پنجشنبه ۰۶ آذر ۱۳۹۳    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۱ ساعت پیش


 
banner-25-2

حوزه های علمیّه در سراسر جهان اسلام دوره های پر فراز و نشیبی را طی کرده اند. در این بین حوزه علمیّه یمن در قرن نهم هجری دوران شکوفایی خود را طی نموده است.

قرن نهم عصری است طلایی برای حوزه های علمیّه یمن، به جهت بروز و ظهور دولتهای بنی رسول و بنی طاهر که اهتمام فراوانی به کسب علم، آموزش، پرورش وپژوهش علمی آنهم در مدارس و مساجد داشتند. بطوریکه حاکمان خود اهل علم بودند و در جهت رشد وشکوفایی مراکز علمی اندیشه هایی را در سر می پروراندند که می توان اهمّ آن را به ترتیب ذیل بیان کرد:

1- تکریم علماء وفقهاء وسائرمتفکّرین وتقدیر از آنها

در توضیح این بحث باید به آزادیهای دینی وفکری اشاره نمود تا جایی که فِرَق مختلف علمی کتاب تألیف نموده و یکدیگر را نقد می کردند. علاوه بر این مناظرات علمی بین طرفین دعوا برقرار می گردید. این آزادی ادامه می یابد بدون حدّ  ومرز، مگر جایی که به مناقشه و اختلاف شدید منجر شود و بخواهند فتنه ای در بلاد ایجاد نمایند که در این صورت حکومت وارد عمل شده و طرفین را ساکت می کرد؛ مثل: فتنه بزرگ در شهر زَبید.

2- ترغیب علماء وأدباء و برانگیختن آنها بر اشتغال به علم و تصنیف کتب علمی وأدبی

نتیجه این کار در تصنیفات مهمّه این دوره در علوم مختلف معلوم می شود. از آن کتب می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

الف) تسهیل طریق الوصول إلی الأحادیث الزائدة علی جامع الأصول، الأحادیث الضعیفة و شرحی طولانی بر صحیح بخاریاز فیروزآبادی (م817ق).

ب) عنوان الشرف الوافی، الفریدة الجامعة للمعانی الرائعة و شرح آن ازاسماعیل بن أبی بکر المقریء (م837ق)، که کتاب و شرح آن به دستور سلطان ناصر نوشته شده و مؤلّف به جهت آن صله دریافت کرده است.

ج) تمثال الأمثال از محمّد بن علیالشیبی(م837ق)، به سفارش سلطان ناصرنگاشته شده است.

د) روضةالناظرللسلطان الناصراز علی بن أبی بکر الناشری (م844ق)، به سفارش سلطان ناصرنگاشته شده است.

ه) ملخّص الفطن والألبابازالشریف الحسینی.

3- تأسیس وبازسازی واهتمام به مدارس علمیّه

بنی رسول اهتمام زیادی به جهت حیات علمی داشتند. از این رو مدارس علمیّه فراوانی در بلاد مختلف ایجاد و آنهایی را هم که بوده اند تعمیر وبه علماء و فقهاء تحویل وجهات تعلیم وتعلّم را فراهم نمودند. بطوریکه جناب بریهی در کتاب خود طبقات صلحاء یمن از مدرسه ناصریه (سلطان ناصر) نام می برد. و مواردی هم علماء، مدارسی ساخته اند که سلطان دولت بنی رسول فقط جهت اداره امور آن مدرسه موقوفاتی را در نظر گرفته است.

4-هجرت عدّه زیادی از علماء ومتفکّرین اسلامی به یمن

چون دولت بنی رسول در ترویج علم وعلماء به همه امورات آنها رسیدگی می نمود و در این راه از هیچ توجّه واهتمامی دریغ نمی کرد بزرگان ومتفکّران اسلامی به یمن هجرت می نمودند؛ مثل: عبدالعزیز بن احمد النویری (م825ق)، تقی الدین الفاسی (م832ق)، إبن حجر العسقلانی (م855ق) وغیره.[1]

حوزه یمن

در قرن نهم حوزه های علمیّه در یمن در علوم مختلف مانند: علم فقه، کلام، قرآن، ادبیات و تاریخ رشد و شکوفایی پیدا کرده که از آن جمله درفقه فقهایی مثل: نورالدین علی بن أبی بکر الأزرق (م809 ق) مؤلّف نفائس الأحکام، علی بن أبی بکرالخیاط ، إبن المقری، فقهای آل ناشر و بزرگانی دیگر را نام برد. در فنّ تاریخ جماعتی از بزرگان و مورّخان ظاهرشدند که به تاریخ شهر ودیارشان و حوادث آنها و نوشتن آن حریص بوده اند.

1- از تاریخ ملوک و امراء آن ناحیه می توان به سیرة الهادی از علوی، سیرة الناصر از همدانی، سیرة المنصور از قاسم بن علی العیانی وغیره اشاره کرد.

2- تاریخ شهرها و بلاد مانند: بلدان الیمن از إبن جریرالزهری، إکلیل أبی الحسن احمد بن یعقوب الهمدانی، تاریخ شهر صنعاء از رازی وغیره.

