند که بر بررسی دقیق متون عربی و از جمله احادیث مبتنی بود. در این جریان  هانری کربن و سید حسین نصر نیز به ابعاد فلسفه‌ی اسلامی در سده‌های میانه و به خصوص تصوف و به سازگاری میان برخی از ابعاد تشیع با صوفیگری علاقه‌مند بودند. هر دوی آنها به خصوص کربن ، در زمینه‌ی احادیث مربوط به شیعه‌ی دوازده‌امامی و اهمیت آن به مثابه ی منبعی برای عقاید و اعمال شیعه ، نسبت به نوگرایان از دانش تخصصی بیشتری برخوردار بودند.» [28]

آندرو جی. نیومن سال‌های پس از همایش استراسبورگ (1968م) و به خصوص پس از انقلاب اسلامی، ایران را نقطه‌ای می‌داند که پژوهشگران غربی بیشتری به مطالعه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی روی آوردند و تعداد محققان علاقه‌مند و مشارکت‌کننده در مطالعات شیعی دوازده‌امامی به گونه‌ای تصاعدی گسترش یافت[29].

از آن جا که نیومن گزارش دسته‌بندی شده‌ای از نحوه‌ی تحقیقات پژوهشگران غربی پس از همایش استراسبورگ در مورد شیعه‌ی امامیه ارائه کرده است ، در این جا به بخشی از آن اشاره می‌شود :

در سال 1979م الیاش در کتاب « کافی» به حدیثی از امام جعفر صادق (علیه السلام) برخورد کرد،که بیندِر بیش از یک دهه قبل به آن اشاره کرده بود، و آن را ترجمه کرد و به لوازم و پیامدهای آن نسبت به مسائل عملی چون تقسیم خمس در زمان غیبت امام ، اشاره کرد. تحقیقات مادلونگ و کولبرگ نیز با استفاده از مجموعه‌های روایی شیعه‌ی دوازده‌امامی به ‌ویژه روایاتی این‌چنین که با موضوعات تحقیقی خاص مرتبط است، به ­سرعت تداوم یافت.

برای مثال جی. حسین در کتاب « غیبت امام دوازدهم (علیه السلام) » ـ که در سال 1982 منتشر شد ـ احادیث متعددی را که از مجموعه‌های روایی گوناگون جمع‌آوری شده بود و نیز احکام و مطالبی را از دیگر آثار کلامی و فقهی گردآورد ، تا تصویری جامع و کامل از دیدگاه شیعه‌ی دوازده‌امامی درباره‌ی غیبت و تولد امام دوازدهم (علیه السلام) و فعالیت‌های نواب اربعه‌ی ایشان ارائه دهد.

ای. ای. ساشدینا نیز در نوشته‌هایش به همین شیوه ، از چنین منابعی استفاده کرده است. اخیرا مدرسی [طباطبایی] نیز در تحقیقات خود درباره‌ی ابن قبه‌ی رازی (اواخر قرن سوم و اوایل قرن 4 / 9 و 10م) ، عالِم متقدم و عقل‌گرای دوازده ‌امامی ، و وضعیت شیعیان دوازده ‌امامی در غیبت صغری (260 تا329 / 874 تا 941م) نیز از احادیث و سایر آثار متقدم و متأخر بهره برده است. سایر تحقیقات ارزشمند در این حوزه ، به­ ویژه نوشته‌های نورمن کالدر فقید ، توجه خود را بر تطورات فقه شیعی و رشد فقها به عنوان نائبان امام غایب در دوران غیبت و به خصوص در دوران پس از تدوین کتب اربعه متمرکز کرده‌اند. با وجود این ، گاه برنامه‌ی پژوهشگران سبک قدیم با دغدغه‌ی خاطر نوگرایان نسبت به مسائل مربوط به اقتدار روحانیت و ماهیت حکومت مشروع در دوران غیبت تلاقی دارد. تعدد آثار خاص نوگرایان که ویژگی‌های تشیع را به طور عام، و تجربه‌ی ایران درباره‌ی تشیع را به طور خاص بررسی کرده، و طیّ 20 سال گذشته ارائه گردید؛ مانع توجه تفصیلی به هر یک از آنها شده است. با این وجود ، در این دوره چند اثر پرنفوذ پدید آمد که به ماهیت شیعه‌ی دوازده‌امامی به طور عام و یا تجربه‌ی ایران درباره‌ی تشیع به طور خاص در چارچوب معیارهایی که غالباً مشابه تحلیل‌های متقدمان است می‌پردازند؛ به عنوان مثال، می توان کتاب ظل الله و امام غایب سعید امیر ارجمند ـ که در سال 1984م منتشر شد، یاد کرد اخیراً امیر معزی با تلقی تشیع اصیل به عنوان مذهبی ذاتاً اخروی و در عین حال با پی‌گیری تحقیق خود در چارچوب شیوه‌ی متن‌محور مادلونگ ، کولبرگ ، الیاش ، کالدر و دیگران ، بین سنت‌گرایان و نوگرایان پیوند ایجاد کرده است. یکی از نقاط قوت منحصر به فرد کتاب او با عنوان هدایت الاهی کار موشکافانه‌ای است که از طریق منابع اولیه‌ی عربی و از جمله قدیمی ترین منابع روایی شیعه به ویژه محاسن برقی ، بصائرالدرجات صفار و کافی کلینی ، انجام داده است. در مجموع محققانی چون مادلونگ ، کولبرگ ، الیاش ، کربن، نصر ، کالدر و امیر معزی مطالب زیادی درباره‌ی اعتقادات خاص تشیع به غرب آموختند و به خصوص توجه دیگران را به مبانی روایی این اعتقادات معطوف داشتند ؛ در حالی که نوگرایان به دنبال تعیین لوازم و پیامدهای عملی و غالبا سیاسی این اعتقادات بودند. [30]

نیومن بار دیگر و البته باز هم با رویکرد حدیثی ، این گونه متذکر نوپایی توجه غربیان به تشیع به عنوان رشته‌ای علمی می‌شود :

گرچه اکنون محققان غربی اذعان دارند که احادیث ائمه (علیه السلام) مهم‌ترین منبع فقه شیعه را تشکیل می‌دهد ؛ اما برای مطالعه‌ی احادیث شیعه باید حوزه‌ای شکل گیرد که به اندازه‌ی حوزه‌ای که برای مطالعه‌ی اسلام اهل تسنن پدید آمد ، رایج و مرسوم باشد.[31]

تصریحاتی که از این پژوهشگران به عنوان نمونه بیان گردید ، نشان دهنده‌ی توجه تازه و البته رو به گسترش محققان دنیای غرب به تشیع و به خصوص امامیه است که طبیعتا بررسی امامت شیعی قسمتی از این مطالعات است. گرچه همان‌گونه که بیان شد ، غربی‌ها در برخی از زمینه‌های تشیع مانند زمینه‌های سیاسی و ژئوپولتیکی ، مدت‌ها کار کرده‌اند ، اما در برخی از دیگر زمینه‌ها ، مطالعات تازه و رو به گسترش دارند که امامت شیعه یکی از این زمینه‌هاست.

معرفی برخی از منابع امامت‌پژوهی انگلیسی زبان در غرب :

در این­جا به برخی از آثار انگلیسی زبان مرتبط با امامت شیعی ، اعم از کتاب‌ها و مقالات، به ترتیب نام پژوهشگران و صاحبان اثر در موضوع یادشده ، بر طبق حروف الفبای انگلیسی اشاره می‌شود :

1 ) کامران آقایی (Aghaie, Kamran) [32] :

ـ بازآفرینی کربلا : تفسیرهای تجدید نظر طلب از الگوی کربلا [33].

2 ) سید وحید اختر (Akhtar, Sayyid Wahid) :

ـ کربلا : الگویی ماندنی از بیداری اسلامی[34].

ـ تصوف : نقطه‌ی اشتراک میان تشیع و تسنن[35].

3 ) سعید امیرارجمند (Amir Arjomand, Said) [36] :

ـ مخفی‌شدن امام و آغاز آموزه‌های دینی غیبت : شیعه‌ی امامیه در حدود سال‌های 280ـ 290(900م).[37]

ـ معتقدات منجی گرایانه ، اقتدار حاصل از حکومت روحانیون و انقلاب در ایران شیعی.[38]

ـ پشتیبانی علوم دینی : غیبت امام و تحول منجی گرایی به قانون(حکومت) در تشیع.[39]

ـ امام پنهان و سایه‌ی خدا : مذهب ، سیستم سیاسی و تغییر اجتماعی در ایران شیعی از آغاز تا سال 1890م.[40]

ـ بحران امامت و پایه‌ریزی [مسأله‌ی] غیبت در شیعه‌ی دوازده ‌امامی : نقطه نظر تاریخی ـ اجتماعی.[41

4 ) محمدعلی امیرمعزی ( Amirـ Moezzi, Mohammad Ali )[42] :

ـ غیبت همراه با حضور : تفسیر شیخیه از غیبت امام زمانf (مشخصه‌ی امام شناسی شیعه‌ی دوازده امامی7).[43]

ـ پیشوای الاهی در تشیع نخستین : منابع باطنی‌گری در اسلام.[44]

5 ) محمود مصطفی ایوب ( Ayoub , Mahmoud M ) [45] :

ـ  اندوه رستگاری بخش در اسلام : مطالعه‌ی جنبه‌ی الاهی عاشورا در شیعه‌ی دوازده امامی.[46]

ـ شهید کربلا.[47]

ـ چرا یاد امام حسین (علیه السلام) را زنده نگه می‌داریم؟ [48]

ـ مراثی و رسوم شیعی. [49]

6 ) لاله بختیار ( Bakhtiar, Laleh ) :

ـ صحیفه‌ی سجادیه‌ی امام زین العابدین (علیه السلام) .[50]

7 ) آر. پی. بوکلی ( Buckley, R. P ) :

ـ در مورد ریشه‌های حدیث شیعی. [51]

ـ [امام] جعفر صادق (علیه السلام) ، منبع احادیث شیعی.[52]

ـ غلات شیعی نخستین.[53]

8 ) ام. علی بویوکارا ( Buyukkara, M. Ali ) :

ـ جدایی و تفرقه در طرفداران [امام] موسی کاظم (علیه السلام) و پیدایش [فرقه‌ی] واقفه.[54]

ـ ارتباط منتسب به [امام] علی الرضا (علیه السلام) با معروف کرخی و برخی از شاعران مشهور.[55]

9 ) ویلیام چیتیک ( Chittick , William C )[56] :

ـ دیدگاه رومی در مورد امام حسین (علیه السلام) . [57]

ـ زبور ( سرود روحانی ) اسلام : صحیفه‌ی کامله‌ی سجادیه [58]

ـ عملکرد قانون در اسلام : دستوراتی [از علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) به مالک بن الحارث الأشتر .[59]

