پنجشنبه ۰۱ تیر ۱۳۹۶    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۵ روز پیش


 
banner defult

درباره ی مشار

درباره مشار

امروزه اگر دانشجویی بخواهد بداند، در زبان فارسی چه آثاری منتشر شده است، آن هم از آغاز تاریخ چاپ تا سال 1350ش، هیچ منبعی جز کتاب مشار وجود ندارد؛ کتابی با نام فهرست کتابهای چاپی فارسی در پنج مجلد که به ترتیب حروف الفبا، آثار منتشره فارسی را در بیش از 52 هزار مدخل به دست داده است. این کار سترگی است که مشار مردانه و یک تنه آن را انجام داد و این میراث عظیم را برای ما برجای گذاشت.

خانبابا مشار نویسنده و كتاب شناس بزرگ ایرانی، با خلق اثر ارزنده فهرست كتاب های چاپی فارسی، كه از آن به كتابشناسی ملی ایران تعبیر شده است، خدمت بزرگی به جامعه علمی و دانش دوستان این سرزمین نمود. وی با تلاش طاقت فرسا و اهتمام فراوان، این امر خطیر را طی سی سال و با گذراندن اوقات خود در كتابخانه ها و كتاب فروشی های شهر های مختلف به ثمر رساند و یادگاری ارزشمند و در خور تقدیر از خود بر جای گذاشت. آشنایی هر چند مختصر با وجود كمبود اطلاعات از زندگی ایشان و به پاس زحمات این شخصیت گمنام و بزرگ علمی كشورمان، لازم و ضروری است.

مشار یكی از افراد عاشق و سخت كوشی بود كه شبانه روز عمر خود را در راه تدوین و تحقیق سپری كرد. وی با عنوان اولین فهرست نویس كتابهای چاپی فارسی، با زحمات فراوان، پشتكار مثال زدنی و با ذوق و انگیزه بالا با این كه تحصیلات دانشگاهی نداشت، سال های طولانی از عمر خود را صرف تحقیق و پژوهش كرد و كتابی تدوین كرد كه در نوع خود بی نظیر و منحصر به فرد بود و با نگارش این كتاب راه و روش جدیدی را برای آیندگان ابداع نمود. اهمیت این كار بزرگ زمانی ملموس تر می گردد كه بدانیم وی به لحاظ آكادمیك هیچ تجربه و تخصصی در این قبیل امور به ویژه در امر فهرست نگاری نداشته است. از سوی دیگر حوزه كاری او نیز به این عرصه ارتباط نمی یافت. اما عشق و علاقه او به كتاب باعث انجام این كار ماندنی و بزرگ برای استفاده محققین و دانش پژوهان شد.

اندیشه فهرست نویسی از همان ابتدا در میان دانشمندان اسلامی رایج بوده است و چیزی نیست كه از غرب آمده باشد. كتاب هایی مانند: الفهرست ابن ندیم، كشف الظنون حاجی خلیفه، فهرست طوسی، كشف الحجب و الاستار و مفتاح السعاده از نمونه های آن است. فهرست مشار فهرستی نسبتا جامع است كه حاوی هشتاد درصد كتابهای فارسی یعنی حدود چهارده هزار كتاب چاپی فارسی را در بر می گیرد. این نوع فهرست نویسی كه در بر دارنده نام جمیع این كتاب هاست تا كنون بی نظیر بوده است.

شرح حال

خانبابا مشار در 1279ش در تهران، در خانواده ای از دودمان قاجار، زاده شد. خانواده وی از ملاکین دوره قاجاری بوده و لذا وی می‌توانست با تكیه بر درآمد آن املاك، زندگی راحتی داشته باشد. اما عشق و علاقه به كتاب و كتابخوانی كه از همان دوران كودكی همراه او بود، وی را به راهی كشاند كه با تحمل رنج ها و سختی‌های بسیار روزگار بگذراند و برای رسیدن به هدف از هیچ تلاشی فروگذار نكند.