3- کتبی که حوادث تاریخی را متذکر می شوند مانند: المفید از عمارة الیمنی، تاریخ الیمن از عرشانی، الروضة از حجوری، السمط الغالی الثمن از إبن حاتم وغیره.

امّا درباره کتب تراجم و طبقات در یمن:

کتابهایی درباره شخصیت شناسی و تراجم علماء وملوک وزهّاد که در نزد مورّخین به طبقات شناخته شده است. از کتابهای اوّلیه در تراجم و طبقات تاریخ مسلم اللحجی با عنوان أخبار الزیدیّة که آن عبارت است از طبقات و تراجم و رجال مذهب زیدیّه. بعد از آن می توان به کتاب طبقات فقهاء الیمن تألیف عمر بن علی بن سمرة (م 586 ق)، طبقات النحاة از احمد بن علی بن أبی بکر العرشانی(م 607 ق)، کتاب تراجم فقهاء مدینه از أبی عفان عثمان بن محمّد الشرعبی (م 718 ق)، السلوک از ابو عبدالله محمّد بن یعقوب الجندی (م 732 ق)، طراز أعلام الزمن فی طبقات علماء الیمن از علی بن الحسن بن الخزرجی (م 812 ق) و کتاب تحفة الزمن بذکر سادات الیمن از علّامه حسین بن عبدالرحمن الأهدل (م 855 ق) نام برد.

 

بریهی کیست و کتاب بریهی از آن کیست؟

این کتاب در طبقات علماء وصلحاء یمن نگاشته شده است، بطوریکه در نوشتن عمل گذشتگان را تکرار ننموده و کار تازه و جدیدی در عصر مؤلّف به نظر می رسد. قبل از بریهی، الجندی تراجم علماء یمن را نگاشته به حسب مُدُن و قبل آن إبن سمرة در طبقات فقهاء یمن همین کار را انجام داده است و بریهی هم به همین روش سلوک نموده است امّا کسانی که آنها به آن پرداخته اند را ذکر ننموده و به آنهایی پرداخته که از آنها غفلت شده است.

محقّق محترم کتاب تاریخ بریهی از نسخه های کتاب اینگونه یاد می کند که نسخه های زیادی بدون نام و عنوان وجود دارد و فقط عنوان تاریخ بریهی در نسخه می باشد. و علماء آل بریهی تعداد زیادی می باشند و به یکی دو تا ختم نمی شوند و اغلب آنها درباره تاریخ یمن کتاب نگاشته اند. از این خانواده بزرگ عدّه ای را از دو قرن 8-9 فقط نام می بریم که عبارتند از:

  1. محمّد بن عبدالله صالح البریهی(م796ق)
  2. عبدالله بن صالح البریهی(م798ق)
  3. احمد بن الحسن بن الحسین البریهی(م801ق)
  4. برهان الدین بن علی البریهی(م801ق)
  5. محمّد بن محمّد بن حسن البریهی(م803ق)
  6. محمّد بن محمّد بن صالح البریهی(م803ق)
  7. صالح بن ابراهیم البریهی(م805ق)
  8. عمر بن عبدالله بن صالح البریهی(م816ق)

وغیره... .

مورّخانی چند در کتابهایشان مطالبی چند از این بزرگان گفته اند، مانند: الجندی، الخزرجی، الأهدل والشرجی و... . از اینجا ممکن نیست قطع به نام مؤلّف این کتاب بین تراجم آل بریهی، به همین جهت مورّخی مانند: علوی بن طاهر الحداد (م1382ق) هنگام ذکر تاریخ بریهی گفته أبومحمّد صالح بن عمر  بن أبی بکر (م714ق) صاحب این کتاب است. او در این سخن به خطا رفته است؛ چون بریهی مذکور غیر از صاحب طبقات است و او قرن 8 را درک نکرده، چه برسد قرن 9 را درک کرده باشد.

دأب محقّق محترم در جستجوی نام مؤلّف کتاب، این بود که به کتاب علّامه اسماعیل بن محمّد البابانی البغدادی با عنوان هدیةالعارفین مراجعه نموده ودیده است که در ج1/ص639 ذکر کرده:

عبدالوهّاب بن عبدالرحمن البریهی «البربری» صنّف طبقات فرغ منهاسنة 867 .

از این مطلب دریافته است که مؤلّف حقیقی تاریخ بریهی عبدالوهّاب بن عبدالرحمن البریهی است و نسخه ای با همین تاریخ اتمام بدست او رسیده است. از اینجا نام مؤلّف در کتاب مصادر الفکرالاسلامی بطور قطع توسط محقّق محترم آمده و تأیید مطلب را بعد از آن، از مخطوطه قرة العین لمعرفة بنی دعسین از علّامه عبدالملک بن عبدالسلام بن دعسین (م1006ق) بدست محقّق رسیده است.