ـ دعای مکارم الأخلاق.[60]

10) لیندا کلارک ( Clarke, Lynda )[61] :

ـ مرثیه بر حسین (علیه السلام) : عربی و فارسی. [62]

11) حمید دباشی ( Dabashi, Hamid )[63] :

ـ انتظار روزگار موعود : تشیع در تاریخ.[64]

ـ تشیع : اصول ، اندیشه و معنویت. [65]

ـ قدرت در اسلام : از برخاستن محمد (صلی الله علیه وآله وسلّم) تا تأسیس حکومت بنی‌امیه.[66]

12) جی. ای. فولر (Fuller, G. E ) :

ـ آیا شیعه رادیکال است؟[67]

13) جِی. جی. جِی. تر هار (Haar, J. G. J. Ter ) :

ـ محمد القائم f (در دایرة المعارف اسلام ، ج7 )[68]

14) هاینس هالم ( Halm , Heinz ) [69] :

ـ اسلام شیعی : از مذهب تا انقلاب[70]

ـ تشیع[71]

15) اس.ام. واریس حسن ( Hasan, S. M. Waris ) :

ـ سخنی پیرامون تفسیرهای نهج البلاغه[72]

ـ مقاله‌ای در مورد زندگانی و روزگار علی بن ابی طالب (علیه السلام) (بخش 4). فقه اسلامی : سنه .[73]

ـ مقاله‌ای در مورد زندگانی و روزگار علی بن ابی طالب (علیه السلام) (بخش 6). حق ویژه‌ی سخن گفتن به نام خدا.[74]

ـ مقاله‌ای در مورد زندگانی و روزگار علی بن ابی طالب (علیه السلام) (بخش 7). عدالت و مساوات.[75]

ـ مقاله‌ای در مورد زندگانی و روزگار علی بن ابی طالب (علیه السلام) . دورنمای نهج البلاغه . قدرت گفتار. [76]

ـ برخی از زوایا و جنبه‌های حادثه‌ی کربلا.[77]

16) مری الین هگلند (Hegland, Mary Elaine ):

ـ دو تصویر از حسین (علیه السلام) در یک روستای ایرانی : سازش با مقتضیات محیط و انقلاب. [78]

17) مارشال هاجسن (Hodgson, Marshall G. S )[79] :

ـ چگونه شیعه‌ی نخستین یک فرقه گردید؟ [80]

ـ [امام] جعفر الصادق (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج2) [81]

18) یان هوارد ( Howard, I. A. K ) :

ـ حسین (علیه السلام) واقعی‌ترین دلیل و گواه از اعتقاد.[82]

ـ قیام حسین (علیه السلام) : تأثیر آن بر بیداری جامعه‌ی اسلامی. [83]

ـ گزارش [شیخ] مفید از امامت علی بن الحسین ، زین العابدین (علیه السلام) .[84]

ـ حوادث پیرامون شهادت حسین بن علی (علیه السلام) .[85]

ـ حسین شهید (علیه السلام) : مروری بر بیان علل شهادت در منابع عربی.[86]

ـ خاست‌گاه‌های ممکن آموزه‌های مشروع شیعه‌ی امامیه .[87]

ـ آثار مهم و گران‌سنگ شیعی 5 : کتاب الارشاد ، نوشته‌ی شیخ مفید.[88]

ـ کتاب الإرشاد : کتاب راهنمایی به سوی زندگانی دوازده امام (علیهم السلام) [89]

ـ گزارش رویدادهای پس از شهادت حسین‌بن علی‌بن ابی‌طالب (علیهم السلام) (نوشته‌ی ابن بابویه [شیخ] صدوق ، ترجمه‌ی : یان هوارد). [90]

ـ گزارش [شیخ] مفید از فاجعه‌ی کربلا (نوشته‌ی [شیخ] مفید ، ترجمه‌ی : یان هوارد).[91]

19) دابلیو. آر. هاستد (Husted, W. R ) :

ـ کربلای بی واسطه : شهید به عنوان الگو و سرمشق در تشیع امامیه. [92]

20) ولادیمیر ایوانف (Ivanow, Wladimir )[93] :

ـ جنبش اولیه‌ی شیعی.[94]

ـ در مورد شناخت امام.[95]

21) سیدحسین محمد جفری ( Jafri, Syed Husain Mohammad ) :

ـ ریشه و توسعه‌ی اولیه‌ی اسلام شیعه.[96]

ـ تشیع دوازده امامی.[97]

ـ معتقدات امام حسین (علیه السلام) در مورد مذهب و رهبریت. [98]

22) ماهر جرار ( Jarrar , Maher ) :

ـ سیره ­ی اهل الکساء : منابع اولیه‌ی شیعه در مورد زندگانی پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلّم) [99]

23) اتان کولبرگ ( Kohlberg, Etan )[100] :

ـ برائت در اندیشه‌ی شیعی.[101]

ـ عقیده و قانون در شیعه‌ی امامیه.[102]

ـ شاهدی دیرینه در مورد [استعمال] اصطلاح « اثناعشریه».[103]

ـ از امامیه تا اثناعشریه.[104]

ـ امام و اجتماع در دوره‌ی پیش از غیبت.[105]

ـ محمد بن علی ابوجعفر الباقر (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج7 ).[106]

ـ زین العابدین علی بن حسین بن علی بن ابیطالب (علیهم السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج11).[107]

ـ موسی الکاظم (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج7).[108]

ـ تکامل تدریجی شیعه. [109]

ـ اصطلاح « رافضه » در استعمال شیعه‌ی امامیه. [110]

24) ارزینا آر. لالانی (Lalani, Arzina R )[111] :

ـ نخستین اندیشه‌های شیعی : تعالیم امام محمد باقر (علیه السلام) .[112]

ـ نقش امام باقر (علیه السلام) در اسلام اولیه.[113]

25) هاوا لازاروس ـ یافه(Lazrusـ Yafeh, Hava )[114] :

ـ عمر بن خطاب پولس اسلام؟ [115]

26) برنارد لوئیس (Lewis, Bernard)[116] :

ـ علی الرضا (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج1).[117]

ـ العسکری ابوالحسن علی بن محمد (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج1).[118]

ـ شیعه در تاریخ اسلام.[119]

27) ویلفرد مادلونگ (Madelung, Wilferd F )[120] :

ـ ابوجعفر محمد باقر (علیه السلام) .[121]

ـ مهدیf (در جلد دوم دایرة المعارف اسلام).[122]

ـ مرجع قدرت در تشیع دوازده‌امامی در زمان غیبت امام.[123]

ـ محمد بن علی الرضا ابوجعفر الجواد یا التقی (علیه السلام) (در دایرة المعارف اسلام ، ج7).[124]

ـ امامت.[125]

ـ امامیه و کلام معتزله.[126]

ـ شیعه (در جلد نهم دایرة المعارف اسلام).[127]

ـ جانشینی محمد (صلی الله علیه وآله وسلّم) : مطالعه‌ای در مورد خلافت نخستین.[128]

ـ  هاشمیات کمیت و تشیع هاشمی[129]

28) سیدحسین مدرسی طباطبایی(Modarressi Tabataba›i, Hossein)[130] :

ـ بحران و تثبیت در دوره‌ی شکل دهنده‌ی اسلام شیعی : ابوجعفر ابن قبه الرازی و کمک او به اندیشه‌ی شیعه‌ی امامیه.[131]

29) یتزاک ناکاش (Nakash, Yitzhak)[132] :

ـ تلاش برای پی‌بردن به ریشه و خاستگاه مراسم عاشورا.[133]

30) عظیم نانجی (.Nanji, Azim A)[134] :

ـ امام حسین (علیه السلام) : نقش او به عنوان یک الگو.[135]

31) سیدحسین نصر (Nasr, Seyyed Hossein)[136] :

ـ انتظار روزگار موعود : تشیع در تاریخ.[137]

ـ تشیع : اصول ، اندیشه و معنویت.[138]

ـ اثناعشریه (در جلد چهارم دایرة المعارف اسلام).[139]

ـ تشیع و تصوف : رابطه‌ی آن دو از نظر ماهیت و تاریخ.[140]

32) اندرو جِی. نیومن (Newman, Andrew J )[141] :

ـ دوره‌ی شکل گیری تشیع دوازده‌امامی : گفتگوی حدیثی میان قم و بغداد.[142]

33) دیوید پینالت (Pinault, David )[143] :

ـ زینب بنت علیB و جایگاه زنان خانواده‌ی امامان نخستین در ادبیات مذهبی شیعی[144]

34) حسین رحیم (Rahim, Hussein A ) :

ـ فاطمه‌ی زهراB .[145]

ـ شاعر برجسته‌ی کربلا.[146]

35) یان ریچارد (Richard, Yann ) :

ـ اسلام شیعی : سیاست ، عقیده و کیش.[147]

36) دابلیو ای. رایس (Rice W.A ) :

ـ علی (علیه السلام) در حدیث شیعه.[148]

37) سید سعید اختر رِضْوی (Rizvi, Sayyid Saeed Akhtar ) :

ـ امامت (جانشینی پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلّم) ).[149]

ـ امام حسن (علیه السلام) : افسانه‌ی طلاق‌های او. [150]

ـ شهادت امام حسین (علیه السلام) و تقویم‌های اسلامی و یهودی.[151]

ـ دوران برجسته‌ی امامت امام زین العابدین (علیه السلام) .[152]

ـ جهاد دانشمندانه‌ی امامان ، 95ـ 145هـ[153]

38) عبدالعزیز ساشدینا(Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein )[154] :

ـ توضیحی در مورد غیبت دوازدهمین امام امامیه.[155]

ـ موعودگرایی اسلامی : عقیده به مهدی در تشیع دوازده امامی.[156]

ـ مفهوم جاودان شهادت امام حسین (علیه السلام) .[157]

39) راجر سِیووری (Savory, Roger M ) :

ـ حیدر (در جلد سوم دایرة المعارف اسلام ).[158]

40) آنه ماری شیمل (Schimmel, Annemarie )[159] :

ـ کربلا و حسین (علیه السلام) در متون ادبی.[160]

41) دوین جی. استووِرت(Stewart, Devin J ) :

ـ ارتدوکسی(راست کیشی) مشروع اسلامی : پاسخ‌های شیعه‌ی دوازده‌امامی به سیستم مشروع سنی.[161]

42) زابینه اشمیتکه (Schmidtke, S )[162] :

ـ تغییرات و اصلاًحات نوین در اندیشه‌ی شیعی در مورد انتظار [حضرت امام ]مهدیf : مطالعه‌ی موردی [امام]خمینی [163]

43) رودولف اشتروتمان( Strothmann, Rudolf )[164] :

ـ شیعه (در دایرة المعارف اسلام ، ج4 (ویرایش اول)).[165]