وی كه از همان كودكی پول های عیدی و توجیبی خود را صرف خرید كتاب می كرد، به فكر تدوین فهرست كتابهایش افتاد تا هنگام خرید كتاب، یك كتاب را دو بار نخرد. همین امر مقدمه ای شد برای كار بزرگی كه مدت سی سال از بهترین روز های زندگی او را شامل شد. او پس از اتمام تحصیلات مقدماتی و متوسطه، از سال 1298 در وزارت مالیه به كار مشغول شد. همزمان نزد اساتید وقت به تحصیل علوم قدیمه پرداخت. در وزارت مالیه در قسمت بایگانی كار می كرد. چند كلاس مالی را هم كه برای كارمندان وزارت خانه تشكیل شده بود، اداره می كرد. در سال 1325 به تقاضای خود، پس از بیست و یك سال خدمت، بازنشسته شد و به امور كشاورزی پرداخت. بعد از این سال، كار تدوین فهرست را به طور جدی شروع كرد. امری كه بسیار مورد علاقه اش بود و از سال ها پیش مقدماتش را فراهم كرده بود. مشار با وجود بیماری كه داشت و از بیماری لرز شبانه كه مدت دو سال گریبانگیر وی بود رنج می برد، همچنان مشغول كار بود و به قول خودش با جان كندن به كار اشتغال داشت.

خانبابا مشار پس از قریب شصت سال تلاش پی گیر در تدوین بزرگ ترین كتاب شناسی آثار چاپی فارسی، پس از سه سال تحمل بیماری در 29 شهریور 1359 در سن هشتاد سالگی در گذشت.

آثار و تالیفات

از ایشان كتاب های سودمند زیر بر جای مانده است:

فهرست كتاب های چاپی فارسي

فهرست كتابهای چاپی عربی

كتاب مؤلفین كتب چاپی و عربی

تصحیح كتاب الفصول المختاره ( مجالس در مناظرات)، تالیف شیخ مفید، با ترجمه آقا جمال خوانساری.

روش تدوین و انتشار فهرست ها

هدف مشار تهیه فهرست اسامی تمامی كتاب های چاپ شده به زبان فارسی و بعد عربی به همراه اسامی كامل مؤلفین این كتاب ها بود. تا آن روز در زمینه كتابهای خطی چنین كاری صورت گرفته بود، ولی در باره كتاب های چاپی چنین فهرستی تهیه نشده بود و این كاری نو و جدید بود. در آن روز كه اینترنت و ماهواره و كامپیوتر در اختیار نبود، این كار بسیار سخت بود و راهی جز مراجعه به كتابخانه ها نبود.

تنظیم فهرست به سبك معجم المطبوعات آغاز شد. ابتدا روش كار بسیار ابتدایی و ساده و ابتكاری وی بود. این كار را به تنهایی آغاز كرده بود. وی برای هر یك از مولفان و مترجمان ذكر خصوصیات ذیل را در نظر داشت:

اسم و اسم پدر، نام خانواده، لقب، كنیه، تخلّص و تاریخ تولد و وفات. پس از آن شرح حال و عكس مولف، سپس اسامی كتاب هایی كه از وی به چاپ رسیده با مشخصات طبع درج گردید. ابتدا روش مشار این بوده كه نام مولف جدیدی كه می یافت، یك ورق به او اختصاص می داد و نام هر كتابی كه از وی می دید ذیل نام مولف می افزود. مشار با كار پی گیر مداوم و با خستگی ناپذیری این كار را انجام می داد. به گونه ای كه حتی روزهای پنج شنبه و جمعه كه كتابخانه تعطیل بود با موافقت مسئولین جعبه های برگه دان را به منزل می برد و یك روز و نیم تعطیل را در منزل به استخراج مطالب مورد نظر خود می پرداخت.

همزمان با كار مشار، انجمن فلسفه و علوم انسانی تصمیم به انتشار فهرست جامعی از كتبی كه تنها در موضوعات فلسفه و علوم انسانی به طبع رسیده بود، گرفت. اعضای این انجمن از طریق آقای افشار با كار عظیم مشار آشنا شدند و به دلیل این كه مطلوب انجمن جزئی از آن كار محسوب می شد، در صدد برآمدند كار آقای مشار را كه اثری جامع تر و شامل تر بود، ارزیابی و پس از تغییرات لازم منتشر نمایند.