مشایخ بریهی عبارتند از:

1- علّامه عبدالرحمن بن محمّد البرشکی

2-علّامه جمال الدین محمّد بن أبی بکر الرعیانی(م851ق)

3-علّامه علی بن محمّد بن قحر(م845ق)

4-علّامه محمّد بن الطیب بن احمد الناشری

 

تاریخ بریهی و خصوصیات آن:

کتاب تاریخ بریهی تکرار زحمات گذشتگان نیست بلکه او تفحّص نموده وهر آنچه غیر از کتاب دیگران در طبقات که مغفول واقع شده، آورده است. به همین جهت می توان گفت آن ناظر بر کتب تراجم گذشته می باشد ومی توان آن را تکمله یا تتمّه ای  برای کتب سابق دانست.

1-     آنچه در کتب تاریخ طبقات بوده تکرار نکرده وسعی داشته آنچه مغفول واقع شده بیاورد.

2-     مورّخ بسیاری از کتب تاریخ مثل: جندی، خزرجی، أهدل وغیره در دستش بوده وبرهمه آنها تسلّط داشته است.

3-     علاوه بر بلاد خود واطراف آن، از شهرهای دیگر هم آورده است.

4-     تاریخ بریهی غیر از کتب تراجم یمنی تا قرن نهم را شامل است.

5-     روش او روش گذشتگان از مورّخین مثل: إبن سمرة در طبقات فقهاء یمن، جندی در السلوک، أهدل در تحفة الزمن است.

6-     نام علماء که بعنوانهای مختلف وارد یمن شده ولی در آنجا وفات نیافتند، ولی مدّتی در آن بلاد بوده اند (قرن نهم) آورده است.

7-     در نوشتن از شهر صنعاء شروع می کند، ابتدا نام شهر را آورده وبعدعلماء وصلحاء آن را نام می برد. سپس اشاره کوتاه به زندگی آن عالم نموده ووضعیت وموقعیت علمی واجتماعی او را بیان می نماید. اگر صاحب منسب اجتماعی یا سیاسی ویا غیره آن را ذکر می نماید. اگر صاحب تألیفاتی در علوم وفنون می باشد آن را ذکر می نماید.

این کتاب 394 صفحه است و در سال (1414ق-1996م) دومین بار در مکتبة الإرشاد در کشور یمن –صنعاء چاپ شده است.

محقّق آن عبدالله محمّد حبیشی است که تألیفات و تحقیقات متعددی دارد.

این کتاب چند نسخه خطی دارد که محقّق به آنها دسترسی داشته :

1-     نسخه محمّد بن عبدالله الهدار که به محقّق هدیه کرده وازاوّل وآخر ناقص بوده ولی همین نسخه باعث شده محقّق آن را تحقیق وچاپ نماید.

2-     مخطوطه حَضرموت وبخط شمس الدین عبدالله بن احمد السلفی.

3-     نسخه عکسی از معهد مخطوطات العربیة وبسیار ناقص.

4-    بخط علّامه محمّد بن عبدالجلیل الغزی (م1400ق) وبا تصرفاتی از جانب نسّاخ ولی پر فایده  در بر طرف نمودن نواقص مخطوطات دیگر.

 


1.  الفیفی، محمّد بن یحیی، الدولةالرسولیّة فی الیمن(دراسة فی أوضاعهاالسیاسیة والحضاریة)، الدار العربیة للموسوعات، ص91-96.

سیّد محمّد حسینی لَرگانی

کتابشناسی شیعه (الاثر)

 

 

کلید واژه ها
ابن سینا ادبیات فارسی استاد حایری اسحاق صلاحي اسناد بهارستان امام حسین امام خمینی امام رضا علیه السلام امام علی انتشارات امیرکبیر انتشارات سخن انتشارات سفیر اردهال انجمن ایرانی تاریخ انقلاب اسلامی ایرانشناسی ایرج افشار ایفلا بنیاد موقوفات محمود افشار تاریخ ایران تاریخ مجلس تاریخ نگاری تشیع حافظ حج حسن انصاری حسین متقی خانه کتاب خلیج فارس خوشنویسی دانشگاه کمبریج دایره المعارف بزرگ اسلامی رسول جعفریان رضا داوری اردکانی روسیه زارع بیدکی زبان فارسی سرای اهل قلم سعدی سفرنامه‌ها سید عباس صالحی سید محمد حسینی شاهنامه شاهنامه پژوهی شعر فارسی صفویه عاشورا عبدالحسین حایری عبدالحسین طالعی علی جنتی علی ططری فرهنگستان زبان و ادب فارسي فهرست نسخه‌های خطی قرآن قرآن خطی مثنوی معنوی مجمع ذخائر اسلامی محمد ابراهیم باستانی پاریزی محمد رجبی مرکز اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی مقام معظم رهبری مهدویت مهدی محقق نسخ خطی اسلامی نسخه خطی نمایشگاه بین المللی کتاب نمایشگاه کتاب نهج البلاغه نگارخانه وقف پژوهشکده تاریخ اسلام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پیامبر پیام بهارستان چاپ سنگی کتاب کتابخانه کتابخانه آستان قدس کتابخانه دیجیتال کتابخانه شماره 2 کتابخانه مجلس کتابخانه مجلس منتشر می‌کند کتابخانه ملک کتابخانه ملی کتابخوانی کتابداری کربلا گرانی کاغذ گرانی کتاب یوسف بیگ باباپور

award-nwa award-web