44) کالین ترنر (Turner, Colin) :

ـ هنوز هم انتظار امام؟ سؤال حل نشده در مورد انتظار در شیعه‌ی دوازده امامی[166]

45) وچیا والییری ( Veccia Vaglieri, L )[167] :

ـ علی (علیه السلام) (در جلد اول دایرة المعارف اسلام).[168]

ـ فدک (در جلد دوم دایرة المعارف اسلام).[169]

ـ فاطمهB (در جلد دوم دایرة المعارف اسلام).[170]

ـ غدیرخم (در جلد دوم دایرة المعارف اسلام).[171]

ـ حسن بن علی بن ابی طالب (علیه السلام) (در جلد سوم دایرة المعارف اسلام).[172]

ـ حسین بن علی بن ابی طالب (علیه السلام) (در جلد سوم دایرة المعارف اسلام).[173]

46) لیندا والبریج ( Walbridge, Linda S ) :

ـ تشیع و مرجع قدرت.[174]

ـ بدون فراموش کردن امام : تشیع لبنانی در یک اجتماع امریکایی.[175]

47) پل ای. واکر (Walker, Paul Ernest)[176] :

ـ جانشین قانون شدن در خلافت شیعی.[177]

48) ویلیام مونتگمری وات (Watt, William Montgomery)[178] :

ـ اسلام نخستین : مقالات جمع‌‌آوری شده.[179]

ـ اطلاعات ضمنی در مورد نخستین اندیشه‌ی امامت.[180]

ـ اشتیاق مسلمانان به منجی : نمودهایی از تشیع عباسی نخستین.[181]

ـ اهمیت مراحل نخستین تشیع امامیه.[182]

نتیجه :

دلایل مختلفی که در بحث ضرورت مطالعه‌ی امامت‌پژوهی غربیان بیان شد نشان می‌دهد که ضرورت مطالعه‌ی شیعه‌پژوهی غربیان و به ویژه امامت‌پژوهی در غرب که شاخه‌ای از شیعه‌پژوهی به حساب می‌آید، به گونه‌ای است که حتی در برخی از موارد ، از مطالعه‌ی اسلام‌پژوهی در غرب ضروری‌تر به نظر می‌رسد.

همچنین اشاره شد که مطالعه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی در غرب ، عادتا نسبت به روند اصلی مطالعه‌ی غربیان در مورد اسلام سنی دارای تأخیر بوده است و دانشمندان اسلامی و شرق‏شناسان درباره‌ی شناخت و معرفی تشیع و به طور اختصاصی در مورد امامیه کارهای زیادی انجام داده‌اند ؛ اما با این وجود ، درباره‌ی آموزه‏هایی عرضه شده از سوی ائمه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی ، کار منسجم و تأییدشده‏ای انجام نداده‏اند. همچنین توجه به تشیع از طریق مقایسه‌ی ادیان نوپا است و پژوهش درباره‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی تنها در این اواخر به عنوان رشته‌ای علمی در غرب مطرح شده است.

در بیان علت این مسأله ، برخی به مواردی مانند : دشواری دسترسی به منابع اولیه در زبان‌های اروپایی و نیز نوپایی تلفیق مطالعات شرقی و مذهبی و نیز سوء تفاهم تسنن نسبت به تشیع که توسط محققان غربی پذیرفته شده بود ، ‌اشاره کرده‌اند و همان‌گونه که بیان شد بر برخی از این علت‌ها ، نقدهایی نیز وارد است.

در دهه‌های اخیر پژوهشگران غربی بیشتری به مطالعه‌ی شیعه‌ی دوازده‌امامی روی آوردند و تعداد محققان علاقه‌مند و مشارکت‌کننده در مطالعات شیعی دوازده‌امامی به گونه‌ای تصاعدی گسترش یافته‌است.

نمونه‌ی آثار غربی انگلیسی زبان را که در این مقاله معرفی شده است و همگی به نوعی با امامت شیعی مرتبط اند ، می‌توان در موضوع‌های کلی زیر دسته‌بندی کرد :

1ـ اندیشه‌ی شیعی :

مقالات پژوهشگرانی چون : دوین جی. استووِرت ، یان ریچارد ، می‌یر بار آشر ، یان هوارد ، ویلیام مونتگمری وات ، زابینه اشمیتکه ، اتان کولبرگ ، ارزینا آر. لالانی ، لیندا والبریچ ، سیدحسین نصر ، سید وحید اختر ، سعید امیرارجمند ، محمدعلی امیرمعزی ، حمید دباشی و ...

2ـ بررسی تاریخی تشیع :

مقالات پژوهشگرانی مانند : ویلیام مونتگمری وات ، اتان کولبرگ ، هاینس هالم ، وچیا والییری ، ویلفرد مادلونگ ، اندرو جِی. نیومن ، سعید امیرارجمند ، حمید دباشی و ...

3ـ امامان شیعه‌ :

مقالات پژوهشگرانی چون : ویلفرد مادلونگ ، وچیا والییری ، راجر سیووری ، ویلیام چیتیک ، دیوید پینالت ، اس.ام. واریس حسن و ...

4ـ امام حسین (علیه السلام) ، عاشورا و کربلا :

مقالات پژوهشگرانی چون : یان هوارد ، ویلیام چیتیک ، آنه ماری شیمل ، عبدالعزیز ساشدینا ، جین کالمرد ، پیتر چلکوسکی ، محمود ایوب ، عظیم نانجی و ...

5ـ مهدویت :

مقالات : ویلفرد مادلونگ ، ویلیام مونتگمری وات ، اتان کولبرگ ، زابینه اشمیتکه ، سیدحسین نصر ، سعید امیرارجمند ، عبدالعزیز ساشدینا ، محمود ایوب ، محمدعلی امیرمعزی و ...

از آن جا که پژوهشگرانی که در این مقاله به آثار آنان اشاره شده است ، عمدتا از متأخران بوده و منابع مهمی از کتب استشراقی چون« المستشرقون» نجیب عقیقی و ... که بیشتر به بیوگرافی مستشرقان قدیمی‌تر پرداخته اند ، با توجه به میزان دسترسی به شرح حال صاحبان هریک از این آثار در مدارک و منابع معتبر ، در

برخی از موارد به معرفی این پژوهشگران پرداخته شده‌است.

پی نوشت ها :

[1] . دایرة المعارف اسلام. (The Encyclopedia of Islam, 2nd Edition, Leiden, E.J. Brill, 1986)

[2] . در مجموعه‌ی Index Islamicus ـ که مورد استفاده‌ی این مقاله قرار گرفته است ـ تنها ذیل عنوان کلی Shi'ism ، 1725 عنوان کتاب و مقاله معرفی شده است.

[3]. تشیع

[4]. Muhammadi Trust

[5]. The Shi'ite Religion, Dwight M. Donaldson, London, 1933.

[6]. An Introduction to Shi'i Islam, The History and Doctrine of Twelver Shi'ism, Moojan Momen Oxford 1985.

[7]. Shi'ism, Heinz Halm, pp. 2 ـ 4

[8]. منابع شیعه‌ی دوازده‌ امامی در اروپا

[9]. Twelverـ Shi'ite resources in Europe: (the Shi'ite Collection at the Oriental Department of the University of Cologne, the fonds Henry Corbin and the Fonds Shaykhi at the Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE), Paris. With a catalogue of the Fonds Shaykhi (Amirـ Moezzi, Mohammad Ali & Schmidtke, S., pp.74ـ 77 (in: Journal Asiatique, 285i, pp.73ـ 122, 1997)

[10]. مجموعه‌ی Shi'ism مجموعه‌ای است که 17 مقاله‌ای منتشر شده در مورد تشیع در تاریخ اسلامی نخستین را جمع آوری کرده است. کولبرگ یک مقدمه‌ی کلی بر بحث « تشیع نخستین در تاریخ و تحقیقات» آن ارائه کرده است.

[11]. تشیع اولیه در تاریخ و بررسی

[12]. تمایلات به مطالعه [ و بررسی ]

[13]. Shi'ism, "Early Shi'ism in History and Research", Introduction, edited by: Etan Kohlberg, Hebrew University of Jerusalem, Israel, 2003, p.xxii

[14]. Ibid. p. xxiv.

[15]. Ibid. pp. xxvـ xxvi البته از نظر شیعه‌ی امامیه ، نظر هاجسون در مورد اصل تشیع و سیر تحول آن ، نظر غیرصحیح و در جای خود قابل است.

[16]. پیشوای الاهی در تشیع نخستین

[17]. Beitrage Zur Literaturgeschichte der Shi'a und der unnitischen Polemik, Vienna,1874

[18]. Die Schi'a, Darmstadt, 1988

[19]. The Divine Guide in Early Shi'ism , Amirـ Moezzi, Mohammad Ali, (Preface), p.1.

[20]. باید توجه داشت که همانگونه که نقل شد ، طبق بیان هاینس هالم ، در آثار غربیان ، تشیع امامیه یا دوازده‌امامی همیشه به عنوان برجسته‌ترین انشعاب تشیع مطرح بوده است و اغلب صرفا معادل شیعه محسوب می‌شود(ر.ک : Shi'ism, Heinz Halm, pp. 2 ـ 4)

[21]. مجموعه‌ی Index Islamicus ، فهرست کتاب‌ها و مقالات منتشر شده‌ی مربوط به اسلام و سرزمین‌های اسلامی از سال 1665م تاکنون است. این اثر حدود نیم قرن به عنوان کتابی مرجع ، اطلاعات مورد نیاز بسیاری از پژوهشگران را تأمین کرده ، تأثیر زیادی در جهت‌دهی به تحقیقات و علاوه بر آن تأثیر زیادی نیز در رشد و توسعه‌ی فهرست‌نگاری در جهان اسلام داشته‌است. این کتاب را می‌توان کارنامه‌ی مطالعات اسلامی در محدوده‌ی زبان‌های اروپایی و دست‌کم معرفی‌نامه‌ای برای آثار خاورشناسان دانست. یکی از اهمیت‌های آن ، قدمت منابع فهرست شده در آن است.

ایندکس اسلامیکوس توسط « پروفسور جیمز داگلاس پیرسون» ( 1999 ـ J.D. Paerson 1911) پایه‌ریزی شد. او در آغاز ، 2500 مقاله در زمینه‌ی اسلام را در کتابخانه‌ی SOAS لندن که در یک دوره‌ی پنجاه ساله (1906ـ 1955م) منتشر شده بود ، فهرست‌نویسی کرد. در ادامه با افزودن منابع کتابخانه‌ای دیگر ، آن را به 26076 مقاله رساند و در سال 1958م منتشر کرد. استقبال گسترده‌ی پژوهشگران ، پیرسون را به تداوم پروژه تشویق کرد و او منابع پنج سال بعد را نیز به این فهرست افزود و در سال 1958م منتشر کرد. پیرسون در سال 1982م برای تسهیل تألیف و نشر ایندکس ، از دانشگاه کمبریج درخواست همکاری و کمک کرد و با موافقت ریاست این دانشگاه ، در کتابخانه‌ی مرکزی آن ، بخش ویژه‌ای به نام کتاب‌شناسی اسلامی تأسیس شد. پیرسون یک دهه‌ی دیگر نیز به این کار ادامه داد و در پایان آن دهه ویراستار دیگری به او پیوست. ویراستاران کنونی ایندکس ، راپر (A.J. Roper) و بلینی (C.H. Bleany) هستند که در بخش کتاب شناسی دانشگاه کمبریج اشتغال دارند.