بر این اساس تصمیم گرفته شد آن را از صورت اصلی خارج كرده و به شكل كتابشناسی های جدید مدون كنند. یعنی اسماء كتب را از آن تذكره استخراج كرده و روش نگارش را با استانداردهای بین المللی هماهنگ كنند. لذا مشار ناگزیر به تغییراتی در فهرست شد. هیئتی از سوی انجمن با همراهی خود مشار شروع به كار كردند. برای تكمیل كار، فهرست های كتاب های چاپی موزه بریتانیا تالیف ادواردز و كتاب استوری نیز دیده شد. این كار قریب یك سال طول كشید كه خود مرحوم مشار تقریبا روزی پانزده ساعت بر سر آن وقت می گذاشت.

سه چاپ کتاب

چاپ اول این کتاب زیر نظر بنگاه ترجمه و نشر و با مقدمه های خانبابا مشار، احسان یار شاطر و سید حسن تقی زاده در دو مجلد انتشار یافت. جلد اول این كتاب بر حسب اسامی كتب با مقدمه سید حسن تقی زاده و دكتر احسان یار شاطر، در سال 1337و جلد دوم كه تكمله و فهرست كتابها و فهرست نویسندگان را نیز شامل می شد، در 1342 به چاپ رسید.

چاپ دوم آن یك دوره سه جلدی با اضافات به وسیله بنگاه چاپ و نشر انجام شد.

چاپ سوم و نهایی آن که با سرمایه خود مشار به انجام رسید در پنج جلد و به سال 1350 بدون فهرست اعلام، در چاپخانه ارژنگ تجدید چاپ شد. این چاپ، آثار مطبوعه فارسی را تا سال 1350 شامل می‌شود.

ایرج افشار درباره چگونگی آشنائیش با وی چنین می نویسد:

در سال های 1331-1332مردی كه در آن روزگاران به تصور من سنین عمرش نزدیك به شصت می نمود به كتابخانه دانشكده حقوق مراجعه می كرد و از روی فهرست های برگه ای اسم و اسم مولفان، یاد داشت هایی برمی داشت. وی تقریبا اوایل وقت اداری می آمد و قریب به ظهر می رفت. چند روزی كه گذشت حس كنجكاوی، مرا بر آن داشت كه از ایشان سوال كنم چه می طلبد و آیا از من كمكی بر می آید. خود را معرفی كرد و گفت: چون شنیده ام كه این كتابخانه از حیث كتب چاپی فارسی و عربی غنی تر از كتابخانه های دیگر ایران و خوشبختانه دارای فهرستی است كه تا آخرین كتاب های دریافتی را مشخص می سازد، سعی می كنم همه روزه بیایم تا اسامی كتب و مولفان را برای كتابی كه تهیه كرده ام استخراج كنم. از این دم با نام خانبابا مشار آشنا شدم و كارم به ارادت ورزی به او كشید. (فهرست كتابهای چاپی فارسی، راهنمای كتاب، سال 1337/ صفحه256-260 )

منابع مورد استفاده

تنظیم فهرست مورد نظر با مراجعه به كتابخانه های متعدد شكل گرفت:

اول از فهرست كتاب های موجود در مجلس شروع كرد. بعد كتابخانه مدرسه عالی سپه سالار [شهید مطهری] و بعد دانشكده حقوق و كتابخانه قدس رضوی. چندین بار به قم مسافرت كرده و از كتابخانه مدرسه حجتیه كه چهار هزار جلد كتاب داشته استفاده كرده است. در تهران از كتابخانه دانشكده منقول و معقول با سر پرستی آقای محمد تقی مدرس رضوی و از كتابخانه مدرسه مروی استفاده كرد. در برخی موارد برای استفاده از كتابخانه ها با مشكلاتی روبرو بود. هفته ای دو روز هم برا ی به دست آوردن ا طلاعات جدید فهرست ها به بنگاه ترجمه و نشر كتاب مراجعه می كرد. كتابخانه عمومی معارف، دانشكده پزشكی تهران، مدرسه فاضل خان مشهد، كتابخانه تربیت تبریز از دیگر كتابخانه هایی است كه به آن ها مراجعه كرده است. با مراجعه به این كتابخانه ها اسامی كتاب های چاپی با مشخصات نویسنده و مشخصات طبع استخراج شده است. به كتابخانه مدرسه هندی كربلا نیز مراجعه كرده و اطلاعات این كتابها را كه دارای هیچ فهرستی نبودند، تهیه و جمع آوری كرد.