در ایندکس ، اطلاعات کتاب‌ها و مقالات به صورت موضوعی تنظیم شده‌است و قلمرو و محدوده‌ی ایندکس تنها زبان‌های اروپایی (چه منابع منتشر شده در غرب و چه منابع منتشر شده در آسیا یا افریقا) است و اطلاعات منابعی که به زبان‌های دیگر منتشر شده‌اند ، در آن وجود ندارد ؛ مگر پاره‌ای از منابع دوزبانه. برخی از موضوعات ایندکس ، مانند منابع عرب پیش از اسلام یا اقلیت‌های ساکن در جهان اسلام ، هرچند اسلامی به نظر نمی‌آید ؛ اما به دلیل تأثیر یا ارتباط آن بر اسلام و مسلمانان ، آورده شده‌است. همچنین ایندکس شامل پایان‌نامه‌ها و تحقیقات دانشگاهی یا مقالات مندرج در نشریات کمتر از ماه‌نامه و نیز گاه‌نامه‌های غیراسلامی که گاه به موضوعات اسلامی پرداخته‌اند ، نیست. از وجوه مثبت ایندکس این است که می‌توان آن را کارنامه‌ی اسلام شناسان و مستشرقان بزرگی چون : فلوگل ، سیلوستر ، دوساسی ، اسپرنگر ، گلدزیهر، بروکلمان ، گویدی ، ولهاوزن ، وستنفلد و به ویژه نسل قدیمی آن‌ها دانست. مسؤولان تهیه‌ی ایندکس و دیگران در نقد این کتاب به نکاتی چون : عدم جامعیت ایندکس (همان گونه که روپر در مقدمه‌ی مجلد 85 ـ 1981م به اشاره کرده و آن را ناشی از کمیت زیاد منابع و عناوین فراوان نشریات مربوط به اسلام دانسته‌است. تأکید روپر این است که هر پژوهشگری که خواهان اطلاعات دقیق و کامل است ، باید به خود کتابخانه‌ها و دیگر کتاب‌شناسی‌ها و منابع اطلاع‌رسانی مانند چکیده‌ی ایرانی (Abstracta Iranica) مراجعه کند. به عبارت دیگر طبق بیان او ، ایندکس تنها اطلاعات مهم و کلیدی را عرضه می‌کند) ، عدم تناسب برخی از مدخل‌ها با موضوع و سرفصل ، عدم آوردن کامل آثار مربوط به جنوب و جنوب شرقی آسیا توسط پیرسون در فهرست (با آن که آثار جهان عرب را با دقت و به تمامی فهرست کرد) ، انحصار پروژه به زبان‌های اروپایی و نپرداختن به مجلات عربی ، فارسی و ترکی توسط پیرسون و دیگر همکاران و ادامه‌دهندگان پروژه (که طبق گفته‌ی برخی ، به دلیل غیرعلمی دانستن یا کم‌بودن علمیت آثار غیرغربی در نظر آنان بوده‌است) و ...

کتاب ایندکس که آثار از سال 1905م به بعد را پوشش می‌داد ـ با مستدرکی که بهن (W.H. Behn) بر آن نوشت ، تکمیل شد و مقالات پیش از سال 1905م را نیز در خود جای داد و از آن پس می‌توان آن را فهرست اطلاعات منابع اسلامی در زبان‌های اروپایی از ابتدا تاکنون دانست ( ر.ک : فصلنامه‌ی کتاب‌های اسلامی ، شماره‌ی 7 ، سال دوم ، زمستان 1380 ، « فهرست واره‌ی منابع اسلامی» ، نوشته‌ی : محمد نوری ) .

[22]. مطالعات غربی در مورد اسلام شیعه.

[23]. مذهب شیعی

[24]. Western Studies of Shi'a Islam, Ethan Kohlberg, p.40

[25]. نام کامل این کتاب"The Formative Period of Twelver Shi'ism (Hadith as Discourse between Qum and Baghdad) " (دوره‌ی شکل گیری تشیع دوازده‌امامی : گفتگوی حدیثی میان قم و بغداد) است.

[26]. "شیعه پژوهان و مجموعه‌های [روایی] شیعی»

[27]. The Formative Period of Twelver Shi'ism , Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Andrew J. Newman, "Introduction" (p. xiv)

[28]. The Formative Period of Twelver Shi'ism, Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Andrew J. Newman, "Introduction"(pp. xivـ xviii)

[29]. The Formative Period of Twelver Shi'ism , Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Andrew J. Newman, "Introduction"(pp. xivـ xviii)

[30]. The Formative Period of Twelver Shi'ism, Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Andrew J. Newman, "Introduction"(pp. xivـ xviii)

[31]. The Formative Period of Twelver Shi'ism, Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Andrew J. Newman, "Introduction"(p. xviii)

[32]. پژوهشگر مرکز مطالعات خاورمیانه‌ی دانشگاه تگزاس

[33]. Reinventing Karbala: revisionist interpretations of the Karbala paradigm

[34]. Karbala: An Enduring Paradigm of Islamic Revivalism

[35]. Tasawwuf: The Meeting Point of Tashayyu and Tasannun

[36]. سردبیر مجله‌ی آمریکایی مطالعات جوامع فارسی زبان

[37]. Imam Absconditus and the Beginnings of a Theology of Occultation: Imami Shi'ism circa 280ـ 90 A.H. / 900 A.D

[38]. Millenial Beliefs, Hierocratic Authority, And Revolution In Shi'ite Iran.

[39]. The Consolation of Theology: Absence Of The Imam And Transition From Chiliasm To Law In Shi'ism.

[40]. The Shadow Of God And the Hidden Imam : Religion, Political Order And Societal Change In Shi'ite Iran From The Beginnig To 1890.

[41]. The Crisis Of The Imamate And The Institution Of Occultation In Twelver Shi'ism : A Sociohistorical Perspective.

[42] . استاد دانشگاه سوربن پاریس ، مدرسه مطالعات عالی ، بخش علم ادیان.

[43]. An Absence Filled with Presence: Shaykhiyya Hermeneutics of the Occultations (Aspect of Twelver Shi'ite Imamology VI'I).

[44]. The Devine Guide in Early Shi'ism: The Sources of Esotericism in Islam.

[45] . استاد مطالعات اسلامی و ادیان تطبیقی در آمریکا

[46]. Redemptive Suffering In Islam : A Study Of The Devotional Aspect Of Ashura In Twelver Shi'ism.

[47]. The martyr of Karbala.

[48]. Why do we commemorate Imam Husayn?

[49]. Marathi and the Shi'i ethos.

[50]. Imam Zain alـ Abidin›s Alـ Sahifa alـ sajjadiyyah.

[51]. On the origins of Shi›i Hadith.

[52]. Ja'far alـ Sadiq as a source of Shi'i traditions.

[53]. The early Shiite ghulah.

[54]. The schism in the party of Musa alـ Kazim and the emergence of the Waqifa.

[55]. Ali alـ Rida›s alleged link with the Ma›ruf alـ Karkhi and some famous poets.

[56] . اسلام پژوه آمریکایی و متخصص عرفان ، یکی از برجسته ترین استادان اسلام شناسی در آمریکاست و آثار متعددی در زمینه‌ی فلسفه و عرفان نگاشته است. چیتیک به مدت یک سال برای تحصیل به ژاپن رفت و سپس به اوهایو بازگشت و در دانشگاه اوهایو به تحصیل پرداخت. او به تحصیل ریاضیات مشغول شد و اندکی بعد با تغییر رشته به سراغ روان شناسی رفت. سپس به بیروت رفت و تاریخ اسلام را برای تحصیل برگزید و در همین زمان با سیدحسین نصر ـ که در آن زمان استاد مدعو دانشگاه بیروت بود ـ آشنا شد و در درس او شرکت کرد. چیتیک به پیشنهاد استادش سیدحسین نصر ـ که در آن زمان مسؤول برنامه‌ی دکتری دانشجویان خارجی در دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران بود ـ برای فراگیری زبان و فرهنگ ایرانی به ایران آمد و در دانشگاه تهران مشغول تحصیل شد. وی دکترای زبان و ادبیات فارسی و نیز معارف اسلامی را از دانشگاه تهران اخذ کرد و پایان نامه‌ی دکترای او با عنوان « ویرایش نقد النصوص عبدالرحمان جامی در شرح نقش الفصوص» ـ که انتخاب آن نیز به پیشنهاد دکتر نصر بود ـ توسط فرهنگستان فلسفه منتشر شد. او در انجمن حکمت و فلسفه به نحصیل و تحقیق پرداخت. چیتیک همکار و از دوستان حداد عادل در مرکز آموزش علوم انسانی در دانشگاه شریف بود که زیر نظر سیدحسین نصر ـ مسؤول وقت دانشگاه شریف (آریامهر آن زمان) ـ تأسیس شد و شاگردان برجسته‌ی نصر چون چتیک و حداد عادل در آن به تدریس و پژوهش‌های تحقیقاتی مشغول بودند. سیدحسین نصر پس از تأسیس انجمن حکمت و فلسفه چیتیک را آنجا برد و او از اعضای فعال انجمن گردید. چیتیک همچنین در مدت اقامت خود در ایران ، از محضر استاد هانری کربن و توشی هیکو ایزوتسو استفاده‌ی فراوان برَد. به گفته‌ی دکتر مهدی محقق ، چیتیک در معرفی پیامبرp ، امام حسینg و امام سجادg به غرب سهم به سزایی داشت. ترجمه‌ی او از صحیفه‌ی سجادیه موقعیت شایسته‌ای در غرب یافت و برخی از کشیشان واتیکان را شیفته‌ی مناجات‌های آن امام همام کرد و آنان را وادار کرد که در اوراد و اذکار خود از این ادعیه اقتباس کنند. (ر.ک : کتاب ماه دین ، شماره‌ی 127 ، اردیبهشت 1387ش ، گزارشی از بزرگداشت ویلیام چیتیک : پرونده‌ی یک : « چتیک شهروند فرهنگی ایران» و گزارشی از بررسی کتابی از ویلیام چیتیک)

[57]. Rumi's view of the Imam Husayn.

[58]. The psalms of Islam : alـ sahifat alـ kamilat alـ Sajjadiyya.

[59]. Conduct of rule in Islam : instructions to Malik ibn alـ Harith alـ Ashtar (Ali b. Abi Talib).

[60] . Supplication : Makarim alـ Akhlaq.

[61]. استادیار دپارتمان دین در دانشگاه کانکوردیای مونترال کانادا در سال 1998م و استاد زبان و ادبیات فارسی و مطالعات آسیایی و خاورمیانه‌ی دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا در سال‌های 1995 تا 1998م ، استادیار مهمان دپارتمان دین برد کالج نیویورک در سال‌های 1989 تا 1993م و سردبیر مجله‌ی بین المللی مطالعات شیعی

[62]. Elegy (Marthiya) on Husayn : Arabic and Persian.

[63]. استاد دانشگاه کلمبیا و رئیس دانشکده مطالعات خاورمیانه و آسیا و نیز مدیر مطالعات کارشناسی ارشد در مرکز مطالعات ادبیات تطبیقی و جامعه در دانشگاه کلمبیای نیویورک است

[64]. Expectation of the millennium : Shi›ism in history.

[65]. Shi'ism : Doctrine, Thought, And Spirituality.

[66]. Authority in Islam : From Rise Of Muhammad To The Establishment Of The Umayyads.

[67]. Is Shi'ism radical?

[68]. Muhammad alـ Ka'im (in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 7)

[69] . در سال 1942 میلادی در شهر آندرناخ(Andernach) آلمان به دنیا آمد. او پس از گرفتن دیپلم از دانشگاه بن ، به تحصیل تاریخ و اسلام شناسی پرداخت. در سال 1969م دکتری فلسفه را اخذ کرد و پس از چند سال همکاری در دانشگاه در سال 1975م استاد رشته‌ی اسلام شناسی در دانشگاه توبینگن(Tubingen) شد و چند سال نیز در دانشگاه سوربن پاریس به تدریس اشتغال داشت. محور مطالعات و تحقیقات او تاریخ اسلام در شرق نزدیک ، به خصوص مصر و آفریقای شمالی و فرقه‌های اسماعیلیه و شیعه بوده است. آثار او نشان می‌دهد که وی پیش از جریانات سیاسی کشورهای اسلامی ، از مبادی تحقیقی و پژوهشی خارج نشد و کمتر به مباحث و مسائل سیاسی پرداخت ؛ اما تحقیقات او در سال‌های بعد از 1982م ، از موضوعات بنیادگرایی امروز نویسندگان غربی به شمار می‌آید. (ر.ک : کتاب ماه دین ، شماره‌ی 74 و 75 ، آذر و دی 1382ش ، معرفی کتاب خارجی ، « شیعه » ، نوشته‌ی : شهرام تقی زاده انصاری)

[70]. Shi'a Islam : from religion to revolution.

[71]. Shi'ism.

[72]. A Word On The Commentaries Of Nahj alـ Balagha.

[73]. Essay On life And Times Of ‹Ali ibn Abi Talib [Sic] (Part Four). Islamic Jurisprudence : Sunna(a).

[74]. Essay On life And Times Of ‹Ali ibn Abi Talib (Part Six). The Prerogative Of Speaking In The Name Of God.

[75]. Essay On life And Times Of ‹Ali ibn Abi Talib (Part Seven) .Justice and Equality.

[76]. Essay On life And Times Of ‹Ali ibn Abi Talib. Background Of Nahj alـ Balagha. (a) Word Power.

[77]. Some Of Aspects Of Event Of Karbala.

[78]. Two images of Husain : accommodation and revolution in an Iranian village.

[79] . استاد تاریخ در دانشگاه شیکاگوی آمریکا

[80]. How Did The Early Shi›a Become Sectarian?

[81]. Dja'far alـ Sadik (in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 2)

[82]. Alـ Husaynـ the truest demonstration of faith.

[83] . The rising of alـ Husayn: its impact on the consciousness of Muslim society.

[84]. Alـ Mufid›s Account Of The Imamate Of Ali b. alـ Husayn Zayn alـ Abidin.

[85] . Events And Circumstances Surrounding The Martyrdom Of Alـ Husain b. Ali.

[86]. Husayn the martyr : a commentary on the accounts of the martyrdom in Arabic sources.

[87]. The possible origins of Imamiـ Shi›ite legal teachings.

[88]. Great Shi›i works, 5: Kitab alـ Irshad by alـ Shaikh alـ Mufid.

[89]. Kitab alـ Irshad: the Book of Guidance into the lives of the Twelve Imams.

[90]. The (story) of events after the killing of alـ Husayn b.Ali b.Abi Talib, peace be upon him (by : Ibn Babuya alـ Saduq, Translator : I. K. A. Howard).

[91]. Mufid›s account of the tragedy of Karbala (by : Ibn Babuya alـ Saduq, Translator : I. K. A. Howard).

[92]. Karbala› made immediate: the martyr as model in Imami Shi'ism.

[93] . ولادیمیر (الکسیویچ) ایوانف(1265ـ 1349ش) ، بنیان‌گذار و پیش‌کسوت مطالعات اسماعیلی ، در روسیه متولد شد. ایوانف از شخصیت هایی است که به خصوص در هند ، دانش خود را وقف مطالعات عقیده‌ی اسماعیلیه و ارتباطی که میان دین و فلسفه‌ی یونان برقرار کرد ، نمود و درخشش‌های جدیدی را در دگرگونی و نشر آن به وجود آورد. او در سن‌پترزبورگ به تحصیل زبان‌های عربی ، فارسی و سانسکریت پرداخت و به خصوص از خاورشناس نام‌دار روسی ، ویکتور روزن (Victor R. Rosen) (1849ـ 1908م) ، بهره گرفت. او سپس در مقام کتاب‌دار بخش نسخه‌های خطی شرقی و متون اسماعیلی آشنا شد. این متون توسط آی. زاروبین (I.I. Zarubin) در درّه‌ی علیای آمودریا (شُغنان) یافته و به روسیه برده شد. ایوانف در زمان انقلاب بولشویکی در کشورهای آسیای میانه در جست و جوی نسخه‌های خطی برای موزه‌ی شرقی به سر می‌برد. از این رو به روسیه بازنگشت و از آن پس نیز هرگز کشور خود را ندید. او سال‌های را 1297 تا 1299 در خراسان به سر برد و سپس با سمت مترجم به خدمت دولت انگلیس درآمد و تابعیت آن کشور را به دست آورد. او در اوایل سال 1299 به کلکته رسید و در 1309 وارد بمبئی شد و به کمک چند تن از دوستانش انجمن تحقیقات اسماعیلی را در آن‌جا بنیان نهاد که در سال 1324 با نظر خود ایوانف به انجمن اسماعیلیه تغییر نام داد. ایوانف بسیاری از تحقیقات خود را درباره‌ی اسماعیلیه ، در چارچوب فعالیت‌های همین انجمن انتشار داد. او در سال 1338 ، پس از تقریبا چهل سال زندگی در هندوستان ، در تهران مستقر شد و در همین شهر درگذشت. ( المستشرقون ، نجیب العقیقی ، ج3 ، ص970 ؛ همچنین : فرهنگ خاورشناسان ، نصرالله نیک بین (به نقل از مکاتبات هانری کربن و ولادیمیر ایوانف ، ص288))

[94]. Early Shi'ite Movement

[95]. On the Recognition of Imam.

[96]. Origins and early development of Shi'a Islam.

[97]. Twelveـ Imam Shi'ism.

[98]. The Imam Husayn›s concepts of religion and leadership.

[99]. «Sirat ahl alـ Kisa›»: early Shi'i sources on the biography of the Prophet.

[100]. اتان کولبرگ محقق ، خاورشناس ، شیعه شناس و استاد معاصر دانشگاه عبری اورشلیم ، در سال 1943م در فلسطین اشغالی به دنیا آمد. او مدرک دکترای خود را از دانشگاه آکسفورد انگلستان ، با پایان نامه‌ای با عنوان « نگرش تشیع امامی به صحابه‌ی پیامبرp » دریافت کرد. آثار او به حدود 110 مقاله و کتاب منتشر شده می‌رسد. این آثار ، به گزارش فرانک اچ. استیوارد ، عبارتند از : 4 کتاب ، یک ویرایش کتاب ، 39 مقاله ، 24 مدخل در دایرة المعارف ایرانیکا ، 18 مدخل در دایرة المعارف اسلام(ویرایش جدید) ، 2 مدخل در دایرة المعارف دین ، یک مدخل در دایرة المعارف عبریکا ، یک مدخل در دایرة المعارف تفکر سیاسی اسلامی و 19 نقد و بررسی. (ر.ک :

Frank H. Stewart, "Etan Kohlberg; Works of Etan Kohlberg" in : "Le shi'isme imamite quarante ans après: Hommage à Etan Kohlberg,eds. Muhammad Ali Amirـ Moezzi, Meir M. Barـ Asher and Simon Hopkins,Paris, 2008, pp

[101]. Bara›a in Shi'i doctrine.

[102]. Belief and law in Imami Shi›ism.

[103]. Early Attestation of the Term "Ithna 'Ashariyya".

[104]. From Imamiyya to Ithna 'Ashariyya .

[105]. Imam and community in the preـ Ghayba period.

[106]. Zayn alـ Abidin, Ali b. alـ Husayn b. Ali b. Abitalib (in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 11).

[107]. Muhammad b. Ali Zayn alـ Abidin Abu Dja'far called alـ Bakir (in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 7).

[108] . Musa alـ Kazim (in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 7)

[109] . The Evolution of the Shi›a.

[110] . The Term ‹Rafida› in Imami Shi›i Usage.

[111] . خانم دکتر ارزینا آر. لالانی پژوهشگری است که در باره‌ی نخستین اسلام شیعی تحقیق می‌کند. لالانی دکترای خود را از دانشگاه ادینبورگ دریافت کرد پایان نامه‌ی دکترای او همان کتاب او ، «نخستین اندیشه‌های شیعی : تعالیم امام محمد باقرg » بود که تحت نظارت دکتر یان هاوارد(Ian Howard) انجام شد و پرفسور ویلفرد مادلونگ(Wilferd Madelung) علاوه بر آن که ممتحن آن بود، نقشی مهم نیز در تهیه‌ی آن به صورت کتاب داشت. او به تدریس آثار مربوط به حدیث در دانشگاه کمبریج انگلستان اشتغال داشت و اکنون در مؤسسه‌ی مطالعات اسماعیلی لندن به تحقیق مشغول است. (ر.ک :

Early Shi'i Thought : The Teaching of Imam Mohammad alـ Baqir, Arzina R. Lalani, "Preface", pp.xiـ xiii )

[112]. Early Shi'i Thought : The Teaching of Imam Mohammad alـ Baqir.