استفاده از كتابفروشیها نیز از جمله منابع ایشان بوده است. كتابفروشی ابن سینا، اسدی، جعفری، خیام، شمس، مصطفوی و مهدیه در تهران و كتاب فروشی های محمدی و مصطفوی قم، كتابخانه های ملی تبریز، جوادین كاظمین، مدرسه جناب میرزا در سامرا، مدرسه صدر، مدرسه بروجردی، مدرسه آخوند، مدرسه سید كاظم، مكتبه امیر المومنین(ع) و حسینیه شوشتری ها در نجف، مدرسه نواب در مشهد نیز از مكان هایی بودند كه اطلاعات لازم پس از سفر به این نقاط از روی كتاب ها استخراج گردید.

در ضمن از مجلات، سالنامه های تحصیلی، تذكره ها، مقدمه های كتاب های چاپی، دوره كتاب های ایران، دوره راهنمای كتاب، كتاب های ماه، روزنامه سایبان، اخبار دانشگاه تهران، نشریه دانشگاه تهران، نشریه دانشگاه تبریز، نشریه دانشگاه شیراز، نشریه های كتابفروش ها و موسسات مطبوعاتی تا حد امكان در جمع آوری فهرست كتاب های چاپی استفاده شد.

در این كتاب فهرست كتاب های چاپی ایران از آغاز صنعت چاپ در ایران تا سال 1345 گرد آوری شده است. از این رو این اثر، كتاب شناسی ملی ایران محسوب می شود.

لازم به ذكر است كه قدیمترین چاپخانه ایران كه كتاب های فارسی و عربی در آن طبع شده است، مربوط به ایامی است كه عباس میرزا در تبریز نایب السلطنه بود. این چاپخانه حدود سال های 1240 تاسیس و تا سال 1247 در تبریز باقی بود. طی این سال ها تنها هفت كتاب در آن به چاپ رسید. نخستین كتاب چاپی، فتح نامه ای است در باره حادثه ای از جنگ اول ایران و روس. كتاب دوم، مآثر السلطانیه نام دارد. مولف كتاب عبد الرزاق دنبلی است و در سال 1341 به چاپ رسیده است. قدیمی ترین كتاب فارسی كه در جهان چاپ شده داستان مسیح و داستان سن پیرو بود كه در لیدن به چاپ رسیده است. به این ترتیب حدود 115 سال است كه در ایران كتاب فارسی چاپ می شود. در این مدت حدود بیست هزار جلد كتاب چاپ شده است. فراهم آوردن فهرست دقیق برای كتاب هایی كه در این مدت دراز به زبان فارسی چاپ شده است بسیار دشوار است. و كوششی خستگی ناپذیر می طلبد.

مشار برای تهیه شرح حال و عكس مولفان و مترجمان بعد از بررسی مراجع موجود و تذكره ها، مجبور به تفحص های شخصی شده است. ایشان متن نامه ای را در ده هزار نسخه چاپ كرده بود، كه برای صاحبان قلم و گاه پس از خواندن آگهی ترحیم آنان در روزنامه ها، برای خانواده آن ها می فرستاد و تقاضای عكس و شرح حال آنان را می كرد.

به این ترتیب اولین فهرست نویس كتب چاپی فارسی، بنیان گذار طریقی شد كه بعد ها پژوهندگان برجسته دیگری آن را پی گرفتند. این كتاب منبع مهمی برای آشنایی با فرهنگ ایران زمین است.

لزوم تکمیل کار مشار

روشن است مشار به رغم همه زحماتی که متحمل شد، به دلیل محدودیت منابع کتابخانه‌ای و در دسترس نبودن بسیاری از آثار چاپ شده فارسی در کتابخانه‌های مورد استفاده وی، نتوانست استقصای کامل کند. از آن زمان به این طرف، دهها کتابخانه جدید کشف شده و آثار فارسی فراوانی شناخته شده است. طبیعی است که می‌باید بر اساس فهارس جدیدی که به تدریج در باره چاپهای سنگی و سربی منتشر می‌شود، فهرست مشار را تکمیل کرد. این افزون بر آن است که باید فهرست کتابهای چاپی بعد از سال 1350 را نیز به صورت متمرکز گرد آورد.

 
جستجو در مشار