(متن انگلیسی این کتاب در آبان ماه سال 1381ش برنده‌ی جایزه‌ی کتاب ولایت سال جمهوری اسلامی ایران شد و خانم لالانی برای دریافت جایزه‌ی خود به ایران آمد و در مراسمی که به همین مناسبت در یزد برگزار شده بود ، شرکت کرد)

[113]. The Role of Imam Mohammad alـ Baqir in Early Islam.

[114] . خانم هاوا لازاروس یافه استاد دپارتمان تمدن اسلامی دانشگاه عبری اورشلیم (ر.ک : Some Religious Aspects of Islam, collection of articles )

[115] . Umar b. Alـ Khattab Paul of Islam?

[116] . پروفسور برنارد لوئیس در سال 1916م به دنیا آمد. او از دانشگاه‌های لندن و پاریس فارغ التحصیل شد و در سال 1938م به عنوان دانشیار دانشگاه لندن منصوب گشت. وی در سال‌های 54ـ 1941م به وزارت خارجه پیوست و در سال 1949م به سمت استادی در رشته‌ی تاریخ خاورمیانه و خاور نزدیک در دانشگاه لندن درآمد. لوئیس در سال‌های 56ـ 1955م استاد تاریخ در دانشگاه کالیفورنیا بود. (المستشرقون ، نجیب العقیقی ، ج2 ، ص561ـ 562)

[117]. Ali alـ Rida (in, "Encyclopedia of Islam, Vol.1)

[118]. alـ Askari, Abu'1ـ Hasan Ali b. Muhammad (in, "Encyclopedia of Islam .Vol.1)

[119]. The Shi'a in Islamic history.

[120] . پروفسور ویلفرد مادلونگ در سال ۱۹۳۰ میلادی در شهر اشتوتگارت آلمان متولد شد و تحصیلات مقدماتی را در آن جا گذراند. پس از جنگ جهانی دوم به همراه خانواده اش به آمریکا رفت و اندکی بعد در دانشگاه جرج تاون واشنگتن دی سی ثبت نام کرد و سپس در سال 1951 به مصر رفت. سه سال در دانشگاه قاهره به کسب دانش پرداخت و در سال ۱۹۵۳ موفق به گذراندن دوره‌ی لیسانس تاریخ اسلام و ادبیات عرب شد . مادلونگ از دانشجویان دانشمند سرشناس مصری محمد کامل حسین (1901ـ 1961) بود که بسیاری از متون دوران فاطمیان مصر را در مجموعه‌ی "سلسله مخطوطات الفاطمیین" به چاپ رسانده بود. کامل حسین از آغاز اشتیاق به تاریخ اسلام و مطالعات اسماعیلی را در او برانگیخت ؛ موضوعاتی که زمینه‌ی اصلی رساله‌ی دکتری اش بود و به راهنمایی پروفسور برتولد اشپولر آن را نوشت و در سال ۱۹۵۷ موفق به دریافت درجه‌ی دکترا از دانشگاه هامبورگ آلمان شد. او از ۱۹۵۸م تا ۱۹۶۰م ، رایزن فرهنگی سفارت آلمان غربی در بغداد بود. در سال 1963 با سمت استاد مدعو دانشگاه تگزاس اوستین زندگی علمی خود را آغاز کرد. در سال 1964 با سمت استادیاری به عضویت علمی دانشگاه شیکاگو پذیرفته شد و در سال ۱۹۶۹ مقام استادی تاریخ اسلام را به دست آورد. پس از چهارده سال تدریس در دانشگاه شیکاگو در سال 1978 با سمت استاد لودین(Laudian) در عربی و مطالعات اسلامی دانشگاه آکسفورد و عضویت دانشکده‌ی سنت جان به اروپا بازگشت. این کرسی پرافتخار اسلامی در اروپا را تا زمان بازنشستگی از آکسفورد و مؤسسه‌ی مطالعات شرقی آن در سال 1998 در دست داشت. از سال 1999 به عضویت مؤسسه‌ی مطالعات اسماعیلی لندن در آمد و تاکنون مطالعات اسلامی خود را با همکاری این مؤسسه ادامه می‌دهد. او با نوشتن و یا تصحیح بیش از 15 کتاب ، 60 مقاله در نشریات گوناگون پژوهشی ، 130 مقاله در دایرة المعارف‌های متعدد ، از جمله دایرة المعارف اسلام و دایرة المعارف ایرانیکا و 160 نقد و بررسی کتاب در راه شناخت اندیشه و تاریخ اسلام در سده‌ی میانه ، گام‌های بلندی برداشته است. از شاگردان او می‌توان از مارتین مکدرموت (نویسنده‌ی کتاب اندیشه‌های کلامی شیخ مفید) و زابینه اشمیتکه (نویسنده‌ی کتاب اندیشه‌های کلامی علامه حلی و ...) ، نام برد. مطالعات او علاوه بر شیعه‌ی امامی ، بیشتر فرقه‌ها و مکتب‌های اسلامی را شامل می‌شود. (جانشینی [حضرت] محمدp ـ پژوهشی پیرامون خلافت نخستین ، ویلفرد مادلونگ ، ترجمه احمد نمایی و دیگران ، شرح حال پروفسور ویلفرد مادلونگ)

[121]. Alـ baqer, Abu Ja'far Mohammad.

[122]. Alـ Mahdi (EI, Vol.2).

[123]. Authority in Twelver Shi'ism in the Absence of the Imam.

[124]. Muhammad b. Ali alـ Rida abu Dja'far alـ Djawad or alـ Taki (in, "Encyclopedia of Islam, Vol. 7)

[125]. Imama.

[126]. Imamism and Mu›tazilite Theology.

[127]. Shi'a, in, "Encyclopedia of Islam. Vol. 9."

[128] . The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate.

(متن انگلیسی این کتاب در ششمین دوره‌ی جایزه‌ی جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شایسته‌ی دریافت رتبه‌ی ممتاز و لوح تقدیر دانسته‌شد)

[129] . The Hashimiyyat of alـ Kumayt and Hashimi Shi›ism.

[130] . دکتر سید حسین مدرسی طباطبایی در قم به تحصیل علوم دینی اشتغال داشت و همزمان در زمینه‌ی تاریخ علوم اسلامی به ویژه فقه و نیز تاریخ قم پژوهش‌هایی را انتشار داد. وی سپس در آکسفورد به تحصیلات خود ادامه داد و از سال 1361ش که دکتری خود را گرفت ، تا این زمان در دانشگاه‌های پرینستون ، هاروارد و کلمبیا در آمریکا و آکسفورد در انگلستان به تدریس علوم اسلامی و حقوق مشغول است. (میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری ، سید حسین مدرسی طباطبایی ، ترجمه سید علی قرایی و رسول جعفریان ، بخش مقدمه)

[131]. Crisis and consolidation in the formative period of Shi›ite Islam: Abu Ja'far ibn Qiba alـ Razi and his contribution to Imamite Shi'ite thought.

(ترجمه‌ی فارسی این کتاب تحت عنوان : "مکتب در فرایند تکامل ، نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین" ـ که با عنوان اصلی کمی متفاوت است و رساله‌های ابن قبه در بخش ضمائم قرار داده شده ـ به چاپ رسیده است.)

[132]. عضو مرکز مطالعات عالی پرینستون و استادیار مطالعات اسلامی و خاورمیانه و نویسنده‌ی کتاب مشهور شیعیان عراق.

[133]. An attempt to trace the origin of the rituals of ‹Ashura›.

[134]. پروفسور عظیم نانجی (مدیر مؤسسه‌ی تحقیقات اسماعیلی لندن).

[135] . The Imam Husayn : His Role as Paradigm.

[136] . دکتر سیدحسین نصر فیلسوف ایرانی و استاد علوم اسلامی در دانشگاه جرج واشنگتن ، در سال ۱۳۱۲ش در تهران به دنیا آمد. او از جانب مادر نواده‌ی شیخ فضل‌الله نوری است. نصر در دوازده و نیم سالگی به آمریکا فرستاده شد و در مدرسه‌ی پدی در نیوجرسی ثبت نام کرد. در چهار سال تحصیلات این مدرسه ، زبان انگلیسی ، علوم ، تاریخ آمریکا ، فرهنگ غربی و آموزه‌های مسیحی را آموخت. برای ادامه تحصیلات دانشگاهی مؤسسه‌ی فناوری ماساچوست را برگزید و در همان زمان بورس تحصیلی به او تعلق گرفت و او نخستین دانشجوی ایرانی بود که در مقطع کارشناسی در آن مؤسسه تحصیل می‌کرد. او رشته‌ی فیزیک را برای ادامه‌ی تحصیل برگزید. نصر تحصیلات تکمیلی خود را در دانشگاه هاروارد ادامه داد و پس از دریافت کارشناسی ارشد در رشته ژئوفیزیک ، دو سال بعد در سال ۱۹۵۸م در رشته‌ی تاریخ علم با گرایش علوم اسلامی با درجه‌ی دکتری فارغ التحصیل شد. او رساله‌ی دکترای خود را با هامیلتون گیب(Hamilton Gibb) و هری ولسفن(Hary Wolfson) و آی. برنارد کوهن(I. Bernard Cohen) گذراند. در همین زمان در کنار رساله‌ی دکترا به تألیف کتاب « علم و تمدن در اسلام » مشغول بود. بعدها نصر به عنوان استاد مهمان در دانشگاه هاروارد مشغول تدریس شد. سیدحسین نصر در سال 1958م به ایران بازگشت و در دانشگاه تهران مسؤول برنامه‌ی دکتری دانشجویان خارجی بود و سپس به ریاست دانشگاه تهران برگزیده شد. همچنین ریاست دانشگاه صنعتی شریف(صنعتی آریامهر آن زمان) را نیز برعهده داشت. نصر بنیان گذار انجمن سلطنتی فلسفه در ایران بود. او از همکاران اصلی هانری کربن در تهیه‌ی کتاب «تاریخ فلسفه‌ی اسلامی» بود. او همچنین برای مدتی به عنوان استاد مدعو دانشگاه بیروت به لبنان می‌رفت. پس از بازگشت به آمریکا در دانشگاه یوتا در مقام استاد مهمان مشغول تدریس شد. در فاصله‌ی سال‌های 1979 تا 1984م در دانشگاه‌های تمپل و فیلادلفیای آمریکا تدریس کرد. پس از چندین سال تدریس در دانشگاه‌های مختلف در آمریکا، سرانجام در سال 1984م به وی پیشنهاد کرسی دائم استادی رشته‌ی مطالعات اسلامی در دانشگاه جورج واشنگتن داده شد. از شاگردان وی می‌توان از ویلیام چیتیک آمریکایی و ساچیکو موراتای ژاپنی (هردو از برجسته ترین متخصصان مطالعات اسلامی و نیز مطالعات تطبیقی در آمریکا) و نیز دکتر حداد عادل نام برد. (در جست و جوی امر قدسی ـ گفت و گوی رامین جهانبگلو با سید حسین نصر ، ترجمه سید مصطفی شهرآیینی)

[137] .1Expectation of the Millennium : Shi'ism in History.

[138] .2Shi'ism : Doctrines, Thought, and Spirituality

[139]3. . Ithna'ashariyya. (In "The Encyclopedia of Islam, Vol. 4.").

[140]. Shi'ism and Sufism : Their Relationship in Essence and in History.

[141] .  اندرو جِی. نیومن (استاد علوم اسلامی و ایرانی در دانشگاه ادینبور انگلستان)

[142]. The Formative Period of Twelver Shi'ism : Hadith as Discourse between Qum and Baghdad.

[143] . دیوید پینالت (استاد دانشگاه‌های سانتاکلرا ، کول گیت و پنسیلوانیا در آمریکا)

[144] . Zaynab bint ‹Ali and the Place of the Women of the Households of the First Imams in Shi›ite Devotional Literature.

[145]. Fatima alـ Zahra›.

[146]. The Poet Laureate of Karbala.

[147]. Shi›ite Islame : Polity, Ideology, and Creed.

[148]. Ali in Shi'ah tradition.

[149]. Imamate (the Vicegerency of the Prophet)

[150]. Imam Hasan : The Myth of His Divorces.

[151]. Martyrdom of Imam Husayn and the Muslim and the Jewish Calendars.

[152] . The Illustrious Imamatـ Period of Imam Zayn alـ A›bidin.

[153] . The Scholarly Jihad of the Imams, 95ـ 145 A.H.

[154] . پروفسور عبدالعزیز ساشدینا (استاد دپارتمان مطالعات اسلامی دانشگاه ویرجینیای آمریکا)

[155]. A Treatise on the Occultation of the Twelfth Imamite Imam.

[156]. Islamic Messianism : The Idea of the Mahdi in Twelver Shi›ism.

[157]4. The Eternal Meaning of the Imam Husayn›s Martyrdom.

[158] . Haydar, in,"The Encyclopedia of Islam, Vol. 3."

[159] . خانم پروفسور آنه ماری شیمل (از شرق شناسان آلمانی و پژوهشگران بنام اسلام و مدرس دانشگاه‌های بن آلمان و هاروارد آمریکا)

[160] . Karbala and Husayn in Literature.

[161] . Islamic Legal Orthodoxy : Twelver Shi'ite Responses to the Sunni Legal System.

[162] . خانم پروفسور زابینه اشمیتکه استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه آزاد برلین آلمان (2000م ـ تاکنون) و استاد مطالعات تاریخی در انستیتو مطالعات پیشرفته‌ی دانشگاه عبری اورشلیم و نیز از سال 2002م تاکنون یکی از ویراستاران و تدوین گران مقالات کلامی و فلسفی برای ویراست سوم دایرة المعارف اسلام (چاپ لیدن) و همکار سردبیر تاریخ فلسفه (فلسفه‌ی اسلامی) است. تحقیقات وی عمدتاً در مطالعات کلامی در دوره‌های میانی اسلام (سده‌های 10ـ 13م) برمبنای عقاید معتزلی متمرکز بوده و تأثیر و تأثر و ارتباط آراء و اندیشه‌های متکلمان بزرگ شیعه با مکتب کلامی اعتزال را بررسی می‌کند. پروفسور اشمیتکه متولد 1964م در آلمان است. وی در سال 1986م مدرک کارشناسی را از دانشگاه عبری اورشلیم و در سال 1987م کارشناسی ارشد خود را از مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی لندن ـ انگلستان اخذ نموده است. مقطع دکتری را در دانشگاه آکسفورد انگلستان سپری کرده و عنوان پایان نامه‌ی دکتری وی نیز « اندیشه‌های کلامی علامه حلی(726 هـ/1325م) » بوده است که در سال 1990م از آن دفاع نموده است. اشمیتکه در سال 1996م موفق به پذیرش در بورسیه‌ی فئودورلینن در مدرسه‌ی عملی پژوهش‌های عالی پاریس ، در سال 1998م در بورسیه‌ی فئودورلینن در کالج سنت جان دانشگاه آکسفورد ، در همین سال در بورسیه‌ی مرکز مطالعات اسلامی آکسفورد و در سال 1999م تا سال 2002م در بورسیه‌ی هایزنبرگ انستیتو مطالعات اسلامی برلین ، گردیده است. وی در سال‌های 1997 و 1998 به عنوان استادیار و سپس در سال 1999 در مقام استادی اجازه‌ی تدریس در رشته‌ی مطالعات اسلامی دانشگاه بن را کسب کرده است. وی در هین سال‌ها فوق دکتری خود را در همین دانشگاه گذرانده است. او از سال 2000 به عنوان استاد در دانشگاه آزاد برلین تدریس مطالعات اسلامی را به عهده دارد. او در سال 2002 به دلیل تألیف و انتشار کتاب « کلام ، فلسفه و تصوف نزد شیعه‌ی دوازده امامی» ، « جهان اندیشه‌های ابن ابی جمهور احسایی ( پس از 906 هـ/1501م ) » به زبان آلمانی ، جایزه‌ی جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را دریافت نمود. در سال 2003م گروه پروژه‌ی نسخه‌های خطی معتزلی را به همراهی دیوید اسکلار بنیاد نهاد و خود نیز از اعضای فعال بوده است. در همین سال تا سال 2006م وی به همراه تزوی لانگرمن ، استاد دانشگاه بار ایلان از پژوهانه‌ی اعطایی بنیاد پژوهش آلمان ـ اسرائیل (Gif) براد مطالعه و تحقیق در باره‌ی ابن کمونه برخوردار شد. بین سال‌های 2005ـ 2007م به دلیل شرکت در پروژه‌ی نسخه‌های خطی معتزلی، پژوهانه‌ی بنیاد فریتس توسن آلمان را نیز به خود جلب نمود و بین سال‌های 2005 و 2006م در مقام همکار پروفسور ویلفرد مادلونگ و نیز عضو برجسته و هماهنگ کننده‌ی گروه پژوهشی «اعتزال در اسلام و یهودیت» در این پروژه‌ی انستیتو مطالعات پیشرفته‌ی دانشگاه عبری اورشلیم شرکت نمود. وی در سال 2006م به عنوان استاد مدعو به مدرسه‌ی عملی پژوهش‌های عالی در پاریس برای پروژه‌ی « آثار جدلی اسلامی علیه یهودیت » دعوت شد. اشمیتکه از سال 2006م تاکنون از مؤسسان و اعضای هیئت نظارتی متون و مطالعات منتشر شده‌ی کلام و فلسفه‌ی اسلامی از سوی مؤسسه‌ی حکمت و فلسفه‌ی ایران و مؤسسه‌ی مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین بوده است. پروفسور اشمیتکه در سال‌های 2006و2007م از کمک هزینه‌ی اعطایی بنیاد گرداهنکل آلمان برای پژوهش در « مباحث درون دینی در امپراتوری عثمانی و پیشامدرن ایران» بهره مند گردید و در سال‌های 2007 تا 2009م پژوهانه‌ی مؤسسه اسکالیگر کتابخانه‌ی دانشگاه لیدن هلند را دریافت کرده است. وی افزون بر پژوهانه و جوایز متعدد بین المللی در سال 2008م نیز به عنوان پژوهشگر مطالعات اسلامی موفق شده است برای مدت 5 سال (تا سال 2013م) کمک مالی شورای پژوهش اروپا (ای آر سی) به مبلغ 86/1 میلیون یورو را به خود اختصاص دهد. این کمک تحت پروژه‌ای با عنوان « بازشناسی عقل گرایی کلامی در دوره‌های میانی(سده‌های 10ـ 13م) اسلام » و با هدف حمایت از پژوهشگران اروپا در مقابل محققان ایالات متحده به وی پرداخت شده است. اشمیتکه از سال 2008 م تاکنون به عنوان یکی از اعضای هیئت مشورتی پروژه‌ی « مطالعات درباره‌ی فرزندان ابراهیمg » بوده که از سوی انتشارات بریل در لیدن هلند منتشر می‌گردد. و نیز از همان سال تاکنون از اعضای هیئت مشورتی پروژه‌ی « بانک اطلاعاتی فلسفه‌ی اسلامی در دوران پس از کلاسیک» در مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل مونترال کانادا بوده است. وی همچنین در سال‌های 2008 و 2009م از اعضای انستیتو مطالعات پیشرفته‌ی بنیاد گرداهنکل آلمان در پرینستون و از دریافت کنندگان کمک اعطایی برای تصحیح انتقادی نوشته‌های صاحب بن عباد طالقانی در علم کلام بوده است. وی از سال 2009م تاکنون از اعضای هیئت مدیره‌ی سالنامه‌ی اشراق : فلسفه‌ی اسلامی است که با همکاری انستیتو فلسفه‌ی فرهنگستان علوم روسیه ـ مسکو و مؤسسه‌ی حکمت و فلسفه‌ی ایران ـ تهران منتشر می‌گردد. وی همچنین در سال 2009م یکی از اعضای هیئت سازماندهی «حدود و مرزهای آلمانیـ اسرائیلی علوم انسانی» در بنیاد الکساندر فن هومبولت آلمان به شمار می‌رود. اشمیتکه در سال‌های 2009 و 2010م به عنوان پژوهشگر مدعو کرسی تدریس و تحقیق در موضوع «تمدن‌ها و زبان‌های خاور نزدیک» را در دانشگاه هاروارد به دست آورده است. ( ر ک : مجله‌ی آیینه‌ی پژوهش ، ش123 ، مقاله‌ی : «زابینه اشمیتکه پژوهشگر و متخصص در مطالعات معتزلی و شیعی» ، حسین متقی )

[163]. Modern Modifications in the Shi'i Doctrine of the Expectation of the Mahdi

(Intizar alـ Mahdi) : The Case of the Kumaini.

[164] . رودولف اشتروتمان مستشرق و متکلم آلمانی و از بزرگان متخصص در فرق و مذاهب ، در سال 1877م در شهر لنگریش به دنیا آمد. او در دانشگاه‌های هاله (Halle) و بن (Bonn) تحصیل کرد. اشتروتمان از شاگردان کارل بروکلمان بود و در کلام به تخصص دست یافت. او به مقام کشیشی رسید و در بین سال‌های 1907 تا 1923م ، در شولپفورتا (Schulpforta) دریس می‌کرد. در سال 1923 به عنوان استاد مطالعات شرقی در دانشگاه جیسن (Giessen) دعوت شد و در سال 1927 به عنوان استاد مطالعات شرقی ، جانشین هلموت رتر (Ritter) در هامبورگ گردید و تا سال 1947 در هامبورگ استاد ماند. اشتروتمان در مورد مذاهب اسلامی که کمتر منتشر شده بودند به مطالعه پرداخت. او ابتدا در مورد زیدیه مطالعه کرد و سپس ، علاوه بر مطالعه در مورد فرقه‌های غریبه در اسلام ، به مطالعه در مورد سایر فرق شیعه از اثناعشریه ، اسماعیلیه ، نصیریه و دروزیه پرداخت. آثار اشتروتمان نشان دهنده‌ی آن است که تمرکز مطالعات او پیرامون شیعه و نیز پیرامون برخی از فرقه‌های نادر اسلامی بوده است. (المستشرقون، نجیب العقیقی ، ج2 ، ص788 ؛ موسوعة المستشرقین ، عبدالرحمان البدوی ، ص : 34ـ 36 ؛ فرهنگ خاورشناسان ، گروه مؤلفان و مترجمان ، ص : 360)

[165] . Shi›a›. in, "Encyclopedia of Islam. vol.4 (1st ed.)"

[166]. Still waiting for the Imam? The unresolved question of intizar in Twelver Shi›ism.

[167] . خانم وچیا والییری (خاورشناس ایتالیایی و استاد دانشگاه ناپل (Naples) ایتالیا در رشته تاریخ اسلام)

[168]. Ali, in," The Encyclopedia of Islam, Vol. 1."

[169]. Fadak, in," The Encyclopedia of Islam, Vol. 2."

[170]. Fatima, in, " The Encyclopedia of Islam, Vol. 2."

[171]. Ghadir Khumm, in, " The Encyclopedia of Islam, Vol. 2."

[172]. Hassan b. Ali b. Abi Talib (Encyclopedia of Islam, Vol.3).

[173]. Husayn b. Ali b. Abi Talib (Encyclopedia of Islam, Vol.3).

[174] . Shi›ism and Authority

[175]. Without Forgetting the Imam : Lebanese Shi›ism in an American Community.

[176] . پل ای. واکر مورخ معاصر ـ که علاقه‌ی ویژه‌ای به تاریخ فاطمیان و اندیشه‌های اسلامی دارد ـ استاد مهمان در مرکز مطالعات خاورمیانه وابسته به دانشگاه شیکاگو در آمریکا است. ( ر ک : کتاب ماه دین ، شماره‌ی 76 و 77 ، بهمن و اسفند 1382ش ، معرفی کتاب خارجی ، « کاوشی نوین در تاریخ فاطمیان مصر» ، نوشته‌ی: دکتر ستار عودی ).

[177]. Succession to Rule in the Shi'ite Caliphate.

[178] . ویلیام مونتگمری وات (۱۹۰۹ـ ۲۰۰۶م) دانشمند انگلیسی و رئیس بخش مطالعات عربی در دانشگاه ادنبورا از اندک اسلام شناسان مسیحی است که بیش از شصت سال از عمر 97 ساله‌اش را به مطالعه و پژوهش درباره‌ی قرآن ، آموزه‌های اسلامی ، تاریخ پیامبر اکرمp ، علوم اسلامی و نیز مناسبات میان اسلام و مسیحیت اختصاص داد. بیش از سی کتاب و ده‌ها مقاله حاصل یک عمر تلاش علمی او در این حوزه‌هاست. از آثار او می‌توان به مواردی چون : « عوامل انتشار اسلام» ، « محمدp در مکه» و « اسلام و اجتماع یکپارچه » اشاره کرد. ( المستشرقون ، نجیب العقیقی ، ج2 ، ص554 ؛ اسلام و مسیحیت در عصر حاضر گامی برای گفت و گو ، ویلیام مونتگومری وات ، ترجمه‌ی خلیل قنبری ، مقدمه‌ی مترجم )

[179]. Early Islam: Collected Articles.

[180]. Sidelights on Early Imamite Doctrine.

[181]. The Muslim Yearning for a Saviour: Aspects of Early Abbasid Shi›ism.

[182]. The Significance of the Early Stages of Imami Shi›ism.

منابع :
1. [Edited by:] Etan Kohlberg, Shi'ism, "Early Shi'ism in History and Research", Introduction, Hebrew University of Jerusalem, Israel, 2003.
2. [Edited by:] Roper A.J. and Bleaney C.H., Index Islamicus, Leiden, Brill, 2002.
3. [Under the patronage of] the International Union of Academies,The Encyclopedia of Islam, 2nd Edition, Leiden, E.J. Brill, 1986.
4. Amir-Moezzi Mohammad Ali & Schmidtke, Twelver-Shi'ite resources in Europe : (the Shi'ite Collection at the Oriental Department of the University of Cologne, the fonds Henry Corbin and the Fonds Shaykhi at the Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE), Paris. With a catalogue of the Fonds Shaykhi, (in: Journal Asiatique, 285i, S. 1997, pp.73-122).
5. Amir-Moezzi Mohammad Ali, The Divine Guide in Early Shi'ism, Translated by: David Streight, Albany, State University of NewYork Press, 1994.
6. Halm Heinz, Shi'ism, Edinburgh University Press, Translted from the German by: Janet Watson & Marian Hill, Second edition, 2004.
7. Khanbagi Ramin, Shi'i Islam: A Comprehensive Bibliography, Institute for Humnities and Cultural Studies, Tehran, 2007.
8. Kohlberg Ethan, Western Studies of Shi'a Islam, Shi'ism, Resistance, and Revolution, ed. M. Kramer, Westview Press, Boulder, Colorado 1987, p. 31-44= BL, art. II.
9. Lalani Arzina R., Early Shi'i Thought: The Teaching of Imam Mohammad al-Baqir, London, I.B. Tauris & Co Ltd 6 Salem Rd, in association with The Institute of Ismaili Studies, 2004.
10. Lazrus-Yafeh Hava, "Umar b. Al-Khattab Paul of Islam?", in: "Some Religious Aspects of Islam, collection of articles", Harry S. Truman Institute, E. J., Brill, Leiden, 1981.
11. Newman Andrew J., The Formative Period of Twelver Shi'ism, Hadith as Discourse between Qum and Baghdad, Curzon Press, Richmod, 2000.
12. Stewart Frank H., "Etan Kohlberg; Works of Etan Kohlberg", in : "Le shi'isme imamite quarante ans après: Hommage à Etan Kohlberg,eds. Muhammad Ali Amir-Moezzi, Meir M. Bar-Asher and Simon Hopkins,Paris, 2008, pp.11-23)
13. وات ، ویلیام مونتگومری ، اسلام و مسیحیت در عصر حاضر گامی برای گفت و گو ، ترجمه خلیل قنبری ، چاپ اول ، 1389 ، قم ، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
14. مادلونگ ، ویلفرد ، جانشینی [حضرت] محمد[صل الله علیه واله] ـ پژوهشی پیرامون خلافت نخستین ترجمه احمد نمایی و دیگران ، چاپ چهارم ، 1388ش ، مشهد ، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
15. [ترجمه] سید مصطفی شهرآیینی ، در جست و جوی امر قدسی (گفت و گوی رامین جهانبگلو با سیدحسین نصر) ، چاپ چهارم ، 1378 ، تهران ، نشر نِی.
16. متقی ، حسین ، مقاله‌ی : « زابینه اشمیتکه ، پژوهشگر و متخصص در مطالعات معتزلی و شیعی» ، در : مجله‌ی آیینه‌ی پژوهش ، ش123.
17. گروه مؤلفان و مترجمان ، فرهنگ خاورشناسان ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، تهران چاپ اول ، 1376.
18. نوری ، محمد ، مقاله‌ی : « فهرست واره‌ی منابع اسلامی» ، در : فصلنامه‌ی کتاب‌های اسلامی ، شماره‌ی 7 سال دوم ، زمستان 1380ش.
19. العقیقی ، نجیب ، المستشرقون ، الطبعة الثالثة ، 1965م ، دارالمعارف ، مصر ، القاهرة.
20. کتاب ماه دین ، ؛ شماره‌ی 74 و 75 ، آذر و دی 1382ش ؛ شماره‌ی 76 و 77 ، بهمن و اسفند 1382ش شماره‌ی 127 ، اردیبهشت 1387ش.
21. [به کوشش] زابینه اشمیتکه ، مکاتبات هانری کربن و ولادیمیر ایوانف ، ترجمه‌ی ع. روح بخشان ، تهران ، کتاب خانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ، مؤسسه‌ی پژوهشی حکمت و فلسفه‌ی ایران ، چاپ اول ، 1382.
22. البدوی ، عبدالرحمان ، موسوعة المستشرقین ، الطبعة الثالثة ، 1993م ، دار الملایین ، بیروت.
23. مدرسی طباطبایی ، سید حسین ، میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری ، ترجمه سید علی قرایی و رسول جعفریان ، چاپ اول ، 1386 ، قم ، نشر مورخ.

گروه امامت پژوهی در غرب انگلیسی زبان

 

کلید واژه ها
ابن سینا ادبیات فارسی استاد حایری اسحاق صلاحي اسناد بهارستان امام حسین امام خمینی امام رضا علیه السلام امام علی انتشارات امیرکبیر انتشارات سخن انتشارات سفیر اردهال انجمن ایرانی تاریخ انقلاب اسلامی ایرانشناسی ایرج افشار ایفلا بنیاد موقوفات محمود افشار تاریخ ایران تاریخ مجلس تاریخ نگاری تشیع حافظ حج حسن انصاری حسین متقی خانه کتاب خلیج فارس خوشنویسی دانشگاه کمبریج دایره المعارف بزرگ اسلامی رسول جعفریان رضا داوری اردکانی روسیه زارع بیدکی زبان فارسی سرای اهل قلم سعدی سفرنامه‌ها سید عباس صالحی سید محمد حسینی شاهنامه شاهنامه پژوهی شعر فارسی صفویه عاشورا عبدالحسین حایری عبدالحسین طالعی علی ططری فرهنگستان زبان و ادب فارسي فهرست نسخه‌های خطی قرآن قرآن خطی مثنوی معنوی مجمع ذخائر اسلامی محسن جعفری مذهب محمد ابراهیم باستانی پاریزی محمد رجبی مرکز اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی مقام معظم رهبری مهدویت مهدی محقق نسخ خطی اسلامی نسخه خطی نمایشگاه بین المللی کتاب نمایشگاه کتاب نهج البلاغه نگارخانه وقف پژوهشکده تاریخ اسلام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پیامبر پیام بهارستان چاپ سنگی کتاب کتابخانه کتابخانه آستان قدس کتابخانه دیجیتال کتابخانه شماره 2 کتابخانه مجلس کتابخانه مجلس منتشر می‌کند کتابخانه ملک کتابخانه ملی کتابخوانی کتابداری کربلا گرانی کاغذ گرانی کتاب یوسف بیگ باباپور

award-nwa award-web